हनुमतः सीतासम्भाषणविचारः

सीताम् आश्वासयितुं हनुमतः चिन्ता, असम्भाषणस्य सम्भाषणस्य च दोषाः, मानुषीवाक्प्रयोगस्य निश्चयः, रामगुणकीर्तनस्य उपायः

वृक्षे निलीनः विक्रान्तः हनूमान् सीतायाः त्रिजटायाः राक्षसीनां च तर्जनं सर्वं तत्त्वतः शुश्राव। नन्दने देवताम् इव तां देवीं पश्यन् सः बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास — ‘या कपीनां सहस्रैः अयुतैः च सर्वासु दिक्षु मृग्यते, सा मया आसादिता। अद्य एव एनां न आश्वासयामि चेत्, सा जीवितं त्यक्ष्यति; रामः अपि सीतासंदेशरहितं मां क्रोधेन दहेत्। किन्तु राक्षसीनां प्रत्यक्षं भाषणम् अक्षमम्।’ ‘यदि द्विजातिः इव संस्कृतां वाचं वदामि, सीता मां रावणं मत्वा भीता भविष्यति; अतः मानुषं अर्थवत् वाक्यं वक्तव्यम्।’ सः पुनः चिन्तयति — ‘मम रूपं दृष्ट्वा सा क्रोशेत्, राक्षसाः आपतेयुः; युद्धे अहं ताडितः गृहीतः वा स्यां, ततः रामसुग्रीवयोः कार्यं विपन्नं भवेत्; शतयोजनं सागरं लङ्घयितुं अन्यः वानरः नास्ति।’ ‘देशकालविरोधिताः अर्थाः विक्लवं दूतम् आसाद्य नश्यन्ति।’ इति विमृश्य मतिमान् हनूमान् निश्चिकाय — रामस्य गुणान् अनुकीर्तयन् मधुरां गिरं वदन् सः सीताम् अनुद्वेजयन् सर्वं श्रावयिष्यति। ततः वृक्षशाखान्तरे स्थितः सः मधुरम् अवितथं वाक्यं जगाद।

१हनुमतः श्रवणं, सीताप्राप्तेः सन्तोषः

१हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः।
सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जितम्॥

२अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने।
ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः॥

३यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया॥

४चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षता।
गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया॥

५राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयं निरीक्षिता।
राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च॥

विक्रान्तः हनूमान् अपि सीतायाः त्रिजटायाः राक्षसीनां च तर्जितं सर्वं तत्त्वतः शुश्राव। नन्दने देवताम् इव तां देवीम् अवेक्षमाणः सः वानरः बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास — ‘यां कपीनां सहस्राणि सुबहूनि अयुतानि च सर्वासु दिक्षु मार्गन्ते, सा इयं मया आसादिता। शत्रोः शक्तिम् अवेक्षता सुयुक्तेन गूढेन चारेण चरता मया तावत् इदम् अवेक्षितम् — राक्षसानां विशेषः, इयं पुरी, अस्य राक्षसाधिपतेः रावणस्य प्रभावः च निरीक्षितः।’ अत्र हनुमतः दूतधर्मः स्पष्टः — सः न केवलं सीतां अन्विष्टवान्, अपितु शत्रोः बलं, नगरस्य रचनां, राज्ञः प्रभावं च गुप्तचरवत् अवेक्षितवान्। सहस्राणि अयुतानि च वानराः अन्विष्यन्ति, किन्तु तेन एव एकेन सा लब्धा — एषः तस्य सन्तोषः, न तु गर्वः। नन्दनवनस्य देवतायाः उपमा सीतायाः दिव्यत्वं, अशोकवनस्य रमणीयतां च युगपत् सूचयति। हनूमान् प्रथमं ‘सर्वं शुश्राव’ — सः कार्यात् पूर्वं स्थितिं सम्यक् जानाति, एषः बुद्धिमतः लक्षणम्। हनुमतः दृष्टिः द्विविधा — एकतः सीतायाः दुःखं करुणया पश्यति, अपरतः राक्षसानां शक्तिं विवेकेन मापयति। एषः संयोगः आदर्शदूतस्य लक्षणम्। त्रिजटायाः स्वप्नं श्रुत्वा अपि सः न उत्सिक्तः; सः स्वप्नात् न, स्वकर्मणः एव फलम् अपेक्षते। अस्मिन् सर्गे समग्रः अपि हनुमतः आत्मसंवादः, बाह्यघटना नास्ति — कविः दूतस्य मनः अन्तःस्थं प्रकाशयति। अस्य श्रवणस्य फलम् अपि — सः सीतायाः प्राणत्यागसङ्कल्पं श्रुतवान्, अतः तस्य त्वरा वर्धते।

Valiant Hanumān, meanwhile, had heard everything exactly as it happened: Sītā's words, Trijaṭā's dream and the threats of the rākṣasīs. Gazing at the lady, who was like a goddess in Indra's Nandana garden, the monkey turned over many thoughts in his mind. "She whom many thousands, even tens of thousands, of monkeys are searching for in every quarter, here she is, and I have found her. Moving about in disguise like a well-trained spy weighing up the enemy's strength, I have so far surveyed all this: the particular features of the rākṣasas, this city, and the power of Rāvaṇa, their lord." Here Hanumān's duty as an envoy is plain: he had not only searched out Sītā but, like a spy, taken the measure of the enemy's strength, the layout of the city and the power of its king. Thousands upon thousands of monkeys were searching, yet he alone had found her; this was satisfaction, not pride. The image of a goddess in Nandana suggests both Sītā's divinity and the loveliness of the aśoka grove. Hanumān first "heard it all": before acting he understood the situation fully, the mark of a wise man. His gaze was twofold: with compassion he saw Sītā's sorrow, and with discernment he measured the rākṣasas' strength, the combination that makes an ideal envoy. Even after hearing Trijaṭā's dream he was not carried away; he looked for results from his own deeds, not from dreams. The whole sarga is Hanumān talking to himself; nothing happens outside, and the poet lays open the envoy's mind. What he heard had its effect too: he had heard Sītā resolve to end her life, and so his urgency grew.

२सीतायाः आश्वासनस्य आवश्यकता

६यथा तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकांक्षिणीम्॥

७अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।
अदृष्टदुःखां दुःखस्य न ह्यन्तमधिगच्छतीम्॥

८यदि ह्यहं सतीमेनां शोकोपहतचेतनाम्।
अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद्गमनं भवेत्॥

९गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी।
परित्राणमपश्यन्ती जानकी जीवितं त्यजेत्॥

१०यथा च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः।
समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः॥

११निशाचरीणां प्रत्यक्षमक्षमं चाभिभाषितम्।
कथं नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम्॥

१२अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया।
सर्वथा नास्ति संदेहः परित्यक्ष्यति जीवितम्॥

१३रामस्तु यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः।
किमहं तं प्रतिब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम्॥

१४सीतासंदेशरहितं मामितस्त्वरया गतम्।
निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रोधतीव्रेण चक्षुषा॥

१५यदि वोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात्।
व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति॥

१६अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामवस्थितः।
शनैराश्वासयाम्यद्य संतापबहुलामिमाम्॥

‘अप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः तस्य रामस्य पतिदर्शनकाङ्क्षिणीं भार्यां समाश्वासयितुं युक्तम्। पूर्णचन्द्रनिभाननाम् अदृष्टदुःखां दुःखस्य अन्तं न अधिगच्छतीम् एनाम् अहम् आश्वासयामि। यदि शोकोपहतचेतनाम् इमां सतीम् अनाश्वास्य गमिष्यामि, तर्हि गमनं दोषवत् भवेत्; मयि गते परित्राणम् अपश्यन्ती यशस्विनी राजपुत्री जानकी जीवितं त्यजेत्। यथा च सः महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः सीतादर्शनलालसः रामः समाश्वासयितुं न्याय्यः।’ ततः सः कठिनताम् अपि पश्यति — ‘निशाचरीणां प्रत्यक्षं अभिभाषितम् अक्षमम्; कथं नु खलु कर्तव्यम् इदम्? कृच्छ्रगतः हि अहम्। अनेन रात्रिशेषेण यदि मया न आश्वास्यते, तर्हि सर्वथा सा जीवितं परित्यक्ष्यति, नास्ति संदेहः। यदि रामः मां पृच्छेत् — “सीता मां प्रति किं वचः अब्रवीत्”, तदा सुमध्यमाम् असम्भाष्य अहं तं किं प्रतिब्रूयाम्? सीतासंदेशरहितं त्वरया इतः गतं मां काकुत्स्थः क्रोधतीव्रेण चक्षुषा निर्दहेत् अपि। यदि रामकारणात् भर्तारं सुग्रीवम् उद्योजयिष्यामि, तस्य ससैन्यस्य आगमनं व्यर्थं भविष्यति। अतः राक्षसीनाम् अन्तरं प्राप्य अवस्थितः अहं संतापबहुलाम् इमां शनैः अद्य आश्वासयामि।’ हनुमतः चिन्तायाः द्वौ पक्षौ — सीतायाः जीवनरक्षा, रामस्य प्रति उत्तरदायित्वं च। रात्रिशेषः इति कालस्य सङ्कोचः तस्य त्वरां वर्धयति। ‘दोषवत् गमनम्’ इति पदं हनुमतः कर्तव्यबुद्धेः परिचायकम् — कार्यं सिद्धम् अपि अपूर्णम् एव, यदि सीता न आश्वास्यते। ‘रामः किं पृच्छेत्’ इति चिन्ता तस्य स्वामिभक्तिं दर्शयति; सः रामस्य दृष्टिकोणात् स्वकार्यं मूल्याङ्कयति। सुग्रीवस्य सैन्यस्य व्यर्थागमनम् इति चिन्ता अपि महत्त्वपूर्णा — सीता जीवति इति प्रमाणं विना सर्वं युद्धोद्यमः निरर्थकः। एवं सः त्रीन् पक्षान् — सीतां, रामं, सुग्रीवं — युगपत् चिन्तयति। ‘शनैः’ इति पदं तस्य उपायस्य सारः — सहसा प्रकटीभवनं भयं जनयेत्, शनैः आश्वासनं विश्वासं जनयेत्। राक्षसीनाम् ‘अन्तरम्’ — ताः निद्रिताः अन्यत्र गताः वा यदा — तत् कालं सः प्रतीक्षते।

"It is right to comfort the wife of that immeasurable Rāma, who is compassionate to all creatures, for she longs to see her husband. I will comfort her, whose face is like the full moon, who had never known sorrow before and now can find no end to it. If I go away without comforting this faithful lady, her mind stricken with grief, my going will be at fault, for once I am gone the illustrious princess Jānakī, seeing no way of rescue, may give up her life. And just as the mighty-armed Rāma, whose face is like the full moon and who longs to see Sītā, ought to be consoled with a message from her, so she too should be consoled." Then he saw the difficulty: "But to speak to her in front of these night-roaming women is impossible. How is it to be done? I am in real difficulty. If I do not comfort her in what is left of this night, there is no doubt she will give up her life altogether. And if Rāma asks me, 'What did Sītā say to me?', what could I answer him if I have not spoken to that slender-waisted lady? If I hurry back from here without a message from Sītā, Kākutstha may burn me up with eyes fierce with anger. And if I were to rouse Sugrīva to action for Rāma's sake, his coming with his army would be in vain. So I shall wait here for an opening among the rākṣasīs, and gently comfort her today in her great anguish." His thinking had two sides: saving Sītā's life and his duty to Rāma. "What is left of this night" shows how little time remained and adds to his urgency. That his going would be "at fault" reveals his sense of duty: even an achieved task was incomplete if Sītā was not comforted. Wondering what Rāma would ask shows his devotion to his master, for he judged his work from Rāma's point of view. The thought that Sugrīva's army might march in vain matters too: without proof that Sītā was alive, all the preparation for war would be pointless. So he held three concerns in mind at once, Sītā, Rāma and Sugrīva. "Gently" is the heart of his plan: to appear suddenly would cause fear, while slow comfort would build trust. And he waited for an "opening" among the rākṣasīs, a moment when they were asleep or elsewhere.

३कया भाषया वक्तव्यम् — मानुषीवाक्प्रयोगस्य निश्चयः

१७अहं ह्यतितनुश्चैव वानरश्च विशेषतः।
वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम्॥

१८यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम्।
रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति॥

१९अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत्।
मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता॥

‘अहं हि अतितनुः, विशेषतः वानरः च; इह मानुषीं संस्कृतां वाचम् उदाहरिष्यामि। यदि द्विजातिः इव संस्कृतां वाचं प्रदास्यामि, तर्हि सीता मां रावणं मन्यमाना भीता भविष्यति। अतः अवश्यम् एव मानुषम् अर्थवत् वाक्यं वक्तव्यम्; अन्यथा इयम् अनिन्दिता मया सान्त्वयितुं न शक्या।’ अत्र भाषायाः सूक्ष्मः विचारः — द्विजातीनां परिष्कृता संस्कृता वाक् रावणस्य अपि वाक्, सः ब्राह्मणवंशजः विद्वान् च; अतः तादृशी वाक् सीतायाः मनसि रावणस्य स्मृतिं जनयेत्। ‘मानुषं वाक्यम्’ इति हिन्दीभाष्यम् अयोध्यायाः समीपवर्तिनां जनानां सामान्यभाषाम् इति व्याचष्टे। हनुमतः वाक्पटुत्वं श्रोतुः मनोविज्ञानं च अत्र स्पष्टम् — वक्ता श्रोतारं दृष्ट्वा भाषां चिनोति। ‘अतितनुः’ इति स्वस्य लघुरूपस्य स्मरणम्; सः वृक्षे लघुरूपेण एव निलीनः। अस्मिन् श्लोकत्रये वाल्मीकिः भाषायाः सामाजिकं पक्षम् अपि सूचयति — संस्कृतस्य परिष्कृतं रूपं द्विजानां, लोकव्यवहारस्य सामान्यं रूपं जनानाम्। हनूमान् उभयं जानाति, यत् तस्य पाण्डित्यं दर्शयति; किष्किन्धाकाण्डे अपि रामः तस्य वाक्पटुतां प्रशशंस। वानरस्य मुखात् मनुष्यभाषा एव स्वयं विस्मयकारिणी, अतः सः सावधानः। ‘अर्थवत्’ इति विशेषणं वाक्यस्य सार्थकतां सूचयति — केवलं मधुरं न, अपितु प्रयोजनवत्। एवं भाषायाः चयनम् अपि दूतकर्मणः अङ्गम्, न तु गौणः विषयः।

"I am very small, and above all a monkey. I shall speak human speech, refined speech; yet if I speak refined speech like a brahmin, Sītā will take me for Rāvaṇa and be frightened. I must certainly speak meaningful words in the ordinary human tongue; otherwise I cannot console this blameless lady." Here is a subtle thought about language: the polished speech of the twice-born was also Rāvaṇa's speech, for he was of priestly descent and learned, and such speech would bring Rāvaṇa to Sītā's mind. Hanumān's skill with words and his understanding of his listener are plain here: a speaker chooses his language by looking at his hearer. "Very small" recalls that he was hiding in the tree in a tiny form. In these three verses Vālmīki also touches on the social side of language: the refined form belonged to the twice-born, the plain form to ordinary people's dealings. Hanumān knew both, which shows his learning; in the Kiṣkindhā Kāṇḍa Rāma had praised his eloquence. Human speech from a monkey's mouth would itself be astonishing, so he was careful. "Meaningful" means that his words were to carry purpose, not merely be sweet; even the choice of language was part of an envoy's work, not a minor matter.

४सम्भाषणस्य सम्भाव्याः दोषाः — राक्षसीनां कोलाहलः युद्धं च

२०सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा।
रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासमुपैष्यति॥

२१ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी।
जानाना मां विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम्॥

२२सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणः।
नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः॥

२३ततो मां सम्परिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः।
वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं महाबलाः॥

२४तं मां शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम्।
दृष्ट्वा च परिधावन्तं भवेयुः परिशङ्किताः॥

२५मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत्।
राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृतस्वराः॥

२६ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि।
राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने॥

२७ते शूलशरनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः।
आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन्वेगेनोद्वेगकारणात्॥

२८संरुद्धस्तैस्तु परितो विधमे राक्षसं बलम्।
शक्नुयां न तु सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः॥

२९मां वा गृह्णीयुरावृत्य बहवः शीघ्रकारिणः।
स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत्॥

३०हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम्।
विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम्॥

‘मम रूपं भाषितं च आलोक्य पूर्वं रक्षोभिः त्रासिता सा जानकी भूयः त्रासम् उपैष्यति। ततः जातपरित्रासा विशालाक्षी मनस्विनी मां कामरूपिणं रावणं जानाना शब्दं कुर्यात्। सीतया कृते शब्दे नानाप्रहरणः घोरः अन्तकोपमः राक्षसीगणः सहसा समेयात्। ततः विकृताननाः महाबलाः ताः सर्वतः मां सम्परिक्षिप्य वधे ग्रहणे च यत्नं कुर्युः। उत्तमशाखिनां शाखाः प्रशाखाः स्कन्धान् च परिधावन्तं मां दृष्ट्वा ताः परिशङ्किताः भवेयुः। वने विचरतः मम महत् रूपं सम्प्रेक्ष्य भयवित्रस्ताः राक्षस्यः विकृतस्वराः भवेयुः। ततः राक्षसेन्द्रनिवेशने राक्षसेन्द्रनियुक्तानां रक्षसाम् अपि समाह्वानं कुर्युः। ते शूलशरनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः उद्वेगकारणात् अस्मिन् विमर्दे वेगेन आपतेयुः। तैः परितः संरुद्धः अहं राक्षसं बलं विधमेयं, किन्तु महोदधेः परं पारं सम्प्राप्तुं न शक्नुयाम्। बहवः शीघ्रकारिणः आवृत्य मां गृह्णीयुः वा; ततः इयं च अगृहीतार्था स्यात्, मम च ग्रहणं भवेत्। हिंसाभिरुचयः ते इमां जनकात्मजां हिंस्युः वा; ततः रामसुग्रीवयोः इदं कार्यं विपन्नं स्यात्।’ हनुमतः दीर्घदृष्टिः अत्र स्पष्टा — सः घटनानां श्रृङ्खलां क्रमेण कल्पयति: सीतायाः भयं, कोलाहलः, राक्षसीनाम् आगमनं, सैन्यस्य आह्वानं, युद्धं, ग्रहणं, सीतायाः हिंसा च। एकस्य दोषस्य फलम् अनेकेषु रूपेषु प्रसरति इति सः जानाति। स्वस्य बलस्य विषये सः न संशयति — राक्षसबलं विधमेयम् इति; किन्तु विजयः अपि निष्फलः स्यात्, यदि सः प्रत्यागन्तुं न शक्नुयात्। ‘परिधावन्तम्’ इति पदं वानरस्वभावं स्मारयति — भयकाले वृक्षेषु इतस्ततः धावनम्। सः स्वस्य स्वभावम् अपि परिस्थितेः अङ्गत्वेन गणयति। एतत् चिन्तनं भीरुतायाः न, अपितु दूरदर्शितायाः फलम्; अग्रे सः एव अशोकवनं भङ्क्त्वा राक्षसान् हनिष्यति, किन्तु सीतया सह सम्भाषणस्य अनन्तरम् एव, यदा कार्यस्य मुख्यः अंशः सिद्धः। सः राक्षसीनां स्वभावम् अपि जानाति — ताः विकृतस्वराः शीघ्रं कोलाहलं कुर्वन्ति, रावणस्य भवने नियुक्तान् राक्षसान् आह्वयन्ति। एवं सः शत्रोः व्यवस्थां पूर्वम् एव अवगतवान्, यत् चतुर्थे श्लोके उक्तस्य गूढचारस्य फलम्।

"Seeing my form and hearing my speech, Jānakī, already terrified by the rākṣasas, will be terrified all over again. Then in her fright the high-minded, wide-eyed lady may cry out, taking me for Rāvaṇa, who can take any form he likes. When Sītā cries out, the dreadful troop of rākṣasīs, armed with all kinds of weapons, will suddenly gather like Death himself. Then those mighty creatures with hideous faces will surround me on every side and try to kill or capture me. Seeing me running over the branches, twigs and trunks of the great trees, they will grow alarmed, and seeing my huge form as I range through the grove, they will shriek in terror. Then they will summon the rākṣasas too, those posted by their lord in his palace, and those rākṣasas, with pikes, arrows, swords and weapons of every kind, will come rushing into the fray in their agitation. Hemmed in by them on every side, I could scatter the rākṣasa army, but I might not be able to reach the far shore of the great ocean. Or many of them, quick to act, may surround and seize me; then she would never learn why I came, and I would be a captive. Or those lovers of violence may kill Janaka's daughter, and then the whole undertaking of Rāma and Sugrīva would come to ruin." Hanumān's foresight is plain here: he pictured the chain of events one after another, Sītā's fear, the outcry, the rākṣasīs gathering, the soldiers summoned, the fight, his capture, and harm to Sītā. He knew that the consequence of one mistake spreads in many forms. He had no doubt of his strength, "I could scatter the rākṣasa army", but even victory would be fruitless if he could not get back. "Running over the branches" recalls a monkey's nature, to dart about the trees when alarmed; he counted even his own nature as part of the situation. This thinking came from foresight, not cowardice: later he would himself wreck the aśoka grove and kill rākṣasas, but only after speaking with Sītā, once the main part of his task was done. He knew the rākṣasīs' ways too, how quickly they would raise a clamour and call the rākṣasas posted in Rāvaṇa's palace; he had already grasped the enemy's arrangements, the fruit of the spying he spoke of at the start.

५हनुमतः एकाकित्वं, संशयस्य त्यागः

३१उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन्राक्षसैः परिवारिते।
सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी॥

३२विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे।
नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने॥

३३विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः।
शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम्॥

३४कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम्।
न तु शक्ष्याम्यहं प्राप्तुं परं पारं महोदधेः॥

३५असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते।
कश्च निःसंशयं कार्यं कुर्यात्प्राज्ञः ससंशयम्॥

३६एष दोषो महान्हि स्यान्मम सीताभिभाषणे।
प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे॥

‘राक्षसैः परिवारिते सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते नष्टमार्गे अस्मिन् उद्देशे जानकी वसति। संयुगे रक्षोभिः मयि विशस्ते गृहीते वा रामस्य कार्यसाधने अन्यं सहायं न पश्यामि। विमृशन् अपि तादृशं वानरं न पश्यामि, यः मयि हते शतयोजनविस्तीर्णं महोदधिं लङ्घयेत्। कामं रक्षसां सहस्राणि अपि हन्तुं समर्थः अस्मि, किन्तु महोदधेः परं पारं प्राप्तुं न शक्ष्यामि। युद्धानि असत्यानि, संशयः मे न रोचते; कः प्राज्ञः निःसंशयं कार्यं ससंशयं कुर्यात्? सीताभिभाषणे मम महान् दोषः स्यात्, अनभिभाषणे च वैदेह्याः प्राणत्यागः भवेत्।’ अत्र हनूमान् स्वस्य अनन्यत्वं जानाति — सः एव एकः सेतुः रामसीतयोः मध्ये। युद्धस्य फलम् अनिश्चितम् इति सः सम्यक् जानाति; वीरः अपि विवेकी। द्वयोः पक्षयोः दोषः — एषा एव तस्य धर्मसङ्कटस्य स्थितिः, या अग्रिमेषु श्लोकेषु समाधीयते। ‘नष्टमार्गः’ इति स्थानस्य दुर्गमत्वं सूचयति। ‘असत्यानि युद्धानि’ इति सूक्तिः राजनीतेः प्रसिद्धं तत्त्वम् — युद्धस्य फलं कदापि निश्चितं न। अतः बुद्धिमान् निश्चितं कार्यं युद्धस्य अनिश्चिततायां न स्थापयति। हनुमतः एषः विचारः तस्य बलस्य सह बुद्धेः अपि उत्कर्षं दर्शयति; अतः एव सः ‘बुद्धिमतां वरिष्ठः’ इति प्रसिद्धः। समुद्रलङ्घनस्य सामर्थ्यं केवलं तस्य एव, अतः तस्य जीवनं रामकार्याय अमूल्यम्। हनूमान् स्वस्य मरणं न भयात् परिहर्तुम् इच्छति, अपितु कार्यस्य हानेः भयात्। सः आत्मानं रामकार्यस्य साधनम् एव मन्यते। ‘सम्भाषणे दोषः, असम्भाषणे प्राणत्यागः’ — इति द्विधा दोषः तं मध्यमं मार्गं अन्वेष्टुं प्रेरयति: गुप्तस्थानात् रामकथाकथनम्, येन न कोलाहलः, न भयं, न च सीतायाः निराशा।

"Jānakī lives in a hidden place, whose paths are lost, surrounded by rākṣasas and encircled by the ocean. If I am killed or captured by the rākṣasas in battle, I see no one else to help Rāma accomplish his task. Think as I may, I can see no monkey who could leap across the great ocean, a hundred leagues wide, if I were killed. I am certainly able to kill thousands of rākṣasas, but I might not be able to reach the far shore of the great ocean. Battles are uncertain, and I do not like to take chances; what wise man would turn a sure undertaking into an unsure one? There is great danger in my speaking to Sītā, and if I do not speak to her, Vaidehī may give up her life." Hanumān knew he was indispensable, the one bridge between Rāma and Sītā. He knew well that the outcome of a fight is never certain; the hero was also a man of judgement. Danger on both sides: this was his dilemma, resolved in the verses that follow. "Paths are lost" speaks of how hard the place was to reach. "Battles are uncertain" is a well-known maxim of statecraft, and so a wise man does not stake a certain task on the uncertainty of battle. This reasoning shows his intelligence as much as his strength, which is why he is famed as the foremost of the wise. Only he could cross the ocean, so his life was priceless to Rāma's cause; he wished to avoid death not out of fear but out of fear for the task, for he thought of himself only as the instrument of Rāma's work. Danger in speaking, her death in not speaking: this double danger drove him to find a middle way, telling Rāma's story from his hiding place, so that there would be no clamour, no fear and no despair for Sītā.

६दूतस्य विक्लवतायाः दोषः, उपायस्य निश्चयः

३७भूताश्चार्था विरुध्यन्ति देशकालविरोधिताः।
विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा॥

३८अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते।
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः॥

३९न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं मम।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत्॥

४०कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत च।
इति संचिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान्मतिम्॥

४१राममक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुमनुकीर्तयन्।
नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतचेतनाम्॥

४२इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः।
शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन्॥

४३श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन्गिरम्।
श्रद्धास्यति यथा सीता तथा सर्वं समादधे॥

४४इति स बहुविधं महाप्रभावो जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः।
मधुरमवितथं जगाद वाक्यं द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान्॥

‘देशकालविरोधिताः भूताः अर्थाः अपि विक्लवं दूतम् आसाद्य सूर्योदये तमः इव विरुध्यन्ति। अर्थानर्थान्तरे निश्चिता अपि बुद्धिः न शोभते; पण्डितमानिनः दूताः कार्याणि घातयन्ति। कथं कार्यं न विनश्येत्, कथं मम वैक्लव्यं न भवेत्, कथं नु समुद्रस्य लङ्घनं वृथा न भवेत्? कथं नु खलु सा मे वाक्यं शृणुयात्, न च उद्विजेत?’ इति संचिन्त्य मतिमान् हनूमान् मतिं चकार — ‘अक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुं रामम् अनुकीर्तयन् तद्बन्धुगतचेतनाम् एनां न उद्वेजयिष्यामि। इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य विदितात्मनः रामस्य शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् मधुरां गिरं प्रब्रुवन् सर्वाणि श्रावयिष्यामि; यथा सीता श्रद्धास्यति तथा सर्वं समादधे।’ इति सः महाप्रभावः हनूमान् जगतिपतेः प्रमदाम् अवेक्षमाणः द्रुमविटपान्तरम् आस्थितः बहुविधं मधुरम् अवितथं वाक्यं जगाद। अत्र दूतलक्षणम् उपदिश्यते — विक्लवः दूतः सिद्धम् अपि कार्यं नाशयति, पण्डितमानी च स्वबुद्ध्या कार्यं विनाशयति। हनुमतः उपायः सरलः सूक्ष्मः च — रामस्य नाम एव सीतायाः विश्वासस्य कुञ्जिका। सः प्रथमं स्वम् अदर्शयित्वा रामकथां श्रावयिष्यति, येन भयं विना विश्वासः जायेत। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते, अग्रिमस्य सर्गस्य रामकथायाः भूमिकारूपः। सूर्योदये तमः इव इति उपमा सूक्ष्मा — यथा सूर्ये उदिते तमः नश्यति, तथा विक्लवे दूते प्राप्ते अर्थाः नश्यन्ति। ‘श्रद्धास्यति’ इति पदं हनुमतः लक्ष्यं स्पष्टयति — सूचनायाः अपेक्षया विश्वासः प्रधानः। सीता पूर्वं मायामृगेण परिव्राजकवेषेण रावणेन च वञ्चिता, अतः तस्याः विश्वासः सुलभः न। ‘सुबन्धुम्’ इति रामस्य विशेषणं सीतायाः सह तस्य आत्मीयं सम्बन्धं सूचयति। हनुमतः पद्धतिः — प्रथमं श्रवणं, ततः चिन्तनं, ततः निर्णयः, अन्ते कर्म — आदर्शस्य कार्यकर्तुः क्रमः। अन्तिमे श्लोके ‘जगतिपतेः प्रमदाम्’ इति रामस्य जगत्पतित्वं, ‘अवितथम्’ इति च वाक्यस्य सत्यत्वं निर्दिश्यते — हनुमतः वचनं न केवलं मधुरं, सत्यम् अपि।

"Even matters well in hand come to nothing when they fall to a flustered messenger who ignores time and place, as darkness vanishes at sunrise. In such a messenger even a settled judgement of what should and should not be done does not shine; messengers who think themselves clever ruin their tasks. How is this undertaking not to fail? How am I not to lose my nerve? How is my leap across the ocean not to be in vain? How can she hear my words without being alarmed?" Having pondered in this way, the wise Hanumān made up his mind: "By praising Rāma, whose deeds are done without effort, her own dear kinsman, I shall not alarm her, for her heart is fixed on him. I shall offer the auspicious and righteous words of Rāma, best of the Ikṣvākus, who knows himself; speaking sweetly, I shall make her hear everything, and I shall arrange it all so that Sītā will believe." So the mighty Hanumān, gazing at the wife of the lord of the world from where he sat hidden among the branches of the tree, spoke many words, sweet and true. Here the qualities of an envoy are taught: a flustered envoy ruins even an achieved task, and one who thinks himself clever ruins it by his own cleverness. Hanumān's plan was simple and subtle: Rāma's name was the key to Sītā's trust. Without showing himself first, he would let her hear Rāma's story, so that trust could arise without fear. The closing verse, in a different metre, serves as the prelude to the account of Rāma in the next sarga. The image of darkness at sunrise is apt: as darkness vanishes when the sun rises, so matters vanish when they reach a flustered envoy. "So that she will believe" makes his aim clear: trust mattered more than information. Sītā had been deceived before, by the magic deer and by Rāvaṇa in the guise of a wandering ascetic, so her trust would not come easily. Calling Rāma "her own dear kinsman" points to the intimacy between them. Hanumān's way, first listening, then thinking, then deciding, and finally acting, is the order of an ideal worker. In the last verse Rāma is "lord of the world" and Hanumān's words are "true": not only sweet, but true.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि

तत्त्वतः ३०.१ यथार्थतः, सम्यक्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘तत्त्व’ शब्दात् तसिल्प्रत्ययः
विभक्तिः: अव्ययम्

अवेक्षमाणस्तां ३०.२ पश्यन्

सन्धिः: अवेक्षमाणः + ताम् → अवेक्षमाणस्ताम् — विसर्गस्य सकारः (तकारे परे)
समासः: समासः नास्ति — अव + ‘ईक्ष्’ धातोः शानच्
विभक्तिः: ‘अवेक्षमाणः’ प्रथमा, एकवचनम्

सुबहून्ययुतानि ३०.३ अत्यधिकानि दशसहस्राणि

सन्धिः: सुबहूनि + अयुतानि → सुबहून्ययुतानि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: सुबहु — प्रादिसमासः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

सेयमासादिता ३०.३ सा एषा प्राप्ता

सन्धिः: सा + इयम् → सेयम् — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); इयम् + आसादिता → इयमासादिता — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘सा’ ‘इयम्’ ‘आसादिता’ प्रथमा, स्त्रीलिङ्गम्

तावदवेक्षितमिदं ३०.४ तावत् इदं दृष्टम्

सन्धिः: तावत् + अवेक्षितम् → तावदवेक्षितम् — जश्त्वम् (त् → द्); अवेक्षितम् + इदम् → अवेक्षितमिदम् — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अवेक्षितम्’ क्तान्तं प्रथमा, नपुंसकलिङ्गम्

राक्षसाधिपतेरस्य ३०.५ अस्य राक्षसराजस्य

सन्धिः: राक्षस + अधिपति → राक्षसाधिपति — सवर्णदीर्घसन्धिः; अधिपतेः + अस्य → अधिपतेरस्य — विसर्गस्य रेफः
समासः: राक्षसानाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

सर्वसत्त्वदयावतः ३०.६ सर्वप्राणिषु दयालोः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वेषु सत्त्वेषु दया — सप्तमीतत्पुरुषः; तद्वान् — मतुप्
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

पतिदर्शनकांक्षिणीम् ३०.६ पतिं द्रष्टुम् इच्छन्तीम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पत्युः दर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् काङ्क्षति इति — उपपदसमासः (णिनि, ङीप्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

अदृष्टदुःखां ३०.७ या पूर्वं दुःखं न अनुभूतवती

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न दृष्टं दुःखं यया सा — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

दोषवद्गमनं ३०.८ सदोषं प्रस्थानम्

सन्धिः: दोषवत् + गमनम् → दोषवद्गमनम् — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: दोषवत् — मतुप् (तद्धितः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

परित्राणमपश्यन्ती ३०.९ रक्षणोपायम् अदृष्ट्वा

सन्धिः: परित्राणम् + अपश्यन्ती → परित्राणमपश्यन्ती — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः: अपश्यन्ती — नञ्
विभक्तिः: ‘परित्राणम्’ द्वितीया; ‘अपश्यन्ती’ शत्रन्तं स्त्रीलिङ्गं प्रथमा

सीतादर्शनलालसः ३०.१० सीतां द्रष्टुम् उत्कण्ठितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सीतायाः दर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्मिन् लालसः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कृच्छ्रगतो ३०.११ सङ्कटं प्राप्तः

सन्धिः: कृच्छ्रगतः + हि → कृच्छ्रगतो हि — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (अ + उ = ओ)
समासः: कृच्छ्रं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

रात्रिशेषेण ३०.१२ अवशिष्टया रात्र्या

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रात्रेः शेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

क्रोधतीव्रेण ३०.१४ क्रोधेन प्रचण्डेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: क्रोधेन तीव्रम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘चक्षुषा’ इत्यस्य विशेषणम्)

संतापबहुलामिमाम् ३०.१६ बहुसंतापयुक्ताम् इमाम्

सन्धिः: बहुलाम् + इमाम् → बहुलामिमाम् — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः: संतापः बहुलः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

ह्यतितनुश्चैव ३०.१७ अत्यन्तं सूक्ष्मशरीरः एव

सन्धिः: हि + अतितनुः → ह्यतितनुः — यण्सन्धिः; तनुः + च → तनुश्च — विसर्गस्य शकारः; च + एव → चैव — वृद्धिसन्धिः
समासः: अतितनुः — अतिशयेन तनुः, प्रादिसमासः
विभक्तिः: ‘अतितनुः’ प्रथमा, एकवचनम्

द्विजातिरिव ३०.१८ ब्राह्मणादिः इव

सन्धिः: द्विजातिः + इव → द्विजातिरिव — विसर्गस्य रेफः (स्वरे परे)
समासः: द्वे जाती यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भूयस्त्रासमुपैष्यति ३०.२० पुनः भयं प्राप्स्यति

सन्धिः: भूयः + त्रासम् → भूयस्त्रासम् — विसर्गस्य सकारः; त्रासम् + उपैष्यति → त्रासमुपैष्यति — मकारस्य स्वरे संयोगः; उप + एष्यति → उपैष्यति — वृद्धिसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उपैष्यति’ उप + ‘इ’ धातोः लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

अन्तकोपमः ३०.२२ यमसदृशः

सन्धिः: अन्तक + उपम → अन्तकोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: अन्तकः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ३०.२४ श्रेष्ठवृक्षाणां काण्डान् च

सन्धिः: स्कन्धान् + च → स्कन्धांश्च — नकारस्य अनुस्वारः शकारागमश्च; च + उत्तम → चोत्तम — गुणसन्धिः
समासः: उत्तमाः शाखिनः — कर्मधारयः
विभक्तिः: ‘स्कन्धान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘उत्तमशाखिनाम्’ षष्ठी बहुवचनम्

शूलशरनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः ३०.२७ शूलबाणखड्गादिनानाशस्त्रहस्ताः

सन्धिः: विविध + आयुध → विविधायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: शूलाः शराः निस्त्रिंशाः विविधानि आयुधानि च पाणिषु येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

अगृहीतार्था ३०.२९ या (रामसंदेशस्य) अर्थं न ज्ञातवती

सन्धिः: अगृहीत + अर्था → अगृहीतार्था — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अगृहीतः अर्थः यया सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

नष्टमार्गे ३०.३१ अज्ञातमार्गे, दुर्गमे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मार्गेऽस्मिन्’ इति बाह्यसन्धौ पूर्वरूपम्
समासः: नष्टः मार्गः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

शतयोजनविस्तीर्णं ३०.३३ शतयोजनपरिमितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शतं योजनानि विस्तीर्णः — द्वितीयातत्पुरुषः (कालाध्वनोः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

ससंशयम् ३०.३५ सन्देहयुक्तम्

सन्धिः: स + संशयम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: संशयेन सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

देशकालविरोधिताः ३०.३७ देशकालयोः अनुचिताः कृताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: देशः च कालः च — द्वन्द्वः; ताभ्यां विरोधिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

पण्डितमानिनः ३०.३८ मिथ्यापण्डिताः, स्वं बुद्धिमन्तं मन्यमानाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: आत्मानं पण्डितं मन्यते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

वैक्लव्यं ३०.३९ व्याकुलता, अधैर्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘विक्लव’ शब्दात् ष्यञ् (भावे)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

तद्बन्धुगतचेतनाम् ३०.४१ यस्याः मनः तस्मिन् प्रिये (रामे) लग्नम्

सन्धिः: तत् + बन्धु → तद्बन्धु — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: तस्मिन् बन्धौ गता चेतना यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

द्रुमविटपान्तरमास्थितो ३०.४४ वृक्षशाखानां मध्ये स्थितः

सन्धिः: विटप + अन्तरम् → विटपान्तरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अन्तरम् + आस्थितः → अन्तरमास्थितः — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः: द्रुमस्य विटपाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषाम् अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘आस्थितः’ क्तान्तं प्रथमा, एकवचनम्