- सन्धिः
- परुष + अनर्हाम् → परुषानर्हाम् (सवर्णदीर्घः); अनर्हाम् + ऊचुः (संयोगः); ऊचुः + तत् → ऊचुस्तत् (सकारः); तत् + वाक्यम् → तद्वाक्यम् (जश्त्वम्)
- समासः
- परुषस्य (वचनस्य) न अर्हा — नञ्तत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- ‘अनर्हाम्’ द्वितीया; ‘ऊचुः’ वच्-धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
सुन्दरकाण्डम् — चतुर्विंशः सर्गः
सीतायाः राक्षसीवचनप्रत्याख्यानं राक्षसीनां तर्जनं च
राक्षसीनां परुषं वचनम्, सीतायाः पातिव्रत्यघोषणा, शचीअरुन्धत्यादीनां दृष्टान्ताः, शिंशपामूले सीता, विनता-विकटा-चण्डोदरी-प्रघसा-अजामुखी-शूर्पणखानां भक्षणधमकी, सीतायाः रोदनम्
विकृताननाः राक्षस्यः सीतां परुषम् अप्रियं वाक्यम् ऊचुः — ‘सर्वभूतमनोरमे अन्तःपुरे वासं किं न अनुमन्यसे? मानुषी त्वं मानुषस्य भार्यात्वं बहु मन्यसे; राज्यात् भ्रष्टं रामं त्यज, रावणं भर्तारं भज।’ पद्मनिभेक्षणा सीता अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्याम् उवाच — ‘मानुषी राक्षसस्य भार्या न भवितुम् अर्हति; कामं मां खादत, वचः न करिष्यामि। दीनः वा राज्यहीनः वा यः मे भर्ता सः मे गुरुः; सुवर्चला सूर्यम् इव, शची शक्रम् इव, अरुन्धती वसिष्ठम् इव, लोपामुद्रा अगस्त्यम् इव, सावित्री सत्यवन्तम् इव, दमयन्ती नलम् इव अहम् इक्ष्वाकुवरं रामम् अनुव्रता।’ क्रोधमूर्च्छिताः राक्षस्यः तां भर्त्सयन्ति; शिंशपायां निलीनः हनूमान् सर्वं शृणोति। सीता शोकपरिप्लुता शिंशपाम् उपागमत्। ततः विनता, विकटा, चण्डोदरी, प्रघसा, अजामुखी, शूर्पणखा च क्रमेण तां भर्त्सयन्ति — रावणं भज, अन्यथा त्वां खादिष्यामः, तव मांसं विभज्य सुरां पीत्वा निकुम्भिलां नृत्यामः इति। एवं निर्भर्त्स्यमाना सुरसुतोपमा सीता धैर्यम् उत्सृज्य रुरोद।
१राक्षसीनां परुषं वचनम्
१ततः सीतां समस्तास्ता राक्षस्यो विकृताननाः।
परुषं परुषानर्हामूचुस्तद्वाक्यमप्रियम्॥
२किं त्वमन्तःपुरे सीते सर्वभूतमनोरमे।
महार्हशयनोपेते न वासमनुमन्यसे॥
३मानुषी मानुषस्यैव भार्यात्वं बहु मन्यसे।
प्रत्याहर मनो रामान्नैवं जातु भविष्यति॥
४त्रैलोक्यवसुभोक्तारं रावणं राक्षसेश्वरम्।
भर्तारमुपसंगम्य विहरस्व यथासुखम्॥
५मानुषी मानुषं तं तु राममिच्छसि शोभने।
राज्याद्भ्रष्टमसिद्धार्थं विक्लवन्तमनिन्दिते॥
ततः ताः समस्ताः विकृताननाः राक्षस्यः परुषानर्हां सीतां परुषम् अप्रियं वाक्यम् ऊचुः। कविः ‘परुषं परुषानर्हाम्’ इति शब्दक्रीडया विरोधं दर्शयति — या परुषवचनस्य अयोग्या, तस्यै एव परुषं वचनम्। ‘सीते, सर्वभूतमनोरमे महार्हशयनोपेते अन्तःपुरे वासं किं न अनुमन्यसे?’ ‘मानुषी त्वं मानुषस्य एव भार्यात्वं बहु मन्यसे; रामात् मनः प्रत्याहर, अन्यथा जातु न भविष्यसि।’ मुद्रिते ‘नैवं जातु भविष्यति’ — ‘एवं कदापि न भविष्यति’ इति; समीक्षिते ‘न त्वं जातु भविष्यसि’ इति। ‘त्रैलोक्यवसुभोक्तारं राक्षसेश्वरं रावणं भर्तारम् उपसंगम्य यथासुखं विहरस्व।’ चतुर्थः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। ‘अनिन्दिते शोभने, मानुषी त्वं राज्यात् भ्रष्टम्, असिद्धार्थं, विक्लवन्तं तं मानुषं रामम् इच्छसि।’ राक्षसीनां तर्कः जातिभेदः — मानुषी मानुषं वृणोति, तत् तासां दृष्ट्या मौर्ख्यम्। रामस्य राज्यभ्रंशः, असिद्धार्थता, विक्लवता इति त्रयः दोषाः उच्यन्ते, ये वस्तुतः रामस्य त्यागस्य धैर्यस्य च लक्षणानि। पूर्वसर्गे एकैकशः वक्त्र्यः आसन्, अत्र ताः समस्ताः एककण्ठेन वदन्ति — दबावः वर्धते। ‘मानुषी’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति, अग्रे सीता एतत् एव पदं स्वस्य गौरवेण प्रतिवक्ष्यति। अन्तःपुरस्य सुखम्, रावणस्य ऐश्वर्यं, रामस्य दैन्यं च — एते त्रयः विषयाः पूर्वसर्गेभ्यः एव आगताः।
Then all those rākṣasīs with their hideous faces spoke harsh and hateful words to Sītā, who deserved nothing harsh. The poet sets "harsh" against "deserving nothing harsh" to point up the contrast: the harshest words were aimed at the one who least deserved them. "Sītā, why will you not agree to live in the inner palace, a delight to every creature and furnished with costly beds? You are a human woman, and you make much of being the wife of a human; take your mind off Rāma, or you will not live. Take Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, who enjoys the riches of the three worlds, as your husband, and roam at your pleasure. Being human, lovely and blameless lady, you want that human Rāma, who has fallen from his kingdom, failed in his aims and lost his nerve." The rākṣasīs' argument was about kind: for a human woman to choose a human man seemed folly to them. They charged Rāma with three faults, losing his kingdom, failing in his aims and being distraught, which were in truth the marks of his renunciation and his steadfastness. In the previous sarga they had spoken one by one; now they spoke all together with one voice, and the pressure mounted. The word "human" kept returning, and Sītā would soon turn that very word back on them as her pride. The comforts of the inner palace, Rāvaṇa's wealth and Rāma's poverty were the same three themes that had run through the earlier sargas.
२सीतायाः पातिव्रत्यघोषणा, पतिव्रतानां दृष्टान्ताः
६राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत्॥
७यदिदं लोकविद्विष्टमुदाहरत संगताः।
नैतन्मनसि वाक्यं मे किल्बिषं प्रतितिष्ठति॥
८न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति।
कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः॥
९दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः।
तं नित्यमनुरक्तास्मि यथा सूर्यं सुवर्चला॥
१०यथा शची महाभागा शक्रं समुपतिष्ठति।
अरुन्धती वसिष्ठं च रोहिणी शशिनं यथा॥
११लोपामुद्रा यथागस्त्यं सुकन्या च्यवनं यथा।
सावित्री सत्यवन्तं च कपिलं श्रीमती यथा॥
१२सौदासं मदयन्तीव केशिनी सगरं यथा।
नैषधं दमयन्तीव भैमी पतिमनुव्रता॥
१३तथाहमिक्ष्वाकुवरं रामं पतिमनुव्रता।
सीताया वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः।
भर्त्सयन्ति स्म परुषैर्वाक्यै रावणचोदिताः॥
राक्षसीनां वचः श्रुत्वा पद्मनिभेक्षणा सीता अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘संगताः यूयं यत् इदं लोकविद्विष्टं वचनम् उदाहरत, तत् वाक्यं किल्बिषं मम मनसि न प्रतितिष्ठति।’ ‘मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुं न अर्हति; कामं सर्वाः मां खादत, वः वचः न करिष्यामि।’ राक्षसीनां ‘मानुषी’ इति तर्कं सा तेषाम् एव विरुद्धं प्रयुङ्क्ते — मानुषी अस्मि, अतः राक्षसस्य भार्या न। ‘दीनः वा राज्यहीनः वा, यः मे भर्ता सः मे गुरुः; सूर्यं सुवर्चला इव तं नित्यम् अनुरक्ता अस्मि।’ ततः सा पतिव्रतानां परम्परां स्मरति — ‘यथा महाभागा शची शक्रम् उपतिष्ठति, अरुन्धती वसिष्ठं, रोहिणी शशिनं, लोपामुद्रा अगस्त्यं, सुकन्या च्यवनं, सावित्री सत्यवन्तं, श्रीमती कपिलं, मदयन्ती सौदासं, केशिनी सगरं, भैमी दमयन्ती नैषधं पतिम् अनुव्रता, तथा अहम् इक्ष्वाकुवरं रामं पतिम् अनुव्रता।’ एते दृष्टान्ताः विविधाः — देवाः, ऋषयः, राजानः; केचन पतयः वृद्धाः (च्यवनः), केचन दुर्दशां प्राप्ताः (नलः, सत्यवान्, सौदासः); तथापि पत्न्यः अनुव्रताः एव। अतः ‘रामः दीनः राज्यहीनः’ इति तर्कः निरर्थकः। नवमात् त्रयोदशस्य प्रथमार्धपर्यन्तं सर्वम् वुल्गेटमात्रम्। सीतायाः वाक्यं श्रुत्वा रावणेन प्रेरिताः राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः परुषैः वाक्यैः ताम् अभर्त्सयन् — अयं त्रयोदशः श्लोकः मुद्रिते षट्पादः। अत्र सीतायाः अश्रूणि दौर्बल्यस्य न, दुःखस्य चिह्नानि; तस्याः वचनं तु निश्चलम्। ‘कामं खादत’ इति वचनेन सा मरणम् अपि स्वीकरोति, किन्तु धर्मत्यागं न। दृष्टान्तमाला तस्याः पातिव्रत्यं व्यक्तिगतं न, अपितु भारतीयपरम्परायाः अङ्गम् इति दर्शयति। ‘गुरुः’ इति पदं विशेषम् — पतिः केवलं स्वामी न, अपितु मार्गदर्शकः पूज्यः च। सुवर्चलायाः उपमा पूर्वसर्गस्य प्रभासूर्योपमाम् अनुसरति।
When she heard the rākṣasīs, lotus-eyed Sītā answered with her eyes full of tears: "This thing you have all come together to say is hateful to the world. Such sinful words find no footing in my mind. A human woman cannot become the wife of a rākṣasa. Eat me, all of you, if you like; I will not do what you say." She turned their own argument against them: she was human, and therefore could be no rākṣasa's wife. "Whether he is wretched or stripped of his kingdom, the man who is my husband is my master, and I am devoted to him always, as Suvarcalā is to the sun." Then she recalled the long tradition of faithful wives: "As the illustrious Śacī waits upon Indra, as Arundhatī upon Vasiṣṭha, Rohiṇī upon the moon, Lopāmudrā upon Agastya, Sukanyā upon Cyavana, Sāvitrī upon Satyavān, Śrīmatī upon Kapila, Madayantī upon Saudāsa, Keśinī upon Sagara, and as Bhaimī Damayantī was devoted to her husband, the king of the Niṣadhas, so am I devoted to Rāma, best of the Ikṣvākus, my husband." These examples are varied: gods, seers and kings; some of the husbands were old, like Cyavana, some fell into misfortune, like Nala, Satyavān and Saudāsa; yet their wives stayed devoted. So the argument that Rāma was wretched and without a kingdom meant nothing. Hearing Sītā's words, the rākṣasīs, urged on by Rāvaṇa and beside themselves with anger, threatened her with harsh words. Her tears were a sign of grief, not of weakness; her words did not waver. By saying "eat me if you like" she accepted even death, but not the abandonment of dharma. The string of examples shows that her faithfulness was not hers alone but part of the whole tradition of India. The word she used for her husband means master and teacher: a husband was not merely a lord but a guide to be revered. And the image of Suvarcalā and the sun follows the image of light and the sun she had used before.
३हनूमतः श्रवणम्, शिंशपामूले सीता
१४अवलीनः स निर्वाक्यो हनुमाञ्छिंशपाद्रुमे।
सीतां संतर्जयन्तीस्ता राक्षसीरशृणोत्कपिः॥
१५तामभिक्रम्य संरब्धा वेपमानां समन्ततः।
भृशं संलिलिहुर्दीप्तान्प्रलम्बान्दशनच्छदान्॥
१६ऊचुश्च परमक्रुद्धाः प्रगृह्याशु परश्वधान्।
नेयमर्हति भर्तारं रावणं राक्षसाधिपम्॥
१७सा भर्त्स्यमाना भीमाभी राक्षसीभिर्वरांगना।
सा बाष्पमपमार्जन्ती शिंशपां तामुपागमत्॥
१८ततस्तां शिंशपां सीता राक्षसीभिः समावृता।
अभिगम्य विशालाक्षी तस्थौ शोकपरिप्लुता॥
१९तां कृशां दीनवदनां मलिनाम्बरवासिनीम्।
भर्त्सयाञ्चक्रिरे भीमा राक्षस्यस्ताः समन्ततः॥
शिंशपाद्रुमे अवलीनः निर्वाक्यः कपिः हनूमान् सीतां संतर्जयन्तीः ताः राक्षसीः अशृणोत्। कविः पुनः पाठकं हनूमतः उपस्थितिं स्मारयति — सः सर्वस्य साक्षी, अग्रे रामाय एतत् निवेदयिष्यति। ताः संरब्धाः राक्षस्यः वेपमानां सीतां समन्ततः अभिक्रम्य दीप्तान् प्रलम्बान् दशनच्छदान् भृशं संलिलिहुः — ओष्ठलेहनं भक्षणेच्छायाः भयानकं चिह्नम्। परमक्रुद्धाः ताः आशु परश्वधान् प्रगृह्य ऊचुः — ‘इयं राक्षसाधिपं रावणं भर्तारं न अर्हति।’ ताभिः भीमाभिः राक्षसीभिः भर्त्स्यमाना वराङ्गना सीता बाष्पम् अपमार्जन्ती ताम् एव शिंशपाम् उपागमत् — यस्यां हनूमान् निलीनः। एषः संयोगः कथायाः दृष्ट्या महत्त्वपूर्णः — सीता स्वयम् एव हनूमतः समीपम् आगच्छति। राक्षसीभिः समावृता विशालाक्षी सीता ताम् शिंशपाम् अभिगम्य शोकपरिप्लुता तस्थौ। कृशां दीनवदनां मलिनाम्बरवासिनीं तां भीमाः राक्षस्यः समन्ततः पुनः भर्त्सयाञ्चक्रिरे। ‘भीमाभी’ इति मुद्रितपाठः — ‘भीमाभिः’ इत्यर्थे; समीक्षिते अपि ‘bhīmābhī’ इति एव। शिंशपायाः अधः सीतायाः आगमनं हनूमतः संवादस्य मार्गं प्रशस्तं करोति। भयेन कम्पमाना सा आश्रयार्थं वृक्षम् उपसर्पति, यथा बाला मातरम्। हनूमान् अवलीनः निर्वाक्यः — सः अद्यापि प्रकटः न भवति, यतः समयः न उपस्थितः। ‘परश्वधान्’ इति शस्त्रग्रहणेन राक्षसीनां धमकी वचनात् कर्मणि परिणमति। ‘बाष्पम् अपमार्जन्ती’ इति चित्रं करुणम् — सा रोदनं गूहितुम् इच्छति, राक्षसीनां पुरतः दौर्बल्यं न दर्शयितुम्; अन्ते तु धैर्यं भज्यते। सीतायाः वर्णनम् — कृशा, दीनवदना, मलिनाम्बरा — एकोनविंशसर्गस्य वर्णनं स्मारयति। राक्षसीनां संरम्भः यावत् वर्धते, तावत् सीता वृक्षस्य समीपं गच्छति — कथायाः गतिः हनूमतः संवादं प्रति नीयते।
Hidden and silent in the śiṃśapā tree, the monkey Hanumān listened to the rākṣasīs as they menaced Sītā. The poet reminds the reader once more that Hanumān is there: he witnesses everything and will later report it to Rāma. Furious, they closed in from every side on Sītā as she trembled, and licked their long, flaming lips over and over, a dreadful sign of their hunger to eat her. In a towering rage they snatched up axes and cried: "She is not worthy of having Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, for her husband!" Threatened by those fearsome rākṣasīs, the lovely lady, wiping away her tears, went to that very śiṃśapā tree in which Hanumān was hiding. This turn is important for the story: Sītā herself comes close to Hanumān. Surrounded by the rākṣasīs, large-eyed Sītā reached the śiṃśapā and stood there, overwhelmed with grief, and the fearsome rākṣasīs threatened her again from every side as she stood, thin, her face wretched, wearing soiled clothes. Her coming under the tree clears the way for Hanumān's conversation with her. Trembling with fear, she crept towards the tree for shelter, as a child creeps to its mother. Hanumān stayed hidden and silent; he did not yet show himself, for the time had not come. When the rākṣasīs took up axes, their threats turned from words to action. The picture of her wiping away her tears is moving: she wanted to hide her weeping and not show weakness before the rākṣasīs, though in the end her composure broke. The description of her, thin, wretched-faced, in soiled clothes, recalls the portrait of her in the nineteenth sarga. As the rākṣasīs' fury grew, Sītā drew nearer to the tree, and the story moves towards her meeting with Hanumān.
४विनतायाः वचनम् — रावणभजनस्य उपदेशः
२०ततस्तु विनता नाम राक्षसी भीमदर्शना।
अब्रवीत्कुपिताकारा कराला निर्णतोदरी॥
२१सीते पर्याप्तमेतावद्भर्तुः स्नेहः प्रदर्शितः।
सर्वत्रातिकृतं भद्रे व्यसनायोपकल्पते॥
२२परितुष्टास्मि भद्रं ते मानुषस्ते कृतो विधिः।
ममापि तु वचः पथ्यं ब्रुवन्त्याः कुरु मैथिलि॥
२३रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम्।
विक्रान्तमापतन्तं च सुरेशमिव वासवम्॥
२४दक्षिणं त्यागशीलं च सर्वस्य प्रियवादिनम्।
मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा रावणमाश्रय॥
२५दिव्यांगरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता।
अद्यप्रभृति लोकानां सर्वेषामीश्वरी भव॥
२६अग्नेः स्वाहा यथा देवी शची वेन्द्रस्य शोभने।
किं ते रामेण वैदेहि कृपणेन गतायुषा॥
२७एतदुक्तं च मे वाक्यं यदि त्वं न करिष्यसि।
अस्मिन्मुहूर्ते सर्वास्त्वां भक्षयिष्यामहे वयम्॥
ततः भीमदर्शना कुपिताकारा कराला निर्णतोदरी विनता नाम राक्षसी अब्रवीत् — ‘सीते, भर्तुः एतावत् स्नेहः पर्याप्तं प्रदर्शितः; भद्रे, सर्वत्र अतिकृतं व्यसनाय उपकल्पते।’ ‘अति सर्वत्र वर्जयेत्’ इति लोकोक्तिः एव राक्षस्याः मुखे। ‘मैथिलि, परितुष्टा अस्मि, भद्रं ते; त्वया मानुषः विधिः (शिष्टाचारः) कृतः; मम अपि पथ्यं वचः ब्रुवन्त्याः कुरु।’ ‘सर्वरक्षसां भर्तारं रावणं भर्तारं भज — विक्रान्तम्, आपतन्तं (शत्रून् प्रति धावन्तं), सुरेशं वासवम् इव।’ ‘दक्षिणं, त्यागशीलं, सर्वस्य प्रियवादिनं रावणम् आश्रय, मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा।’ ‘वैदेहि, दिव्याङ्गरागा दिव्याभरणभूषिता भूत्वा अद्यप्रभृति सर्वेषां लोकानाम् ईश्वरी भव।’ ‘शोभने, अग्नेः स्वाहा इव, इन्द्रस्य शची इव भव; कृपणेन गतायुषा रामेण ते किम्?’ ‘यदि मे एतत् उक्तं वाक्यं न करिष्यसि, अस्मिन् एव मुहूर्ते वयं सर्वाः त्वां भक्षयिष्यामहे।’ विनतायाः वचनम् आरम्भे मधुरं, अन्ते क्रूरम् — सामतः दण्डं प्रति गतिः एकस्मिन् एव भाषणे। ‘गतायुषा’ इति पदेन सा रामस्य मरणम् अपि अनुमिनोति। मुद्रिते २३.२ ‘विक्रान्तमापतन्तं च’, समीक्षिते ‘vikrāntaṃ rūpavantaṃ ca’। रावणस्य ‘दक्षिणः त्यागशीलः प्रियवादी’ इति गुणाः राक्षस्याः दृष्ट्या सत्याः स्युः, किन्तु सीतायै ते निरर्थकाः। विनता सीतायाः स्नेहं ‘मानुषविधि’ इति स्वीकरोति — प्रशंसा अपि, उपहासः अपि। ‘अतिकृतं व्यसनाय’ इति तर्कः सीतायाः पातिव्रत्यं दोषत्वेन न, अतिरेकत्वेन वर्णयति — एषः सूक्ष्मः प्रलोभनप्रकारः, यः पातिव्रत्यस्य मूल्यं स्वीकृत्य अपि तस्य सीमां निर्दिशति। स्वाहाशच्योः दृष्टान्तौ सीतायाः एव दृष्टान्तमालां प्रति उत्तरम् इव — सीता शचीम् अनुव्रतां पत्नीं स्मारितवती, विनता ताम् एव इन्द्रस्य ऐश्वर्यस्य भागिनीम् इति वदति। ‘अद्यप्रभृति सर्वलोकेश्वरी’ इति वचनेन रावणस्य त्रैलोक्याधिपत्यस्य दावः पुनः घोष्यते। विनतायाः रूपवर्णनं — कराला, निर्णतोदरी, कुपिताकारा — तस्याः वचनस्य माधुर्यं मिथ्या इति दर्शयति।
Then a rākṣasī named Vinatā, terrible to look at, the very image of anger, grim, with a sunken belly, spoke: "Sītā, you have shown enough love for your husband. Anything overdone, my dear, ends in disaster everywhere." It was the proverb "avoid excess in everything" in a rākṣasī's mouth. "I am pleased with you; good luck to you, Maithilī. You have kept the human custom. Now do as I tell you, for I speak for your good. Take for your husband Rāvaṇa, the husband of all the rākṣasas, valiant, rushing on his enemies like Indra, lord of the gods. Leave that pitiful human Rāma and take refuge with Rāvaṇa, who is courteous, generous and kind of speech to all. Anoint yourself with heavenly unguents, deck yourself with heavenly ornaments, and from today, Vaidehī, be queen of all the worlds. Be to him what Svāhā is to Agni, lovely lady, what Śacī is to Indra. What do you want with Rāma, a pitiful man whose life is already over? If you will not do what I have told you, we will all eat you this very moment." Vinatā's speech began sweetly and ended cruelly, travelling from persuasion to force in a single breath, and by calling Rāma a man whose life was over she even presumed his death. The virtues she named in Rāvaṇa, courtesy, generosity, kind speech, might have been real in the rākṣasīs' eyes, but to Sītā they meant nothing. Vinatā granted Sītā's love as a human custom, half praise and half mockery. Her argument that too much of anything brings disaster treats Sītā's faithfulness not as a fault but as an excess; it is a subtle kind of temptation, one that accepts the worth of faithfulness while setting it a limit. Svāhā and Śacī are almost a reply to Sītā's own list of examples: Sītā had recalled Śacī as a devoted wife, Vinatā recalled her as the sharer of Indra's glory. "From today queen of all the worlds" proclaimed once more Rāvaṇa's claim to rule the three worlds, and Vinatā's own looks, grim, sunken-bellied, the image of anger, show that the sweetness of her words was false.
५विकटायाः वचनम् — यौवनस्य अस्थिरता, हृदयभक्षणधमकी
२८अन्या तु विकटा नाम लम्बमानपयोधरा।
अब्रवीत्कुपिता सीतां मुष्टिमुद्यम्य तर्जती॥
२९बहून्यप्रतिरूपाणि वचनानि सुदुर्मते।
अनुक्रोशान्मृदुत्वाच्च सोढानि तव मैथिलि॥
३०न च नः कुरुषे वाक्यं हितं कालपुरस्कृतम्।
आनीतासि समुद्रस्य पारमन्यैर्दुरासदम्॥
३१रावणान्तःपुरे घोरे प्रविष्टा चासि मैथिलि।
रावणस्य गृहे रुद्धा अस्माभिस्त्वभिरक्षिता॥
३२न त्वां शक्तः परित्रातुमपि साक्षात्पुरंदरः।
कुरुष्व हितवादिन्या वचनं मम मैथिलि॥
३३अलमश्रुनिपातेन त्यज शोकमनर्थकम्।
भज प्रीतिं प्रहर्षं च त्यजन्ती नित्यदैन्यताम्॥
३४सीते राक्षसराजेन परिक्रीड यथासुखम्।
जानीमहे यथा भीरु स्त्रीणां यौवनमध्रुवम्॥
३५यावन्न ते व्यतिक्रामेत्तावत्सुखमवाप्नुहि।
उद्यानानि च रम्याणि पर्वतोपवनानि च॥
३६सह राक्षसराजेन चर त्वं मदिरेक्षणे।
स्त्रीसहस्राणि ते देवि वशे स्थास्यन्ति सुन्दरि॥
३७रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम्।
उत्पाट्य वा ते हृदयं भक्षयिष्यामि मैथिलि॥
ततः लम्बमानपयोधरा विकटा नाम अन्या राक्षसी कुपिता मुष्टिम् उद्यम्य तर्जती सीताम् अब्रवीत् — ‘सुदुर्मते मैथिलि, तव बहूनि अप्रतिरूपाणि वचनानि अनुक्रोशात् मृदुत्वात् च अस्माभिः सोढानि।’ ‘त्वं नः कालपुरस्कृतं हितं वाक्यं न करोषि। अन्यैः दुरासदं समुद्रस्य पारम् आनीता असि, घोरे रावणान्तःपुरे प्रविष्टा असि; रावणस्य गृहे रुद्धा, अस्माभिः अभिरक्षिता।’ ‘मैथिलि, साक्षात् पुरंदरः अपि त्वां परित्रातुं न शक्तः; हितवादिन्याः मम वचनं कुरुष्व।’ ‘अश्रुनिपातेन अलम्, अनर्थकं शोकं त्यज; नित्यदैन्यतां त्यजन्ती प्रीतिं प्रहर्षं च भज।’ ‘सीते, राक्षसराजेन सह यथासुखं परिक्रीड; भीरु, जानीमहे यथा स्त्रीणां यौवनम् अध्रुवम्।’ ‘यावत् ते यौवनं न व्यतिक्रामेत्, तावत् सुखम् अवाप्नुहि।’ ‘मदिरेक्षणे, राक्षसराजेन सह रम्याणि उद्यानानि पर्वतोपवनानि च चर; देवि सुन्दरि, स्त्रीसहस्राणि ते वशे स्थास्यन्ति।’ ‘मैथिलि, सर्वरक्षसां भर्तारं रावणं भर्तारं भज; अन्यथा ते हृदयम् उत्पाट्य भक्षयिष्यामि।’ विकटायाः तर्कः त्रिविधः — असहायता (समुद्रपारम्, इन्द्रः अपि न त्राता), यौवनस्य अस्थिरता, भक्षणस्य भयम्। यौवनस्य अस्थिरतायाः तर्कः रावणेन अपि विंशसर्गे प्रयुक्तः आसीत्; राक्षस्यः स्वामिनः एव वचनानि पुनः वदन्ति। ‘अस्माभिः अभिरक्षिता’ इति वचनम् अपि द्विधा — रक्षा अपि, कारागारस्य प्रहरः अपि। ‘रावणं भज भर्तारम्’ इति पादः विनतायाः वचने अपि आसीत्, अत्र पुनः — राक्षसीनां वचनानि एकरूपाणि, केवलं धमकी क्रमेण उग्रतरा। विकटा पूर्वसर्गे अपि वक्त्री आसीत्; अत्र सा पुनः आगच्छति, मुष्टिम् उद्यम्य। ‘अनुक्रोशात् मृदुत्वात् च सोढानि’ इति तस्याः वचनं स्वस्य दयायाः अभिमानम् — या भक्षणं धमकयति, सा एव स्वं मृद्वीं मन्यते, एषः विरोधः हास्यकरुणयोः मिश्रणम्। ‘समुद्रस्य पारम्’ इति वचनं सीतायाः भौगोलिकम् एकाकित्वं स्पष्टं करोति — समुद्रः एव तस्याः कारागारस्य प्राकारः; किन्तु हनूमान् तम् एव समुद्रं लङ्घित्वा अत्र आगतः इति पाठकः जानाति। विकटायाः वचनं रावणस्य भाषणस्य लघु अनुकरणम् इव — उद्यानानि, पर्वतोपवनानि, स्त्रीसहस्राणि च। ‘पुरंदरः अपि न त्राता’ इति गर्वः अपि व्यर्थः, यतः रामः इन्द्रात् अपि बलवान्। ‘हृदयम् उत्पाट्य भक्षयिष्यामि’ इति अन्तिमा धमकी रावणस्य ‘प्रातराशार्थे’ इति वचनम् अनुकरोति।
Then another rākṣasī, Vikaṭā, with dangling breasts, raised her fist in anger and menaced Sītā: "You fool, Maithilī, we have put up with a great many improper words from you out of pity and gentleness. Yet you will not take our advice, sound and timely as it is. You have been brought to the far shore of the ocean, which others cannot reach. You have entered Rāvaṇa's dreadful inner palace; you are shut up in Rāvaṇa's house and closely guarded by us. Not even Indra himself could rescue you, Maithilī; do as I say, for I speak for your good. Enough of these tears; give up this useless grief. Put away your endless misery and take joy and delight. Sītā, sport with the king of the rākṣasas as you please. We women know, timid one, how fleeting a woman's youth is. Until your youth passes, take your pleasure. Roam with the king of the rākṣasas in the lovely gardens and mountain groves, you with the intoxicating eyes, and thousands of women will be at your command, lovely queen. Take Rāvaṇa, husband of all the rākṣasas, for your husband, or I will tear out your heart and eat it." Vikaṭā's argument had three parts: Sītā's helplessness, beyond the sea where not even Indra could save her; the brevity of youth; and the fear of being eaten. The argument about fleeting youth had been used by Rāvaṇa himself in the twentieth sarga; the rākṣasīs were simply repeating their master. "Closely guarded by us" cuts both ways: protection, and a prison guard. "Take Rāvaṇa for your husband" had been in Vinatā's speech too; the rākṣasīs all said the same thing, only their threats grew fiercer. Vikaṭā had spoken in the previous sarga and now came again, fist raised. Her claim to have borne with Sītā "out of pity and gentleness" was pride in her own kindness: the one threatening to eat Sītā thought herself gentle, a contrast both comic and pitiful. "The far shore of the ocean" makes Sītā's isolation plain, the sea itself being the wall of her prison; but the reader knows that Hanumān has just leapt across that very sea. Vikaṭā's speech is like a small imitation of Rāvaṇa's, with its gardens, mountain groves and thousands of women. Her boast that not even Indra could save Sītā was empty too, for Rāma was stronger than Indra. And her final threat to tear out Sītā's heart and eat it echoes Rāvaṇa's "for my morning meal".
६चण्डोदरी-प्रघसा-अजामुखी-शूर्पणखानां वचनानि, सीतायाः रोदनम्
३८यदि मे व्याहृतं वाक्यं न यथावत्करिष्यसि।
ततश्चण्डोदरी नाम राक्षसी क्रूरदर्शना॥
३९भ्रामयन्ती महच्छूलमिदं वचनमब्रवीत्।
इमां हरिणशावाक्षीं त्रासोत्कम्पपयोधराम्॥
४०रावणेन हृतां दृष्ट्वा दौर्हृदो मे महानयम्।
यकृत्प्लीहं महत्क्रोडं हृदयं च सबन्धनम्॥
४१गात्राण्यपि तथा शीर्षं खादेयमिति मे मतिः।
ततस्तु प्रघसा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्॥
४२कण्ठमस्या नृशंसायाः पीडयामः किमास्यते।
निवेद्यतां ततो राज्ञे मानुषी सा मृतेति ह॥
४३नात्र कश्चन संदेहः खादतेति स वक्ष्यति।
ततस्त्वजामुखी नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्॥
४४विशस्येमां ततः सर्वान्समान्कुरुत पिण्डकान्।
विभजाम ततः सर्वा विवादो मे न रोचते॥
४५पेयमानीयतां क्षिप्रं माल्यं च विविधं बहु।
ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्॥
४६अजामुख्या यदुक्तं वै तदेव मम रोचते।
सुरा चानीयतां क्षिप्रं सर्वशोकविनाशिनी॥
४७मानुषं मांसमास्वाद्य नृत्यामोऽथ निकुम्भिलाम्।
एवं निर्भर्त्स्यमाना सा सीता सुरसुतोपमा।
राक्षसीभिर्विरूपाभिर्धैर्यमुत्सृज्य रोदिति॥
विकटा वदति — ‘यदि मे व्याहृतं वाक्यं यथावत् न करिष्यसि…’ ततः क्रूरदर्शना चण्डोदरी नाम राक्षसी महत् शूलं भ्रामयन्ती इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘इमां हरिणशावाक्षीं त्रासोत्कम्पपयोधरां रावणेन हृतां दृष्ट्वा मे अयं महान् दौर्हृदः (अभिलाषः) जातः — अस्याः यकृत्प्लीहं, महत् क्रोडं, सबन्धनं हृदयं, गात्राणि, शीर्षं च खादेयम् इति मे मतिः।’ ततः प्रघसा नाम राक्षसी अब्रवीत् — ‘अस्याः नृशंसायाः कण्ठं पीडयामः, किम् आस्यते? ततः राज्ञे निवेद्यतां — सा मानुषी मृता इति; अत्र संदेहः नास्ति, सः ‘खादत’ इति वक्ष्यति।’ ततः अजामुखी नाम राक्षसी अब्रवीत् — ‘इमां विशस्य ततः सर्वान् समान् पिण्डकान् कुरुत; ततः सर्वाः विभजाम; विवादः मे न रोचते। क्षिप्रं पेयं, विविधं बहु माल्यं च आनीयताम्।’ ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी अब्रवीत् — ‘अजामुख्या यत् उक्तं, तत् एव मम रोचते; सर्वशोकविनाशिनी सुरा क्षिप्रम् आनीयतां; मानुषं मांसम् आस्वाद्य अथ निकुम्भिलां नृत्यामः।’ निकुम्भिला लङ्कायाः देवीस्थानम् — हिन्दीटीकायां ‘निकुम्भिला देवीके सामने नृत्य’। एवं विरूपाभिः राक्षसीभिः निर्भर्त्स्यमाना सुरसुतोपमा सा सीता धैर्यम् उत्सृज्य रुरोद — अस्मिन् श्लोके मुद्रिते त्रयः अर्धश्लोकाः। अत्र मुद्रिते श्लोकविभागः अर्धेन अपसृतः — ३८तः ४७ पर्यन्तं प्रत्येकः श्लोकः पूर्ववक्त्र्याः अन्तिमं वाक्यं नूतनवक्त्र्याः आरम्भं च धारयति, हिन्दीटीकायाः ‘३७½’, ‘३८½’ इत्यादयः भिन्नाङ्काः एतत् एव सूचयन्ति। राक्षसीनां धमकी सर्गान्ते पराकाष्ठां गच्छति — विभागः, पानं, नृत्यं च, यथा उत्सवः। यत् सीता सर्वेषु पूर्ववाक्येषु धैर्यं धारितवती, तत् इदानीं भग्नम् — किन्तु तस्याः रोदनं निश्चयस्य त्यागः न, केवलं दुःखस्य उद्गारः। अग्रिमे सर्गे तस्याः विलापः वर्णयिष्यते। चण्डोदर्याः ‘दौर्हृदः’ इति पदं गर्भिण्याः अभिलाषस्य वाचकम्, अत्र बीभत्सरसाय प्रयुक्तम्। प्रघसायाः वचने रावणस्य आज्ञायाः अपि उल्लङ्घनस्य प्रस्तावः — तस्याः स्वामिनः इच्छायाः अपेक्षया क्षुधा प्रबला, अनृतं निवेदयितुम् अपि सा सिद्धा। अजामुख्याः ‘समान् पिण्डकान्’, ‘विवादः न रोचते’ इति वचनं तासां परस्परकलहस्य स्वभावं दर्शयति। एवं षट् राक्षस्यः षड्विधं भयं रचयन्ति, हनूमान् सर्वं शृणोति। शूर्पणखायाः सुरापानस्य नृत्यस्य च प्रस्तावः राक्षसीनां क्रौर्यं विलासेन सह मिश्रयति। ‘सुरसुतोपमा’ इति सर्गान्तस्य विशेषणं सीतायाः देवकन्यासमां शुद्धतां स्मारयति, राक्षसीनां ‘विरूपत्वेन’ सह विरोधम् अपि।
"...if you do not do exactly what I have told you," Vikaṭā finished. Then a rākṣasī named Caṇḍodarī, cruel to look at, whirling a great spear, said: "Ever since I saw this fawn-eyed woman carried off by Rāvaṇa, her breasts quivering with terror, I have had a great craving. Her liver and spleen, her great breast, her heart with its ligaments, her limbs and her head: I would eat them all; that is my wish." Then a rākṣasī named Praghasā said: "Let us wring this cruel woman's neck; why are we sitting here? Then let the king be told that the human woman is dead. There is no doubt he will say, 'Eat her.'" Then a rākṣasī named Ajāmukhī said: "Cut her up and make all the pieces equal, and then we will share them out; I do not like quarrelling. Let drink be brought quickly, and garlands of every kind in plenty." Then a rākṣasī named Śūrpaṇakhā said: "What Ajāmukhī says is just what I like. Let wine, which drives away all sorrow, be brought quickly. When we have tasted human flesh, we will dance before the goddess Nikumbhilā," whose shrine stood in Laṅkā. Threatened like this by those misshapen rākṣasīs, Sītā, who was like a daughter of the gods, lost her fortitude and wept. At the end of the sarga the rākṣasīs' threats reach their height, with the sharing out, the drinking and the dancing like a festival. The composure Sītā had kept through everything said before now broke, yet her weeping was not the abandonment of her resolve, only the outpouring of grief; her lament follows in the next sarga. Caṇḍodarī's word for her craving is the word for a pregnant woman's longing, used here to horrify. Praghasā proposed even defying Rāvaṇa's orders: her hunger was stronger than her master's wishes, and she was ready to lie to him. Ajāmukhī's equal shares and her dislike of quarrelling show how prone the rākṣasīs were to squabble among themselves. So six rākṣasīs built up six kinds of terror, and Hanumān heard it all. Śūrpaṇakhā's call for wine and dancing blends their cruelty with revelry. And the closing phrase, "like a daughter of the gods", recalls Sītā's purity, equal to a heavenly maiden's, in sharp contrast to the rākṣasīs' deformity.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- महा + अर्ह → महार्ह (सवर्णदीर्घः); शयन + उपेते → शयनोपेते (गुणसन्धिः)
- समासः
- महार्हैः शयनैः उपेतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘अन्तःपुरे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रामात् + न → रामान्न (अनुनासिकसन्धिः); न + एवम् → नैवम् (वृद्धिसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘रामात्’ पञ्चमी एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्रैलोक्यस्य वसूनि भुङ्क्ते इति — तृच्-प्रत्ययान्तः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विक्लवन्तम् + अनिन्दिते — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- ‘विक्लववत्’ मतुबन्तम्; ‘अनिन्दिते’ नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘विक्लवन्तम्’ द्वितीया; ‘अनिन्दिते’ सम्बोधनम्
- सन्धिः
- निभ + ईक्षणा → निभेक्षणा — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- पद्मनिभे ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- लोकविद्विष्टम् + उदाहरत — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- लोकैः विद्विष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘लोकविद्विष्टम्’ द्वितीया; ‘उदाहरत’ ‘उत् + आ + हृ’ लङ्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सु शोभनं वर्चः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (नाम)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति (नाम)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + अगस्त्यम् → यथागस्त्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अगस्त्यम्’ द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- दमयन्ती + इव → दमयन्तीव — सवर्णदीर्घसन्धिः (ई + इ = ई)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तथा + अहम् → तथाहम् (सवर्णदीर्घः); अहम् + इक्ष्वाकु — मकारस्य संयोगः
- समासः
- इक्ष्वाकूणां वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘इक्ष्वाकुवरम्’ द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- परुषैः + वाक्यैः → परुषैर्वाक्यैः (रेफः); वाक्यैः + रावण → वाक्यै रावण (रेफलोपः, विसर्गलोपः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- संतर्जयन्तीः + ताः → संतर्जयन्तीस्ताः — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + तर्ज्’ णिजन्तात् शतृ
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- संलिलिहुः + दीप्तान् → संलिलिहुर्दीप्तान् (रेफः); पदान्तनकाराणां परपदेन संयोगः
- समासः
- दशनानां छदाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘संलिलिहुः’ ‘सम् + लिह्’ लिट्; ‘दशनच्छदान्’ द्वितीया बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्रगृह्य + आशु → प्रगृह्याशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘प्रगृह्य’ ल्यबन्तम्; ‘आशु’ अव्ययम्
- सन्धिः
- राक्षसीभिः + वरांगना → राक्षसीभिर्वराङ्गना (रेफः); वर + अङ्गना → वराङ्गना (सवर्णदीर्घः)
- समासः
- वरा अङ्गना — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- ‘राक्षसीभिः’ तृतीया बहुवचनम्; ‘वराङ्गना’ प्रथमा
- सन्धिः
- भर्त्सयाम् + चक्रिरे → भर्त्सयाञ्चक्रिरे — अनुस्वारस्य परसवर्णः (ञ्)
- समासः
- समासः नास्ति — णिजन्तात् आम्-प्रत्ययः, कृ-धातोः लिट् अनुप्रयोगः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निर्णत + उदरी → निर्णतोदरी — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- निर्णतम् उदरं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पर्याप्तम् + एतावत् (संयोगः); एतावत् + भर्तुः → एतावद्भर्तुः (जश्त्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘पर्याप्तम्’ अव्ययवत्; ‘भर्तुः’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- व्यसनाय + उपकल्पते → व्यसनायोपकल्पते — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘व्यसनाय’ चतुर्थी; ‘उपकल्पते’ लट्, प्रथमपुरुषः
- सन्धिः
- दिव्य + अङ्गरागा → दिव्याङ्गरागा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दिव्यः अङ्गरागः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लम्बमानौ पयोधरौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पारम् + अन्यैः (संयोगः); अन्यैः + दुरासदम् → अन्यैर्दुरासदम् (रेफः)
- समासः
- दुःखेन आसाद्यते — दुर्-उपसर्गयुक्तः खल्-प्रत्ययान्तः
- विभक्तिः
- ‘पारम्’ द्वितीया; ‘दुरासदम्’ द्वितीया
- सन्धिः
- अस्माभिः + तु → अस्माभिस्तु (सकारः); तु + अभिरक्षिता → त्वभिरक्षिता (यण्सन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अस्माभिः’ तृतीया; ‘अभिरक्षिता’ क्तान्तं प्रथमा
- सन्धिः
- यौवनम् + अध्रुवम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- न ध्रुवम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- व्यतिक्रामेत् + तावत् → व्यतिक्रामेत्तावत्; तावत् + सुखम् → तावत्सुखम्; सुखम् + अवाप्नुहि (संयोगः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘व्यतिक्रामेत्’ विधिलिङ्; ‘अवाप्नुहि’ ‘अव + आप्’ लोट्, मध्यमपुरुषः
- सन्धिः
- त्रास + उत्कम्प → त्रासोत्कम्प — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- त्रासेन उत्कम्पौ पयोधरौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यकृत् च प्लीहा च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- नृत्यामः + अथ → नृत्यामोऽथ — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘नृत्यामः’ नृत्-धातोः लट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्