॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः २७

सुन्दरकाण्डम् — सप्तविंशः सर्गः

त्रिजटास्वप्नः

राक्षसीनां क्रोधः, त्रिजटायाः स्वप्नकथनम् — रामस्य विजयः, रावणस्य राक्षसानां च विनाशः, विभीषणस्य उत्कर्षः, सीतायाः शुभलक्षणानि

सीतायाः वचनेन क्रुद्धाः काश्चित् राक्षस्यः रावणाय निवेदयितुं जग्मुः, अन्याः पुनः तां भक्षयिष्याम इति अभर्त्सयन्। तदा वृद्धा राक्षसी त्रिजटा प्रबुद्धा अवदत् — ‘आत्मानं खादत, न सीताम्; मया अद्य रोमहर्षणः स्वप्नः दृष्टः।’ स्वप्ने सा गजदन्तमयीं शिबिकाम् आरूढं शुक्लमाल्याम्बरधरं रामं लक्ष्मणेन सह, श्वेतपर्वतस्थां शुक्लाम्बरां सीतां च ददर्श; चतुर्दन्तगजारूढं रामं, चन्द्रसूर्यौ पाणिभ्यां परिमार्जतीं सीतां, पुष्पकेण उत्तरां दिशं प्रस्थितं रामं च ददर्श। रावणः तु मुण्डः तैलसमुक्षितः रक्तवासाः पुष्पकात् पतितः, गर्दभेन दक्षिणां दिशं गतः, मलपङ्के मग्नः; कुम्भकर्णः इन्द्रजित् च तथैव दक्षिणां दिशं गताः। केवलं विभीषणः श्वेतच्छत्रः शुक्लमाल्याम्बरधरः चतुर्दन्तगजे आसीनः दृष्टः। लङ्का सागरे पतिता, रामदूतेन वानरेण दग्धा च। अतः त्रिजटा राक्षसीः सान्त्वेन सीताम् अभियाचितुं प्रेरयति, सीतायाः शुभनिमित्तानि च वर्णयति। तत् श्रुत्वा ह्रीमती सीता ‘यदि तत् तथ्यं, भवेयं शरणं वः’ इति अवदत्।

१राक्षसीनां क्रोधः, त्रिजटायाः प्रबोधः

१इत्युक्ताः सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः।
काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य दुरात्मनः॥

२ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो भीमदर्शनाः।
पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन्॥

३अद्येदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये।
राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद्यथासुखम्॥

४सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्ट्वा संतर्जितां तदा।
राक्षसी त्रिजटा वृद्धा प्रबुद्धा वाक्यमब्रवीत्॥

५आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ।
जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च॥

६स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः।
राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च॥

सीतया एवं घोरम् उक्ताः क्रोधमूर्च्छिताः राक्षस्यः — काश्चित् दुरात्मनः रावणस्य आख्यातुं जग्मुः। अन्याः भीमदर्शनाः सीताम् उपागम्य पुनः परुषम् एकार्थम् अनर्थार्थं वचनम् अब्रुवन् — ‘अनार्ये पापविनिश्चये सीते, अद्य इदानीम् एव राक्षस्यः तव एतत् मांसं यथासुखं भक्षयिष्यन्ति।’ ताभिः अनार्याभिः संतर्जितां सीतां दृष्ट्वा वृद्धा राक्षसी त्रिजटा प्रबुद्धा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अनार्याः, आत्मानं खादत, न तु सीतां भक्षयिष्यथ; सा जनकस्य इष्टा सुता, दशरथस्य स्नुषा। मया अद्य दारुणः रोमहर्षणः स्वप्नः दृष्टः, यः राक्षसानाम् अभावाय अस्याः भर्तुः भवाय च।’ त्रिजटा निद्रातः उत्थिता एव वदति, अतः तस्याः वचनं स्वप्नस्य सद्यःस्मृतिः। ‘आत्मानं खादत’ इति तस्याः प्रतिवचनं राक्षसीनां धमकीं ताभ्यः एव प्रत्यावर्तयति। सा सीतायाः कुलं स्मारयति — जनकस्य सुता, दशरथस्य स्नुषा — येन सा राजकुलस्य गौरवं रक्षितव्यम् इति सूचयति। त्रिजटा राक्षसी अपि विवेकिनी, तस्याः वृद्धत्वं अनुभवं ज्ञानं च सूचयति। स्वप्नस्य फलम् आदौ एव उक्तम् — राक्षसानाम् अभावः, रामस्य च भवः। राक्षसीनां वचनेषु ‘एकार्थम् अनर्थार्थम्’ इति कविः निर्दिशति — ताः पुनः पुनः एकम् एव वदन्ति, सीतायाः भक्षणम्। किन्तु तासु एव एका विवेकिनी अस्ति, या स्वप्नबलेन अन्याः निवारयति। एवं राक्षसीसमूहे अपि भेदः दृश्यते; सर्वे राक्षसाः समानाः न इति कविः सूचयति। त्रिजटायाः प्रवेशः कथायाः दिशां परिवर्तयति — भयात् आशां प्रति। सीता अद्यापि मौना, केवलं श्रोत्री। सा अग्रे एव वक्ष्यति। ‘अद्य’ इति पदेन स्वप्नस्य नूतनत्वं, प्रातःकाले दृष्टस्य स्वप्नस्य शीघ्रफलत्वं च सूच्यते, यतः प्रभातस्वप्नः सत्यफलः इति लोकविश्वासः।

Spoken to so fiercely by Sītā, the rākṣasīs were beside themselves with rage. Some went off to report it to the evil-minded Rāvaṇa; others, terrible to look at, came up to Sītā again and spoke harsh words, all to one purpose, and that a deadly one: "Ignoble Sītā, bent on evil, this very moment the rākṣasīs will eat this flesh of yours at their pleasure." Seeing Sītā threatened like this by those vile creatures, an old rākṣasī named Trijaṭā, who had just woken from sleep, spoke up: "Eat yourselves, you wretches! You will not eat Sītā, the beloved daughter of Janaka and the daughter-in-law of Daśaratha. For today I have seen a dream, terrible and hair-raising, that portends the destruction of the rākṣasas and the triumph of her husband." Since Trijaṭā had just woken, her words were the fresh memory of the dream. "Eat yourselves" turned the rākṣasīs' threat back on them. By naming Sītā's family, Janaka's daughter and Daśaratha's daughter-in-law, she hinted that the honour of a royal house was to be respected. Though a rākṣasī, Trijaṭā was wise, and her age suggests experience and knowledge. The meaning of her dream is given at the very start: the ruin of the rākṣasas and the rise of Rāma. The poet notes that the rākṣasīs' words were "all to one purpose": over and over they said only one thing, that Sītā would be eaten. Yet among them was one discerning woman who held the rest back by the power of her dream, and so even among the rākṣasīs there were differences; the poet suggests that not all rākṣasas are alike. Trijaṭā's entrance turns the story from fear towards hope. Sītā was still silent, only listening; she would speak later. "Today" marks the dream as fresh, and a dream seen at dawn, as people believe, comes true quickly.

२स्वप्ने रामस्य सीतायाः च शुभदर्शनम्

७एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः।
सर्वा एवाब्रुवन्भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः॥

८कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नोऽयं कीदृशो निशि।
तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखोद्गतम्॥

९उवाच वचनं काले त्रिजटा स्वप्नसंश्रितम्।
गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम्॥

१०युक्तां वाजिसहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः।
शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन समागतः॥

११स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता।
सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतमास्थिता॥

१२रामेण संगता सीता भास्करेण प्रभा यथा।
राघवश्च पुनर्दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम्॥

१३आरूढः शैलसंकाशं चकास सहलक्ष्मणः।
ततस्तु सूर्यसंकाशौ दीप्यमानौ स्वतेजसा॥

१४शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ।
ततस्तस्य नगस्याग्रे ह्याकाशस्थस्य दन्तिनः॥

१५भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता।
भर्तुरङ्कात्समुत्पत्य ततः कमललोचना॥

१६चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिभ्यां परिमार्जती।
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स गजोत्तमः।
सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरि स्थितः॥

१७पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम्।
इहोपयातः काकुत्स्थः सीतया सह भार्यया॥

त्रिजटया एवम् उक्ताः क्रोधमूर्च्छिताः राक्षस्यः भीताः सत्यः सर्वाः तां पृष्टवत्यः — ‘त्वया निशि कीदृशः स्वप्नः दृष्टः, कथय।’ तासां मुखोद्गतं वचनं श्रुत्वा त्रिजटा काले स्वप्नसंश्रितं वचनम् उवाच — ‘राघवः वाजिसहस्रेण युक्तां गजदन्तमयीं दिव्याम् अन्तरिक्षगां शिबिकां स्वयम् आस्थाय शुक्लमाल्याम्बरधरः लक्ष्मणेन सह आगतः। अद्य स्वप्ने सीता शुक्लाम्बरावृता सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतम् आस्थिता, रामेण संगता, यथा भास्करेण प्रभा। पुनः राघवः शैलसंकाशं चतुर्दन्तं महागजम् आरूढः सहलक्ष्मणः चकास। ततः सूर्यसंकाशौ स्वतेजसा दीप्यमानौ शुक्लमाल्याम्बरधरौ तौ जानकीं पर्युपस्थितौ। तस्य आकाशस्थस्य दन्तिनः अग्रे भर्त्रा परिगृहीता जानकी तस्य स्कन्धम् आश्रिता, भर्तुः अङ्कात् समुत्पत्य सा कमललोचना चन्द्रसूर्यौ पाणिभ्यां परिमार्जती मया दृष्टा। ततः ताभ्यां कुमाराभ्यां विशालाक्ष्या सीतया च आस्थितः सः गजोत्तमः लङ्कायाः उपरि स्थितः। पाण्डुरर्षभयुक्तेन अष्टयुजा रथेन काकुत्स्थः सीतया सह इह उपयातः।’ स्वप्नशास्त्रे शुक्लवर्णः, गजारोहणं, पर्वतारोहणं, चन्द्रसूर्यस्पर्शः च शुभफलदायकानि इति प्रसिद्धम्। चन्द्रसूर्ययोः परिमार्जनं राज्यलाभस्य सूचकम् — मुद्रणे अत्र पादटिप्पण्यां गोविन्दराजस्य रामायणभूषणात् एतस्य प्रमाणं उद्धृतम्। सर्वत्र शुक्लवर्णस्य आवृत्तिः — माल्यम्, अम्बरं, पर्वतः — शुद्धेः विजयस्य च प्रतीकम्। राक्षसीनां ‘भीताः’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — स्वप्नस्य नाममात्रेण ताः भयं गताः, यतः ताः अपि स्वप्नफलेषु विश्वसन्ति। गजदन्तमयी शिबिका, सहस्रं वाजिनः, श्वेतपर्वतः, सागरः — सर्वम् ऐश्वर्यस्य विजयस्य च चित्रम्। रामः अत्र न केवलं योद्धा, अपितु राजा इव दृश्यते। सीता भास्करेण प्रभा इव रामेण संगता — अविभाज्यत्वस्य उपमा। चतुर्दन्तः गजः ऐरावतम् इव इन्द्रस्य वाहनं स्मारयति, येन रामस्य इन्द्रसमं स्थानं सूच्यते। गजः लङ्कायाः उपरि स्थितः इति लङ्कायाः विजयस्य स्पष्टं चिह्नम्। अष्टयुजा रथः पाण्डुरर्षभयुक्तः इति अपि शुभम्। स्वप्नस्य एषः भागः क्रमेण वर्धते — प्रथमं शिबिका, ततः पर्वतः, ततः गजः, ततः आकाशम्, अन्ते लङ्कायाः उपरि स्थितिः। एवं रामसीतयोः उत्कर्षः सोपानक्रमेण दर्शितः, यथा विजयः अपि क्रमशः आगमिष्यति। त्रिजटा प्रत्येकं दृश्यं ‘मया दृष्टम्’ इति वदति, येन तस्याः साक्ष्यस्य प्रामाण्यं दृढीक्रियते।

At Trijaṭā's words all the rākṣasīs, who had been so furious, grew frightened and asked her: "Tell us, what kind of dream did you see in the night?" Hearing their question, Trijaṭā told them her dream: "Rāghava himself had mounted a divine ivory palanquin that travelled through the sky, yoked with a thousand horses; he was wearing white garlands and white clothes, and he had come with Lakṣmaṇa. And today in my dream I saw Sītā, clothed in white, seated on a white mountain ringed by the ocean, united with Rāma as radiance is with the sun. Again I saw Rāghava, shining out with Lakṣmaṇa, mounted on a great four-tusked elephant as big as a mountain. Then those two, like suns blazing with their own splendour, in white garlands and white clothes, came up to Jānakī. On the top of that mountain, on the elephant standing in the sky, held by her husband, Jānakī climbed onto its shoulder. Springing up from her husband's lap, the lotus-eyed lady stroked the moon and the sun with her hands; I saw it. Then that best of elephants, carrying the two princes and wide-eyed Sītā, stood above Laṅkā. And Kākutstha himself came here with his wife Sītā in a chariot drawn by eight white bulls, wearing white garlands and white clothes, together with Lakṣmaṇa." In the lore of dreams, white, riding an elephant, climbing a mountain and touching the moon and sun are well known to bring good fortune; stroking the moon and sun foretells the winning of a kingdom. White recurs everywhere, in the garlands, the clothes and the mountain, a symbol of purity and victory. That the rākṣasīs "grew frightened" matters: the mere mention of a dream alarmed them, for they too believed in what dreams foretell. The ivory palanquin, the thousand horses, the white mountain and the ocean make up a picture of glory and triumph, in which Rāma appears not only as a warrior but as a king. Sītā joined with Rāma like radiance with the sun is an image of their oneness. The four-tusked elephant recalls Airāvata, Indra's mount, and so places Rāma beside Indra. The elephant standing above Laṅkā is a clear sign of Laṅkā's conquest, and the chariot with eight white bulls is auspicious too. This part of the dream mounts step by step, from palanquin to mountain to elephant to sky and at last to the height above Laṅkā, showing the rise of Rāma and Sītā by degrees, just as victory too would come by degrees. Trijaṭā says of each scene "I saw it", which strengthens the weight of her testimony.

३पुष्पकेण उत्तरदिशं प्रति रामस्य प्रस्थानम्

१८शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः।
ततोऽन्यत्र मया दृष्टो रामः सत्यपराक्रमः॥

१९लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान्।
आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसंनिभम्॥

२०उत्तरां दिशमालोच्य प्रस्थितः पुरुषोत्तमः।
एवं स्वप्ने मया दृष्टो रामो विष्णुपराक्रमः॥

२१लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया।
न हि रामो महातेजाः शक्यो जेतुं सुरासुरैः॥

‘ततः अन्यत्र मया सत्यपराक्रमः वीर्यवान् रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह शुक्लमाल्याम्बरधरः दृष्टः। सः सूर्यसंनिभं दिव्यं पुष्पकं विमानम् आरुह्य उत्तरां दिशम् आलोच्य प्रस्थितः। एवं विष्णुपराक्रमः रामः लक्ष्मणेन भ्रात्रा सीतया भार्यया च सह मया स्वप्ने दृष्टः।’ ततः त्रिजटा निष्कर्षं वदति — ‘महातेजाः रामः सुरासुरैः राक्षसैः अन्यैः वा जेतुं न शक्यः, यथा पापजनैः स्वर्गः न जीयते।’ पुष्पकं रावणस्य विमानम्; तत् रामेण आरूढम् इति रावणस्य ऐश्वर्यस्य रामं प्रति सङ्क्रमणं सूचयति। उत्तरा दिक् अयोध्यायाः दिक् — प्रत्यागमनस्य विजयस्य च सूचिका। एते श्लोकाः (१८.२–२२.१) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति, वुल्गेटमात्राः; तत्र स्वप्नः एतावान् विस्तृतः नास्ति। ‘विष्णुपराक्रमः’ इति विशेषणं रामस्य दिव्यत्वं सूचयति। स्वर्गः पापजनैः न जीयते इति उपमा धर्मस्य अजेयत्वं दर्शयति। त्रिजटा स्वप्नं वर्णयित्वा तस्य अर्थम् अपि स्वयं व्याख्याति, यत् तस्याः बुद्धिमत्तां दर्शयति। रामस्य अजेयत्वं सा न केवलं स्वप्नात्, अपितु तस्य धर्मात् अपि अनुमिनोति — पापिनः स्वर्गं न जयन्ति, तथा अधर्मिणः धर्मिणं न जयन्ति। एवं स्वप्नः नीतिवाक्ये परिणमति। पुष्पकं पूर्वं कुबेरस्य, ततः रावणेन अपहृतम्; अग्रे रामः तत् आरुह्य अयोध्यां प्रतिनिवर्तिष्यते, पश्चात् च कुबेराय प्रत्यर्पयिष्यति। अतः स्वप्ने पुष्पकारोहणं युद्धकाण्डस्य अन्तिमघटनायाः स्पष्टं पूर्वदर्शनम्। सीतालक्ष्मणसहितः रामः इति समग्रः परिवारः पुनः संयुक्तः दृश्यते।

"Then elsewhere I saw Rāma, whose valour is true, mighty, with his brother Lakṣmaṇa and with Sītā, in white garlands and white clothes. That best of men mounted the divine aerial car Puṣpaka, bright as the sun, and set out towards the north. So in my dream I saw Rāma, whose valour is Viṣṇu's, with his brother Lakṣmaṇa and his wife Sītā." Then Trijaṭā drew her conclusion: "Rāma of great splendour cannot be conquered by gods or asuras, nor by rākṣasas or anyone else, any more than heaven can be won by sinners." Puṣpaka was Rāvaṇa's aerial car, and Rāma riding it signals that Rāvaṇa's glory would pass to Rāma. The north is the direction of Ayodhyā, pointing to his return and his triumph. The epithet "whose valour is Viṣṇu's" hints at Rāma's divinity, and the image of heaven not won by sinners shows that dharma cannot be conquered. Having described her dream, Trijaṭā explained its meaning herself, which shows her intelligence. She inferred Rāma's invincibility not only from the dream but from his dharma: as sinners do not win heaven, so the unrighteous do not overcome the righteous, and the dream turns into a moral truth. Puṣpaka had once been Kubera's and was seized by Rāvaṇa; later Rāma would ride it back to Ayodhyā and then return it to Kubera. So Rāma's mounting of Puṣpaka in the dream clearly foreshadows the last events of the Yuddha Kāṇḍa, and Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa are seen as a whole family reunited.

४रावणस्य अशुभं दर्शनं पतनं च

२२राक्षसैर्वापि चान्यैर्वा स्वर्गः पापजनैरिव।
रावणश्च मया दृष्टो मुण्डस्तैलसमुक्षितः॥

२३रक्तवासाः पिबन्मत्तः करवीरकृतस्रजः।
विमानात्पुष्पकादद्य रावणः पतितः क्षितौ॥

२४कृष्यमाणः स्त्रिया मुण्डो दृष्टः कृष्णाम्बरः पुनः।
रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः॥

२५पिबंस्तैलं हसन्नृत्यन्भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः।
गर्दभेन ययौ शीघ्रं दक्षिणां दिशमास्थितः॥

२६पुनरेव मया दृष्टो रावणो राक्षसेश्वरः।
पतितोऽवाक्शिरा भूमौ गर्दभाद्भयमोहितः॥

२७सहसोत्थाय सम्भ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः।
उन्मत्तरूपो दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन्बहु॥

२८दुर्गन्धं दुःसहं घोरं तिमिरं नरकोपमम्।
मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः॥

२९प्रस्थितो दक्षिणामाशां प्रविष्टोऽकर्दमं ह्रदम्।
कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी॥

‘रावणः च मया मुण्डः तैलसमुक्षितः दृष्टः; रक्तवासाः मत्तः पिबन् करवीरकृतस्रजः सः अद्य पुष्पकात् विमानात् क्षितौ पतितः। पुनः सः मुण्डः कृष्णाम्बरः स्त्रिया कृष्यमाणः दृष्टः। खरयुक्तेन रथेन रक्तमाल्यानुलेपनः तैलं पिबन् हसन् नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः सः गर्दभेन शीघ्रं दक्षिणां दिशम् आस्थितः ययौ। पुनः सः राक्षसेश्वरः भयमोहितः गर्दभात् अवाक्शिराः भूमौ पतितः। सहसा उत्थाय सम्भ्रान्तः भयार्तः मदविह्वलः उन्मत्तरूपः दिग्वासाः सः बहु दुर्वाक्यं प्रलपन् दुर्गन्धं दुःसहं घोरं तिमिरं नरकोपमं मलपङ्कं प्रविश्य तत्र मग्नः। दक्षिणाम् आशां प्रस्थितः सः अकर्दमं ह्रदं प्रविष्टः; रक्तवासिनी कर्दमलिप्ताङ्गी काली प्रमदा दशग्रीवं कण्ठे बद्ध्वा याम्यां दिशं प्रकर्षति।’ स्वप्नशास्त्रे मुण्डनं, तैलाभ्यङ्गः, रक्तवस्त्रं, गर्दभारोहणं, दक्षिणदिग्गमनं च मरणस्य सूचकानि। दक्षिणा दिक् यमस्य दिक्। काली प्रमदा मृत्युदेवता एव, या तं कण्ठे बद्ध्वा कर्षति। रामस्य शुक्लवर्णस्य विपरीतं रावणस्य रक्तकृष्णवर्णौ कविना सचेतनं योजितौ। अत्रापि २२–२८ श्लोकानां बहवः अर्धश्लोकाः वुल्गेटमात्राः। रावणस्य पतनं पुष्पकात् आरभते — यत् विमानं रामः अग्रे आरोक्ष्यति, ततः एव रावणः पतति। एवं द्वयोः विपरीतगती एकस्मिन् एव प्रतीके सम्मिलिते। मद्यं, नग्नता, दुर्वाक्यं, मलपङ्कः — एते रावणस्य नैतिकपतनम् अपि सूचयन्ति, न केवलं शारीरिकं मरणम्। गर्दभः अशुभवाहनम्, यत् राजस्य गौरवस्य अत्यन्तं विपरीतम्। स्त्रिया कृष्यमाणः इति — यः स्त्रियं बलात् आनीतवान्, सः स्त्रिया एव कृष्यते — इति काव्यन्यायः। अस्य भागस्य दीर्घता विशेषतः वुल्गेटे वर्धिता — रावणस्य पतनस्य अनेकानि दृश्यानि क्रमशः आयान्ति, प्रत्येकं पूर्वस्मात् अधिकम् अपमानजनकम्। पुष्पकात् पतनं, गर्दभात् पतनं, मलपङ्के मज्जनं, कालीकर्षणं च — चतुर्धा पतनम्। अकर्दमः ह्रदः इति विचित्रं दृश्यम् — स्वप्नस्य असम्बद्धता एव तस्य विशेषता।

"And I saw Rāvaṇa, his head shaved, smeared with oil, dressed in red, drunk and still drinking, wearing a garland of oleander flowers; today Rāvaṇa fell from the aerial car Puṣpaka to the ground. Again I saw him, head shaved and dressed in black, being dragged along by a woman. In a chariot yoked with donkeys, with red garlands and red unguents, drinking oil, laughing and dancing, his mind reeling and his senses confused, he went swiftly on a donkey towards the south. Again I saw Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, witless with fear, fall headlong from the donkey to the ground. He sprang up at once, bewildered, stricken with fear, reeling with drink, like a madman, naked, babbling foul talk, and plunged into a filthy mire, stinking, unbearable, terrible, dark and like hell, and there he sank. Setting out for the south, he entered a lake that had no mud, and a black woman dressed in red, her limbs smeared with mud, put a noose around Daśagrīva's neck and dragged him towards the quarter of Yama." In the lore of dreams a shaven head, oil smeared on the body, red clothes, riding a donkey and going south are all signs of death. The south is Yama's quarter, and the black woman is Death herself, dragging him by a noose round his neck. Against Rāma's white the poet has deliberately set Rāvaṇa's red and black. Rāvaṇa's fall begins from Puṣpaka: from the very car Rāma will later mount, Rāvaṇa falls, and the two opposite destinies meet in a single symbol. The drink, the nakedness, the foul talk and the mire point to his moral fall as well, not only his bodily death. The donkey is an inauspicious mount, the very opposite of a king's dignity. And he is dragged by a woman: the man who carried off a woman by force is himself dragged by a woman, a poetic justice. Scene after scene of Rāvaṇa's fall follows, each more shameful than the last, a fourfold fall: from Puṣpaka, from the donkey, into the mire, and into the grip of the black woman. A lake with no mud is a strange sight, but incoherence is the very nature of dreams.

५कुम्भकर्णस्य रावणपुत्राणां च दशा, विभीषणस्य उत्कर्षः

३०काली कर्दमलिप्तांगी दिशं याम्यां प्रकर्षति।
एवं तत्र मया दृष्टः कुम्भकर्णो महाबलः॥

३१रावणस्य सुताः सर्वे मुण्डास्तैलसमुक्षिताः।
वराहेण दशग्रीवः शिशुमारेण चेन्द्रजित्॥

३२उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयातो दक्षिणां दिशम्।
एकस्तत्र मया दृष्टः श्वेतच्छत्रो विभीषणः॥

३३शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलंकृतः॥

३४आरुह्य शैलसंकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्।
चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः॥

३५चतुर्भिः सचिवैः सार्धं वैहायसमुपस्थितः॥

३६समाजश्च महान्वृत्तो गीतवादित्रनिःस्वनः।
पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम्॥

‘एवं तत्र मया महाबलः कुम्भकर्णः दृष्टः। रावणस्य सर्वे सुताः मुण्डाः तैलसमुक्षिताः; दशग्रीवः वराहेण, इन्द्रजित् शिशुमारेण, कुम्भकर्णः उष्ट्रेण दक्षिणां दिशं प्रयातः। तत्र एकः विभीषणः मया श्वेतच्छत्रः शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः दृष्टः, शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः नृत्तगीतैः अलंकृतः। सः शैलसंकाशं मेघस्तनितनिःस्वनं दिव्यं चतुर्दन्तं गजम् आरुह्य चतुर्भिः सचिवैः सार्धं वैहायसम् उपस्थितः। रक्तमाल्यानां रक्तवाससां रक्षसां पिबतां गीतवादित्रनिःस्वनः महान् समाजः च वृत्तः।’ विभीषणः रामस्य इव शुक्लवर्णेन चित्रितः — तस्य राज्याभिषेकः सूच्यते। श्वेतच्छत्रं राजचिह्नम्। चत्वारः सचिवाः विभीषणेन सह रामं शरणं गमिष्यन्ति इति युद्धकाण्डस्य घटना अत्र पूर्वम् एव दृश्यते। पञ्चत्रिंशः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः। राक्षसानां समाजः मद्यपानं रक्तवेषश्च — एतत् अपि विनाशस्य पूर्वरूपम्। प्रत्येकं राक्षसः भिन्नेन अशुभवाहनेन दक्षिणां दिशं गच्छति — वराहः, शिशुमारः, उष्ट्रः — एते सर्वे स्वप्ने मृत्योः वाहनानि। केवलं विभीषणः गजे आकाशे स्थितः, यः उत्कर्षस्य चिह्नम्। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः नृत्तगीते च राज्याभिषेकस्य उत्सवं सूचयन्ति। एवं रावणकुलस्य एकः एव धर्मनिष्ठः जीविष्यति, राज्यं च प्राप्स्यति। समाजः महान् वृत्तः इति — राक्षसानां पानगोष्ठी — अपि स्वप्ने दृष्टा; सा तेषां अन्तिमं उत्सवम् इव, यस्य अनन्तरं विनाशः। रक्तमाल्याः रक्तवाससः राक्षसाः रावणस्य वेषम् अनुसरन्ति, अतः तस्य भाग्यम् अपि अनुभविष्यन्ति।

"There too I saw mighty Kumbhakarṇa in the same state. All Rāvaṇa's sons were shaven-headed and smeared with oil. Daśagrīva went south on a boar, Indrajit on a porpoise and Kumbhakarṇa on a camel. Only one did I see there with a white parasol, Vibhīṣaṇa, in white garlands and white clothes, anointed with white unguents, attended by the sound of conches and drums, with dancing and singing. Mounted on a divine four-tusked elephant like a mountain, trumpeting like a thundercloud, Vibhīṣaṇa stood in the sky with his four ministers. And a great gathering took place, loud with singing and music, of rākṣasas drinking, in red garlands and red clothes." Vibhīṣaṇa is painted in white, like Rāma, which foretells his consecration as king; the white parasol is an emblem of royalty. That his four ministers will go with him to take refuge with Rāma is an event of the Yuddha Kāṇḍa glimpsed here in advance. The rākṣasas' drinking party and their red clothes are also a foreshadowing of ruin. Each rākṣasa goes south on a different ill-omened mount, boar, porpoise and camel, all in dreams the vehicles of death; only Vibhīṣaṇa stands in the sky on an elephant, the sign of his rise, and the conches, drums, dancing and singing suggest the festival of a coronation. So of Rāvaṇa's family only the one devoted to dharma would live and win the kingdom. The great drinking party seen in the dream is like the rākṣasas' last festival before their ruin, and because they wear Rāvaṇa's red they will share his fate.

६लङ्कायाः पतनं दाहः च

३७लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथकुञ्जरा।
सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा॥

३८लङ्का दृष्टा मया स्वप्ने रावणेनाभिरक्षिता।
दग्धा रामस्य दूतेन वानरेण तरस्विना॥

३९पीत्वा तैलं प्रमत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः।
लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसयोषितः॥

४०कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुंगवाः।
रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदम्॥

‘रम्या सवाजिरथकुञ्जरा इयं लङ्का पुरी भग्नगोपुरतोरणा सागरे पतिता दृष्टा। रावणेन अभिरक्षिता लङ्का रामस्य दूतेन तरस्विना वानरेण दग्धा इति मया स्वप्ने दृष्टम्। भस्मरूक्षायां लङ्कायां सर्वाः राक्षसयोषितः तैलं पीत्वा प्रमत्ताः महास्वनाः प्रहसन्त्यः दृष्टाः। कुम्भकर्णादयः इमे सर्वे राक्षसपुंगवाः रक्तं निवसनं गृह्य गोमयह्रदं प्रविष्टाः।’ अष्टत्रिंशे श्लोके त्रिजटा अज्ञातसारं भविष्यं वदति — हनूमान् एव सः ‘रामस्य दूतः वानरः’, यः अस्मिन् एव वृक्षे निलीनः एतत् शृणोति; अग्रे सः लङ्कां दहिष्यति। अयं श्लोकः समीक्षिते नास्ति। तैलपानं, हासः, गोमयह्रदप्रवेशः इति सर्वाणि अशुभानि स्वप्नलक्षणानि। कथायाः अन्तर्गता विडम्बना — श्रोता एव स्वप्नस्य नायकः। सागरे पतिता लङ्का इति चित्रं नगरस्य सम्पूर्णविनाशं दर्शयति — यत् समुद्रेण रक्षितं, तत् समुद्रे एव निमज्जति। राक्षसयोषितां तैलपानं हासः च उन्मादस्य शोकस्य च मिश्रणम्। रक्तवस्त्रं गृहीत्वा गोमयह्रदप्रवेशः अपि मरणसूचकः। रावणेन अभिरक्षिता इति विशेषणं विडम्बनाम् अधिकां करोति — महाबलेन रक्षिता अपि पुरी एकेन वानरेण दग्धा भविष्यति। त्रिजटायाः स्वप्नः एवं सुन्दरकाण्डस्य एव अग्रिमां घटनां पूर्वं सूचयति।

"And I saw this lovely city of Laṅkā, with its horses, chariots and elephants, fallen into the ocean, its gate-towers and archways shattered. In my dream I saw Laṅkā, guarded by Rāvaṇa, burnt by Rāma's messenger, a swift and powerful monkey. In Laṅkā, rough with ashes, all the rākṣasa women had drunk oil and were reeling and laughing with loud cries. And all these chief rākṣasas, Kumbhakarṇa and the rest, took red clothing and went into a pool of cow-dung." Here Trijaṭā foretold, without knowing it, a future whose meaning escaped her: the "monkey who is Rāma's messenger" was Hanumān himself, hidden in that very tree and listening, who would soon burn Laṅkā. Drinking oil, laughter and entering a pool of dung are all ill-omened signs in dreams. The irony within the story is that the listener is himself the hero of the dream. Laṅkā fallen into the ocean pictures the city's utter destruction: what the sea protected sinks into the sea. The rākṣasa women drinking oil and laughing mingle madness with mourning, and going into the dung-pool in red clothes also foretells death. "Guarded by Rāvaṇa" sharpens the irony: a city guarded by one so mighty would be burnt by a single monkey. So Trijaṭā's dream foretells the next great event of the Sundara Kāṇḍa itself.

७त्रिजटायाः उपदेशः — सीताम् अभियाचध्वम्

४१अपगच्छत पश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः।
घातयेत्परमामर्षी युष्मान्सार्धं हि राक्षसैः॥

४२प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम्।
भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः॥

४३तदलं क्रूरवाक्यैश्च सान्त्वमेवाभिधीयताम्।
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते॥

४४यस्या ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते।
सा दुःखैर्बहुभिर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम्॥

४५भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया।
राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम्॥

४६प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा।
अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात्॥

‘अपगच्छत, पश्यध्वं — राघवः सीताम् आप्नोति। परमामर्षी सः युष्मान् राक्षसैः सार्धं घातयेत्। प्रियां बहुमतां वनवासम् अनुव्रतां भार्यां भर्त्सितां तर्जितां वा राघवः न अनुमंस्यति। तत् क्रूरवाक्यैः अलं, सान्त्वम् एव अभिधीयताम्; वैदेहीम् अभियाचाम — एतत् हि मम रोचते। यस्याः दुःखितायाः एवंविधः स्वप्नः प्रदृश्यते, सा बहुभिः दुःखैः मुक्ता अनुत्तमं प्रियं प्राप्नोति। भर्त्सिताम् अपि ताम् याचध्वं, राक्षस्यः, विवक्षया किम्? राघवात् राक्षसानां घोरं भयम् उपस्थितम्। प्रणिपातप्रसन्ना मैथिली जनकात्मजा महतः भयात् युष्मान् परित्रातुम् अलम्।’ अत्र त्रिजटायाः व्यावहारिकी बुद्धिः — स्वप्नेन भविष्यं ज्ञात्वा सा तत्क्षणं पक्षं परिवर्तयति। प्रणिपातेन प्रसीदति इति सीतायाः दयालुतायाः स्तुतिः; अग्रे युद्धानन्तरं सीता एव राक्षसीः हनुमतः रक्षिष्यति, यत् अत्र पूर्वं सूचितम्। ‘विवक्षया किम्’ इति प्रश्नेन निरर्थकस्य वादस्य निषेधः। त्रिजटायाः वचने ‘मम रोचते’ इति पदं तस्याः स्वतन्त्रनिर्णयं दर्शयति। सा रावणस्य आज्ञां न अनुसरति, अपितु स्वप्नस्य सत्यम्। ‘भर्त्सितामपि याचध्वम्’ — यां पूर्वं भर्त्सितवत्यः, ताम् एव इदानीं याचध्वम् इति — अयं विपर्ययः राक्षसीनां भयस्य गम्भीरतां सूचयति। रामस्य भार्यायाः अपमानं सः न क्षमिष्यते, अतः आत्मरक्षायै एव सीतायाः प्रसादः आवश्यकः। त्रिजटा सीतां ‘मैथिली जनकात्मजा’ इति द्विवारं कुलनाम्ना निर्दिशति, येन तस्याः राजकुलीनत्वं करुणाशीलत्वं च युगपत् स्मर्यते।

"Go away, see for yourselves: Rāghava is winning Sītā back. In his towering rage he would have you killed along with the rākṣasas. Rāghava will never forgive the threats and abuse heaped on his beloved and honoured wife, who followed him into exile in the forest. So enough of cruel words; speak only gentle ones. Let us beg Vaidehī's favour; that is what I think best. A woman in sorrow for whom such a dream has been seen is freed from her many sorrows and gains the highest joy. Though you have threatened her, beg her favour, rākṣasīs; what is the use of more talk? A terrible danger has come upon the rākṣasas from Rāghava. Pleased by a bow of submission, Maithilī, Janaka's daughter, is well able to save you from this great peril." Here Trijaṭā's practical sense showed itself: knowing the future from her dream, she changed sides at once. That Sītā is won over by a bow of submission praises her kindness, and it foreshadows how, after the war, Sītā herself will protect the rākṣasīs from Hanumān. "What is the use of more talk?" cuts short a pointless argument. "That is what I think best" shows Trijaṭā deciding for herself: she followed not Rāvaṇa's command but the truth of the dream. "Beg the favour of the one you threatened" is a reversal that shows how deep the rākṣasīs' fear had become: Rāma would not forgive insults to his wife, so for their own safety they needed Sītā's goodwill. Trijaṭā named her twice by her family, Maithilī and Janaka's daughter, recalling at once her royal birth and her compassion.

८सीतायाः शरीरे शुभनिमित्तानि, सीतायाः प्रतिवचनम्

४७अपि चास्या विशालाक्ष्या न किंचिदुपलक्षये।
विरूपमपि चांगेषु सुसूक्ष्ममपि लक्षणम्॥

४८छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम्।
अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम्॥

४९अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम्।
राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च॥

५०निमित्तभूतमेतत्तु श्रोतुमस्या महत्प्रियम्।
दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम्॥

५१ईषद्धि हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः।
अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते॥

५२करेणुहस्तप्रतिमः सव्यश्चोरुरनुत्तमः।
वेपन्कथयतीवास्या राघवं पुरतः स्थितम्॥

५३पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टः पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी।
सुस्वागतां वाचमुदीरयाणः पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः॥

५४ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता।
अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः॥

‘अपि च अस्याः विशालाक्ष्याः अङ्गेषु सुसूक्ष्मम् अपि विरूपं लक्षणं किंचित् न उपलक्षये। छायावैगुण्यमात्रं तु दुःखम् उपस्थितं शङ्के; अदुःखार्हाम् इमां देवीं वैहायसम् उपस्थितां पश्यामि। वैदेह्याः अर्थसिद्धिं, राक्षसेन्द्रस्य विनाशं, राघवस्य विजयं च उपस्थितं पश्यामि। अस्याः महत् प्रियं श्रोतुं निमित्तभूतम् एतत् — पद्मपत्रम् इव आयतं चक्षुः स्फुरत् दृश्यते। दक्षिणायाः अस्याः अदक्षिणः एकः बाहुः अकस्मात् ईषत् हृषितः प्रकम्पते। करेणुहस्तप्रतिमः अनुत्तमः सव्यः ऊरुः वेपन् राघवं पुरतः स्थितं कथयति इव। शाखानिलयं प्रविष्टः पक्षी पुनः पुनः उत्तमसान्त्ववादी सुस्वागतां वाचम् उदीरयन् हृष्टः पुनः पुनः चोदयति इव।’ ततः भर्तुः विजयेन हर्षिता ह्रीमती बाला सीता अवोचत् — ‘यदि तत् तथ्यं भवेत्, अहं वः शरणं भवेयम्।’ स्त्रीणां वामाङ्गस्फुरणं शुभम् इति शकुनशास्त्रम् — नेत्रं, बाहुः, ऊरुः इति क्रमेण वामाङ्गानि स्फुरन्ति। पक्षिणः मधुरस्वरः अपि शुभशकुनः। त्रिपञ्चाशः श्लोकः दीर्घवृत्तेन (उपजात्या) निबद्धः। अन्तिमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — तत्र सीतायाः उदारता प्रकटा: या तां भर्त्सितवत्यः, तासाम् अपि सा शरणं भवितुं सिद्धा। त्रिजटा सीतायाः शरीरे दुःखस्य कारणं न पश्यति — केवलं छायायाः वैगुण्यम्, अर्थात् तात्कालिकी म्लानता, न तु भाग्यदोषः। तस्याः लक्षणज्ञानं सामुद्रिकशास्त्रस्य परिचयं सूचयति। सीतायाः अन्तिमं वचनं लज्जया हर्षेण च युक्तम्; ‘ह्रीमती’ इति विशेषणं तस्याः शालीनताम् उत्कर्षति। ‘भवेयं शरणं हि वः’ इति तस्याः क्षमाशीलतायाः उद्घोषः, यः युद्धकाण्डस्य अन्ते साक्षात् दृश्यते। पक्षी शाखानिलयं प्रविष्टः ‘सुस्वागतम्’ इव वदति — स्वागतस्य वचनं पतिसमागमस्य सूचकम्। अस्मिन् सर्गे स्वप्नः शकुनानि च मिलित्वा सीतायाः निराशां आशायां परिवर्तयन्ति, यद्यपि अग्रिमे सर्गे पुनः सा निराशा भविष्यति।

"What is more, I cannot see on the limbs of this wide-eyed lady any mark of ill fortune, however slight. I think the sorrow that has come upon her is no more than a passing dimming of her lustre; I see this lady, who does not deserve sorrow, standing in the sky. I see Vaidehī's purpose about to be fulfilled, the lord of the rākṣasas destroyed and Rāghava victorious. And here is a sign that she is about to hear something very dear to her: her eye, long as a lotus petal, is throbbing. Suddenly one arm of this gracious lady, her left, thrills a little and trembles. And her left thigh, peerless, shaped like an elephant's trunk, trembles as though telling her that Rāghava stands before her. And a bird that has come to its nest in the branches keeps uttering the most comforting sounds, calling out a warm welcome, as if joyfully urging her on again and again." Then the modest young Sītā, delighted at the thought of her husband's victory, said: "If that proves true, I will be your refuge." In the lore of omens, the throbbing of a woman's left side is auspicious, and here the left eye, arm and thigh throb in turn; the sweet call of a bird is a good omen too. The closing verse shows Sītā's generosity: she was ready to become the refuge even of those who had threatened her. Trijaṭā saw in Sītā's body no cause of sorrow, only a dimming of lustre, that is, a passing pallor and not a flaw of fortune; her knowledge of such marks shows familiarity with the science of bodily signs. Sītā's last words mingle modesty and joy, and "modest" heightens her grace. "I will be your refuge" proclaims her forgiving nature, which will be seen plainly at the end of the Yuddha Kāṇḍa. The bird that has come to its nest seems to say "welcome", and a word of welcome signals her reunion with her husband. In this sarga the dream and the omens together turn Sītā's despair into hope, though in the next sarga she will fall into despair again.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
क्रोधमूर्च्छिता २७.१ क्रोधेन विवशाः
सन्धिः
क्रोध + मूर्च्छिता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधेन मूर्च्छिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् — ‘क्रोधमूर्च्छिताः’
एकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन् २७.२ एकप्रयोजनम् अनर्थकारि च वचनम् अवदन्
सन्धिः
एक + अर्थम् → एकार्थम्, अनर्थ + अर्थम् → अनर्थार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अर्थम् + अथ → अर्थमथ — मकारस्य स्वरे संयोगः; अथ + अब्रुवन् → अथाब्रुवन् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
एकः अर्थः यस्य तत् — बहुव्रीहिः; अनर्थः अर्थः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘अब्रुवन्’ — ‘ब्रू’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
पापविनिश्चये २७.३ हे पापनिश्चये (राक्षसीनां दृष्ट्या)
सन्धिः
पाप + विनिश्चय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पापे विनिश्चयः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
संतर्जिता २७.४ भर्त्सिताम्
सन्धिः
सम् + तर्जिता → संतर्जिता — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — सम् + ‘तर्ज्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् — ‘संतर्जिताम्’
खादतानार्या २७.५ हे दुष्टाः, खादत
सन्धिः
खादत + अनार्याः → खादतानार्याः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); विसर्गलोपः परे नकारे
समासः
अनार्याः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘खादत’ लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘अनार्याः’ सम्बोधनम्
रोमहर्षण २७.६ रोमाञ्चकरः, भयङ्करः
सन्धिः
रोम + हर्षण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रोमाणि हर्षयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘रोमहर्षणः’
मुखोद्गत २७.८ मुखात् निर्गतम्
सन्धिः
मुख + उद्गत → मुखोद्गत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
मुखात् उद्गतम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘मुखोद्गतम्’
स्वप्नसंश्रित २७.९ स्वप्नविषयकम्
सन्धिः
स्वप्न + संश्रित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वप्नं संश्रितम् — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘स्वप्नसंश्रितम्’
गजदन्तमयी २७.९ हस्तिदन्तनिर्मिताम्
सन्धिः
गज + दन्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गजस्य दन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः; ततः मयट्प्रत्ययः (तद्धितः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘गजदन्तमयीम्’
शुक्लमाल्याम्बरधर २७.१० श्वेतमालावस्त्रधारी
सन्धिः
माल्य + अम्बर → माल्याम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शुक्लानि माल्यानि अम्बराणि च धरति इति — उपपदतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वगर्भकर्मधारयः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘शुक्लमाल्याम्बरधरः’ (सन्धौ ‘धरो’)
शुक्लाम्बरावृता २७.११ श्वेतवस्त्रपरिहिता
सन्धिः
शुक्ल + अम्बर → शुक्लाम्बर, अम्बर + आवृता → अम्बरावृता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शुक्लेन अम्बरेण आवृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
चतुर्दन्त २७.१२ चतुर्भिः दन्तैः युक्तम् (ऐरावतसदृशम्)
सन्धिः
चतुर् + दन्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चत्वारः दन्ताः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘चतुर्दन्तम्’
परिमार्जती २७.१६ स्पृशन्ती, हस्तेन मार्जयन्ती
सन्धिः
परि + मार्जती — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — परि + ‘मृज्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
रथेनाष्टयुजा २७.१७ अष्टभिः अश्वैः युक्तेन रथेन
सन्धिः
रथेन + अष्टयुजा → रथेनाष्टयुजा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अष्टौ युज्यन्ते यस्मिन् — बहुव्रीहिः (अष्टयुज्)
विभक्तिः
‘रथेन’ ‘अष्टयुजा’ — तृतीया, एकवचनम्
सूर्यसंनिभ २७.१९ सूर्यवत् प्रकाशमानम्
सन्धिः
सूर्य + संनिभ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सूर्येण संनिभम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘सूर्यसंनिभम्’
विष्णुपराक्रम २७.२० विष्णुसमवीर्यः
सन्धिः
विष्णु + पराक्रम — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विष्णोः इव पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘विष्णुपराक्रमः’
तैलसमुक्षित २७.२२ तैलेन अभिषिक्तः
सन्धिः
तैल + समुक्षित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तैलेन समुक्षितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘मुण्डस्तैलसमुक्षितः’ इति सन्धौ
करवीरकृतस्रज् २७.२३ करवीरपुष्पमालाधारी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
करवीरैः कृता स्रक् यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘करवीरकृतस्रजः’ इति मुद्रितम् (स्रज्शब्दस्य रूपम्)
भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः २७.२५ विक्षिप्तमनाः व्याकुलेन्द्रियः च
सन्धिः
चित्त + आकुल → चित्ताकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः; आकुल + इन्द्रिय → आकुलेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
भ्रान्तं चित्तं यस्य सः, आकुलानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिद्वयम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अवाक्शिरा २७.२६ अधोमुखः
सन्धिः
अवाक् + शिराः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अवाक् शिरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘अवाक्शिराः’
दिग्वासा २७.२७ नग्नः
सन्धिः
दिक् + वासाः → दिग्वासाः — जश्त्वम् (क् → ग्)
समासः
दिशः एव वासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘दिग्वासाः’
कर्दमलिप्तांगी २७.३० पङ्कलिप्तशरीरा
सन्धिः
लिप्त + अङ्गी → लिप्ताङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः; मुद्रणे अनुस्वारेण ‘लिप्तांगी’
समासः
कर्दमेन लिप्तानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
श्वेतच्छत्र २७.३२ श्वेतातपत्रधारी (राजचिह्नम्)
सन्धिः
श्वेत + छत्र → श्वेतच्छत्र — छकारस्य द्वित्वम् (छे च)
समासः
श्वेतं छत्रं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘श्वेतच्छत्रः’
वैहायस २७.३५ आकाशम्
सन्धिः
विहायस् + अण् → वैहायस — वृद्धिः (तद्धिते)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘वैहायसम्’
भग्नगोपुरतोरणा २७.३७ यस्याः द्वाराणि तोरणानि च भग्नानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भग्नानि गोपुराणि तोरणानि च यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परमामर्षी २७.४१ अत्यन्तं कुपितः, असहिष्णुः
सन्धिः
परम + अमर्षिन् → परमामर्षिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परमः अमर्षः यस्य सः — बहुव्रीहिः (इनिप्रत्ययान्तम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रणिपातप्रसन्ना २७.४६ नमस्कारेण तुष्टा
सन्धिः
प्र + नि → प्रणि — णत्वम्; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रणिपातेन प्रसन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
छायावैगुण्यमात्र २७.४८ केवलं कान्तेः म्लानता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
छायायाः वैगुण्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् मात्रं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘छायावैगुण्यमात्रम्’
करेणुहस्तप्रतिम २७.५२ हस्तिशुण्डासदृशः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
करेणोः हस्तः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन प्रतिमः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘करेणुहस्तप्रतिमः’
ह्रीमती २७.५४ लज्जावती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ह्री’ शब्दात् मतुप्प्रत्ययः (तद्धितः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्