॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः २५

सुन्दरकाण्डम् — पञ्चविंशः सर्गः

सीताविलापः

राक्षसीनां वचनस्य प्रत्याख्यानम्, शोकार्तायाः सीतायाः कम्पः, अकालमृत्योः दुर्लभत्वविषये विलापः, पराधीनजीवनस्य निन्दा

राक्षसीनां परुषं दारुणं च वचनं श्रुत्वा जनकात्मजा रुरोद। परमत्रस्ता सा बाष्पगद्गदया गिरा अवदत् — ‘मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुं न अर्हति; कामं मां खादत, वः वचः न करिष्यामि।’ ततः सा अशोकस्य पुष्पितां शाखाम् आलम्ब्य भर्तारं चिन्तयन्ती, प्रवाते कदली इव वेपमाना, विवर्णवदना अभवत्; तस्याः वेणी व्याली इव परिसर्पती ददृशे। सा ‘हा राम, हा लक्ष्मण, हा कौसल्ये, हा सुमित्रे’ इति विललाप। ‘अकाले मृत्युः दुर्लभः इति लोकप्रवादः सत्यः, यत् रामेण हीना अपि अहं जीवामि’ इति सा अवदत्। पूर्वजन्मनि कृतं महापापं स्मरन्ती, जीवितत्यागम् इच्छन्ती अपि राक्षसीभिः रक्ष्यमाणा सा अन्ते मानुष्यं परवश्यतां च धिक्करोति — यत्र आत्मच्छन्देन जीवितं त्यक्तुम् अपि न शक्यम्।

१राक्षसीनां वचनस्य दृढं प्रत्याख्यानम्

१अथ तासां वदन्तीनां परुषं दारुणं बहु।
राक्षसीनामसौम्यानां रुरोद जनकात्मजा॥

२एवमुक्ता तु वैदेही राक्षसीभिर्मनस्विनी।
उवाच परमत्रस्ता बाष्पगद्गदया गिरा॥

३न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति।
कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः॥

राक्षसीषु परुषं दारुणं बहु च वदन्तीषु जनकात्मजा सीता रुरोद। ताः असौम्याः, तासां वचनं च निर्दयम् आसीत्। एवम् उक्ता मनस्विनी वैदेही परमत्रस्ता अपि बाष्पगद्गदया वाचा स्पष्टम् उत्तरम् अददात्। ‘मानुषी कन्या राक्षसस्य भार्या भवितुं न अर्हति। यदि इच्छथ तर्हि सर्वाः मिलित्वा मां खादत, किन्तु युष्माकं वचनं न करिष्यामि’ इति। अत्र भयस्य तेजसः च युगपत् दर्शनम् — कण्ठः गद्गदः, किन्तु निश्चयः अचलः। ‘मनस्विनी’ इति विशेषणं तस्याः धैर्यम् एव सूचयति। सीतायाः एतत् वचनं सर्वस्य सर्गस्य मूलस्वरः — मरणम् अङ्गीकरोति, न तु धर्मत्यागम्। राक्षसीभिः पूर्वसर्गे तस्याः भक्षणस्य भयं दर्शितम्, अतः ‘कामं खादत’ इति वचनं तासाम् एव धमकीं प्रतिवदति। तस्याः उत्तरं संक्षिप्तम्, किन्तु तस्मिन् संक्षेपे एव तस्याः चरित्रस्य दार्ढ्यं प्रकटम्। मानुषीत्वं राक्षसत्वं च इति जात्योः भेदः अपि तया स्मारितः।

While those ungentle rākṣasīs went on and on with their harsh and cruel words, Janaka's daughter wept; they were pitiless creatures and their words were merciless. Spoken to in this way, the high-minded Vaidehī, though utterly terrified, gave them a plain answer in a voice choked with tears: "A human woman cannot become the wife of a rākṣasa. Eat me, all of you together, if you like; I will not do what you say." Fear and courage show together here: her voice faltered, but her resolve did not move, and the epithet "high-minded" points to exactly that steadiness. These words are the keynote of the whole sarga: she accepts death, but not the abandonment of dharma. In the previous sarga the rākṣasīs had threatened to eat her, and her "eat me if you like" throws their own threat back at them. Her answer was brief, and in its brevity the firmness of her character stands out; she also reminded them once more of the difference between a human being and a rākṣasa.

२सीतायाः भयं कम्पः च — उपमाभिः चित्रणम्

४सा राक्षसीमध्यगता सीता सुरसुतोपमा।
न शर्म लेभे शोकार्ता रावणेनेव भर्त्सिता॥

५वेपते स्माधिकं सीता विशन्तीवांगमात्मनः।
वने यूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्दिता॥

६सा त्वशोकस्य विपुलां शाखामालम्ब्य पुष्पिताम्।
चिन्तयामास शोकेन भर्तारं भग्नमानसा॥

७सा स्नापयन्ती विपुलौ स्तनौ नेत्रजलस्रवैः।
चिन्तयन्ती न शोकस्य तदान्तमधिगच्छति॥

८सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा।
राक्षसीनां भयत्रस्ता विवर्णवदनाभवत्॥

९तस्याः सा दीर्घबहुला वेपन्त्याः सीतया तदा।
ददृशे कम्पिता वेणी व्यालीव परिसर्पती॥

राक्षसीमध्यगता सुरसुतोपमा सीता रावणेन भर्त्सिता इव शोकार्ता न शर्म लेभे। सा अधिकं वेपते स्म, स्वस्य अङ्गम् एव प्रविशन्ती इव सङ्कुचिता अभवत्, यथा यूथात् परिभ्रष्टा मृगी कोकैः अर्दिता। ततः सा अशोकस्य विपुलां पुष्पितां शाखाम् आलम्ब्य भग्नमानसा भर्तारं चिन्तयामास। नेत्रजलस्रवैः विपुलौ स्तनौ स्नापयन्ती सा शोकस्य अन्तं न अधिगच्छति स्म। प्रवाते कदली यथा पतति तथा वेपमाना सा भूमौ पतिता, भयत्रस्ता विवर्णवदना च अभवत्। तस्याः दीर्घा बहुला च वेणी कम्पिता सती परिसर्पन्ती व्याली इव ददृशे। कविः मृगी, कदली, व्याली इति त्रिभिः उपमानैः एकस्याः एव भयार्तायाः अवस्थायाः भिन्नान् अंशान् दर्शयति — भयम्, पतनम्, कम्पं च। पुष्पिता शाखा तस्याः दुःखस्य विपरीतं पृष्ठभूमिं रचयति। शोकः अत्र शरीरे प्रत्यक्षः दृश्यते। नेत्रजलेन स्तनानाम् अभिषेकः इति चित्रं तस्याः अश्रूणाम् अविरतं प्रवाहं सूचयति। रावणस्य भर्त्सनस्य स्मरणम् एव पुनः पुनः तां कम्पयति। ‘सुरसुतोपमा’ इति पदेन तस्याः सौन्दर्यं दिव्यत्वं च स्मर्यते, येन तस्याः वर्तमानदशायाः वैषम्यं अधिकं स्फुटं भवति।

Sitting among the rākṣasīs, Sītā, who was like a daughter of the gods, found no peace; stricken with grief, she felt as if Rāvaṇa were still standing there threatening her. She trembled all the more and shrank into herself as though she would sink into her own body, like a doe separated from her herd and harried by wolves. Holding on to a great flowering branch of the aśoka tree, broken in spirit, she thought of her husband. Her tears ran down in streams and bathed her full breasts, and she could find no end to her sorrow. Trembling, she fell to the ground like a plantain tree in a gale, her face drained of colour in her terror of the rākṣasīs, and as she shook, her long, thick braid was seen to shake with her like a she-serpent gliding along. With three images, the doe, the plantain and the serpent, the poet shows three sides of a single state of terror: fear, collapse and trembling. The flowering branch forms a backdrop in stark contrast to her grief, and her sorrow becomes visible in her very body. Tears bathing her breasts picture their unbroken flow, and it was the memory of Rāvaṇa's threats that set her shaking again and again. Calling her "like a daughter of the gods" recalls her beauty and her divine nature, which makes the misery of her present state stand out all the more sharply.

३विलापः — अकालमृत्योः दुर्लभता

१०सा निःश्वसन्ती शोकार्ता कोपोपहतचेतना।
आर्ता व्यसृजदश्रूणि मैथिली विललाप च॥

११हा रामेति च दुःखार्ता हा पुनर्लक्ष्मणेति च।
हा श्वश्रूर्मम कौसल्ये हा सुमित्रेति भामिनी॥

१२लोकप्रवादः सत्योऽयं पण्डितैः समुदाहृतः।
अकाले दुर्लभो मृत्युः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा॥

१३यत्राहमाभिः क्रूराभी राक्षसीभिरिहार्दिता।
जीवामि हीना रामेण मुहूर्तमपि दुःखिता॥

१४एषाल्पपुण्या कृपणा विनशिष्याम्यनाथवत्।
समुद्रमध्ये नौः पूर्णा वायुवेगैरिवाहता॥

निःश्वसन्ती शोकार्ता कोपोपहतचेतना मैथिली आर्ता सती अश्रूणि व्यसृजत्, विललाप च। ‘हा राम, हा लक्ष्मण, हा मम श्वश्रूः कौसल्ये, हा सुमित्रे’ इति सा पुनः पुनः आक्रन्दत्। सा अवदत् — ‘पण्डितैः समुदाहृतः अयं लोकप्रवादः सत्यः यत् स्त्रियाः पुरुषस्य वा अकाले मृत्युः दुर्लभः। यतः इमाभिः क्रूराभिः राक्षसीभिः अर्दिता, रामेण च हीना अहम् अत्र मुहूर्तम् अपि जीवामि।’ ततः सा स्वं समुद्रमध्ये वायुवेगैः आहता पूर्णा नौः इव मन्यते — ‘अल्पपुण्या कृपणा अहम् अनाथवत् विनशिष्यामि’ इति। अत्र सीता कालस्य नियमं स्वीकरोति — मरणम् इच्छन्त्याः अपि न आयाति। विलापे श्वश्र्वोः नामग्रहणं तस्याः कुटुम्बस्नेहं दर्शयति; अयोध्या अपि तस्याः मनसि जीवति। पूर्णा नौः इति उपमा भारस्य दुःखस्य च बाहुल्यं सूचयति। ‘अनाथवत्’ इति पदे विशेषः — नाथः जीवति, तथापि दूरस्थत्वात् सा अनाथा इव। एवं विलापस्य प्रथमः भागः कालस्य कर्मणः च चिन्तया पूर्णः, यत्र सा स्वस्य जीवनं भारम् इव अनुभवति।

Sighing, stricken with grief, her mind clouded with anger, the distressed Maithilī shed tears and lamented. "Ah Rāma! Ah Lakṣmaṇa! Ah Kausalyā, my mother-in-law! Ah Sumitrā!" she cried out again and again. "True indeed is the saying the wise repeat, that for woman or man death is hard to come by before its time. For here I am, tormented by these cruel rākṣasīs and cut off from Rāma, and still I live on, even for a moment. With so little merit, wretched as I am, I shall perish like one who has no protector, like a laden ship in mid-ocean battered by the force of the winds." Here Sītā accepted the law of time: death does not come even to one who longs for it. Calling out the names of her mothers-in-law shows her love for her husband's family; Ayodhyā still lived in her mind. The laden ship conveys the weight of her burden and the abundance of her grief. And she said "like one without a protector": her protector was alive, yet being so far away, she was as good as unprotected. So the first part of her lament is full of thoughts of time and of past deeds, and she feels her own life as a burden.

४रामस्य स्मरणं जीवनस्य दुर्लभता च

१५भर्तारं तमपश्यन्ती राक्षसीवशमागता।
सीदामि खलु शोकेन कूलं तोयहतं यथा॥

१६तं पद्मदलपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनम्।
धन्याः पश्यन्ति मे नाथं कृतज्ञं प्रियवादिनम्॥

१७सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना।
तीक्ष्णं विषमिवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवनम्॥

‘भर्तारम् अपश्यन्ती राक्षसीवशम् आगता अहं तोयहतं कूलम् इव शोकेन सीदामि। ये पद्मदलपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनं कृतज्ञं प्रियवादिनं मम नाथं पश्यन्ति, ते धन्याः। विदितात्मना तेन रामेण सर्वथा हीनायाः मम जीवनं तीक्ष्णं विषम् आस्वाद्य जीवनम् इव दुर्लभम्।’ अत्र रामस्य गुणाः संक्षेपेण स्मर्यन्ते — रूपम्, पराक्रमः, कृतज्ञता, मधुरवाक्त्वं च। जलेन क्षीयमाणं कूलम् इति उपमा शनैः शनैः क्षयं सूचयति। रामस्य दर्शनम् एव तस्याः जीवनस्य आधारः इति भावः। ‘धन्याः पश्यन्ति’ इति वचने ईर्ष्या नास्ति, केवलं वञ्चितायाः आर्तिः। विषस्य उपमया रामविरहः प्राणहरः इति दर्श्यते — यथा विषं पीत्वा कश्चित् न जीवति, तथा रामेण विना तस्याः जीवनम् अशक्यम्। ‘विदितात्मना’ इति विशेषणं रामस्य आत्मज्ञानं सूचयति।

"Not seeing my husband, fallen into the power of the rākṣasīs, I am sinking with grief like a riverbank worn away by the water. Blessed are those who can see my lord, with his eyes like lotus petals, who walks with a lion's stride, grateful and kind of speech. Cut off completely from Rāma, who knows himself, I find life as hard to keep as one would after tasting a deadly poison." Here Rāma's virtues are briefly recalled: his beauty, his valour, his gratitude and his gentle speech. The bank worn away by the water suggests a slow wasting away, and the thought beneath it is that the sight of Rāma was the very ground of her life. There is no envy in "blessed are those who see him", only the pain of one deprived. The image of poison shows that separation from Rāma was deadly: as no one lives after drinking poison, so she could not live without him. "Who knows himself" speaks of Rāma's self-knowledge.

५पूर्वपापस्य चिन्ता, पराधीनजीवनस्य निन्दा

१८कीदृशं तु महापापं मया देहान्तरे कृतम्।
तेनेदं प्राप्यते घोरं महादुःखं सुदारुणम्॥

१९जीवितं त्यक्तुमिच्छामि शोकेन महता वृता।
राक्षसीभिश्च रक्षन्त्या रामो नासाद्यते मया॥

२०धिगस्तु खलु मानुष्यं धिगस्तु परवश्यताम्।
न शक्यं यत्परित्यक्तुमात्मच्छन्देन जीवितम्॥

‘पूर्वस्मिन् देहान्तरे मया कीदृशं महापापं कृतं येन इदं घोरं सुदारुणं महादुःखं प्राप्यते? महता शोकेन वृता अहं जीवितं त्यक्तुम् इच्छामि, यतः राक्षसीभिः रक्ष्यमाणया मया रामः न आसाद्यते। मानुष्यं धिक् अस्तु, परवश्यता च धिक् अस्तु, यत्र आत्मनः इच्छया जीवितं परित्यक्तुम् अपि न शक्यम्।’ इति सीतायाः विलापः समाप्यते। अत्र दुःखस्य कारणं कर्मणि अन्विष्यते — भारतीयदृष्ट्या दुःखं पूर्वकृतस्य फलम्। मरणम् अपि पराधीनायाः हस्ते नास्ति इति पराकाष्ठा दुःखस्य। एवं सर्गः मरणेच्छया समाप्यते, या अग्रिमेषु सर्गेषु अधिकं वर्धिष्यते। ‘रक्षन्त्या’ इति पदे व्यङ्ग्यम् — राक्षसीभिः सा रक्ष्यते, किन्तु तत् रक्षणं बन्धनम् एव। ‘धिक्’ इति द्विवारं प्रयुक्तं शब्दं तस्याः निर्वेदस्य तीव्रतां सूचयति। अत्र सीतायाः दुःखं केवलं व्यक्तिगतं न, अपितु मानवजीवनस्य पराधीनतायाः सामान्यं सत्यम् अपि प्रकटयति।

"What great sin can I have committed in some former body, that I must now suffer this terrible, cruel and great sorrow? Overwhelmed by grief, I want to give up my life, for guarded by the rākṣasīs as I am, I cannot reach Rāma. A curse on human birth, and a curse on being in another's power, where one cannot even give up one's life at one's own will!" With this Sītā's lament ends. She looked for the cause of her suffering in her past deeds, since in the Indian view sorrow is the fruit of what one has done before. That even death was not in her own hands, dependent as she was, is the very limit of misery. So the sarga ends with a longing for death, which will grow stronger in the sargas that follow. There is irony in her being "guarded" by the rākṣasīs: that guarding was nothing but captivity. The curse spoken twice shows how deep her despair was, and her grief reveals not only her own plight but a general truth about the dependence of human life.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
परुष २५.१ कठोरम्, कर्कशम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — प्रातिपदिकम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (क्रियाविशेषणवत् ‘वदन्तीनाम्’ इत्यनेन अन्वितम्)
असौम्य २५.१ अशान्तानाम्, क्रूराणाम्
सन्धिः
अ + सौम्य → असौम्य — सन्धिकार्यं नास्ति (नञ्)
समासः
न सौम्याः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘राक्षसीनाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परमत्रस्ता २५.२ अत्यन्तं भीता
सन्धिः
परम + त्रस्ता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परमं त्रस्ता — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयवत्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
बाष्पगद्गद २५.२ अश्रुभिः अवरुद्धकण्ठया, स्खलितया
सन्धिः
बाष्प + गद्गदा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाष्पेण गद्गदा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् — ‘बाष्पगद्गदया’ इति रूपम् (‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्)
भवितुमर्हति २५.३ भवितुं योग्या अस्ति
सन्धिः
भवितुम् + अर्हति → भवितुमर्हति — मकारस्य स्वरे संयोगः (हलचोः संहिता)
समासः
समासः नास्ति — तुमुन्नन्तं क्रियापदं च
विभक्तिः
‘अर्ह्’ धातोः लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सुरसुतोपमा २५.४ देवकन्यासदृशी
सन्धिः
सुरसुता + उपमा → सुरसुतोपमा — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
सुरसुता उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शोकार्ता २५.४ दुःखेन पीडिता
सन्धिः
शोक + आर्ता → शोकार्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शोकेन आर्ता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विशन्तीवांगमात्मनः २५.५ स्वस्य एव शरीरं प्रविशन्ती इव, भयेन सङ्कुचिता
सन्धिः
विशन्ती + इव → विशन्तीव — सवर्णदीर्घसन्धिः (ई + इ = ई); इव + अङ्गम् → इवाङ्गम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; मुद्रणे अनुस्वारेण ‘वांग’ इति
समासः
समासः नास्ति — पदत्रयस्य संहिता
विभक्तिः
‘विशन्ती’ शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गं प्रथमा; ‘अङ्गम्’ द्वितीया; ‘आत्मनः’ षष्ठी
यूथपरिभ्रष्टा २५.५ समूहात् विच्युता
सन्धिः
यूथ + परिभ्रष्टा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यूथात् परिभ्रष्टा — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मृगी’ इत्यस्य विशेषणम्)
कोकैरिवार्दिता २५.५ वृकैः इव पीडिता
सन्धिः
कोकैः + इव → कोकैरिव — विसर्गस्य रेफः; इव + अर्दिता → इवार्दिता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘कोकैः’ तृतीया बहुवचनम्; ‘अर्दिता’ क्तान्तं स्त्रीलिङ्गं प्रथमा
भग्नमानसा २५.६ भग्नमनोरथा, निराशा
सन्धिः
भग्न + मानसा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भग्नं मानसं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नेत्रजलस्रव २५.७ अश्रुप्रवाहैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नेत्रयोः जलम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य स्रवाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् — ‘नेत्रजलस्रवैः’
तदान्तमधिगच्छति २५.७ तदा (शोकस्य) पारं प्राप्नोति
सन्धिः
तदा + अन्तम् → तदान्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अधिगच्छति’ — अधि + ‘गम्’ धातोः लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रवाते २५.८ प्रचण्डे वायौ वहति सति
सन्धिः
प्र + वात — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रकृष्टः वातः — प्रादिसमासः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
विवर्णवदनाभवत् २५.८ म्लानमुखी जाता
सन्धिः
विवर्णवदना + अभवत् → विवर्णवदनाभवत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
विवर्णं वदनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘विवर्णवदना’ प्रथमा स्त्रीलिङ्गम्; ‘अभवत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
दीर्घबहुला २५.९ आयता घना च
सन्धिः
दीर्घ + बहुला — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दीर्घा च बहुला च — द्वन्द्वगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वेणी’ इत्यस्य विशेषणम्)
परिसर्पती २५.९ इतस्ततः सर्पन्ती
सन्धिः
परि + सर्पती — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सृप्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कोपोपहतचेतना २५.१० क्रोधेन विमूढचित्ता
सन्धिः
कोप + उपहत → कोपोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कोपेन उपहता चेतना यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
व्यसृजदश्रूणि २५.१० अश्रूणि अमुञ्चत्
सन्धिः
वि + असृजत् → व्यसृजत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); व्यसृजत् + अश्रूणि → व्यसृजदश्रूणि — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘व्यसृजत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘अश्रूणि’ द्वितीया बहुवचनम्
श्वश्रूर्मम २५.११ पत्युः माता — हा मम श्वश्रूः
सन्धिः
श्वश्रूः + मम → श्वश्रूर्मम — विसर्गस्य रेफः (घोषे परे)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘श्वश्रूः’ सम्बोधने प्रयुक्ता प्रथमा, एकवचनम्
लोकप्रवाद २५.१२ जनश्रुतिः, लोकोक्तिः
सन्धिः
लोक + प्रवाद — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोके प्रवादः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
क्रूराभी २५.१३ निर्दयाभिः
सन्धिः
क्रूराभिः + राक्षसीभिः → क्रूराभी राक्षसीभिः — रेफे परे विसर्गलोपः पूर्वस्य दीर्घः च (ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘क्रूराभिः’ इति मूलरूपम्)
अल्पपुण्या २५.१४ मन्दभाग्या
सन्धिः
अल्प + पुण्या — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अल्पं पुण्यं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विनशिष्याम्यनाथवत् २५.१४ निराश्रया इव नङ्क्ष्यामि
सन्धिः
विनशिष्यामि + अनाथवत् → विनशिष्याम्यनाथवत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अनाथवत् — ‘अनाथ’ शब्दात् वतिप्रत्ययः (तद्धितः)
विभक्तिः
‘विनशिष्यामि’ वि + ‘नश्’ धातोः लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
तोयहत २५.१५ जलप्रहारेण क्षीयमाणम्
सन्धिः
तोय + हत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तोयेन हतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘तोयहतम्’ (‘कूलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सिंहविक्रान्तगामिन् २५.१६ सिंहवत् सपराक्रमं गच्छन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सिंहस्य इव विक्रान्तं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (उपमागर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘सिंहविक्रान्तगामिनम्’
विषमिवास्वाद्य २५.१७ विषं पीत्वा इव
सन्धिः
विषम् + इव → विषमिव — मकारस्य स्वरे संयोगः; इव + आस्वाद्य → इवास्वाद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘विषम्’ द्वितीया; ‘आस्वाद्य’ आ + ‘स्वद्’ धातोः ल्यबन्तम् अव्ययम्
परवश्यता २५.२० पराधीनता
सन्धिः
पर + वश्यता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परस्य वश्यता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — ‘परवश्यताम्’
आत्मच्छन्द २५.२० स्वेच्छया
सन्धिः
आत्म + छन्द → आत्मच्छन्द — छकारस्य द्वित्वम् (छे च)
समासः
आत्मनः छन्दः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् — ‘आत्मच्छन्देन’