॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः २६

सुन्दरकाण्डम् — षड्विंशः सर्गः

सीतायाः करुणविलापः प्राणत्यागनिश्चयश्च

उन्मत्तेव विलपन्ती सीता, रावणस्य प्रत्याख्यानम्, रामस्य अनागमनस्य कारणचिन्ता, लङ्काविनाशस्य भविष्यकथनम्, प्राणत्यागस्य सङ्कल्पः

अश्रुमुखी अधोमुखी सीता उन्मत्ता इव भ्रान्तचित्ता इव भूमौ लुठन्ती विलपितुम् उपचक्रमे। ‘कामरूपिणा रावणेन अहं बलात् आनीता; राक्षसीवशम् आपन्ना जीवितुं न उत्सहे। मम हृदयम् अश्मसारम् इव, यत् दुःखेन न विशीर्यते। रावणं सव्येन चरणेन अपि न स्पृशेयम्; छिन्ना भिन्ना दग्धा वा अपि तं न उपतिष्ठेयम्’ इति सा दृढं वदति। ततः सा चिन्तयति — ‘येन जनस्थाने चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां निरस्तानि, विराधः च हतः, सः रामः किमर्थं मां न अभिपद्यते? नूनं सः मां इह स्थितां न जानाति, यतः जटायुः अपि रावणेन निपातितः। यदि जानीयात् तर्हि अद्य एव लोकम् अराक्षसं कुर्यात्।’ लङ्कायाः शीघ्रं श्मशानसदृशीत्वं, राक्षसीनां विधवात्वं च सा भविष्यति इति वदति। ततः संशयाः उद्भवन्ति — ‘किं रामः मम शोकेन देहं त्यक्तवान्? किं सः मां विस्मृतवान्? किं तौ भ्रातरौ छद्मना घातितौ?’ अन्ते प्रियाप्रियरहितान् मुनीन् प्रणम्य सा पापस्य रावणस्य वशं गता प्राणान् त्यक्ष्यामि इति निश्चिनोति।

१उन्मत्ता इव सीता — विलापस्य आरम्भः

१प्रसक्ताश्रुमुखी त्वेवं ब्रुवती जनकात्मजा।
अधोगतमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे॥

२उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती।
उपावृत्ता किशोरीव विचेष्टन्ती महीतले॥

३राघवस्य प्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा।
रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात्॥

४राक्षसीवशमापन्ना भर्त्स्यमाना च दारुणम्।
चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे॥

५नहि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः।
वसन्त्या राक्षसीमध्ये विना रामं महारथम्॥

पूर्वसर्गस्य अन्ते उक्तं वचनं वदन्ती जनकात्मजा प्रसक्ताश्रुमुखी अधोगतमुखी च बाला विलप्तुम् उपचक्रमे। उन्मत्ता इव, प्रमत्ता इव, भ्रान्तचित्ता इव शोचन्ती सा किशोरी इव भूमौ उपावृत्ता विचेष्टमाना अभवत्। चत्वारि विशेषणानि तस्याः मनसः विक्षेपं दर्शयन्ति — उन्माद इव, प्रमाद इव, भ्रम इव, बालायाः चेष्टा इव। सा अवदत् — ‘राघवे प्रमत्ते सति कामरूपिणा रक्षसा रावणेन अहं क्रोशन्ती बलात् प्रमथ्य आनीता।’ प्रमत्तः इति पदेन मारीचमृगानुसरणस्य प्रसङ्गः स्मर्यते, यदा रामः आश्रमात् दूरं गतः। ‘इदानीं राक्षसीवशम् आपन्ना दारुणं भर्त्स्यमाना सुदुःखार्ता चिन्तयन्ती अहं जीवितुं न उत्सहे। महारथं रामं विना राक्षसीमध्ये वसन्त्याः मम जीवितेन अर्थेन भूषणैः वा प्रयोजनं नास्ति।’ अत्र सीता धनं भूषणानि च तृणवत् मन्यते — रावणः यानि ऐश्वर्याणि प्रलोभनरूपेण अदर्शयत्, तानि अत्र निराक्रियन्ते। ‘क्रोशती बलात्’ इति पदद्वयं तस्याः अपहरणस्य हिंसां पुनः स्मारयति। प्रथमे एव श्लोके ‘बाला’ इति पदेन तस्याः असहायत्वं कोमलत्वं च प्रकाश्यते। कविः अत्र सीतायाः शोकं बाह्यचेष्टाभिः एव दर्शयति — अश्रूणि, अधोमुखत्वं, भूमौ लुठनं च। एतेन पाठकः तस्याः अन्तःस्थितिं स्वयम् अनुमिनोति। ‘जीवितुं न उत्सहे’ इति वाक्यं सर्गस्य अन्तिमं निश्चयं पूर्वम् एव सूचयति। राक्षसीमध्ये वासः एव तस्याः कृते मरणात् अधिकं दुःखम्।

Still speaking in this way, her face streaming with tears and turned towards the ground, Janaka's young daughter began to lament. Like one mad, like one distracted, like one whose mind was wandering, she grieved, rolling on the ground and writhing like a young filly. The four comparisons show how disordered her mind had become. "While Rāghava was off his guard," she said, "the rākṣasa Rāvaṇa, who can take any form he pleases, seized me by force and carried me off as I cried out." "Off his guard" recalls the chase after Mārīca in the form of a deer, when Rāma had gone far from the hermitage, and "by force" and "crying out" recall once more the violence of her abduction. "Now I have fallen into the power of the rākṣasīs and I am cruelly threatened; anxious and utterly wretched, I have no heart to live. Living among rākṣasīs without Rāma, the great chariot-warrior, I have no use for life, for wealth or for ornaments." She counted riches and jewels as straw; the splendours Rāvaṇa had held out to tempt her are here rejected. Already in the first verse the word "young" shows how helpless and tender she was. The poet shows her grief only through outward signs, the tears, the lowered face, the rolling on the ground, and lets the reader infer her inner state. "I have no heart to live" foreshadows the resolve with which the sarga ends; for her, living among the rākṣasīs was a sorrow worse than death.

२कठिनं हृदयं, रावणस्य निन्दा प्रत्याख्यानं च

६अश्मसारमिदं नूनमथवाप्यजरामरम्।
हृदयं मम येनेदं न दुःखेन विशीर्यते॥

७धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता।
मुहूर्तमपि जीवामि जीवितं पापजीविका॥

८चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम्।
रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम्॥

९प्रत्याख्यानं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम्।
यो नृशंसस्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति॥

१०छिन्ना भिन्ना प्रभिन्ना वा दीप्ता वाग्नौ प्रदीपिता।
रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम्॥

‘नूनं मम इदं हृदयम् अश्मसारं, अथवा अजरामरं, येन महता दुःखेन अपि न विशीर्यते। अनार्याम् असतीं मां धिक्, या अहं तेन विना कृता मुहूर्तम् अपि पापजीविका जीवितं धारयामि।’ अत्र सा स्वात्मानम् एव निन्दति — पतिं विना जीवनं सा पापं मन्यते। ततः सा रावणं प्रति वदति — ‘तं निशाचरं सव्येन चरणेन अपि न स्पृशेयं, किं पुनः विगर्हितं तं कामयेयम्। सः प्रत्याख्यानं न जानाति, न आत्मानं, न आत्मनः कुलं; नृशंसस्वभावेन सः मां प्रार्थयितुम् इच्छति।’ ‘छिन्ना, भिन्ना, प्रभिन्ना, अग्नौ दीप्ता प्रदीपिता वा अपि रावणं न उपतिष्ठेयम्; चिरं प्रलापेन वः किं प्रयोजनम्?’ इति सा राक्षसीः प्रति अवदत्। अत्र क्रियापदानां क्रमः छेदनात् दाहपर्यन्तं वर्धते, येन तस्याः निश्चयस्य दार्ढ्यं सूच्यते। सव्यः चरणः इति अत्यन्ततिरस्कारस्य चिह्नम्। प्रत्याख्यानं न जानाति इति वचने रावणस्य निर्लज्जता निन्द्यते — ‘न’ इति श्रुत्वा अपि सः पुनः पुनः याचते। अत्र षष्ठः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः। ‘असती’ इति आत्मनिन्दा न तस्याः दोषं सूचयति, अपितु पतिवियोगे जीवनधारणम् एव सा अपराधम् इव मन्यते। एवं तस्याः पातिव्रत्यस्य उत्कर्षः प्रकटः। रावणस्य कुलम् अपि सा स्मारयति — पुलस्त्यवंशे जातः सः एतादृशं कर्म करोति इति निन्दा।

"Surely this heart of mine is made of stone, or else it never ages and never dies, since it does not break even under this great sorrow. Shame on me, ignoble and unfaithful, that I keep my life even for a moment when I am parted from him; this life is a life of sin." She condemned herself, thinking it a sin to live without her husband; calling herself unfaithful does not point to any fault in her, only to her feeling that merely staying alive apart from him was an offence, and so the height of her devotion is revealed. Then she spoke of Rāvaṇa: "I would not touch that night-rover even with my left foot; how then could I love that despicable creature? He takes no notice of refusal, nor of who he is, nor of his own lineage; in his cruel nature he wants to win me." Touching with the left foot is the sign of utter contempt. That he knew no refusal condemns his shamelessness: he heard "no" and asked again and again. She reminded him of his lineage too, blaming a man born in Pulastya's line for such a deed. "Cut, split, hacked apart or set ablaze in a fire, I would not go to Rāvaṇa," she told the rākṣasīs. "What is the use of your prattling on so long?" The verbs mount from cutting to burning, and with them the firmness of her resolve.

३रामः किमर्थं न आगच्छति — कारणचिन्ता

११ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः।
सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात्॥

१२राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश।
एकेनैव निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते॥

१३निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा।
समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे॥

१४विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुंगवः।
रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते॥

१५कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा।
न तु राघवबाणानां गतिरोधो भविष्यति॥

१६किं नु तत्कारणं येन रामो दृढपराक्रमः।
रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां यो नाभिपद्यते॥

१७इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः।
जानन्नपि स तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति॥

‘राघवः ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञः सानुक्रोशः सद्वृत्तः च, तथापि मम भाग्यसंक्षयात् सः निरनुक्रोशः जातः इति शङ्के। येन एकेन एव जनस्थाने चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां निरस्तानि, सः मां किं न अभिपद्यते? अल्पवीर्येण रक्षसा रावणेन अहं निरुद्धा; मम भर्ता तु आहवे रावणं हन्तुं समर्थः एव। येन रामेण दण्डकारण्ये राक्षसपुंगवः विराधः रणे निहतः, सः मां किं न अभिपद्यते?’ सा स्वयम् एव उत्तरं अन्विष्यति — ‘कामं लङ्का समुद्रस्य मध्ये दुष्प्रधर्षणा, किन्तु राघवबाणानां गतेः निरोधः न भविष्यति। किं नु तत् कारणं येन दृढपराक्रमः रामः रक्षसा अपहृतां इष्टां भार्यां न अभिपद्यते? शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः मां इह स्थितां न जानीते; जानन् हि सः तेजस्वी एतां धर्षणां कथं मर्षयिष्यति?’ अत्र सीतायाः तर्कः पदशः प्रवर्तते — पराक्रमे संशयः नास्ति, समुद्रः अपि बाधा न, अतः अज्ञानम् एव कारणम् इति सा निश्चिनोति। रामस्य पूर्वकृतानि कर्माणि — जनस्थानविजयः, विराधवधः — तस्याः विश्वासस्य आधारः। ‘रावणः अल्पवीर्यः’ इति वचनं रामस्य बलस्य तुलनया उक्तम्। ‘निरनुक्रोशः’ इति शङ्का अपि ‘मद्भाग्यसंक्षयात्’ इति पदेन मृदूकृता — दोषः रामस्य न, स्वस्य भाग्यस्य एव। अस्मिन् भागे ‘स मां किं नाभिपद्यते’ इति वाक्यं द्विवारम् आवर्तते, येन तस्याः प्रतीक्षायाः व्याकुलता प्रकटा भवति। तस्याः प्रश्नः उत्तरं न लभते, अतः सा स्वयम् एव कारणानि कल्पयति। विराधस्य नाम तस्याः स्मृतौ विशेषेण तिष्ठति, यतः तेन अपि सा पूर्वं गृहीता आसीत्, रामेण च मोचिता। अतः तस्याः आशा अनुभवमूला, न केवलं कल्पना।

"Rāghava is renowned as wise, grateful, compassionate and upright; I fear he has become pitiless only because my good fortune has run out. He who alone destroyed fourteen thousand rākṣasas in Janasthāna, why does he not come to me? I am held captive by Rāvaṇa, a rākṣasa of little strength, and my husband is surely able to kill Rāvaṇa in battle. Rāma, who slew Virādha, that bull among rākṣasas, in the Daṇḍaka forest, why does he not come to me?" Then she looked for the answer herself: "Granted, Laṅkā in the middle of the ocean is hard to assail, yet nothing can stop the flight of Rāghava's arrows. What can the reason be that Rāma, so firm in valour, does not come for his beloved wife, carried off by a rākṣasa? I suspect Lakṣmaṇa's elder brother does not know I am here, for if he knew, how could that spirited man endure such an outrage?" Her reasoning moves step by step: there is no doubt of his valour, and the ocean is no obstacle, so the cause must be that he does not know. Rāma's past deeds, the victory at Janasthāna and the killing of Virādha, were the ground of her trust, and she called Rāvaṇa weak only in comparison with Rāma's strength. Even her fear that he had become pitiless is softened by "because my fortune has run out": the fault was not Rāma's but her own fate's. The question "why does he not come to me?" is repeated twice, showing the anxiety of her waiting; finding no answer, she imagined reasons of her own. Virādha's name stayed in her memory especially, because he too had once seized her and Rāma had freed her; so her hope was grounded in experience, not mere fancy.

४जटायोः स्मरणं, लङ्काविनाशस्य भविष्यकथनम्

१८हृतेति मां योऽधिगत्य राघवाय निवेदयेत्।
गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः॥

१९कृतं कर्म महत्तेन मां तथाभ्यवपद्यता।
तिष्ठता रावणवधे वृद्धेनापि जटायुषा॥

२०यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां हि राघवः।
अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसम्॥

२१निर्दहेच्च पुरीं लङ्कां निर्दहेच्च महोदधिम्।
रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत्॥

२२ततो निहतनाथानां राक्षसीनां गृहे गृहे।
यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः॥

२३अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद्रामः सलक्ष्मणः।
नहि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति॥

२४चिताधूमाकुलपथा गृध्रमण्डलमण्डिता।
अचिरेणैव कालेन श्मशानसदृशी भवेत्॥

२५अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येनं मनोरथम्।
दुष्प्रस्थानोऽयमाभाति सर्वेषां वो विपर्ययः॥

‘यः मां हृतां ज्ञात्वा राघवाय निवेदयेत्, सः गृध्रराजः अपि रणे रावणेन निपातितः। मां तथा अभ्यवपद्यता, रावणवधे तिष्ठता वृद्धेन अपि तेन जटायुषा महत् कर्म कृतम्।’ अत्र जटायोः वृद्धत्वं तस्य साहसं च सम्मान्यते। ‘यदि राघवः मां इह वर्तमानां जानीयात्, तर्हि अभिक्रुद्धः सः अद्य बाणैः लोकम् अराक्षसं कुर्यात्; लङ्कां पुरीं निर्दहेत्, महोदधिं च निर्दहेत्, नीचस्य रावणस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत्। ततः निहतनाथानां राक्षसीनां गृहे गृहे यथा अहम् इदानीं रुदती तथा रोदनं भूयः भविष्यति, न संशयः।’ ‘सलक्ष्मणः रामः अन्विष्य रक्षसां लङ्कां तथा कुर्यात्; ताभ्यां दृष्टः रिपुः मुहूर्तम् अपि न जीवति। चिताधूमाकुलपथा गृध्रमण्डलमण्डिता लङ्का अचिरेण एव श्मशानसदृशी भवेत्।’ ‘अचिरेण एव अहम् एतं मनोरथं प्राप्स्यामि; दुष्प्रस्थानः अयं मार्गः वः सर्वेषां विपर्ययं सूचयति’ इति सा राक्षसीः प्रति वदति। अत्र सीतायाः शोकः क्रोधे परिणमति, विलापः च भविष्यवाणीरूपं धत्ते। ‘यथा अहं रुदती तथा ताः’ इति वचने न्यायस्य प्रतिशोधस्य भावः — यत् दुःखं राक्षसैः दत्तं, तत् तेषु एव प्रत्यावर्तिष्यते। चितायाः धूमः, गृध्राणां मण्डलं इति चित्रं युद्धानन्तरं लङ्कायाः दशां पूर्वम् एव दर्शयति। चतुर्विंशतितमे श्लोके लङ्कायाः श्मशानरूपं विस्तरेण वर्णितम्। अत्र सीतायाः वाणी शापः इव न, अपितु धर्मस्य नियमस्य उद्घोषः इव — अधर्मस्य फलं निश्चितम्। रामलक्ष्मणयोः दृष्टिमात्रेण शत्रुः न जीवति इति वचनं तयोः पराक्रमे तस्याः दृढं विश्वासं दर्शयति। जटायोः त्यागः सीतायाः कृतज्ञतया स्मर्यते — पक्षी अपि धर्मार्थं प्राणान् अत्यजत्।

"Even the king of the vultures, who might have learned of my abduction and told Rāghava, was struck down by Rāvaṇa in battle. Old as he was, Jaṭāyu did a great deed when he came to my help and stood his ground to kill Rāvaṇa." Jaṭāyu's age and his courage are honoured here; she remembered with gratitude that even a bird gave his life for dharma. "If Rāghava knew that I was living here, in his fury he would this very day empty the world of rākṣasas with his arrows. He would burn down the city of Laṅkā, burn up the great ocean, and destroy both the fame and the name of the base Rāvaṇa. Then, without doubt, in house after house the rākṣasīs whose husbands have been slain will weep just as I am weeping now. Rāma and Lakṣmaṇa would seek out the city of the rākṣasas and do all this; no enemy those two set eyes on lives even a moment. Its streets thick with the smoke of funeral pyres, circled by flocks of vultures, Laṅkā would soon become like a cremation ground. Before long I shall have my wish," she told the rākṣasīs, "and this evil course of yours plainly spells the ruin of you all." Here her grief turned to anger, and her lament took on the form of prophecy. "As I weep now, so will they" carries the sense of just requital: the sorrow the rākṣasas had caused would come back upon them. The smoke of the pyres and the circling vultures picture Laṅkā after the war before it happens. Her words are less a curse than a declaration of the law of dharma, that wrong will surely bear its fruit, and her saying that no enemy the brothers see can live a moment shows her firm faith in their valour.

५लङ्कायाः अशुभानि लक्षणानि, विधवा इव पुरी

२६यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु।
अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा॥

२७नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे।
शोषमेष्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा॥

२८पुण्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा।
भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथांगना॥

२९नूनं राक्षसकन्यानां रुदतीनां गृहे गृहे।
श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानामिह ध्वनिम्॥

३०सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुंगवा।
भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः॥

३१यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः।
जानीयाद्वर्तमानां यां राक्षसस्य निवेशने॥

‘लङ्कायां यादृशानि अशुभानि दृश्यन्ते, तैः अचिरेण एव सा हतप्रभा भविष्यति। पापे राक्षसाधिपे रावणे हते दुर्धर्षा अपि लङ्का विधवा प्रमदा इव शोषम् एष्यति। पुण्योत्सवसमृद्धा सराक्षसा अपि पुरी नष्टभर्त्री अङ्गना इव भविष्यति। नूनं नचिरात् एव गृहे गृहे रुदतीनां दुःखार्तानां राक्षसकन्यानां ध्वनिं अहं श्रोष्यामि। रामसायकैः निर्दग्धा लङ्का सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुंगवा भविष्यति।’ अत्र विधवायाः उपमा पुनः पुनः आयाति — नगरी स्त्री इव, राजा तस्याः पतिः इव। सीता स्वयं पतिवियोगिनी, अतः सा वियोगस्य दुःखं सम्यक् जानाति, तत् एव लङ्कायाः भविष्यत्त्वेन पश्यति। किन्तु एतत् सर्वं एकस्मिन् प्रतिबन्धे आश्रितम् — ‘यदि नाम सः शूरः रक्तान्तलोचनः रामः मां राक्षसस्य निवेशने वर्तमानां जानीयात्।’ एवं भविष्यवाणी पुनः ‘यदि’ इति संशये एव समाप्यते, येन तस्याः आशा निराशा च युगपत् दृश्येते। ‘हतद्योता’ इति पदं दीपानाम् उत्सवस्य च अभावं सूचयति, यत् पुण्योत्सवसमृद्धायाः वर्तमानदशायाः विपरीतम्। ‘रक्तान्तलोचनः’ इति क्रोधस्य पराक्रमस्य च चिह्नम्। कविः अत्र युद्धकाण्डस्य घटनाः पूर्वम् एव सीतायाः मुखेन सूचयति, यतः अग्रे लङ्कायां गृहे गृहे राक्षसीनां रोदनं सत्यम् एव भविष्यति।

"From the ill omens now seen in Laṅkā, it will soon lose its splendour. When the wicked Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, is killed, Laṅkā, unconquerable as it is, will wither like a widowed woman. This city, now rich in holy festivals, will with all its rākṣasas become like a woman who has lost her husband. Surely, before long I shall hear here, in house after house, the cries of the rākṣasa women weeping in their grief. Plunged in darkness, its lights put out, its rākṣasa chiefs slain, Laṅkā will be burnt by Rāma's arrows." The image of the widow keeps returning: the city is a woman and the king her husband. Sītā, separated from her own husband, knew the pain of separation well, and she saw it as Laṅkā's future. But all of it hung on one condition: "if only that hero Rāma, the corners of whose eyes are red, knew that I am living in the rākṣasa's palace." So the prophecy ended again in the doubt of "if", and hope and despair are seen together. The darkness and the lights put out stand against the present city rich in festivals, and the red-cornered eyes are the mark of anger and valour. Through Sītā's mouth the poet foretells the events of the Yuddha Kāṇḍa, for the weeping of the rākṣasīs in house after house will indeed come true.

६रावणनिर्दिष्टः समयः, मृत्योः आसन्नता

३२अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे।
समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः॥

३३स च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुष्टेन वर्तते।
अकार्यं ये न जानन्ति नैर्ऋताः पापकारिणः॥

३४अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम्।
नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः॥

३५ध्रुवं मां प्रातराशार्थं राक्षसः कल्पयिष्यति।
साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम्॥

३६रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता।
क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना॥

‘अनेन नृशंसेन अधमेन रावणेन मम यः समयः निर्दिष्टः, तस्य कालः अयम् आगतः। सः एव मम विहितः मृत्युः अस्मिन् दुष्टेन वर्तते। ये नैर्ऋताः अकार्यं न जानन्ति, ते पापकारिणः। अधर्मात् तु साम्प्रतं महोत्पातः भविष्यति। पिशिताशनाः एते राक्षसाः धर्मं न विजानन्ति। ध्रुवं मां प्रातराशार्थं राक्षसः कल्पयिष्यति। प्रियदर्शनं तं विना अहं किं करिष्यामि? रक्तान्तनयनं रामम् अपश्यन्ती सुदुःखिता अहं पतिना विना क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयम्।’ अत्र रावणेन दत्तः द्विमासावधिः स्मर्यते, यस्य अन्ते तस्याः भक्षणम् उक्तम्। प्रातराशः इति पदं रावणस्य क्रूरतायाः पराकाष्ठां सूचयति — सीता तस्य भोजनम् इव कल्प्यते। ‘अकार्यं ये न जानन्ति’ इति वचनेन कर्तव्याकर्तव्यविवेकस्य अभावः राक्षसानां मुख्यः दोषः इति निर्दिश्यते। वैवस्वतः यमः; पतिं विना यमदर्शनम् इति तस्याः आर्तेः चरमा अवस्था। अत्र त्रयस्त्रिंशस्य प्रथमार्धं समीक्षिते नास्ति। ‘अधर्मात् महोत्पातः’ इति वचनेन सा पुनः धर्मस्य अवश्यम्भाविफलं स्मरति — रावणस्य अधर्मः तस्य एव विनाशाय भविष्यति। मरणस्य आसन्नतायाम् अपि तस्याः चिन्ता रामदर्शनस्य एव।

"The time fixed for me by this cruel and base Rāvaṇa has now arrived. That is the death this wicked one has ordained for me. These nairṛtas are evildoers who do not know what must not be done, and from this wrong a great calamity will now arise. These flesh-eating rākṣasas know nothing of dharma. Surely the rākṣasa will make me his morning meal. What shall I do without him who is so dear to look upon? Not seeing Rāma with his red-cornered eyes, utterly wretched, I shall soon look upon Vaivasvata, the god of death, without my husband." She was remembering the two months Rāvaṇa had granted her, at the end of which he had said she would be eaten. "Morning meal" marks the height of his cruelty: Sītā pictured as his food. By saying they did not know what must not be done, she named the chief fault of the rākṣasas, that they could not tell right from wrong. Vaivasvata is Yama, and to face Yama without her husband was the last extremity of her pain. With "from this wrong a great calamity will arise" she once more recalled that wrongdoing must bear its fruit, and that Rāvaṇa's wrong would be his own undoing. Even with death so near, her one thought was of seeing Rāma.

७संशयाः — किं रामः मृतः, किं वा सः मां विस्मृतवान्

३७नाजानाज्जीवतीं रामः स मां भरतपूर्वजः।
जानन्तौ तु न कुर्यातां नोर्व्यां हि परिमार्गणम्॥

३८नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः।
देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले॥

३९धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
मम पश्यन्ति ये वीरं रामं राजीवलोचनम्॥

४०अथवा नहि तस्यार्थो धर्मकामस्य धीमतः।
मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः॥

४१दृश्यमाने भवेत्प्रीतिः सौहृदं नास्त्यदृश्यतः।
नाशयन्ति कृतघ्नास्तु न रामो नाशयिष्यति॥

४२किं वा मय्यगुणाः केचित्किं वा भाग्यक्षयो हि मे।
या हि सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी॥

४३श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीनाया महात्मना।
रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात्॥

४४अथवा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ।
भ्रातरौ हि नरश्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ॥

४५अथवा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना।
छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

‘भरतपूर्वजः रामः मां जीवन्तीं न अजानात्; जानन्तौ तौ हि उर्व्यां परिमार्गणं कथं न कुर्याताम्? नूनं मम एव शोकेन सः वीरः लक्ष्मणाग्रजः इतः देहं त्यक्त्वा देवलोकं यातः। ये देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः च मम वीरं राजीवलोचनं रामं पश्यन्ति, ते धन्याः।’ ततः अन्या शङ्का — ‘अथवा धर्मकामस्य धीमतः परमात्मनः तस्य राजर्षेः मया भार्यया प्रयोजनं नास्ति। दृश्यमाने एव प्रीतिः भवति, अदृश्यतः सौहृदं नास्ति — किन्तु कृतघ्नाः एव एवं नाशयन्ति, रामः न नाशयिष्यति।’ अत्र सा स्वयम् एव शङ्कां निराकरोति। ‘किं वा मयि केचित् अगुणाः सन्ति, किं वा मम भाग्यक्षयः, यत् वरार्हेण रामेण हीना अहम्। अक्लिष्टचारित्रात् शूरात् शत्रुनिबर्हणात् महात्मनः रामात् विहीनायाः मम मर्तुं श्रेयः।’ ‘अथवा न्यस्तशस्त्रौ मूलफलाशनौ वनगोचरौ तौ नरश्रेष्ठौ भ्रातरौ मुनिवत् चरतः; अथवा दुरात्मना राक्षसेन्द्रेण रावणेन छद्मना तौ शूरौ घातितौ।’ अत्र संशयानां परम्परा — मरणं, विस्मृतिः, स्वदोषः, वैराग्यं, वधः — सीतायाः मनसः आन्दोलनं प्रत्यक्षं करोति। प्रत्येकं संशयं सा रामस्य गुणैः एव प्रतिवदति, येन तस्याः अविचलः विश्वासः प्रकाशते। ‘कृतघ्नाः नाशयन्ति, न रामः’ इति वाक्यं तस्याः श्रद्धायाः केन्द्रम्। मुनिवृत्तेः शङ्का अपि रामस्य धर्मनिष्ठाम् एव अनुसरति। देवाः रामं पश्यन्ति इति कल्पना — रामः स्वर्गं गतः इति भावः — तस्याः निराशायाः गाम्भीर्यं दर्शयति। तथापि ‘धन्याः’ इति पदेन सा रामदर्शनम् एव परमं भाग्यं मन्यते, यत् तस्याः प्रेम्णः परिचायकम्। मूलफलाशनौ न्यस्तशस्त्रौ इति चित्रं वनवासस्य तपस्विवेषं स्मारयति, यत्र युद्धस्य प्रसङ्गः एव नास्ति। किन्तु छद्मना वधः इति अन्तिमा शङ्का सर्वाधिकं भयङ्करी, यतः रावणस्य कपटं सा स्वयम् अनुभूतवती।

"Rāma, Bharata's elder brother, did not know I was alive; if the two of them knew, would they not search the whole earth? Surely that hero, Lakṣmaṇa's elder brother, has left his body here out of grief for me and gone to the world of the gods. Blessed are the gods, the gandharvas, the siddhas and the great sages who now look upon my heroic, lotus-eyed Rāma." Then another doubt came to her: "Or else that wise royal sage, that supreme soul whose only desire is dharma, has no need of me as his wife. Love lasts while one is seen, and for one out of sight there is no affection. Yet it is the ungrateful who destroy love like that; Rāma will not." Here she dispelled her own doubt. "Or are there some faults in me, or has my fortune run out, that I am parted from Rāma, who deserves the best? Better for me to die than to live without the great-souled Rāma, whose conduct is spotless, the hero who destroys his enemies. Or perhaps the two brothers, the best of men, have laid down their weapons and wander the forest living on roots and fruit, like sages. Or else the evil-minded Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, has had the two heroes killed by treachery." This chain of fears, death, forgetting, her own fault, renunciation, murder, lays bare the turmoil of her mind. Each fear she answered with Rāma's own virtues, so that her unshaken trust shines through, and "the ungrateful destroy love, not Rāma" is the heart of her faith. Even the fear that he had turned ascetic follows from his devotion to dharma. Imagining the gods looking on Rāma, as though he had gone to heaven, shows the depth of her despair; yet by calling them blessed she counted the sight of Rāma the highest good fortune, which reveals her love. The picture of the brothers without weapons, living on roots and fruit, recalls the ascetic garb of their forest life, where war has no place. But the last fear, of murder by treachery, was the most terrible, for she had felt Rāvaṇa's deceit herself.

८प्रियाप्रियरहितेभ्यः मुनिभ्यः नमस्कारः, प्राणत्यागस्य निश्चयः

४६साहमेवंविधे काले मर्तुमिच्छामि सर्वतः।
न च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुःखेऽतिवर्तति॥

४७धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसम्मताः।
जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये॥

४८प्रियान्न सम्भवेद्दुःखमप्रियादधिकं भवेत्।
ताभ्यां हि ते वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम्॥

४९साहं त्यक्ता प्रियेणैव रामेण विदितात्मना।
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम्॥

‘एवंविधे काले अहं सर्वतः मर्तुम् इच्छामि; किन्तु अस्मिन् अतिवर्तमाने दुःखे अपि मम मृत्युः न विहितः।’ ततः सा मुनीन् स्मरति — ‘सत्यसम्मताः जितात्मानः महाभागाः ते महात्मानः मुनयः धन्याः, येषां प्रियाप्रिये न स्तः। तेषां प्रियात् दुःखं न सम्भवेत्, अप्रियात् च अधिकं न भवेत्; ते हि ताभ्याम् उभाभ्यां वियुज्यन्ते, तेषां महात्मनां नमः।’ अत्र सीता वैराग्यस्य आदर्शं स्तौति — यः प्रियं न गृह्णाति, तस्य वियोगदुःखम् अपि नास्ति। किन्तु स्वयं सा प्रिये अत्यन्तं अनुरक्ता, अतः सा तत् आदर्शं न प्राप्नोति। अन्ते सा निश्चिनोति — ‘विदितात्मना प्रियेण रामेण त्यक्ता, पापस्य रावणस्य वशं गता च अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि।’ ‘त्यक्ता’ इति पदं तस्याः परमां वेदनां सूचयति, यद्यपि पूर्वं सा एव ‘न रामः नाशयिष्यति’ इति अवदत्। एवं सर्गः प्राणत्यागसङ्कल्पेन समाप्यते, यः अष्टाविंशे सर्गे क्रियारूपं प्राप्स्यति, त्रिजटायाः स्वप्नात् अनन्तरम्। विलापस्य एतत् दीर्घं रूपं सीतायाः मानसिकं सङ्घर्षं सम्पूर्णतया प्रकटयति। मरणम् इच्छन्ती अपि सा रावणस्य वशे न स्थास्यामि इति निश्चयं न त्यजति — प्राणत्यागः अपि पातिव्रत्यस्य रक्षणाय एव। ‘गता वशम्’ इति पदद्वयं तस्याः पराधीनतायाः स्मरणम्, यत् पूर्वसर्गस्य ‘परवश्यता’ इति शब्देन सह सङ्गच्छते।

"At a time like this I long to die by any means, yet even in this overwhelming sorrow death has not been ordained for me." Then she thought of the sages: "Blessed indeed are those great-souled sages, esteemed for their truthfulness, self-controlled and illustrious, for whom nothing is dear and nothing hateful. For them no sorrow springs from what is dear, nor worse from what is not dear, for they are free of both. Homage to those great souls!" Sītā praised the ideal of detachment: one who clings to nothing dear feels no pain of parting. But she herself was bound to her beloved with all her heart, and so that ideal was beyond her. At last she resolved: "Abandoned by my beloved Rāma, who knows himself, and fallen into the power of the wicked Rāvaṇa, I shall give up my life." "Abandoned" shows the extremity of her pain, though earlier she herself had said that Rāma would not destroy love. So the sarga ends with her resolve to die, which will take shape in the twenty-eighth sarga, after Trijaṭā's dream. This long lament lays open the whole of Sītā's inner struggle. Even longing for death, she would not give up her resolve never to yield to Rāvaṇa: even her giving up of life was meant to guard her faithfulness. "Fallen into the power" of Rāvaṇa recalls her dependence, echoing her curse on dependence in the previous sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
प्रसक्ताश्रुमुखी २६.१ अविरतम् अश्रुसिक्तमुखी
सन्धिः
प्रसक्त + अश्रु → प्रसक्ताश्रु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रसक्तानि अश्रूणि मुखे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अधोगतमुखी २६.१ नतमुखी। समीक्षिते ‘adhomukhamukhī’ इति पाठः
सन्धिः
अधः + गत → अधोगत — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (अ + उ = ओ)
समासः
अधोगतं मुखं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
उन्मत्तेव २६.२ विक्षिप्तचित्ता इव
सन्धिः
उन्मत्ता + इव → उन्मत्तेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘उन्मत्ता’ प्रथमा स्त्रीलिङ्गम्; ‘इव’ अव्ययम्
उपावृत्ता २६.२ भूमौ परिवर्तमाना, लुठन्ती
सन्धिः
उप + आवृत्ता → उपावृत्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — उप + आ + ‘वृत्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कामरूपिणा २६.३ इच्छया रूपं धारयता
सन्धिः
काम + रूपिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामं रूपम् अस्य अस्ति इति — उपपदसमासः (इनिप्रत्ययान्तम्)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् — ‘कामरूपिणा’
प्रमथ्याहमानीता २६.३ बलात् मथित्वा अहम् आनीता
सन्धिः
प्रमथ्य + अहम् → प्रमथ्याहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अहम् + आनीता → अहमानीता — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘प्रमथ्य’ ल्यबन्तम्; ‘अहम्’ प्रथमा; ‘आनीता’ क्तान्तं स्त्रीलिङ्गम्
नैवार्थैर्न २६.५ न धनैः अपि
सन्धिः
न + एव → नैव — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); एव + अर्थैः → एवार्थैः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अर्थैः + न → अर्थैर्न — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अर्थैः’ तृतीया बहुवचनम्
अश्मसार २६.६ पाषाणवत् कठिनम्
सन्धिः
अश्म + सार — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अश्मा इव सारः यस्य तत् — बहुव्रीहिः (उपमागर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘अश्मसारम्’
अजरामर २६.६ जरारहितं मरणरहितं च
सन्धिः
अजर + अमर → अजरामर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अजरं च अमरं च — द्वन्द्वः (कर्मधारयवत् विशेषणम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘अजरामरम्’
धिङ्मामनार्यामसतीं २६.७ मां अनार्याम् असाध्वीं धिक्
सन्धिः
धिक् + माम् → धिङ्माम् — अनुनासिकसन्धिः (क् → ङ्); माम् + अनार्याम् → मामनार्याम् — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
अनार्या — न आर्या, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘माम्’ ‘अनार्याम्’ ‘असतीम्’ द्वितीया, ‘धिक्’ योगे
पापजीविका २६.७ पापमयं जीवनं धारयन्ती। समीक्षिते ‘pāpajīvitā’
सन्धिः
पाप + जीविका — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पापा जीविका यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रत्याख्यान २६.९ निषेधम्, अस्वीकारम्
सन्धिः
प्रति + आख्यान → प्रत्याख्यान — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — प्रति + आ + ‘ख्या’ धातोः ल्युडन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘प्रत्याख्यानम्’
वाग्नौ २६.१० अथवा अग्नौ
सन्धिः
वा + अग्नौ → वाग्नौ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अग्नौ’ सप्तमी, एकवचनम्; ‘वा’ अव्ययम्
मद्भाग्यसंक्षय २६.११ मम भाग्यस्य नाशात्
सन्धिः
मत् + भाग्य → मद्भाग्य — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
मम भाग्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य संक्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् — ‘मद्भाग्यसंक्षयात्’
दुष्प्रधर्षणा २६.१५ दुःसाध्या आक्रमणाय
सन्धिः
दुस् + प्रधर्षणा → दुष्प्रधर्षणा — षत्वसन्धिः (स् → ष्)
समासः
दुःखेन प्रधर्षणं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
रक्षसापहृता २६.१६ राक्षसेन हृताम्
सन्धिः
रक्षसा + अपहृता → रक्षसापहृता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — पदद्वयस्य संहिता
विभक्तिः
‘रक्षसा’ तृतीया; ‘अपहृताम्’ द्वितीया, स्त्रीलिङ्गम्
अभ्यवपद्यता २६.१९ रक्षितुम् अभिगच्छता
सन्धिः
अभि + अवपद्यता → अभ्यवपद्यता — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — अभि + अव + ‘पद्’ धातोः शानच्/शत्रन्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘जटायुषा’ इत्यस्य विशेषणम्)
अराक्षस २६.२० राक्षसशून्यम्
सन्धिः
अ + राक्षस — सन्धिकार्यं नास्ति (नञ्)
समासः
न सन्ति राक्षसाः यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘अराक्षसम्’ (‘लोकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
निहतनाथ २६.२२ यासां पतयः हताः
सन्धिः
निहत + नाथ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निहतः नाथः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् — ‘निहतनाथानाम्’
चिताधूमाकुलपथा २६.२४ यस्याः मार्गाः चिताधूमेन व्याप्ताः
सन्धिः
चिता + धूम — सन्धिकार्यं नास्ति; धूम + आकुल → धूमाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
चितानां धूमेन आकुलाः पथः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (लङ्कायाः विशेषणम्)
श्मशानसदृशी २६.२४ शवदाहस्थानसमाना
सन्धिः
श्मशान + सदृशी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
श्मशानेन सदृशी — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
दुष्प्रस्थान २६.२५ अशुभः मार्गः, विनाशाय प्रवृत्तिः
सन्धिः
दुस् + प्रस्थान → दुष्प्रस्थान — षत्वसन्धिः
समासः
दुष्टं प्रस्थानम् — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘दुष्प्रस्थानः’
नष्टभर्त्री २६.२८ विधवा, हतपतिका
सन्धिः
नष्ट + भर्त्री — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नष्टः भर्ता यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ङीप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
हतद्योता २६.३० निष्प्रभा, दीपरहिता
सन्धिः
हत + द्योता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हतः द्योतः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
रक्तान्तलोचन २६.३१ अरुणनेत्रप्रान्तः
सन्धिः
रक्त + अन्त → रक्तान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रक्ताः अन्ताः ययोः ते रक्तान्ते लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘रक्तान्तलोचनः’
नैर्ऋत २६.३३ राक्षसाः (निरृतेः अपत्यानि)
सन्धिः
निरृति + अण् → नैर्ऋत — वृद्धिः (तद्धिते)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् — ‘नैर्ऋताः’
प्रातराशार्थ २६.३५ प्रातःकालीनभोजनाय
सन्धिः
प्रातर् + आश → प्रातराश — रेफस्य स्वरे संयोगः; प्रातराश + अर्थ → प्रातराशार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्रातः आशः — सुप्सुपासमासः; तस्मै इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, क्रियाविशेषणम् — ‘प्रातराशार्थम्’
वैवस्वत २६.३६ विवस्वतः पुत्रं यमम्
सन्धिः
विवस्वत् + अण् → वैवस्वत — वृद्धिः (तद्धिते)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘वैवस्वतम्’
कृतघ्न २६.४१ उपकारं विस्मरन्तः
सन्धिः
कृत + घ्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृतं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् — ‘कृतघ्नाः’
मय्यगुणाः २६.४२ मयि दोषाः
सन्धिः
मयि + अगुणाः → मय्यगुणाः — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अगुणाः — न गुणाः, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘मयि’ सप्तमी; ‘अगुणाः’ प्रथमा बहुवचनम्
रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात् २६.४३ निर्मलचरित्रात् वीरात् शत्रुनाशकात् रामात्
सन्धिः
रामात् + अक्लिष्ट → रामादक्लिष्ट — जश्त्वम्; चारित्रात् + शूरात् → चारित्राच्छूरात् — श्चुत्वं शकारस्य छत्वं च; शूरात् + शत्रु → शूराच्छत्रु — तथैव
समासः
अक्लिष्टं चारित्रं यस्य सः — बहुव्रीहिः; शत्रून् निबर्हयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सर्वाणि पञ्चमी, एकवचनम्
न्यस्तशस्त्रौ २६.४४ शस्त्राणि त्यक्तवन्तौ
सन्धिः
न्यस्त + शस्त्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न्यस्तानि शस्त्राणि याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
प्रियाप्रिये २६.४७ इष्टम् अनिष्टं च
सन्धिः
प्रिय + अप्रिय → प्रियाप्रिय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रियं च अप्रियं च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्