हनूमता रामकथाकथनम्

दशरथस्य गुणाः, रामस्य वनगमनम्, सीताहरणम्, सुग्रीवसख्यम्, वानराणाम् अन्वेषणम्, सीतायाः विस्मयः दर्शनं च

बहुविधां चिन्तां कृत्वा महामतिः हनूमान् वृक्षशाखान्तरे स्थितः सीतायाः श्रवणगोचरे मधुरं वाक्यम् अवदत्। सः इक्ष्वाकुवंशस्य राज्ञः दशरथस्य गुणान् वर्णयित्वा तस्य ज्येष्ठं पुत्रं रामं, पितुः वचनात् सभार्यस्य सभ्रातृकस्य तस्य वनप्रव्रजनं, जनस्थाने राक्षसवधं, मृगरूपेण मायया रामं वञ्चयित्वा रावणेन कृतं जानकीहरणं, रामस्य सुग्रीवेण सह मैत्रीं, वालिवधं, सुग्रीवस्य आज्ञया सहस्रशः वानराणां दिक्षु प्रेषणं, सम्पातिवचनात् स्वस्य शतयोजनसमुद्रलङ्घनं च क्रमेण कथयति। ‘यथा राघवात् श्रुतं तथा एव इयं मया प्राप्ता’ इति उक्त्वा सः विरराम। तत् श्रुत्वा विस्मिता सीता केशसंवृतं वदनम् उन्नम्य शिंशपां प्रति अवैक्षत, सर्वाः दिशः विलोक्य रामम् अनुस्मरन्ती परमं प्रहर्षं गता, अन्ते च उदयस्थं सूर्यम् इव प्रकाशमानं सुग्रीवस्य अमात्यं वातात्मजं ददर्श।

१संश्रवे आरम्भः, दशरथस्य गुणवर्णनम्

१एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महामतिः।
संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह॥

२राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान्।
पुण्यशीलो महाकीर्तिरिक्ष्वाकूणां महायशाः॥

३राजर्षीणां गुणश्रेष्ठस्तपसा चर्षिभिः समः।
चक्रवर्तिकुले जातः पुरंदरसमो बले॥

४अहिंसारतिरक्षुद्रो घृणी सत्यपराक्रमः।
मुख्यस्येक्ष्वाकुवंशस्य लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मिवर्धनः॥

५पार्थिवव्यञ्जनैर्युक्तः पृथुश्रीः पार्थिवर्षभः।
पृथिव्यां चतुरन्तायां विश्रुतः सुखदः सुखी॥

बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महामतिः हनूमान् वैदेह्याः संश्रवे, अर्थात् यथा सा शृणुयात् तथा, मधुरं वाक्यम् उवाच। सः प्रत्यक्षं सम्बोधनं न करोति, केवलं कथां श्रावयति, येन सीता न उद्विजेत। कथायाः आरम्भः रामस्य पितुः वर्णनेन भवति। दशरथः नाम राजा रथैः कुञ्जरैः वाजिभिः च समृद्धः, पुण्यशीलः, महाकीर्तिः, इक्ष्वाकूणां महायशाः आसीत्। सः राजर्षीणां गुणैः श्रेष्ठः, तपसा ऋषिभिः समः, चक्रवर्तिनां कुले जातः, बले पुरन्दरेण इन्द्रेण समः च। अहिंसायां तस्य रतिः, सः अक्षुद्रः, घृणी दयालुः, सत्यपराक्रमः, इक्ष्वाकुवंशस्य मुख्यः, लक्ष्मीवान्, लक्ष्मीवर्धनः च। पार्थिवानां व्यञ्जनैः लक्षणैः युक्तः, पृथुश्रीः, पार्थिवेषु ऋषभः, चतुरन्तायां पृथिव्यां विश्रुतः, स्वयं सुखी परेषां सुखदः च सः आसीत्। एवं पितुः गौरवं प्रथमं स्थापयित्वा हनूमान् पुत्रस्य कथां सज्जीकरोति। सीता एतत् वंशवर्णनं श्रुत्वा एव जानीयात् यत् वक्ता तस्याः श्वशुरकुलं सम्यक् जानाति। मधुरेण परिचितेन वचनेन तस्याः भयं शनैः शनैः अपगच्छेत्। राजवर्णने धर्मः, तपः, बलं, दया, कीर्तिः इति सर्वे गुणाः एकत्र सङ्गृहीताः, येन पुत्रस्य गुणानां मूलं पितरि एव दृश्यते। कथायाः एषा शैली पौराणिकी — प्रथमं वंशः, ततः नायकः।

Having thought it over in many ways, the wise Hanumān spoke sweet words where Vaidehī could hear them. He did not address her directly; he simply told a story within her hearing, so that she would not be alarmed. He began with Rāma's father. "There was a king named Daśaratha, rich in chariots, elephants and horses, virtuous in conduct, of great renown and glory among the Ikṣvākus. Foremost in the virtues of the royal sages, equal to the seers in austerity, born in a line of universal monarchs, he was like Indra in strength. He delighted in non-violence; he was free of meanness, compassionate and truly valiant, chief of the Ikṣvāku line, prosperous and a bringer of prosperity. He bore the marks of a king, his splendour was ample, he was a bull among kings, famed across the whole earth to its four boundaries, and he was happy himself and gave happiness to others." By first establishing the father's greatness, Hanumān prepared the ground for the son's story. From this account of the dynasty alone Sītā would know that the speaker knew her husband's family well, and his sweet and familiar words would slowly take away her fear. In the portrait of the king, dharma, austerity, strength, compassion and fame are gathered together, so that the root of the son's virtues is seen in the father.

२रामस्य गुणाः, वनगमनम्, राक्षसवधः, सीताहरणं च

६तस्य पुत्रः प्रियो ज्येष्ठस्ताराधिपनिभाननः।
रामो नाम विशेषज्ञः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्॥

७रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य स्वजनस्यापि रक्षिता।
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य च परंतपः॥

८तस्य सत्याभिसंधस्य वृद्धस्य वचनात्पितुः।
सभार्यः सह च भ्रात्रा वीरः प्रव्रजितो वनम्॥

९तेन तत्र महारण्ये मृगयां परिधावता।
राक्षसा निहताः शूरा बहवः कामरूपिणः॥

१०जनस्थानवधं श्रुत्वा निहतौ खरदूषणौ।
ततस्त्वमर्षापहृता जानकी रावणेन तु॥

तस्य दशरथस्य प्रियः ज्येष्ठः पुत्रः ताराधिपनिभाननः, अर्थात् चन्द्रमुखः, रामः नाम विशेषज्ञः सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः अस्ति। सः स्वस्य वृत्तस्य सदाचारस्य, स्वजनस्य, जीवलोकस्य, धर्मस्य च रक्षिता परन्तपः। अत्र ‘रक्षिता’ इति पदं चतुर्वारं पुनः पुनः आगच्छति, येन रामस्य रक्षकत्वम् एव प्रधानगुणः इति दृढीक्रियते। सत्याभिसन्धस्य वृद्धस्य पितुः वचनात् सः वीरः भार्यया भ्रात्रा च सह वनं प्रव्रजितः। तत्र महारण्ये मृगयां परिधावता तेन बहवः कामरूपिणः शूराः राक्षसाः निहताः। जनस्थानस्य वधं खरदूषणयोः निधनं च श्रुत्वा रावणः अमर्षेण जानकीम् अपाहरत्। हनूमान् संक्षेपेण किन्तु क्रमशः कथां वदति — वनवासस्य कारणं पितुः सत्यम्, हरणस्य कारणं रावणस्य अमर्षः। एवं सीतायाः दुःखस्य मूलं रामस्य दोषः न, अपितु राक्षसस्य क्रोधः इति सूच्यते। सीता स्वस्य एव कथां परस्य मुखात् शृण्वती विस्मयं प्राप्नोति, यतः अस्मिन् निर्जने अशोकवने एतां कथां कः जानाति इति। पितुः वचनस्य पालनं, भार्यायाः भ्रातुः च सहगमनं, वने दुष्टानां निग्रहः — एतैः त्रिभिः वाक्यैः एव अयोध्याकाण्डस्य अरण्यकाण्डस्य च सारः सङ्क्षिप्तः। श्रोत्री सीता सर्वं जानाति, तथापि वक्तुः सत्यतां परीक्षितुं शक्नोति।

"His dear eldest son, whose face is like the moon, lord of the stars, is named Rāma, a man of discernment and the best of all bowmen. He is the protector of his own good conduct and of his kin, the protector of the world of the living and of dharma, a scorcher of his enemies." The word "protector" comes four times, affirming that protecting is Rāma's chief quality. "At the word of his aged father, who was true to his promise, that hero went into the forest with his wife and his brother. Ranging after game in the great forest, he killed many valiant rākṣasas who could take any form they pleased. Hearing of the slaughter at Janasthāna and the deaths of Khara and Dūṣaṇa, Rāvaṇa in his anger carried off Jānakī." Hanumān told the story briefly but in order: the reason for the exile was the father's truthfulness, and the reason for the abduction was Rāvaṇa's anger, which implies that the root of Sītā's sorrow was not any fault of Rāma's but the rākṣasa's rage. Hearing her own story from another's mouth, Sītā was astonished: who, here in this lonely aśoka grove, could know it? Keeping a father's word, the wife and brother who went with him, the punishment of the wicked in the forest: in these few sentences the substance of the Ayodhyā and Araṇya Kāṇḍas is summed up. Sītā, listening, knew all of it, and so she could test whether the speaker was telling the truth.

३सुग्रीवसख्यम्, वानराणाम् अन्वेषणम्, हनूमतः आगमनम्

११वञ्चयित्वा वने रामं मृगरूपेण मायया।
स मार्गमाणस्तां देवीं रामः सीतामनिन्दिताम्॥

१२आससाद वने मित्रं सुग्रीवं नाम वानरम्।
ततः स वालिनं हत्वा रामः परपुरंजयः॥

१३आयच्छत्कपिराज्यं तु सुग्रीवाय महात्मने।
सुग्रीवेणाभिसंदिष्टा हरयः कामरूपिणः॥

१४दिक्षु सर्वासु तां देवीं विचिन्वन्तः सहस्रशः।
अहं सम्पातिवचनाच्छतयोजनमायतम्॥

१५तस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः समुद्रं वेगवान्प्लुतः।
यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मवतीं च ताम्॥

१६अश्रौषं राघवस्याहं सेयमासादिता मया।
विररामैवमुक्त्वा स वाचं वानरपुंगवः॥

रावणः मृगरूपेण मायया रामं वने वञ्चयित्वा सीताम् अहरत्। ततः अनिन्दितां सीतां मार्गमाणः रामः वने सुग्रीवं नाम वानरं मित्रं आससाद। परपुरञ्जयः रामः वालिनं हत्वा महात्मने सुग्रीवाय कपिराज्यम् आयच्छत्, अर्थात् दत्तवान्। सुग्रीवेण अभिसन्दिष्टाः सहस्रशः कामरूपिणः हरयः तां देवीं विचिन्वन्तः सर्वासु दिक्षु प्रस्थिताः। अहं सम्पातेः वचनात् तस्याः विशालाक्ष्याः हेतोः शतयोजनायतं समुद्रं वेगवान् प्लुतः। यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मवतीं तां राघवात् अश्रौषम्, सा इयं मया आसादिता इति उक्त्वा वानरपुङ्गवः वाचं विरराम। अत्र हनूमान् स्वस्य नाम न कथयति, केवलं ‘अहम्’ इति वदति; तस्य उद्देशः परिचयः न, विश्वासः। अन्तिमं वाक्यं कथायाः समाप्तिः अपि, अन्वेषणस्य सिद्धिः अपि — दीर्घा यात्रा अत्र एव सफला जाता। रामेण कथितानि लक्षणानि मिलितानि इति कथनेन सः सीतायाः परिचयं निश्चिनोति, तया च स्वस्य रामदूतत्वं सूचयति। अत्र किष्किन्धाकाण्डस्य घटनाः सङ्क्षेपेण उक्ताः — मित्रलाभः, वालिवधः, राज्यदानं, दिक्षु प्रेषणं च। सुग्रीवस्य आज्ञया सहस्रशः वानराः गताः, तेषु एकः एव अहम् अत्र आगतः इति विनयेन सूच्यते। सम्पातेः नामग्रहणेन सः स्वस्य मार्गस्य प्रमाणं ददाति। ‘यथारूपां यथावर्णाम्’ इति वचनं विशेषतः हृदयङ्गमम्, यतः रामः स्वयं सीतायाः रूपं वानरेभ्यः वर्णितवान् इति सूच्यते — रामः तां न विस्मृतवान्।

"Rāvaṇa deceived Rāma in the forest by a trick, through a creature in the form of a deer, and carried off Sītā. Searching for that blameless lady, Rāma met in the forest a monkey named Sugrīva and made him his friend. Then Rāma, conqueror of enemy cities, killed Vālin and gave the kingdom of the monkeys to the great-souled Sugrīva. At Sugrīva's command, monkeys who can take any form they like have gone out by the thousand in every direction, searching for that lady. On the word of Sampāti I leapt swiftly across the ocean, a hundred yojanas wide, for the sake of that large-eyed lady. Her form, her colouring and her marks, just as I heard them described by Rāghava, I have found in her." Having said this much, that bull among monkeys fell silent. Hanumān did not give his name; he only said "I", for his aim was not to introduce himself but to win her trust. His last words were both the end of the story and the success of the search; the long journey had borne fruit here. By saying that the marks Rāma had described matched her, he confirmed who she was and at the same time hinted that he was Rāma's messenger. The events of the Kiṣkindhā Kāṇḍa are summed up here: the friendship won, the killing of Vālin, the gift of the kingdom and the sending out of the search parties. Thousands of monkeys had gone out at Sugrīva's command, and he was humbly one among them who had come here. And "her form, her colouring" is especially touching, for it implies that Rāma himself had described Sītā's looks to the monkeys: Rāma had not forgotten her.

४सीतायाः विस्मयः, हर्षः, हनूमद्दर्शनं च

१७जानकी चापि तच्छ्रुत्वा विस्मयं परमं गता।
ततः सा वक्रकेशान्ता सुकेशी केशसंवृतम्।
उन्नम्य वदनं भीरुः शिंशपामन्ववैक्षत॥

१८निशम्य सीता वचनं कपेश्च दिशश्च सर्वाः प्रदिशश्च वीक्ष्य।
स्वयं प्रहर्षं परमं जगाम सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती॥

१९सा तिर्यगूर्ध्वं च तथा ह्यधस्तान्निरीक्षमाणा तमचिन्त्यबुद्धिम्।
ददर्श पिंगाधिपतेरमात्यं वातात्मजं सूर्यमिवोदयस्थम्॥

तत् श्रुत्वा जानकी परमं विस्मयं गता। वक्रकेशान्ता सुकेशी भीरुः सा केशैः संवृतं वदनम् उन्नम्य शिंशपावृक्षं प्रति अन्ववैक्षत। कपेः वचनं निशम्य सा सर्वाः दिशः प्रदिशः च वीक्ष्य सर्वात्मना रामम् अनुस्मरन्ती स्वयं परमं प्रहर्षं जगाम। ततः तिर्यक् ऊर्ध्वम् अधस्तात् च निरीक्षमाणा सा अचिन्त्यबुद्धिं पिङ्गाधिपतेः सुग्रीवस्य अमात्यं वातात्मजं उदयाचलस्थं सूर्यम् इव ददर्श। उपमया हनूमतः तेजः तस्य आगमनस्य शुभत्वं च सूच्यते — यथा सूर्योदयः रात्रेः अन्तं करोति, तथा अस्य दर्शनं सीतायाः दुःखरात्रेः अन्तस्य आरम्भः। ‘सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती’ इति पदेन तस्याः हर्षस्य कारणं स्पष्टम् — वक्ता न, अपितु रामस्य स्मृतिः एव तां प्रहर्षयति। सा प्रथमं शब्दं, ततः दिशः, अन्ते वक्तारं पश्यति।

Hearing this, Jānakī was filled with the greatest wonder. The timid lady with her lovely curling hair lifted her face, which her hair had covered, and looked up into the śiṃśapā tree. Hearing the monkey's words, she looked around at all the quarters and the points between, and remembering Rāma with her whole being, she was filled with the greatest joy. Looking sideways, upwards and below, she saw him: the minister of Sugrīva, lord of the tawny monkeys, the son of the Wind, whose wisdom is beyond imagining, like the sun standing on the eastern mountain. The image suggests Hanumān's splendour and the good fortune of his coming: as sunrise ends the night, so the sight of him was the beginning of the end of Sītā's night of sorrow. "Remembering Rāma with her whole being" makes the cause of her joy plain: not the speaker but the memory of Rāma gladdened her. She first heard the voice, then searched the quarters, and at last saw the speaker.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

संश्रवे ३१.१ श्रवणगोचरे, यथा सा शृणुयात् तथा

सन्धिः: सम् + श्रवे → संश्रवे — मकारस्य अनुस्वारः (परसवर्णविकल्पः)
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गपूर्वकः ‘श्रु’ धातोः ‘श्रव’ शब्दः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

व्याजहार ३१.१ उक्तवान्, कथितवान्

सन्धिः: वि + आ + जहार → व्याजहार — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’, ‘आ’ उपसर्गौ, ‘हृ’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

रथकुञ्जरवाजिमान् ३१.२ रथगजाश्वसम्पन्नः

सन्धिः: शब्दान्तः स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: रथाः कुञ्जराः वाजिनः च — द्वन्द्वः; ते अस्य सन्ति इति ‘मतुप्’ प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (दशरथस्य विशेषणम्)

राजर्षीणाम् ३१.३ राजसु ऋषितुल्यानाम्

सन्धिः: राजन् + ऋषि → राजर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: राजा चासौ ऋषिः च — कर्मधारयः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

पुरंदरसमः ३१.३ इन्द्रतुल्यः

सन्धिः: पुरम् + दर → पुरंदर — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: पुरन्दरेण समः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अहिंसारतिः ३१.४ अहिंसाप्रियः

सन्धिः: शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अहिंसारतिरक्षुद्रः’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य रेफः
समासः: अहिंसायां रतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

घृणी ३१.४ दयालुः, करुणावान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘घृणा’ शब्दात् ‘इनि’ प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘घृणिन्’ प्रातिपदिकम्)

लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मिवर्धनः ३१.४ श्रीमान्, श्रीवर्धकः च

सन्धिः: लक्ष्मीवान् + लक्ष्मिवर्धनः → लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मिवर्धनः — नकारस्य लकारे परे अनुनासिकः लकारः (परसवर्णः)
समासः: लक्ष्मीः अस्य अस्ति — मतुप्; लक्ष्म्याः वर्धनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

पार्थिवर्षभः ३१.५ राजश्रेष्ठः

सन्धिः: पार्थिव + ऋषभ → पार्थिवर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: पार्थिवेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

चतुरन्तायाम् ३१.५ चतुःसमुद्रपर्यन्तायाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चत्वारः अन्ताः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पृथिव्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

ताराधिपनिभाननः ३१.६ चन्द्रसदृशमुखः

सन्धिः: तारा + अधिप → ताराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); निभ + आनन → निभानन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: ताराणाम् अधिपः (चन्द्रः), तेन निभम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सत्याभिसंधस्य ३१.८ सत्यप्रतिज्ञस्य

सन्धिः: सत्य + अभिसंध → सत्याभिसंध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सत्या अभिसन्धा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पितुः’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रव्रजितः ३१.८ वनं गतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘व्रज्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

परिधावता ३१.९ इतस्ततः धावता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘धाव्’ धातोः शतृप्रत्ययः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘तेन’ इत्यस्य विशेषणम्)

अमर्षापहृता ३१.१० क्रोधवशात् हृता

सन्धिः: अमर्ष + अपहृता → अमर्षापहृता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘ततस्त्वमर्षा…’ इति बाह्यसन्धौ ‘तु + अ’ = ‘त्व’ यण्सन्धिः
समासः: अमर्षेण अपहृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘जानकी’ इत्यस्य विशेषणम्)

वञ्चयित्वा ३१.११ प्रतार्य, छलयित्वा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वञ्च्’ धातोः णिजन्तात् क्त्वाप्रत्ययः
विभक्तिः: अव्ययम् (क्त्वान्तम्)

मार्गमाणः ३१.११ अन्विष्यन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मार्गमाणस्तां’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य सकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘मार्ग्’ धातोः शानच्प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

परपुरंजयः ३१.१२ शत्रुनगरजेता

सन्धिः: परपुरम् + जय → परपुरंजय — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: परेषां पुराणि जयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

आयच्छत् ३१.१३ दत्तवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘आयच्छत्कपिराज्यं’ इति बाह्ये तकारः यथावत्
समासः: समासः नास्ति — ‘आङ्’ उपसर्गः, ‘यम्’ धातुः (यच्छ् आदेशः)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

सुग्रीवेणाभिसंदिष्टाः ३१.१३ सुग्रीवेण आदिष्टाः

सन्धिः: सुग्रीवेण + अभिसंदिष्टाः → सुग्रीवेणाभिसंदिष्टाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पृथक् पदद्वयम्; ‘अभिसंदिष्ट’ — ‘अभि’, ‘सम्’ उपसर्गौ, ‘दिश्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: ‘अभिसंदिष्टाः’ — प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

सम्पातिवचनाच्छतयोजनम् ३१.१४ सम्पातिकथनात्, शतयोजनविस्तीर्णम्

सन्धिः: सम्पातिवचनात् + शतयोजनम् → …वचनाच्छतयोजनम् — तकारस्य चकारः, शकारस्य छकारः (श्चुत्वं छत्वं च)
समासः: सम्पातेः वचनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; शतं योजनानि यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘वचनात्’ पञ्चमी, ‘शतयोजनम्’ द्वितीया एकवचनम्

यथालक्ष्मवतीम् ३१.१५ यथोक्तलक्षणयुक्ताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: यथा लक्ष्मवती — अव्ययीभावकल्पः; ‘लक्ष्मन्’ + मतुप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

अश्रौषम् ३१.१६ श्रुतवान् अस्मि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लुङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

वक्रकेशान्ता ३१.१७ कुञ्चितालका

सन्धिः: केश + अन्ता → केशान्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: वक्राः केशान्ताः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

अन्ववैक्षत ३१.१७ अवलोकितवती

सन्धिः: अनु + अवैक्षत → अन्ववैक्षत — यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’, ‘अव’ उपसर्गौ, ‘ईक्ष्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

सर्वात्मना ३१.१८ सर्वभावेन, सम्पूर्णमनसा

सन्धिः: सर्व + आत्मना → सर्वात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: सर्वः आत्मा — कर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

अचिन्त्यबुद्धिम् ३१.१९ अतर्क्यप्रज्ञम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘तमचिन्त्य…’ इति बाह्यसन्धौ मकारः स्वरे परे यथावत्
समासः: अचिन्त्या बुद्धिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

उदयस्थम् ३१.१९ उदयाचलस्थितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सूर्यमिवोदयस्थम्’ इति बाह्ये ‘इव + उदय’ = गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: उदये (उदयाचले) तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्