सीतायाः वितर्कः

शाखान्तरे वानरस्य दर्शनम्, भयं मूर्च्छा च, विलापः, स्वप्नः इति शङ्का, मनोरथः इति वितर्कः, देवताभ्यः प्रार्थना

शाखान्तरे लीनं विद्युत्संघातपिङ्गलं श्वेतवस्त्रं प्रश्रितं प्रियवादिनं कपिं दृष्ट्वा सीता चलितमानसा अभवत्। ‘अहो भीमम् इदं वानरसत्त्वं दुरासदम्’ इति मत्वा सा पुनः मुमोह, ‘हा राम, हा लक्ष्मण’ इति करुणं विललाप, मन्दस्वरं रुरोद च। विनीतवत् उपागतं तं हरिवरं दृष्ट्वा ‘स्वप्नः अयम्’ इति सा चिन्तयामास। ततः पृथुभुग्नवक्त्रं वातात्मजं पुनः समीक्ष्य गतासुकल्पा भूत्वा चिरेण संज्ञां लब्ध्वा सा वितर्कयति — ‘शास्त्रैः निषिद्धः शाखामृगस्य स्वप्नः दृष्टः, रामाय लक्ष्मणाय मम पित्रे जनकाय च स्वस्ति अस्तु। किन्तु शोकपीडितायाः मम निद्रा एव नास्ति, अतः अयं स्वप्नः न। सततं रामं चिन्तयन्ती तथा एव पश्यामि शृणोमि च; मनोरथः स्यात्, किन्तु मनोरथस्य रूपं न भवति, अयं तु सुव्यक्तरूपः मां वदति।’ अन्ते सा वाचस्पतये सवज्रिणे स्वयम्भुवे हुताशनाय च नमस्कृत्य प्रार्थयते — ‘अनेन वनौकसा यत् उक्तं तत् तथा अस्तु, न अन्यथा।’

१शाखान्तरे वानरस्य दर्शनम्, सीतायाः भयं मोहः च

१ततः शाखान्तरे लीनं दृष्ट्वा चलितमानसा।
वेष्टितार्जुनवस्त्रं तं विद्युत्संघातपिंगलम्॥

२सा ददर्श कपिं तत्र प्रश्रितं प्रियवादिनम्।
फुल्लाशोकोत्कराभासं तप्तचामीकरेक्षणम्॥

३साथ दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठं विनीतवदवस्थितम्।
मैथिली चिन्तयामास विस्मयं परमं गता॥

४अहो भीममिदं सत्त्वं वानरस्य दुरासदम्।
दुर्निरीक्ष्यमिदं मत्वा पुनरेव मुमोह सा॥

ततः शाखान्तरे लीनं, वेष्टितार्जुनवस्त्रं, अर्थात् श्वेतवस्त्रेण आवृतं, विद्युत्संघातवत् पिङ्गलवर्णं कपिं दृष्ट्वा सीता चलितमानसा अभवत्। सा तत्र प्रश्रितं विनीतं प्रियवादिनं, फुल्लाशोकपुष्पराशिवत् आभासमानं, तप्तसुवर्णसदृशनेत्रं कपिं ददर्श। विनीतवत् अवस्थितं तं हरिश्रेष्ठं दृष्ट्वा मैथिली परमं विस्मयं गता चिन्तयामास। ‘अहो, इदं वानरस्य सत्त्वं भीमं दुरासदं दुर्निरीक्ष्यं च’ इति मत्वा सा पुनः एव मुमोह। अत्र विरोधः द्रष्टव्यः — कपिः प्रियवादी विनीतः च, तथापि सीतायाः दृष्टौ सः भीमः। चिरं राक्षसीभिः परिवृता सा यत् किमपि अपरिचितं रूपं तत् भयजनकम् इति मन्यते। मधुरं वचनं श्रुत्वा अपि रूपं दृष्ट्वा भयम् — एषः मनोवैज्ञानिकः सूक्ष्मः भावः। कविः वानरस्य वर्णनं वर्णैः करोति — श्वेतं वस्त्रं, पिङ्गलः देहः, अरुणा कान्तिः, सुवर्णवर्णे नेत्रे — येन तस्य दर्शनं तेजस्वि अपि विस्मयकरं च भवति। ‘साथ दृष्ट्वा’ इति पदेन ‘सा अथ’ सूच्यते।

Then Sītā saw him hidden among the branches, clad in white, tawny as a mass of lightning, and her mind was shaken. She saw a monkey there, courteous, humble and sweet of speech, glowing like a heap of blossoming aśoka flowers, with eyes like molten gold. Seeing that best of monkeys sitting there so humbly, Maithilī was filled with the greatest wonder and began to think: "Ah, this creature of the monkey kind is fearsome and hard to approach; one can hardly bear to look at it." And with that thought she fainted once more. The contrast is worth noticing: the monkey was sweet-spoken and humble, yet to Sītā he looked fearsome. Surrounded so long by rākṣasīs, she found any unfamiliar form frightening; to hear gentle words and yet fear the one who speaks them is a fine touch of the poet's insight into the mind. The poet paints the monkey in colours, white clothing, a tawny body, a glow like red aśoka blossom, golden eyes, so that the sight of him is both radiant and startling.

२सीतायाः विलापः, स्वप्नशङ्का, पुनः मूर्च्छा

५विललाप भृशं सीता करुणं भयमोहिता।
राम रामेति दुःखार्ता लक्ष्मणेति च भामिनी॥

६रुरोद सहसा सीता मन्दमन्दस्वरा सती।
साथ दृष्ट्वा हरिवरं विनीतवदुपागतम्।
मैथिली चिन्तयामास स्वप्नोऽयमिति भामिनी॥

७सा वीक्षमाणा पृथुभुग्नवक्त्रं शाखामृगेन्द्रस्य यथोक्तकारम्।
ददर्श पिंगप्रवरं महार्हं वातात्मजं बुद्धिमतां वरिष्ठम्॥

८सा तं समीक्ष्यैव भृशं विपन्ना गतासुकल्पेव बभूव सीता।
चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य चैवं विचिन्तयामास विशालनेत्रा॥

भयमोहिता दुःखार्ता भामिनी सीता ‘राम राम’ इति ‘लक्ष्मण’ इति च करुणं भृशं विललाप। सती सा मन्दमन्दस्वरा सहसा रुरोद। तदा विनीतवत् उपागतं हरिवरं दृष्ट्वा मैथिली ‘स्वप्नः अयम्’ इति चिन्तयामास। ततः सा पृथुभुग्नवक्त्रं, विशालं कुटिलमुखं, शाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य यथोक्तकारं, आज्ञापालकं, पिङ्गप्रवरं महार्हं बुद्धिमतां वरिष्ठं वातात्मजं वीक्षमाणा ददर्श। तं समीक्ष्य एव सा भृशं विपन्ना गतासुकल्पा इव, अर्थात् मृतप्राया इव, बभूव। चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य विशालनेत्रा सा एवं विचिन्तयामास। अत्र सीतायाः मनः द्विधा दोलायते — कदाचित् भयं, कदाचित् स्वप्नशङ्का, कदाचित् मूर्च्छा। सप्तमाष्टमौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन निबद्धौ; कविः भावस्य तीव्रतां वृत्तपरिवर्तनेन सूचयति। ‘बुद्धिमतां वरिष्ठम्’ इति कवेः वचनं, न सीतायाः; सा तु तदा भीता, कविः तु पाठकाय वानरस्य स्वरूपं स्मारयति। रामस्य नाम तस्याः मुखे स्वतः आगच्छति — भये अपि सा रामम् एव स्मरति, लक्ष्मणं च, न अन्यं कञ्चित्।

Overcome by fear and stricken with grief, the lovely Sītā cried out long and piteously, "Rāma! Rāma!" and "Lakṣmaṇa!" Suddenly the virtuous lady wept in a low, faint voice. Then, seeing that fine monkey come near so humbly, Maithilī thought, "This is a dream." She looked, and saw the son of the Wind, with his broad, crooked face, the one who carries out the orders of Sugrīva, lord of the monkeys, the foremost of the tawny ones, most worthy, the best of the wise. The moment she looked at him she was utterly overwhelmed and became as though lifeless. After a long while she came to her senses, and the large-eyed lady reflected. Her mind swung this way and that, now fear, now the suspicion of a dream, now a swoon, and the poet marks the intensity of her feeling by changing the metre in these verses. "The best of the wise" is the poet's description, not Sītā's: she was frightened, but the poet reminds the reader who this monkey really is. Rāma's name came to her lips unbidden; even in fear she remembered Rāma, and Lakṣmaṇa, and no one else.

३स्वप्नः वा मनोरथः वा इति वितर्कः, देवताभ्यः प्रार्थना

९स्वप्नो मयायं विकृतोऽद्य दृष्टः शाखामृगः शास्त्रगणैर्निषिद्धः।
स्वस्त्यस्तु रामाय सलक्ष्मणाय तथा पितुर्मे जनकस्य राज्ञः॥

१०स्वप्नो हि नायं नहि मेऽस्ति निद्रा शोकेन दुःखेन च पीडितायाः।
सुखं हि मे नास्ति यतो विहीना तेनेन्दुपूर्णप्रतिमाननेन॥

११रामेति रामेति सदैव बुद्ध्या विचिन्त्य वाचा ब्रुवती तमेव।
तस्यानुरूपं च कथां तदर्थामेवं प्रपश्यामि तथा शृणोमि॥

१२अहं हि तस्याद्य मनोभवेन सम्पीडिता तद्गतसर्वभावा।
विचिन्तयन्ती सततं तमेव तथैव पश्यामि तथा शृणोमि॥

१३मनोरथः स्यादिति चिन्तयामि तथापि बुद्ध्यापि वितर्कयामि।
किं कारणं तस्य हि नास्ति रूपं सुव्यक्तरूपश्च वदत्ययं माम्॥

१४नमोऽस्तु वाचस्पतये सवज्रिणे स्वयम्भुवे चैव हुताशनाय।
अनेन चोक्तं यदिदं ममाग्रतो वनौकसा तच्च तथास्तु नान्यथा॥

सा चिन्तयति — अद्य मया विकृतः स्वप्नः दृष्टः, यतः स्वप्ने शाखामृगस्य दर्शनं शास्त्रगणैः निषिद्धम्। तस्मात् रामाय सलक्ष्मणाय, मम पित्रे जनकाय राज्ञे च स्वस्ति अस्तु। किन्तु अयं स्वप्नः न भवितुम् अर्हति, यतः शोकेन दुःखेन च पीडितायाः मम निद्रा एव नास्ति। पूर्णचन्द्रप्रतिमाननेन तेन विहीनायाः मम सुखं नास्ति, सुखं विना च निद्रा न। अहं सदैव बुद्ध्या ‘राम राम’ इति चिन्तयन्ती वाचा च तम् एव ब्रुवती तस्य अनुरूपां तदर्थां कथां पश्यामि शृणोमि च। मनोभवेन सम्पीडिता, तद्गतसर्वभावा, सततं तम् एव चिन्तयन्ती अहं तथा एव पश्यामि शृणोमि च। ‘मनोरथः स्यात्’ इति चिन्तयामि, तथापि बुद्ध्या वितर्कयामि — मनोरथस्य रूपं नास्ति, अयं तु सुव्यक्तरूपः मां वदति। अतः सा निर्णयं विना एव प्रार्थनां करोति — वाचस्पतये बृहस्पतये, सवज्रिणे इन्द्राय, स्वयम्भुवे ब्रह्मणे, हुताशनाय अग्नये च नमः अस्तु; अनेन वनौकसा मम अग्रतः यत् उक्तं तत् तथा अस्तु, न अन्यथा। अत्र सीतायाः तर्कः क्रमबद्धः — स्वप्नः इति शङ्का, निद्राभावात् तस्याः निरासः, मनोरथः इति द्वितीया शङ्का, रूपवत्त्वात् तस्याः अपि निरासः। तर्केण निर्णयः न लभ्यते इति ज्ञात्वा सा श्रद्धायाम् आश्रयं गृह्णाति। वाचस्पतिः वाण्याः अधिपतिः, अतः वचनस्य सत्यत्वाय तस्य स्मरणम् उचितम्। एवं सर्गस्य अन्ते सन्देहः न निवृत्तः, किन्तु आशा उदिता।

"Today I have seen an ill-omened dream," she thought, "for the books of learning forbid dreaming of a monkey. May all be well with Rāma and Lakṣmaṇa, and with my father, King Janaka. Yet this cannot be a dream, for tormented by grief and sorrow I do not sleep at all. Parted from him whose face is like the full moon I have no happiness, and without happiness there is no sleep. I am always thinking 'Rāma, Rāma' in my mind and speaking of him alone, so I see and hear a tale that answers to him and is about him. Tormented by love, my whole being given to him, thinking only of him, that is just what I see and hear. I think it may be a fancy of my longing, but I reason with my mind too: a fancy has no form, and this one has a clear form and speaks to me." So, without reaching a decision, she prayed: "Homage to Bṛhaspati, the Lord of Speech, to Indra who wields the thunderbolt, to Brahmā the Self-born, and to Agni the Fire. What this forest-dweller has said before me, may it be so and not otherwise." Her reasoning went step by step: the suspicion that it was a dream, set aside because she did not sleep; the second suspicion that it was a fancy, set aside because this had form. Knowing that reason could not settle the matter, she took refuge in faith. The Lord of Speech rules over words, so it was fitting to remember him for the truth of what had been said. So by the end of the sarga her doubt had not gone, but hope had dawned.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

शाखान्तरे ३२.१ शाखानां मध्ये

सन्धिः: शाखा + अन्तरे → शाखान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: शाखानाम् अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

चलितमानसा ३२.१ क्षुब्धचित्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चलितं मानसं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

वेष्टितार्जुनवस्त्रम् ३२.१ श्वेतवस्त्रावृतम्

सन्धिः: वेष्टित + अर्जुन → वेष्टितार्जुन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अर्जुनेन (श्वेतेन) वस्त्रेण वेष्टितः — बहुव्रीहिकल्पः (अर्जुनं वस्त्रं वेष्टितं येन)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (कपेः विशेषणम्)

विद्युत्संघातपिंगलम् ३२.१ विद्युत्पुञ्जवत् पिङ्गलवर्णम्

सन्धिः: विद्युत् + संघात → विद्युत्संघात — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विद्युतां संघातः — षष्ठीतत्पुरुषः; तद्वत् पिङ्गलः — उपमानकर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रश्रितम् ३२.२ विनीतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘श्रि’ धातोः क्तः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

फुल्लाशोकोत्कराभासम् ३२.२ पुष्पिताशोकराशिवत् अरुणकान्तिम्

सन्धिः: फुल्ल + अशोक → फुल्लाशोक — सवर्णदीर्घसन्धिः; अशोक + उत्कर → अशोकोत्कर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उत्कर + आभास → उत्कराभास — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: फुल्लानाम् अशोकानाम् उत्करः, तद्वत् आभासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

तप्तचामीकरेक्षणम् ३२.२ तप्तसुवर्णवर्णनेत्रम्

सन्धिः: चामीकर + ईक्षण → चामीकरेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: तप्तं चामीकरम् — कर्मधारयः; तद्वत् ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

साथ ३२.३ ततः सा

सन्धिः: सा + अथ → साथ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: पदद्वयम् — सर्वनाम अव्ययं च
विभक्तिः: ‘सा’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्; ‘अथ’ अव्ययम्

दुर्निरीक्ष्यम् ३२.४ द्रष्टुम् अशक्यम्

सन्धिः: दुः + निरीक्ष्यम् → दुर्निरीक्ष्यम् — विसर्गस्य रेफः (घोषवति परे)
समासः: समासः नास्ति — ‘दुर्’ उपसर्गः, ‘निर् + ईक्ष्’ धातोः ण्यत्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

भयमोहिता ३२.५ भीत्या विमूढा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भयेन मोहिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

मन्दमन्दस्वरा ३२.६ अतिमन्दस्वरेण युक्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मन्दमन्दः स्वरः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (आम्रेडितपूर्वपदः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

स्वप्नोऽयम् ३२.६ एषः स्वप्नः

सन्धिः: स्वप्नः + अयम् → स्वप्नोऽयम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः: पदद्वयम्
विभक्तिः: ‘स्वप्नः’ प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्; ‘अयम्’ सर्वनाम

पृथुभुग्नवक्त्रम् ३२.७ विशालकुटिलमुखम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पृथु भुग्नं च वक्त्रं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

यथोक्तकारम् ३२.७ आज्ञापालकम्

सन्धिः: यथा + उक्त → यथोक्त — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: यथोक्तं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

महार्हम् ३२.७ अत्यन्तं पूज्यम्

सन्धिः: महा + अर्हम् → महार्हम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: महत् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

गतासुकल्प ३२.८ मृतप्राया

सन्धिः: गत + असु → गतासु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘गतासुकल्पा + इव’ इति बाह्ये गुणसन्धिः (आ + इ = ए) → गतासुकल्पेव
समासः: गताः असवः यस्याः सा — बहुव्रीहिः; ईषदूनार्थे ‘कल्पप्’ प्रत्ययः
विभक्तिः: मूले ‘गतासुकल्पा’ — प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

प्रतिलभ्य ३२.८ पुनः प्राप्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘लभ्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

शास्त्रगणैर्निषिद्धः ३२.९ शास्त्रसमूहैः प्रतिषिद्धः

सन्धिः: शास्त्रगणैः + निषिद्धः → …गणैर्निषिद्धः — विसर्गस्य रेफः
समासः: शास्त्राणां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदम्)
विभक्तिः: ‘शास्त्रगणैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘निषिद्धः’ प्रथमा, एकवचनम्

स्वस्त्यस्तु ३२.९ कल्याणं भवतु

सन्धिः: स्वस्ति + अस्तु → स्वस्त्यस्तु — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः: पदद्वयम् — अव्ययं क्रियापदं च
विभक्तिः: ‘अस्तु’ — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

तेनेन्दुपूर्णप्रतिमाननेन ३२.१० पूर्णचन्द्रमुखेन तेन रामेण

सन्धिः: तेन + इन्दु → तेनेन्दु — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); प्रतिम + आनन → प्रतिमानन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पूर्णः इन्दुः, तत्प्रतिमम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

ब्रुवती ३२.११ वदन्ती

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘ब्रू’ धातोः शतृप्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

तदर्थाम् ३२.११ तद्विषयाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘तदर्थामेवं’ इति पादान्ते संयुक्तम्
समासः: सः (रामः) अर्थः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘कथाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

मनोभवेन ३२.१२ कामेन, अनुरागेण

सन्धिः: मनः + भव → मनोभव — विसर्गस्य उत्वं गुणः च
समासः: मनसि भवति इति — उपपदतत्पुरुषः (कामः)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

तद्गतसर्वभावा ३२.१२ यस्याः सर्वे भावाः रामे एव निहिताः

सन्धिः: तत् + गत → तद्गत — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: तं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः; तद्गताः सर्वे भावाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

वितर्कयामि ३२.१३ ऊहापोहं करोमि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘तर्क्’ धातुः (चुरादिः)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

सुव्यक्तरूपः ३२.१३ स्पष्टरूपः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सुव्यक्तरूपश्च’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य शकारः
समासः: सुव्यक्तं रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सवज्रिणे ३२.१४ इन्द्रेण सहिताय

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वज्रिणा सह — सहबहुव्रीहिः (‘स’ पूर्वपदम्)
विभक्तिः: चतुर्थी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वनौकसा ३२.१४ वनवासिना (वानरेण)

सन्धिः: वन + ओकस् → वनौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः: वनम् ओकः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्