॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः २९

सुन्दरकाण्डम् — एकोनत्रिंशः सर्गः

सीतायाः शुभशकुनानि

वामनेत्रस्य वामबाहोः वामोरोः च स्फुरणम्, वस्त्रस्य स्रंसनम्, सीतायाः हर्षः

व्यथिताम् अनिन्दितां परिदीनमानसां सीतां शुभानि निमित्तानि भेजिरे, यथा श्रीसम्पन्नं नरम् उपसेविनः। तस्याः कृष्णविशालशुक्लं वामं नयनं मीनाहतं पद्मम् इव प्रास्पन्दत। प्रियेण चिरम् अध्युषितः वामः भुजः समवेपत। गजेन्द्रहस्तप्रतिमः वामः ऊरुः प्रस्पन्दमानः रामं पुरस्तात् स्थितम् आचचक्षे। हेमसमानवर्णं वासः किंचित् परिस्रंसत। एतैः अन्यैः च पूर्वं सिद्धैः निमित्तैः संचोदिता सुभ्रूः वर्षेण बीजम् इव प्रतिसंजहर्ष। तस्याः मुखं राहुमुक्तः चन्द्रः इव बभासे; वीतशोका शान्तज्वरा सा शुक्लपक्षे उदितेन शीतांशुना रात्रिः इव अशोभत।

१वामाङ्गस्फुरणानि वस्त्रस्रंसनं च

१तथागतां तां व्यथितामनिन्दितां व्यतीतहर्षां परिदीनमानसाम्।
शुभां निमित्तानि शुभानि भेजिरे नरं श्रिया जुष्टमिवोपसेविनः॥

२तस्याः शुभं वाममरालपक्ष्मराज्यावृतं कृष्णविशालशुक्लम्।
प्रास्पन्दतैकं नयनं सुकेश्या मीनाहतं पद्ममिवाभिताम्रम्॥

३भुजश्च चार्वञ्चितवृत्तपीनः परार्घ्यकालागुरुचन्दनार्हः।
अनुत्तमेनाध्युषितः प्रियेण चिरेण वामः समवेपताशु॥

४गजेन्द्रहस्तप्रतिमश्च पीनस्तयोर्द्वयोः संहतयोस्तु जातः।
प्रस्पन्दमानः पुनरूरुरस्या रामं पुरस्तात्स्थितमाचचक्षे॥

५शुभं पुनर्हेमसमानवर्णमीषद्रजोध्वस्तमिवातुलाक्ष्याः।
वासः स्थितायाः शिखराग्रदन्त्याः किंचित्परिस्रंसत चारुगात्र्याः॥

तथागतां व्यथिताम् अनिन्दितां व्यतीतहर्षां परिदीनमानसां शुभां तां सीतां शुभानि निमित्तानि भेजिरे, यथा श्रिया जुष्टं नरम् उपसेविनः जनाः स्वयम् आश्रयन्ति। सुकेश्याः तस्याः वामम् अरालपक्ष्मराज्यावृतं कृष्णविशालशुक्लम् एकं नयनं मीनाहतं पद्मम् इव प्रास्पन्दत। परार्घ्यकालागुरुचन्दनार्हः अनुत्तमेन प्रियेण चिरम् अध्युषितः चार्वञ्चितवृत्तपीनः वामः भुजः आशु समवेपत। संहतयोः द्वयोः ऊर्वोः जातः गजेन्द्रहस्तप्रतिमः पीनः वामः ऊरुः पुनः प्रस्पन्दमानः रामं पुरस्तात् स्थितम् इव आचचक्षे। अतुलाक्ष्याः शिखराग्रदन्त्याः चारुगात्र्याः स्थितायाः तस्याः हेमसमानवर्णम् ईषद्रजोध्वस्तं शुभं वासः किंचित् परिस्रंसत। स्त्रीणां वामाङ्गस्फुरणं शुभफलम् इति शकुनशास्त्रम्; नेत्रं, बाहुः, ऊरुः इति क्रमेण त्रीणि वामाङ्गानि स्फुरन्ति, ततः वस्त्रस्रंसनम् — यत् प्रियसमागमस्य सूचकम्। पूर्वसर्गे त्रिजटया यत् उक्तं, तत् अत्र साक्षात् घटते। श्रीसम्पन्नस्य नरस्य सेवकाः इव निमित्तानि स्वयम् आगतानि इति उपमा शुभस्य स्वाभाविकम् आगमनं सूचयति। भुजस्य वर्णने रामेण चिरम् उपधानीकृतः इति सूचना प्रेम्णः स्मृतिं जागरयति। कविः अत्र सीतायाः सौन्दर्यं विस्तरेण वर्णयति — नेत्रस्य पक्ष्माणि, बाहोः वृत्तता, ऊरोः पीनता, दन्तानाम् अग्रता। दुःखदशायाम् अपि तस्याः रूपं न नष्टम् इति त्रिजटायाः वचनं समर्थ्यते।

To Sītā in that state, distressed and blameless, her joy gone and her heart dejected, auspicious omens came, just as attendants flock unbidden to a man whom fortune favours. Her wide left eye, black and white and fringed with curling lashes, throbbed like a red lotus struck by a fish. Her left arm, round and full, worthy of black aloe and sandal paste, on which her peerless beloved had so long rested his head, began to tremble. Her left thigh, full as an elephant's trunk, throbbed again and again, as if announcing that Rāma stood before her. And as she stood there, the lady of incomparable eyes and jasmine-bud teeth felt her gold-coloured robe, a little dimmed with dust, slip slightly. In the lore of omens the throbbing of a woman's left side is auspicious: here eye, arm and thigh throb in turn, and then the slipping garment foretells reunion with a beloved. What Trijaṭā had said now came to pass. The image of attendants coming of their own accord shows good fortune arriving naturally, and the arm Rāma had rested on awakens the memory of their love. The poet dwells on her beauty to show that even in misery it had not faded, as Trijaṭā had said.

२निमित्तैः सीतायाः हर्षः, मुखस्य प्रसादः

६एतैर्निमित्तैरपरैश्च सुभ्रूः संचोदिता प्रागपि साधुसिद्धैः।
वातातपक्लान्तमिव प्रणष्टं वर्षेण बीजं प्रतिसंजहर्ष॥

७तस्याः पुनर्बिम्बफलोपमोष्ठं स्वक्षिभ्रुकेशान्तमरालपक्ष्म।
वक्त्रं बभासे सितशुक्लदंष्ट्रं राहोर्मुखाच्चन्द्र इव प्रमुक्तः॥

८सा वीतशोका व्यपनीततन्द्रा शान्तज्वरा हर्षविबुद्धसत्त्वा।
अशोभतार्या वदनेन शुक्ले शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन॥

एतैः अपरैः च प्राक् अपि साधुसिद्धैः निमित्तैः संचोदिता सुभ्रूः सीता, वातातपक्लान्तं प्रणष्टम् इव बीजं वर्षेण यथा प्ररोहति, तथा प्रतिसंजहर्ष। बिम्बफलोपमोष्ठं स्वक्षिभ्रुकेशान्तं अरालपक्ष्म सितशुक्लदंष्ट्रं तस्याः वक्त्रं राहोः मुखात् प्रमुक्तः चन्द्रः इव बभासे। वीतशोका व्यपनीततन्द्रा शान्तज्वरा हर्षविबुद्धसत्त्वा सा आर्या शुक्ले पक्षे उदितेन शीतांशुना रात्रिः इव वदनेन अशोभत। अत्र त्रयः उपमाः — शुष्कबीजं वर्षेण, राहुमुक्तः चन्द्रः, चन्द्रोदिता रात्रिः — क्रमेण निराशायाः आशां प्रति परिवर्तनं दर्शयन्ति। पूर्वसर्गे या वेणीग्रथनेन प्राणान् त्यक्तुम् उद्यता, सा इदानीं शान्तज्वरा। अयं लघुः सर्गः अग्रिमस्य हनुमत्प्रवेशस्य भूमिकां रचयति। ‘आर्या’ इति पदं तस्याः उदात्तं चरित्रं स्मारयति। चन्द्रस्य उपमा द्विवारं प्रयुक्ता, येन मुखस्य प्रकाशः प्रसादश्च दृढीक्रियते।

Urged on by these and other omens that had proved true before, the lady of the lovely brows rejoiced again, like a seed withered by wind and sun that sprouts again in the rain. Her face, with lips like bimba fruit, lovely eyes and brows, curling lashes and gleaming teeth, shone like the moon released from the mouth of Rāhu. Her grief gone, her weariness cast off, her fever calmed, her spirit awakened by joy, the noble lady shone like the night lit by the cool moon rising in the bright half of the month. The three images, the seed revived by rain, the moon freed from Rāhu and the moonlit night, trace the turn from despair to hope. She who had just been ready to take her life with her braid was now at peace, and this short sarga prepares for Hanumān's coming forward in the next.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२३ पदानि
तथागता २९.१ तादृशीं दशां प्राप्ताम्
सन्धिः
तथा + गता → तथागता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तथा गता — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् — ‘तथागताम्’
व्यतीतहर्षां २९.१ हर्षरहिताम्। समीक्षिते ‘vyapetaharṣām’
सन्धिः
वि + अतीत → व्यतीत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
व्यतीतः हर्षः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परिदीनमानसाम् २९.१ अत्यन्तखिन्नचित्ताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परिदीनं मानसं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
जुष्टमिवोपसेविनः २९.१ सेवितम् इव सेवकाः
सन्धिः
जुष्टम् + इव → जुष्टमिव — मकारस्य स्वरे संयोगः; इव + उपसेविनः → इवोपसेविनः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उपसेविन् — उप + ‘सेव्’ धातोः णिनिप्रत्ययः
विभक्तिः
‘जुष्टम्’ द्वितीया; ‘उपसेविनः’ प्रथमा बहुवचनम्
मीनाहत २९.२ मत्स्येन ताडितम्
सन्धिः
मीन + आहत → मीनाहत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
मीनेन आहतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘मीनाहतम्’
पद्ममिवाभिताम्रम् २९.२ सर्वतः रक्तं कमलम् इव
सन्धिः
पद्मम् + इव → पद्ममिव — मकारस्य स्वरे संयोगः; इव + अभिताम्रम् → इवाभिताम्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अभितः ताम्रम् — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रास्पन्दत २९.२ स्फुरितम् अभवत्
सन्धिः
प्र + अस्पन्दत → प्रास्पन्दत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्र + ‘स्पन्द्’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
चार्वञ्चितवृत्तपीनः २९.३ सुन्दरः, पूज्यः, गोलः, स्थूलः च
सन्धिः
चारु + अञ्चित → चार्वञ्चित — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
चारु अञ्चितः वृत्तः पीनः च — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (भुजस्य विशेषणम्)
परार्घ्यकालागुरुचन्दनार्हः २९.३ महार्घकृष्णागरुचन्दनलेपनयोग्यः
सन्धिः
काल + अगुरु → कालागुरु — सवर्णदीर्घसन्धिः; चन्दन + अर्हः → चन्दनार्हः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
परार्घ्यैः कालागुरुचन्दनैः अर्हः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनुत्तमेनाध्युषितः २९.३ सर्वोत्तमेन (प्रियेण) उपधानतया आश्रितः
सन्धिः
अनुत्तमेन + अध्युषितः → अनुत्तमेनाध्युषितः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अधि + उषितः → अध्युषितः — यण्सन्धिः
समासः
अनुत्तमः — न उत्तमः यस्मात् सः, नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘अनुत्तमेन’ तृतीया; ‘अध्युषितः’ क्तान्तं प्रथमा
गजेन्द्रहस्तप्रतिम २९.४ श्रेष्ठगजस्य शुण्डासदृशः
सन्धिः
गज + इन्द्र → गजेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
गजेन्द्रस्य हस्तः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन प्रतिमः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘गजेन्द्रहस्तप्रतिमः’ (सन्धौ ‘प्रतिमश्च’)
आचचक्षे २९.४ कथयामास, सूचितवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
आ + ‘चक्ष्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
हेमसमानवर्ण २९.५ सुवर्णवर्णम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हेम्ना समानः वर्णः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘हेमसमानवर्णम्’ (मुद्रणे पङ्क्त्यन्ते विभक्तम्)
शिखराग्रदन्त्याः २९.५ तीक्ष्णाग्रसुन्दरदन्तायाः (अनारबीजसदृशदन्तायाः)
सन्धिः
शिखर + अग्र → शिखराग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शिखराग्राणि इव दन्ताः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ङीष्)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परिस्रंसत २९.५ किंचित् अधः अपतत्, शिथिलम् अभवत्
सन्धिः
परि + अस्रंसत → परिस्रंसत — मुद्रणे अडागमरहितं रूपम् (आर्षप्रयोगः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
परि + ‘स्रंस्’ धातोः लङ् (अडभावः), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
साधुसिद्धैः २९.६ सम्यक् फलितैः
सन्धिः
साधु + सिद्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
साधु सिद्धानि — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
वातातपक्लान्त २९.६ वायुना सूर्यतापेन च शुष्कम्
सन्धिः
वात + आतप → वातातप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वातः च आतपः च — द्वन्द्वः; ताभ्यां क्लान्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् — ‘वातातपक्लान्तम्’
प्रतिसंजहर्ष २९.६ पुनः हर्षं प्राप, प्ररुरोह
सन्धिः
प्रति + सम् + जहर्ष → प्रतिसंजहर्ष — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रति + सम् + ‘हृष्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
बिम्बफलोपमोष्ठ २९.७ बिम्बफलसदृशरक्ताधरम्
सन्धिः
फल + उपम → फलोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उपम + ओष्ठ → उपमोष्ठ — पररूपम् (अ + ओ = ओ, ओत्वोष्ठयोः समासे वा)
समासः
बिम्बफलम् उपमा ययोः तौ ओष्ठौ यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘बिम्बफलोपमोष्ठम्’ (वक्त्रस्य विशेषणम्)
राहोर्मुखाच्चन्द्र २९.७ राहुमुखात् (ग्रहणात्) मुक्तः चन्द्रः
सन्धिः
राहोः + मुखात् → राहोर्मुखात् — विसर्गस्य रेफः; मुखात् + चन्द्रः → मुखाच्चन्द्रः — श्चुत्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘राहोः’ षष्ठी; ‘मुखात्’ पञ्चमी; ‘चन्द्रः’ प्रथमा
व्यपनीततन्द्रा २९.८ दूरीकृतालस्या
सन्धिः
वि + अपनीत → व्यपनीत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
व्यपनीता तन्द्रा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
हर्षविबुद्धसत्त्वा २९.८ हर्षेण प्रबुद्धचित्ता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हर्षेण विबुद्धं सत्त्वं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शीतांशुना २९.८ चन्द्रेण
सन्धिः
शीत + अंशु → शीतांशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शीताः अंशवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्