- सन्धिः
- अप्रिय + आर्ता → अप्रियार्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अप्रियेण आर्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — अष्टाविंशः सर्गः
सीतायाः प्राणत्यागोद्यमः
रावणवचनस्मरणेन त्रस्तायाः सीतायाः विलापः, धर्माचरणस्य नैष्फल्यचिन्ता, वेणीग्रथनेन प्राणत्यागस्य सङ्कल्पः, शुभनिमित्तानां प्रादुर्भावः
राक्षसेन्द्रस्य अप्रियं वचनं स्मृत्वा सीता वने सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या इव वितत्रास। राक्षसीमध्ये विजने विसृष्टा बाला इव सा विललाप — ‘सत्यम् एतत् यत् अकाले मृत्युः न भवति; मम हृदयं वज्राहतं शृङ्गम् इव न विदीर्यते। अस्य अप्रियदर्शनस्य वध्या अहं, तस्मै भावं न दास्यामि यथा द्विजः अद्विजाय मन्त्रं न ददाति। द्वौ मासौ अपि शीघ्रम् अतीतौ भविष्यतः।’ सा रामं लक्ष्मणं कौसल्यां च आक्रन्दति, मृगरूपधारिणं कालं स्मरति, स्वस्य धर्माचरणं पातिव्रत्यं च निष्फलं मन्यते। विषं शस्त्रं वा दातुं कश्चित् नास्ति इति सा वेणीग्रथनेन उद्बध्य यमस्य मूलं गमिष्यामि इति निश्चित्य अशोकस्य शाखां गृहीत्वा उपस्थिता। तदा रामं लक्ष्मणं स्वकुलं च चिन्तयन्त्याः तस्याः समक्षं बहूनि विशोकानि प्रवराणि निमित्तानि प्रादुर्बभूवुः।
१रावणवचनस्मरणेन सीतायाः त्रासः
१सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद्रावणस्याप्रियमप्रियार्ता।
सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या॥
२सा राक्षसीमध्यगता च भीरुर्वाग्भिर्भृशं रावणतर्जिता च।
कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बालेव कन्या विललाप सीता॥
राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य तत् अप्रियं वचनं निशम्य अप्रियार्ता सीता वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या इव वितत्रास। राक्षसीमध्यगता भीरुः वाग्भिः भृशं रावणेन तर्जिता च सा कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बाला कन्या इव विललाप। द्वे उपमे तस्याः असहायतां वर्णयतः — सिंहग्रस्ता करिणीशिशुः, अरण्ये त्यक्ता बालिका च। उभयत्र बाल्यस्य दौर्बल्यस्य च सूचना। पूर्वसर्गे त्रिजटायाः स्वप्नः आशां दत्तवान्, किन्तु रावणस्य भर्त्सनस्य स्मृतिः पुनः तां भयेन व्याप्नोति। अयं सर्गः सम्पूर्णः उपजातिवृत्तेन निबद्धः, येन विलापस्य गेयता गाम्भीर्यं च वर्धते। ‘बाला’ ‘कन्या’ इति पदाभ्यां कविः सीतायाः कोमलत्वं पुनः पुनः प्रकाशयति।
Remembering those hateful words of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, Sītā, stricken by what she loathed, trembled like a young cow-elephant seized by a lion at the edge of the forest. Sitting among the rākṣasīs, timid, sorely threatened by Rāvaṇa's words, she lamented like a young girl abandoned in a lonely wilderness. The two images, a young elephant in a lion's grip and a girl left alone in the wild, both speak of her helplessness, and both of youth and weakness. Trijaṭā's dream had given her hope, but the memory of Rāvaṇa's threats filled her with fear once more, and the poet keeps calling her young, a girl, to show her tenderness.
२अकालमृत्योः अभावः, कठिनं हृदयं, रावणाय भावस्य अदानम्
३सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके नाकालमृत्युर्भवतीति सन्तः।
यत्राहमेवं परिभर्त्स्यमाना जीवामि यस्मात्क्षणमप्यपुण्या॥
४सुखाद्विहीनं बहुदुःखपूर्णमिदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे।
विदीर्यते यन्न सहस्रधाद्य वज्राहतं शृंगमिवाचलस्य॥
५नैवास्ति नूनं मम दोषमत्र वध्याहमस्याप्रियदर्शनस्य।
भावं न चास्याहमनुप्रदातुमलं द्विजो मन्त्रमिवाद्विजाय॥
६तस्मिन्ननागच्छति लोकनाथे गर्भस्थजन्तोरिव शल्यकृन्तः।
नूनं ममांगान्यचिरादनार्यः शस्त्रैः शितैश्छेत्स्यति राक्षसेन्द्रः॥
७दुःखं बतेदं ननु दुःखिताया मासौ चिरायाभिगमिष्यतो द्वौ।
बद्धस्य वध्यस्य यथा निशान्ते राजोपरोधादिव तस्करस्य॥
‘सन्तः लोके सत्यम् एतत् वदन्ति यत् अकालमृत्युः न भवति, यस्मात् एवं परिभर्त्स्यमाना अपुण्या अहं क्षणम् अपि जीवामि। सुखात् विहीनं बहुदुःखपूर्णम् इदं मम हृदयं नूनं स्थिरं, यत् वज्राहतम् अचलस्य शृङ्गम् इव अद्य सहस्रधा न विदीर्यते। अत्र मम दोषः नास्ति — अस्य अप्रियदर्शनस्य अहं वध्या; यथा द्विजः अद्विजाय मन्त्रं न ददाति, तथा अहम् अस्मै भावं अनुप्रदातुं न अलम्। लोकनाथे तस्मिन् अनागच्छति अनार्यः राक्षसेन्द्रः शितैः शस्त्रैः मम अङ्गानि अचिरात् छेत्स्यति, यथा शल्यकृन्तः गर्भस्थजन्तोः। दुःखिताया मम इदं दुःखं — चिराय अभिगमिष्यतः द्वौ मासौ अपि शीघ्रम् एष्यतः, यथा राजापराधात् बद्धस्य वध्यस्य तस्करस्य निशान्ते।’ अत्र पञ्चविंशसर्गस्य लोकप्रवादः पुनः आवर्तते। मन्त्रस्य उपमा सीतायाः भावस्य पवित्रतां सूचयति — तस्याः हृदयं रामाय एव, अनधिकारिणे न देयम्। शल्यकृन्तः शल्यचिकित्सकः; हिन्दीभाष्यम् इन्द्रेण दितेः गर्भस्य छेदनम् अपि स्मारयति। तस्करस्य उपमा प्रतीक्षायाः यातनां दर्शयति — मृत्युः निश्चितः, केवलं कालः अवशिष्टः। अत्र मुद्रणे षष्ठस्य श्लोकस्य अर्धे समीक्षितक्रमात् विपरीतक्रमेण स्तः।
"True indeed is what the good say in the world, that there is no death before its time, for here I am, without merit, threatened like this, and still I live even for a moment. Surely this heart of mine, robbed of happiness and full of sorrows, must be hard, since it does not burst today into a thousand pieces like a mountain peak struck by a thunderbolt. No fault of mine lies in this: I am to be killed by this hateful creature, and I cannot give him my heart, just as a twice-born man will not give a sacred mantra to one who is not twice-born. Since the lord of the world does not come, that ignoble lord of the rākṣasas will soon cut my limbs apart with sharp weapons, as a surgeon cuts up a child in the womb. Alas, in my misery, these two months that seemed so long in coming will soon be over, as the night ends for a thief bound and condemned, held at the king's pleasure." The saying of the wise she had quoted in the twenty-fifth sarga returns here. The image of the mantra speaks of the sanctity of her heart: it belonged to Rāma alone and could not be given to one with no right to it. The thief waiting for dawn shows the torment of waiting: death was certain, only the hour remained.
३रामं लक्ष्मणं मातॄः च आक्रन्दनम्, मृगस्य स्मरणम्
८हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे हा राममातः सह मे जनन्यः।
एषा विपद्याम्यहमल्पभाग्या महार्णवे नौरिव मूढवाता॥
९तरस्विनौ धारयता मृगस्य सत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ।
नूनं विशस्तौ मम कारणात्तौ सिंहर्षभौ द्वाविव वैद्युतेन॥
१०नूनं स कालो मृगरूपधारी मामल्पभाग्यां लुलुभे तदानीम्।
यत्रार्यपुत्रौ विससर्ज मूढा रामानुजं लक्ष्मणपूर्वजं च॥
११हा राम सत्यव्रत दीर्घबाहो हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र।
हा जीवलोकस्य हितः प्रियश्च वध्यां न मां वेत्सि हि राक्षसानाम्॥
‘हा राम, हा लक्ष्मण, हा सुमित्रे, हा राममातः कौसल्ये, हा मम जनन्यः — एषा अल्पभाग्या अहं मूढवाता महार्णवे नौः इव विपद्ये। मृगस्य रूपं धारयता सत्त्वेन तौ तरस्विनौ मनुजेन्द्रपुत्रौ मम कारणात् वैद्युतेन सिंहर्षभौ इव नूनं विशस्तौ। नूनं सः कालः एव मृगरूपधारी तदानीं माम् अल्पभाग्यां लुलुभे, यत्र मूढा अहं रामानुजं लक्ष्मणपूर्वजं च आर्यपुत्रौ विससर्ज। हा सत्यव्रत दीर्घबाहो, हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र, हा जीवलोकस्य हितः प्रियः च, राक्षसानां वध्यां मां न वेत्सि।’ अत्र सीता मारीचस्य प्रसङ्गं स्वस्य मूढतां च स्मृत्वा आत्मानं निन्दति। मृगः कालस्य एव रूपम् इति तस्याः व्याख्या — दैवस्य प्रबलता। ‘जनन्यः’ इति बहुवचनं दशरथस्य सर्वाः पत्नीः स्मारयति। वैद्युतेन हतौ सिंहौ इति उपमा आकस्मिकस्य विनाशस्य सूचिका।
"Ah Rāma! Ah Lakṣmaṇa! Ah Sumitrā! Ah Kausalyā, Rāma's mother, and all my mothers! Unlucky as I am, I am perishing like a ship caught by a whirlwind on the great ocean. Surely those two swift sons of the lord of men have been killed because of me by that creature who took the form of a deer, as two great lions might be struck down by lightning. Surely it was Time himself who took the form of a deer and tempted me, unlucky as I am, in that hour when in my folly I sent away the two noble princes, Rāma's younger brother and Lakṣmaṇa's elder. Ah Rāma, true to your vows, long-armed, with your face like the full moon, friend and beloved of all living things, you do not know that I am to be killed by the rākṣasas." Remembering the episode of Mārīca and her own folly, Sītā reproached herself. Her explanation that the deer was Time itself in disguise speaks of the power of fate.
४धर्माचरणस्य पातिव्रत्यस्य च नैष्फल्यचिन्ता
१२अनन्यदेवत्वमियं क्षमा च भूमौ च शय्या नियमश्च धर्मे।
पतिव्रतात्वं विफलं ममेदं कृतं कृतघ्नेष्विव मानुषाणाम्॥
१३मोघो हि धर्मश्चरितो ममायं तथैकपत्नीत्वमिदं निरर्थकम्।
या त्वां न पश्यामि कृशा विवर्णा हीना त्वया संगमने निराशा॥
१४पितुर्निदेशं नियमेन कृत्वा वनान्निवृत्तश्चरितव्रतश्च।
स्त्रीभिस्तु मन्ये विपुलेक्षणाभिः संरंस्यसे वीतभयः कृतार्थः॥
१५अहं तु राम त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा।
मोघं चरित्वाथ तपो व्रतं च त्यक्ष्यामि धिग्जीवितमल्पभाग्याम्॥
‘अनन्यदेवत्वं, क्षमा, भूमौ शय्या, धर्मे नियमः, पतिव्रतात्वं च — एतत् मम सर्वं कृतघ्नेषु मानुषाणां कृतम् इव विफलम्। मया चरितः अयं धर्मः मोघः, इदम् एकपत्नीत्वं निरर्थकम्, यतः कृशा विवर्णा त्वया हीना संगमने निराशा अहं त्वां न पश्यामि। पितुः निदेशं नियमेन कृत्वा चरितव्रतः वनात् निवृत्तः त्वं वीतभयः कृतार्थः विपुलेक्षणाभिः स्त्रीभिः संरंस्यसे इति मन्ये। अहं तु राम, त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा; तपः व्रतं च मोघं चरित्वा अल्पभाग्यं धिग्जीवितं त्यक्ष्यामि।’ अत्र सीतायाः निराशा पराकाष्ठां गच्छति — धर्मस्य फलम् अपि सा संशयेन पश्यति। किन्तु रामे क्रोधः नास्ति; सा तस्य सुखम् एव कल्पयति। ‘विनाशाय निबद्धभावा’ इति पदं करुणम् — प्रेम एव तस्याः विनाशस्य कारणम् इति सा मन्यते। अनन्यदेवत्वादीनि पञ्च व्रतानि पतिव्रतायाः धर्मस्य सारः; तेषां नैष्फल्यचिन्ता तस्याः श्रद्धायाः परीक्षा। किन्तु सा एतानि त्यक्तुं न इच्छति, केवलं जीवितम् एव त्यक्तुम्।
"Worshipping no god but you, patience, sleeping on the bare ground, discipline in dharma, devotion to my husband: all this has proved as fruitless as a kindness done to ungrateful men. The dharma I have practised is in vain, and this faithfulness to one husband meaningless, since I do not see you, and I am thin and pale, parted from you, without hope of being with you again. I think that once you have faithfully carried out your father's command and come back from the forest with your vow fulfilled, free from fear and with your purpose achieved, you will take your pleasure with wide-eyed women. But I, Rāma, who love you and long ago bound my heart to you to my own undoing, having practised austerity and vows for nothing, will give up this wretched life. A curse on me, so unlucky!" Here her despair reached its height: she looked even on the fruit of dharma with doubt. Yet she felt no anger against Rāma; she imagined only his happiness. "Bound my heart to my own undoing" is moving: she thought her love itself was the cause of her ruin. Worshipping no god but her husband and the other four vows are the essence of a faithful wife's dharma, and her fear that they were fruitless was a test of her faith.
५वेणीग्रथनेन प्राणत्यागस्य सङ्कल्पः, शुभनिमित्तानां प्रादुर्भावः
१६संजीवितं क्षिप्रमहं त्यजेयं विषेण शस्त्रेण शितेन वापि।
विषस्य दाता न तु मेऽस्ति कश्चिच्छस्त्रस्य वा वेश्मनि राक्षसस्य॥
१७शोकाभितप्ता बहुधा विचिन्त्य सीताथ वेणीग्रथनं गृहीत्वा।
उद्बद्ध्य वेण्युद्ग्रथनेन शीघ्रमहं गमिष्यामि यमस्य मूलम्॥
१८उपस्थिता सा मृदुसर्वगात्री शाखां गृहीत्वा च नगस्य तस्य।
तस्यास्तु रामं परिचिन्तयन्त्या रामानुजं स्वं च कुलं शुभांग्याः॥
१९तस्या विशोकानि तदा बहूनि धैर्यार्जितानि प्रवराणि लोके।
प्रादुर्निमित्तानि तदा बभूवुः पुरापि सिद्धान्युपलक्षितानि॥
‘विषेण शितेन शस्त्रेण वा अहं क्षिप्रं जीवितं त्यजेयं, किन्तु अस्य राक्षसस्य वेश्मनि विषस्य शस्त्रस्य वा दाता मम कश्चित् नास्ति।’ बहुधा विचिन्त्य शोकाभितप्ता सीता वेणीग्रथनं गृहीत्वा ‘वेण्युद्ग्रथनेन उद्बद्ध्य अहं शीघ्रं यमस्य मूलं गमिष्यामि’ इति निश्चितवती। मृदुसर्वगात्री सा तस्य नगस्य शाखां गृहीत्वा उपस्थिता। रामं रामानुजं स्वं कुलं च परिचिन्तयन्त्याः तस्याः शुभाङ्ग्याः समक्षं तदा बहूनि विशोकानि धैर्यार्जितानि लोके प्रवराणि पुरा अपि सिद्धानि उपलक्षितानि निमित्तानि प्रादुर्बभूवुः। वेणी — या रामवियोगात् न विमुक्ता — सा एव मृत्योः साधनं भवितुम् उद्यता; एतत् करुणस्य चरमं बिन्दुः। किन्तु तस्मिन् एव क्षणे शुभनिमित्तानि प्रादुर्भवन्ति, येन कथा पुनः आशां प्रति वलते। समीक्षितसंस्करणे अत्र एकः अधिकः श्लोकः (‘इतीव सीता बहुधा विलप्य…’) अस्ति, यः मुद्रणे नास्ति। अग्रिमः सर्गः एतानि निमित्तानि विस्तरेण वर्णयिष्यति।
"I would quickly end my life with poison or a sharp weapon, but in this rākṣasa's house there is no one to give me poison or a weapon." Burning with grief, after turning it over in many ways, Sītā took hold of her braided hair and resolved: "I will hang myself with this braid and quickly go to the abode of Yama." Soft in every limb, she stood there holding a branch of the tree. The braid, which she had not unbound since she was parted from Rāma, was now to become the instrument of her death; this is the lowest point of the tragedy. But as she stood thinking of Rāma, of his younger brother and of her own family, at that very moment many omens appeared before the lovely lady, omens that drive away grief, the best in the world, that bring courage and had proved true before. So the story turns once more towards hope; the next sarga describes these omens in detail.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सिंह + अभिपन्ना → सिंहाभिपन्ना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सिंहेन अभिपन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गजानां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य कन्या — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कान्तारस्य मध्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अकाल → नाकाल — सवर्णदीर्घसन्धिः; मृत्युः + भवति → मृत्युर्भवति — विसर्गस्य रेफः; भवति + इति → भवतीति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अकाले मृत्युः — सप्तमीतत्पुरुषः (अकालमृत्युः)
- विभक्तिः
- ‘भवति’ लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + भर्त्स्यमाना — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परि + ‘भर्त्स्’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बहुभिः दुःखैः पूर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘बहुदुःखपूर्णम्’ (मुद्रणे पङ्क्त्यन्ते ‘बहुदुःखपूर्ण-’ इति विभक्तम्)
- सन्धिः
- वज्र + आहत → वज्राहत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वज्रेण आहतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘वज्राहतम्’
- सन्धिः
- अ + प्रिय — नञ्; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अप्रियं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् — ‘अप्रियदर्शनस्य’
- सन्धिः
- मन्त्रम् + इव → मन्त्रमिव — मकारस्य स्वरे संयोगः; इव + अद्विजाय → इवाद्विजाय — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अद्विजः — न द्विजः, नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘मन्त्रम्’ द्वितीया; ‘अद्विजाय’ चतुर्थी, एकवचनम्
- सन्धिः
- शल्य + कृन्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शल्यं कृन्तति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — ‘शल्यकृन्तः’
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘शितैः + छेत्स्यति’ → ‘शितैश्छेत्स्यति’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य शकारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘छिद्’ धातोः लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- राज + उपरोधात् → राजोपरोधात् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उपरोधात् + इव → उपरोधादिव — जश्त्वम्
- समासः
- राज्ञः उपरोधः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- मूढ + वाता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मूढः वातः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नौः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सिंह + ऋषभौ → सिंहर्षभौ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- सिंहौ ऋषभौ इव — कर्मधारयः (सिंहश्रेष्ठौ)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- विद्युत् + अण् → वैद्युत — वृद्धिः (तद्धिते)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् — ‘वैद्युतेन’
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृगस्य रूपं धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पूर्णचन्द्रः प्रतिमानं यस्य तत् वक्त्रं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- देवत्वम् + इयम् → देवत्वमियम् — मकारस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- न अन्यः देवः यस्याः सा अनन्यदेवा — नञ्बहुव्रीहिः; तस्याः भावः — त्वप्रत्ययः
- विभक्तिः
- ‘अनन्यदेवत्वम्’ प्रथमा, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- कृतघ्नेषु + इव → कृतघ्नेष्विव — यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
- समासः
- कृतं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- एकः पतिः यस्याः सा एकपत्नी — बहुव्रीहिः; तस्याः भावः — त्वप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — ‘एकपत्नीत्वम्’
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चरितं व्रतं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — ‘चरितव्रतः’ (सन्धौ ‘चरितव्रतश्च’)
- सन्धिः
- सम् + रंस्यसे → संरंस्यसे — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सम् + ‘रम्’ धातोः लृट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निबद्धः भावः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- धिक् + जीवितम् → धिग्जीवितम् — जश्त्वम्; जीवितम् + अल्पभाग्याम् → जीवितमल्पभाग्याम् — मकारस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- अल्पं भाग्यं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘जीवितम्’ द्वितीया; ‘अल्पभाग्याम्’ द्वितीया, स्त्रीलिङ्गम् (‘धिक्’ योगे)
- सन्धिः
- वेणी + उद्ग्रथन → वेण्युद्ग्रथन — यण्सन्धिः (ई + उ = य् + उ)
- समासः
- वेण्याः उद्ग्रथनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् — ‘वेण्युद्ग्रथनेन’
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृदूनि सर्वाणि गात्राणि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- धैर्य + अर्जितानि → धैर्यार्जितानि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- धैर्येण अर्जितानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्