सोऽवतीर्य
३३.१
सः अधः आगत्य
- सन्धिः
- सः + अवतीर्य → सोऽवतीर्य — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
- समासः
- ‘अवतीर्य’ — ‘अव’ उपसर्गः, ‘तॄ’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- ‘सः’ प्रथमा; ‘अवतीर्य’ अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सुन्दरकाण्डम् — त्रयस्त्रिंशः सर्गः
हनूमत्सीतासंवादः — सीतायाः आत्मपरिचयः
हनूमतः अवतरणं प्रश्नः च, ‘का त्वम्’ इति वितर्कः, सीतायाः आत्मपरिचयः, कैकेय्याः वरः, वनगमनम्, हरणं, मासद्वयस्य अवधिः
विद्रुमप्रतिमाननः हनूमान् वृक्षात् अवतीर्य विनीतवेषः प्रणिपत्य उपसृत्य शिरसि अञ्जलिं बद्ध्वा सीतां मधुरया गिरा पृष्टवान् — ‘का त्वं पद्मपलाशाक्षि, किमर्थं तव नेत्राभ्यां शोकजं वारि स्रवति? सुराणाम् असुराणां नागगन्धर्वरक्षसां यक्षकिन्नराणां रुद्राणां मरुतां वसूनां वा का त्वम्? किं चन्द्रहीना पतिता रोहिणी, किं वसिष्ठं कोपयित्वा आगता अरुन्धती? कः ते मृतः यम् अनुशोचसि? रोदनात् निःश्वासात् भूमिस्पर्शात् च न त्वां देवीं मन्ये; तव लक्षणैः राजमहिषी राजकन्या च इति प्रतिभासि। यदि रावणेन जनस्थानात् हृता सीता असि, तत् मे आचक्ष्व।’ रामकीर्तनेन हर्षिता वैदेही उवाच — ‘अहं दशरथस्य स्नुषा, जनकस्य दुहिता, रामस्य भार्या सीता नाम।’ ततः सा अयोध्यायां द्वादशवर्षाणि सुखवासं, त्रयोदशे वर्षे रामाभिषेकसम्भारं, कैकेय्याः वरयाचनं, दशरथस्य मोहं, रामस्य राज्यत्यागं सत्यनिष्ठां च, स्वस्य लक्ष्मणस्य च वनगमनं, दण्डकारण्ये रावणेन हरणं, तेन दत्तं मासद्वयस्य अवधिं च न्यवेदयत् — ‘ऊर्ध्वं द्वाभ्यां मासाभ्यां जीवितं त्यक्ष्यामि।’
१हनूमतः अवतरणम्, अश्रूणां कारणस्य प्रश्नः
१सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः।
विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च॥
२तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।
शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा॥
३का नु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि।
द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते॥
४किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम्।
पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम्॥
विद्रुमसदृशमुखः महातेजाः मारुतात्मजः हनूमान् तस्मात् द्रुमात् अवतीर्य विनीतवेषः कृपणः इव दीनभावेन प्रणिपत्य उपसृत्य च शिरसि अञ्जलिम् आधाय सीतां मधुरया गिरा अब्रवीत्। अत्र तस्य विनयः द्विगुणः — वेषेण अपि, वचसा अपि। पूर्वं सः वृक्षे लीनः केवलं कथां श्रावितवान्; इदानीं सः प्रत्यक्षं सम्मुखम् आगच्छति। ‘हे पद्मपलाशाक्षि, क्लिष्टकौशेयवासिनि, अनिन्दिते, का नु त्वं द्रुमस्य शाखाम् आलम्ब्य तिष्ठसि? पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णम् उदकम् इव तव नेत्राभ्यां शोकजं वारि किमर्थं स्रवति?’ उपमा सुन्दरी — कमलदलात् पतन्तः जलबिन्दवः इव अश्रवः। क्लिष्टं मलिनं कौशेयं वस्त्रं तस्याः दीर्घदुःखस्य चिह्नम्। हनूमान् जानाति एव सा सीता इति, तथापि सः प्रश्नं करोति, येन सा स्वयं स्वं परिचाययेत्, स्वमुखेन च विश्वासः उत्पद्येत। कविः हनूमतः मुखं विद्रुमेण उपमिनोति — रक्तवर्णं, सौम्यं च; पूर्वसर्गे यत् रूपं सीतायै भीमम् अभासत, तत् एव अत्र विनीतम् इति चित्रितम्।
Then the mighty Hanumān, son of the Wind, his face like coral, came down from the tree. Humble in bearing, like a supplicant, he bowed low, came near, joined his palms above his head, and spoke to Sītā in a sweet voice. His humility was doubled, in his bearing and in his words. Before, hidden in the tree, he had only let her hear a story; now he came before her face to face. "Who are you, lady with eyes like lotus petals, wearing soiled silk, standing here holding a branch of this tree, blameless one? Why do tears of grief flow from your eyes, like water scattered from the petals of a white lotus?" The image is lovely: her tears like drops falling from a lotus petal. The soiled, crumpled silk was the mark of her long suffering. Hanumān knew perfectly well that she was Sītā, yet he asked, so that she would name herself and trust would arise from her own words. The poet compares his face to coral, red and gentle: the same form that had seemed fearsome to Sītā in the previous sarga is painted here as humble.
२‘का त्वम्’ — देवी वा राजमहिषी वा इति वितर्कः
५सुराणामसुराणां च नागगन्धर्वरक्षसाम्।
यक्षाणां किंनराणां च का त्वं भवसि शोभने॥
६का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने।
वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे॥
७किं नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात्।
रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणाधिका॥
८कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणे।
वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं वासि कल्याण्यरुन्धती॥
९को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे।
अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि॥
१०रोदनादतिनिःश्वासाद्भूमिसंस्पर्शनादपि।
न त्वां देवीमहं मन्ये राज्ञः संज्ञावधारणात्॥
११व्यञ्जनानि हि ते यानि लक्षणानि च लक्षये।
महिषी भूमिपालस्य राजकन्या च मे मता॥
१२रावणेन जनस्थानाद्बलात्प्रमथिता यदि।
सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः॥
१३यथा हि तव वै दैन्यं रूपं चाप्यतिमानुषम्।
तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम्॥
हे शोभने, सुराणाम् असुराणां नागानां गन्धर्वाणां रक्षसां यक्षाणां किन्नराणां वा का त्वं भवसि? हे वरानने वरारोहे, रुद्राणां मरुतां वसूनां वा का त्वम्? मम तु त्वं देवता इव प्रतिभासि। किं चन्द्रमसा हीना विबुधालयात् पतिता सर्वगुणाधिका ज्योतिषां श्रेष्ठा रोहिणी त्वम्? अथवा हे असितेक्षणे, कोपात् मोहात् वा भर्तारं वसिष्ठं कोपयित्वा आगता कल्याणी अरुन्धती असि? हे सुमध्यमे, तव कः पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा अस्मात् लोकात् अमुं लोकं गतः यं त्वम् अनुशोचसि? रोदनात्, अतिनिःश्वासात्, भूमिसंस्पर्शनात् च अहं त्वां देवीं न मन्ये, यतः देवाः न रुदन्ति, न निःश्वसन्ति, भूमिं न स्पृशन्ति। पुनः पुनः राज्ञः नाम्नः उच्चारणात्, तव व्यञ्जनैः लक्षणैः च त्वं भूमिपालस्य महिषी राजकन्या च इति मे मता। यदि रावणेन जनस्थानात् बलात् प्रमथिता सीता असि, तव भद्रम् अस्तु, पृच्छतः मम तत् आचक्ष्व। यथा तव दैन्यं, अतिमानुषं रूपं, तपसा अन्वितः वेषः च, तथा त्वं ध्रुवं राममहिषी। हनूमतः तर्कः क्रमेण सङ्कुचति — प्रथमं सर्वाः देवयोनयः, ततः द्वे दिव्ये नार्यौ, ततः देवीत्वस्य निरासः, अन्ते राजमहिषी, राममहिषी च। एषा पद्धतिः तस्य बुद्धिमत्तां दर्शयति — सः अनुमानेन सत्यं प्राप्नोति, न च सहसा निर्णयं घोषयति। ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनेन सः पुनः सौहार्दं प्रकटयति। अत्र अरुन्धत्याः उदाहरणं विशेषेण उचितम् — सा पातिव्रत्यस्य आदर्शः, सीता अपि तादृशी एव। रोहिण्याः उदाहरणं चन्द्रात् वियोगं सूचयति, यथा सीता रामात् वियुक्ता। एवं हनूमान् प्रश्नेषु एव सीतायाः अवस्थां सूक्ष्मतया वर्णयति — वियोगः, पातिव्रत्यं, राजकुलत्वं च। ‘देवीमहं न मन्ये’ इति निषेधः अपि प्रशंसा एव — रूपं देव्याः इव, दुःखं तु मानुष्याः। अनेन क्रमेण सः सीतायाः मनसि अपि विश्वासं जनयति, यतः यः एवं सूक्ष्मं पश्यति सः न राक्षसः इव प्रतिभाति। ‘पृच्छतः’ इति पदेन सः स्वस्य जिज्ञासां विनयेन प्रकटयति — आज्ञा न, याचना।
"Lovely lady, which are you among the gods and asuras, the nāgas, gandharvas and rākṣasas, the yakṣas and kiṃnaras? Fair-faced one, are you one of the Rudras, the Maruts or the Vasus? To me you seem a goddess. Are you Rohiṇī, best of the stars and foremost in every virtue, fallen from the home of the gods and parted from the moon? Or, dark-eyed lady, are you the blessed Arundhatī, come here after angering your husband Vasiṣṭha in a fit of wrath or folly? Slender-waisted lady, whose loss do you mourn? A son, a father, a brother or a husband, gone from this world to the next? But from your weeping, your deep sighs and your touching the ground, I do not take you for a goddess, for gods do not weep or sigh or touch the ground; and because you keep repeating the name of a king, and from the signs and marks I see on you, I judge you to be the chief queen of a ruler of the earth, and a king's daughter. If you are Sītā, carried off by force from Janasthāna by Rāvaṇa, blessings on you: tell me, for I ask. From your wretchedness, your more than human beauty and your ascetic's dress, you must surely be Rāma's queen." Hanumān's reasoning narrowed step by step: first all the divine races, then two heavenly women, then setting aside the thought of a goddess, and at last a king's chief queen, Rāma's queen. The method shows his intelligence: he reached the truth by inference and did not rush to announce a conclusion. With "blessings on you" he showed his goodwill once more. Arundhatī is a particularly fitting example, for she is the ideal of a faithful wife, and so was Sītā; Rohiṇī parted from the moon suggests Sītā parted from Rāma. So in his questions themselves Hanumān delicately described her state: separation, faithfulness and royal birth. Even "I do not take you for a goddess" is praise: her beauty was a goddess's, her sorrow a mortal woman's. In this way he built trust in Sītā's mind too, for one who noticed things so finely did not seem like a rākṣasa. "For I ask" put his curiosity humbly, as a request, not a command.
३सीतायाः आत्मपरिचयः, अयोध्यावासः, अभिषेकसम्भारः
१४सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता।
उवाच वाक्यं वैदेही हनूमन्तं द्रुमाश्रितम्॥
१५पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः।
स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रणाशिनः॥
१६दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः।
सीतेति नाम्ना चोक्ताहं भार्या रामस्य धीमतः॥
१७समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने।
भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी॥
१८ततस्त्रयोदशे वर्षे राज्ये चेक्ष्वाकुनन्दनम्।
अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे॥
१९तस्मिन्सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने।
कैकेयी नाम भर्तारमिदं वचनमब्रवीत्॥
रामकीर्तनेन हर्षिता वैदेही तस्य वचनं श्रुत्वा द्रुमाश्रितं हनूमन्तं वाक्यम् उवाच। पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः शत्रुसैन्यप्रणाशिनः दशरथस्य अहं स्नुषा। वैदेहस्य महात्मनः जनकस्य दुहिता, धीमतः रामस्य भार्या, सीता इति नाम्ना उक्ता अहम्। सा प्रथमं श्वशुरं, ततः पितरं, अन्ते पतिं नाम्ना स्मरति; स्वनाम सर्वेभ्यः पश्चात्। तत्र राघवस्य निवेशने द्वादश समाः मानुषान् भोगान् भुञ्जाना सर्वकामसमृद्धिनी अहम् अवसम्। ततः त्रयोदशे वर्षे राजा सोपाध्यायः, वसिष्ठादिभिः गुरुभिः सह, इक्ष्वाकुनन्दनं रामं राज्ये अभिषेचयितुं प्रचक्रमे। तस्मिन् राघवस्य अभिषेचने सम्भ्रियमाणे, सामग्र्यां सङ्गृह्यमाणायां, कैकेयी नाम भार्या भर्तारम् इदं वचनम् अब्रवीत्। द्वादशवर्षाणां सुखस्य वर्णनं विपदः पूर्वं सुखस्य स्मरणम् — येन वर्तमानं दुःखं तीव्रतरं भासते। सीतायाः वचनं सरलं, कथनक्रमः च ऐतिहासिकः; सा न विलपति, केवलं घटनाः निवेदयति। ‘स्नुषा दशरथस्याहम्’ इति प्रथमं वचनं विशेषम् — सा रावणस्य बन्दी इति न, अपितु महतः राजकुलस्य वधूः इति आत्मानं परिचाययति। एषः स्वाभिमानस्य स्वरः। अयोध्याकाण्डस्य कथा अत्र सीतायाः दृष्ट्या पुनः कथ्यते; रामस्य दृष्ट्या, लक्ष्मणस्य दृष्ट्या वा न, अपितु वनवासिन्याः पत्न्याः दृष्ट्या। अतः केचन अंशाः, यथा द्वादशवर्षाणां सुखम्, अत्र एव विशेषेण उक्ताः। हनूमते एतत् सर्वं ज्ञातव्यम्, येन सः रामाय प्रमाणं दातुं शक्नुयात् यत् सः सीतया सह एव सम्भाषितवान्।
Delighted to hear Rāma praised, Vaidehī answered Hanumān, who stood by the tree: "I am the daughter-in-law of Daśaratha, foremost of the lion-like kings of the earth, a man of known wisdom who destroyed the armies of his enemies. I am the daughter of the great-souled Janaka of Videha and the wife of the wise Rāma, and my name is Sītā." She named her father-in-law first, then her father, then her husband, and her own name last of all. "For twelve years I lived in Rāghava's house enjoying human pleasures, with every wish fulfilled. Then in the thirteenth year the king, with his preceptors, Vasiṣṭha and the rest, began to make arrangements to consecrate Rāma, the delight of the Ikṣvākus, as king. While the things for Rāghava's consecration were being gathered, a queen named Kaikeyī spoke to her husband." Recalling the twelve years of happiness before the calamity makes the present sorrow seem sharper still. Sītā spoke simply and told events in order like a chronicle; she did not lament, she only reported. Her first words, "I am Daśaratha's daughter-in-law", are notable: she presented herself not as Rāvaṇa's captive but as the bride of a great royal house, and there is self-respect in the tone. The story of the Ayodhyā Kāṇḍa is told again here from Sītā's point of view, not Rāma's or Lakṣmaṇa's but that of a wife in exile, which is why some parts, like the twelve years of happiness, are mentioned only here. Hanumān needed to know all this so that he could give Rāma proof that he had truly spoken with Sītā.
४कैकेय्याः हठः, दशरथस्य मोहः, रामस्य सत्यनिष्ठा, सीतायाः अनुगमनम्
२०न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम्।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते॥
२१यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम।
तच्चेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः॥
२२स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन्।
मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम्॥
२३ततस्तं स्थविरो राजा सत्यधर्मे व्यवस्थितः।
ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन्राज्यमयाचत॥
२४स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात्परं प्रियम्।
मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान्॥
२५दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्सत्यं ब्रूयान्न चानृतम्।
अपि जीवितहेतोर्हि रामः सत्यपराक्रमः॥
२६स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः।
विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत्॥
२७साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी।
नहि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गेऽपि रोचते॥
कैकेयी उवाच — अहं प्रत्यहं मम भोजनं न पिबेयं न खादेयम्; यदि रामः अभिषिच्यते, एषः एव मम जीवितस्य अन्तः। हे नृपतिसत्तम, यत् त्वया प्रीत्या वाक्यम् उक्तं, तत् चेत् वितथं न कार्यं, तर्हि राघवः वनं गच्छतु। सत्यवाक् सः राजा देव्याः वरदानम् अनुस्मरन् कैकेय्याः क्रूरम् अप्रियं वचनं श्रुत्वा मुमोह। ततः सत्यधर्मे व्यवस्थितः स्थविरः राजा रुदन् यशस्विनं ज्येष्ठं पुत्रं राज्यम् अयाचत — भरताय राज्यं देहि इति। श्रीमान् सः पितुः वचनम् अभिषेकात् अपि परं प्रियं मत्वा पूर्वं मनसा आसाद्य पश्चात् वाचा प्रतिगृहीतवान्। सत्यपराक्रमः रामः दद्यात्, न प्रतिगृह्णीयात्; सत्यं ब्रूयात्, जीवितहेतोः अपि अनृतं न। सः महायशाः महार्हाणि उत्तरीयाणि विहाय मनसा राज्यं विसृज्य मां जनन्यै समादिशत्, मातुः रक्षणे न्यस्तवान्। किन्तु अहं तूर्णं तस्य अग्रतः वनचारिणी प्रस्थिता, यतः तेन हीनायाः मम स्वर्गे अपि वासः न रोचते। सीता रामस्य गुणं ‘दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्’ इति सूत्ररूपेण वदति — दानं, सत्यं, प्राणात्यये अपि अनृतस्य त्यागः। तस्याः स्वस्य निश्चयः अपि तादृशः दृढः — रामः तां मातुः समीपे स्थापयितुम् इच्छति स्म, सा तु तस्य पुरतः एव वनं प्रस्थिता। कैकेय्याः वचने ‘न पिबेयं न खादेयम्’ इति हठस्य धमकी; दशरथस्य मोहे सत्यस्य बन्धनम् — द्वयोः विरोधः कथायाः केन्द्रम्। ‘मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान्’ इति वचनेन रामस्य आन्तरिकी स्वीकृतिः दर्शिता — बाह्यः अनुरोधः न, अन्तःकरणस्य सहमतिः। सीता रामस्य एतं गुणं हनूमते विशेषतः कथयति, येन सः ज्ञास्यति यत् तस्याः भर्ता कीदृशः। ‘नहि मे तेन हीनायाः वासः स्वर्गेऽपि रोचते’ इति पातिव्रत्यस्य सारः। ‘जनन्यै मां समादिशत्’ इति वचने रामस्य पत्न्याः रक्षणस्य चिन्ता दृश्यते; सीतायाः अनुगमनं तु प्रेम्णः दृढनिश्चयस्य च फलम्।
"Kaikeyī said: 'I will neither drink nor eat my daily food. If Rāma is consecrated, that will be the end of my life. If the promise you made me in affection, best of kings, is not to be broken, let Rāghava go to the forest.' The king, true to his word, remembering the boons he had granted the queen, fainted when he heard Kaikeyī's cruel and hateful words. Then the aged king, standing firm in the dharma of truth, weeping, asked his glorious eldest son for the kingdom, to be given to Bharata. The glorious Rāma held his father's word dearer even than his consecration; he accepted it first in his mind and then consented in words. Rāma, truly valiant, would always give and never take; he would speak the truth and never a lie, not even to save his life. Setting aside his costly upper garments, that renowned prince gave up the kingdom in his mind and entrusted me to his mother. But I set out swiftly ahead of him to live in the forest, for without him even life in heaven holds no charm for me." Sītā put Rāma's character in a single maxim, "he would give and not take": generosity, truthfulness, and refusing a lie even at the cost of life. Her own resolve was just as firm: Rāma wanted to leave her with his mother, but she went into the forest ahead of him. In Kaikeyī's words lies the threat of a stubborn refusal to eat or drink; in Daśaratha's fainting, the bond of truth that held him. The clash of the two is the centre of the story. "First in his mind, then in words" shows that Rāma's acceptance was inward, not mere compliance with an outward demand but the consent of his heart. Sītā told Hanumān of this virtue especially so that he would know what kind of man her husband was. "Without him even heaven holds no charm" is the essence of a faithful wife's devotion. "He entrusted me to his mother" shows Rāma's care for his wife's protection, while Sītā's going with him was the fruit of her love and firm resolve.
५लक्ष्मणस्य अनुयात्रा, वनप्रवेशः, हरणं, मासद्वयस्य अवधिः
२८प्रागेव तु महाभागः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे कुशचीरैरलंकृतः॥
२९ते वयं भर्तुरादेशं बहुमान्य दृढव्रताः।
प्रविष्टाः स्म पुरादृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम्॥
३०वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः।
रक्षसापहृता भार्या रावणेन दुरात्मना॥
३१द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः।
ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम्॥
मित्रनन्दनः महाभागः सौमित्रिः पूर्वजस्य अनुयात्रार्थं कुशचीरैः अलङ्कृतः प्रागेव, अस्मत् अपि पूर्वं, सज्जः अभवत्। ते वयं त्रयः भर्तुः दशरथस्य आदेशं बहु मानयित्वा दृढव्रताः अपूर्वदृष्टं गम्भीरदर्शनं वनं प्रविष्टाः स्म। दण्डकारण्ये वसतः तस्य अमितौजसः रामस्य भार्या अहं दुरात्मना रक्षसा रावणेन अपहृता। तेन मम जीवितस्य अनुग्रहः द्वौ मासौ कालः कृतः; द्वाभ्यां मासाभ्याम् ऊर्ध्वं ततः अहं जीवितं त्यक्ष्यामि। सर्गस्य अन्तः अत्यन्तं करुणः — सीता स्वस्य मृत्योः अवधिं निःशङ्कं वदति। ‘अनुग्रहः’ इति शब्दः व्यङ्ग्यपूर्णः — रावणस्य क्रूरता अपि अनुग्रहः इति उच्यते। एतत् श्रुत्वा हनूमतः कार्यस्य त्वरा स्पष्टा भवति — कालः अल्पः, शीघ्रं रामाय निवेदनीयम्। द्वादशवर्षाणां सुखं, द्वयोः मासयोः अवधिः — अनयोः वैषम्यं सर्गस्य करुणरसं पुष्णाति। लक्ष्मणस्य त्यागः अपि उक्तः — सः प्रागेव कुशचीराणि धृत्वा सज्जः, अग्रजस्य सेवायै स्वसुखं तृणवत् त्यक्तवान्।
"Even before us, the fortunate son of Sumitrā, who gladdens his friends, had dressed himself in kuśa grass and bark to follow his elder brother. Honouring the command of our lord Daśaratha, firm in our vows, the three of us entered the forest, a place we had never seen before, dreadful to behold. While that man of boundless might was living in the Daṇḍaka forest, I, his wife, was carried off by the evil-souled rākṣasa Rāvaṇa. He has granted me the favour of two months more to live; when those two months are over, I shall give up my life." The end of the sarga is deeply moving: Sītā speaks of the limit of her own life without flinching. "Favour" is full of irony, Rāvaṇa's cruelty called a kindness. Hearing this, Hanumān saw how urgent his task was: time was short, and Rāma must be told quickly. Twelve years of happiness set against a term of two months: the contrast feeds the pathos of the sarga. Lakṣmaṇa's sacrifice is told too: he was ready before them in kuśa grass and bark, casting away his own comfort like straw to serve his elder brother.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
विद्रुमप्रतिमाननः
३३.१
प्रवालवत् रक्तमुखः
- सन्धिः
- प्रतिम + आनन → प्रतिमानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विद्रुमेण प्रतिमम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रणिपत्योपसृत्य
३३.१
प्रणम्य समीपं गत्वा च
- सन्धिः
- प्रणिपत्य + उपसृत्य → प्रणिपत्योपसृत्य — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पदद्वयम् — ल्यबन्ते अव्यये
- विभक्तिः
- अव्ययौ (ल्यबन्तौ)
पद्मपलाशाक्षि
३३.३
कमलदलनेत्रे
- सन्धिः
- पलाश + अक्षि → पलाशाक्षि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पद्मस्य पलाशे इव अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
क्लिष्टकौशेयवासिनि
३३.३
मलिनरेशमवस्त्रधारिणि
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्लिष्टं कौशेयं वस्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विप्रकीर्णम्
३३.४
इतस्ततः विक्षिप्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘विप्रकीर्णमिवोदकम्’ इति बाह्ये मकारः स्वरे परे यथावत्, ‘इव + उदकम्’ गुणसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’, ‘प्र’ उपसर्गौ, ‘कॄ’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नागगन्धर्वरक्षसाम्
३३.५
नागानां गन्धर्वाणां राक्षसानां च
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नागाः गन्धर्वाः रक्षांसि च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
विबुधालयात्
३३.७
देवलोकात्
- सन्धिः
- विबुध + आलयात् → विबुधालयात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विबुधानाम् आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कल्याण्यरुन्धती
३३.८
मङ्गलमयी वसिष्ठपत्नी अरुन्धती
- सन्धिः
- कल्याणी + अरुन्धती → कल्याण्यरुन्धती — यण्सन्धिः (ई + अ = य)
- समासः
- पदद्वयम् — विशेषणविशेष्यौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
असितेक्षणे
३३.८
कृष्णनेत्रे
- सन्धिः
- असित + ईक्षणे → असितेक्षणे — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- असिते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अस्माल्लोकाद्
३३.९
इतः लोकात्
- सन्धिः
- अस्मात् + लोकात् → अस्माल्लोकात् — तकारस्य लकारः (परसवर्णः); ‘लोकात् + अमुम्’ इति बाह्ये जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अतिनिःश्वासाद्
३३.१०
दीर्घनिःश्वसनात्
- सन्धिः
- निः + श्वास → निःश्वास — विसर्गः यथावत्; ‘…श्वासात् + भूमि’ इति बाह्ये जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- अतिशयितः निःश्वासः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
संज्ञावधारणात्
३३.१०
नाम्नः पुनः पुनः उच्चारणात्
- सन्धिः
- संज्ञा + अवधारणात् → संज्ञावधारणात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- संज्ञायाः (नाम्नः) अवधारणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रमथिता
३३.१२
बलात् हृता, पीडिता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘मथ्’ धातोः क्तः, स्त्रियां टाप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अतिमानुषम्
३३.१३
अलौकिकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘चाप्यतिमानुषम्’ इति बाह्ये ‘अपि + अति’ यण्सन्धिः
- समासः
- मानुषम् अतिक्रान्तम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रूपम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
रामकीर्तनहर्षिता
३३.१४
रामगुणश्रवणेन प्रसन्ना
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामस्य कीर्तनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन हर्षिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शत्रुसैन्यप्रणाशिनः
३३.१५
रिपुसेनानाशकस्य
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रूणां सैन्यं प्रणाशयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘दशरथस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
चोक्ताहम्
३३.१६
कथिता च अहम्
- सन्धिः
- च + उक्ता → चोक्ता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उक्ता + अहम् → उक्ताहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पदत्रयम्
- विभक्तिः
- ‘उक्ता’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (क्तान्तम्)
सर्वकामसमृद्धिनी
३३.१७
सर्वाभिलाषपूर्णा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वे कामाः — कर्मधारयः; तैः समृद्धिः अस्याः अस्ति — ‘इनि’ प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सोपाध्यायः
३३.१८
गुरुभिः सहितः
- सन्धिः
- स + उपाध्यायः → सोपाध्यायः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उपाध्यायैः सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सम्भ्रियमाणे
३३.१९
सामग्र्यां सङ्गृह्यमाणायाम्
- सन्धिः
- सम् + भ्रियमाणे → सम्भ्रियमाणे — मकारः यथावत् (परसवर्णः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘भृ’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)
नृपतिसत्तम
३३.२१
राजश्रेष्ठ
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नृपतिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सत्यवाग्देव्या
३३.२२
सत्यवचनः सः राजा, कैकेय्याः
- सन्धिः
- सत्यवाक् + देव्याः → सत्यवाग्देव्याः — जश्त्वम् (क् → ग्); अग्रे ‘देव्याः + वरदानम्’ विसर्गलोपः
- समासः
- ‘सत्यवाक्’ — सत्या वाक् यस्य सः, बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘सत्यवाक्’ प्रथमा; ‘देव्याः’ षष्ठी, एकवचनम्
प्रतिगृहीतवान्
३३.२४
स्वीकृतवान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘ग्रह्’ धातोः क्तवतु
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
जीवितहेतोर्हि
३३.२५
प्राणरक्षार्थम् अपि
- सन्धिः
- जीवितहेतोः + हि → जीवितहेतोर्हि — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- जीवितस्य हेतुः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘हेतोः’ षष्ठी (हेत्वर्थे), एकवचनम्
विहायोत्तरीयाणि
३३.२६
उपरिवस्त्राणि त्यक्त्वा
- सन्धिः
- विहाय + उत्तरीयाणि → विहायोत्तरीयाणि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘विहाय’ अव्ययम् (ल्यबन्तम्); ‘उत्तरीयाणि’ द्वितीया, बहुवचनम्
कुशचीरैरलंकृतः
३३.२८
कुशैः वल्कलैः च भूषितः
- सन्धिः
- कुशचीरैः + अलंकृतः → …चीरैरलंकृतः — विसर्गस्य रेफः; अलम् + कृतः → अलंकृतः — अनुस्वारः
- समासः
- कुशाः चीराणि च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- ‘कुशचीरैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘अलंकृतः’ प्रथमा, एकवचनम्
जीवितानुग्रहः
३३.३१
जीवनधारणाय दत्तः अवकाशः
- सन्धिः
- जीवित + अनुग्रहः → जीवितानुग्रहः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- जीवितस्य अनुग्रहः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्