॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः २३

सुन्दरकाण्डम् — त्रयोविंशः सर्गः

राक्षसीनां सीताबोधनम्

रावणस्य निर्गमनम्, राक्षसीनाम् आक्रमणम्, एकजटायाः पुलस्त्यवंशवर्णनम्, हरिजटायाः विकटायाः दुर्मुख्याः च वचनानि, रावणस्य भार्यात्वाय आग्रहः

सीताम् एवम् उक्त्वा राक्षसीः च संदिश्य रावणः निर्जगाम। अन्तःपुरं गते राक्षसेन्द्रे भीमरूपाः राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः सीताम् अभिद्रुत्य परुषया वाचा ऊचुः — ‘पौलस्त्यस्य वरिष्ठस्य महात्मनः दशग्रीवस्य भार्यात्वं त्वं बहु न मन्यसे?’ एकजटा वंशं वर्णयति — षण्णां प्रजापतीनां चतुर्थः ब्रह्मणः मानसपुत्रः पुलस्त्यः, तस्य मानसः सुतः विश्रवाः, तस्य पुत्रः रावणः; तस्य भार्या भव। हरिजटा — येन त्रयस्त्रिंशत् देवाः देवराजः च निर्जिताः, तस्य वीर्योत्सिक्तस्य भार्यात्वं किं न लिप्ससे? सः प्रियां महाभागां मन्दोदरीम् अपि त्यक्त्वा त्वाम् उपैष्यति। विकटा — येन नागगन्धर्वदानवाः निर्जिताः, सः स्वयं तव पार्श्वम् आगतः। दुर्मुखी — यस्य भयात् सूर्यः न तपति, वायुः न वाति, वृक्षाः पुष्पाणि मुञ्चन्ति, शैलाः जलदाः च जलं स्रवन्ति, तस्य भार्यार्थे बुद्धिं कुरु; अन्यथा न भविष्यसि।

१रावणस्य निर्गमनम्, राक्षसीनाम् अभिद्रवणम्

१इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः।
संदिश्य च ततः सर्वा राक्षसीर्निर्जगाम ह॥

२निष्क्रान्ते राक्षसेन्द्रे तु पुनरन्तःपुरं गते।
राक्षस्यो भीमरूपास्ताः सीतां समभिदुद्रुवुः॥

३ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः।
परं परुषया वाचा वैदेहीमिदमब्रुवन्॥

४पौलस्त्यस्य वरिष्ठस्य रावणस्य महात्मनः।
दशग्रीवस्य भार्यात्वं सीते न बहु मन्यसे॥

इत्थं मैथिलीम् उक्त्वा, सर्वाः राक्षसीः च संदिश्य शत्रुरावणः राजा रावणः निर्जगाम। पूर्वसर्गस्य अन्तिमः प्रसङ्गः एव अत्र संक्षेपेण पुनः उक्तः — सर्गारम्भे पूर्वकथायाः सूत्रग्रहणं वाल्मीकेः शैली। राक्षसेन्द्रे निष्क्रान्ते, पुनः अन्तःपुरं गते, भीमरूपाः ताः राक्षस्यः सीतां समभिदुद्रुवुः — सर्वतः धावित्वा परिवव्रुः। क्रोधमूर्च्छिताः ताः सीताम् उपागम्य परुषया वाचा वैदेहीम् इदम् अब्रुवन् — ‘सीते, पौलस्त्यस्य वरिष्ठस्य महात्मनः दशग्रीवस्य रावणस्य भार्यात्वं त्वं बहु न मन्यसे?’ राक्षसीनां प्रथमः तर्कः कुलगौरवम् — रावणः पुलस्त्यवंशजः, अतः तस्य भार्यात्वं सम्मानस्य विषयः। रावणस्य आदेशः ‘सामदानभेददण्डैः’ इति; ताः प्रथमं साम एव प्रयुञ्जते, यद्यपि तासां स्वरः परुषः। राजनि उपस्थिते ताः मौनाः आसन्, तस्मिन् गते एव ताः प्रगल्भाः भवन्ति — सेवकानां स्वभावः। सीता पूर्ववत् एकाकिनी, चतुर्दिक्षु विकृतरूपाभिः राक्षसीभिः परिवृता। हनूमान् अपि वृक्षात् एतत् सर्वं पश्यति शृणोति च। ‘महात्मनः’ इति विशेषणं राक्षसीनां मुखे रावणस्य प्रशंसा, यत् कविः व्यङ्ग्येन प्रयुङ्क्ते।

Having spoken thus to Maithilī and given his orders to all the rākṣasīs, King Rāvaṇa, who makes his enemies wail, went out. The sarga opens by briefly retelling the last scene of the one before, Vālmīki's way of picking up the thread of the story. As soon as the lord of the rākṣasas had left and gone back into his inner palace, the fearsome rākṣasīs ran at Sītā from every side and surrounded her. Beside themselves with anger, they came up to Vaidehī and spoke to her in the harshest words: "Sītā, do you think so little of becoming the wife of the Ten-necked One, the great Rāvaṇa, most eminent of the descendants of Pulastya?" Their first argument was his lineage: Rāvaṇa came of Pulastya's line, so to be his wife was an honour. Rāvaṇa had told them to use conciliation, gifts, dissension and force; they began with conciliation, though their voices were harsh. While the king was present they had kept quiet; only once he was gone did they grow bold, as servants do. Sītā was alone as before, hemmed in on all sides by misshapen rākṣasīs, and from the tree Hanumān saw and heard everything. When the rākṣasīs call Rāvaṇa "great", the poet puts the praise in their mouths with irony.

२एकजटायाः वचनम् — पुलस्त्यवंशः

५ततस्त्वेकजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्।
आमन्त्र्य क्रोधताम्राक्षी सीतां करतलोदरीम्॥

६प्रजापतीनां षण्णां तु चतुर्थोऽयं प्रजापतिः।
मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्य इति विश्रुतः॥

७पुलस्त्यस्य तु तेजस्वी महर्षिर्मानसः सुतः।
नाम्ना स विश्रवा नाम प्रजापतिसमप्रभः॥

८तस्य पुत्रो विशालाक्षि रावणः शत्रुरावणः।
तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि॥

९मयोक्तं चारुसर्वाङ्गि वाक्यं किं नानुमन्यसे।
ततो हरिजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्॥

ततः एकजटा नाम राक्षसी क्रोधताम्राक्षी करतलोदरीं सीताम् आमन्त्र्य वाक्यम् अब्रवीत् — ‘षण्णां प्रजापतीनां चतुर्थः अयं प्रजापतिः ब्रह्मणः मानसः पुत्रः पुलस्त्यः इति विश्रुतः।’ मुद्रणे पादटिप्पणी — मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः इति षट् प्रजापतयः। ‘पुलस्त्यस्य मानसः सुतः तेजस्वी महर्षिः प्रजापतिसमप्रभः विश्रवाः नाम।’ ‘विशालाक्षि, तस्य पुत्रः शत्रुरावणः रावणः; तस्य राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुम् अर्हसि।’ ‘चारुसर्वाङ्गि, मया उक्तं वाक्यं किं न अनुमन्यसे?’ एकजटा वंशपरम्परां ब्रह्मणः आरभ्य वर्णयति — रावणः ब्राह्मणवंशजः, ऋषीणां पौत्रः इति। किन्तु एषः एव तर्कः रावणस्य दोषं वर्धयति — यः महर्षीणां कुले जातः, सः अधर्मं करोति। पूर्वसर्गेषु सीता स्वस्य जन्मकुलं पतिकुलं च स्मारितवती; अत्र राक्षसी रावणस्य कुलं प्रतिस्पर्धया वर्णयति। ‘करतलोदरी’ इति विशेषणं सीतायाः कृशतां सूचयति — उपवासेन उदरं करतलवत् समम्। नवमस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे अग्रिमा वक्त्री हरिजटा प्रविशति। एकजटायाः वचने आज्ञायाः अपेक्षया अनुनयः अधिकः — ‘विशालाक्षि’, ‘चारुसर्वाङ्गि’ इति मधुराणि सम्बोधनानि। वंशस्य गौरवेण सा सीतायाः मनः परिवर्तयितुम् इच्छति, यतः सीता स्वयं कुलीना; किन्तु सीतायाः कृते पतिः एव परं गौरवम्, न पतिः कस्य वंशजः इति।

Then a rākṣasī named Ekajaṭā, her eyes copper-red with anger, called to Sītā, whose waist was as slender as the palm of a hand, and said: "Of the six Prajāpatis, the fourth is the famous Pulastya, a mind-born son of Brahmā." The six are Marīci, Atri, Aṅgiras, Pulastya, Pulaha and Kratu. "Pulastya's mind-born son is the splendid great seer Viśravas, radiant as a Prajāpati himself. His son, large-eyed one, is Rāvaṇa, who makes his enemies wail, and you ought to become the wife of that lord of the rākṣasas. Lovely in every limb, why will you not agree to what I say?" Ekajaṭā traced the line back to Brahmā: Rāvaṇa was of priestly descent, a grandson of seers. Yet that very argument makes his fault worse, for a man born in a family of great seers was doing wrong. In the earlier sargas Sītā had recalled the family of her birth and the family of her marriage; here the rākṣasī set Rāvaṇa's lineage against them. The phrase "waist as slender as the palm of a hand" hints at how thin she had grown: with fasting her belly was as flat as a palm. There was more coaxing than command in Ekajaṭā's words, with sweet forms of address like "large-eyed one" and "lovely in every limb". She hoped to change Sītā's mind with talk of lineage because Sītā was herself of noble birth; but for Sītā her husband was her highest honour, not the question of whose descendant a husband might be.

३हरिजटायाः वचनम् — रावणस्य पराक्रमः, मन्दोदर्याः त्यागः

१०विवृत्य नयने कोपान्मार्जारसदृशेक्षणा।
येन देवास्त्रयस्त्रिंशद्देवराजश्च निर्जितः॥

११तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि।
वीर्योत्सिक्तस्य शूरस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः।
बलिनो वीर्ययुक्तस्य भार्यात्वं किं न लिप्ससे॥

१२प्रियां बहुमतां भार्यां त्यक्त्वा राजा महाबलः।
सर्वासां च महाभागां त्वामुपैष्यति रावणः॥

१३समृद्धं स्त्रीसहस्रेण नानारत्नोपशोभितम्।
अन्तःपुरं तदुत्सृज्य त्वामुपैष्यति रावणः॥

ततः हरिजटा नाम राक्षसी कोपात् मार्जारसदृशेक्षणा नयने विवृत्य वाक्यम् अब्रवीत् — ‘येन त्रयस्त्रिंशत् देवाः देवराजः च निर्जिताः, तस्य राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुम् अर्हसि।’ मुद्रणे द्वितीया पादटिप्पणी — द्वादश आदित्याः, एकादश रुद्राः, अष्टौ वसवः, द्वौ अश्विनीकुमारौ इति त्रयस्त्रिंशत् देवाः। ‘वीर्योत्सिक्तस्य, शूरस्य, संग्रामेषु अनिवर्तिनः, बलिनः, वीर्ययुक्तस्य तस्य भार्यात्वं किं न लिप्ससे?’ अत्र मुद्रिते एकादशः श्लोकः षट्पादः। ‘महाबलः राजा रावणः प्रियां बहुमतां सर्वासां महाभागां भार्यां (मन्दोदरीं) त्यक्त्वा त्वाम् उपैष्यति।’ ‘स्त्रीसहस्रेण समृद्धं नानारत्नोपशोभितम् अन्तःपुरम् उत्सृज्य रावणः त्वाम् उपैष्यति।’ हरिजटायाः तर्कः पराक्रमः सौभाग्यं च — देवानां विजेता, सर्वासां पत्नीनां त्यागेन त्वाम् एव वरयिष्यति इति। एतत् सीतायै सौभाग्यम् इति ताः मन्यन्ते, सीता तु तत् पातकम् एव पश्यति। मार्जारेक्षणायाः वर्णनं तस्याः हिंस्रस्वभावं सूचयति; राक्षसीनां क्रमेण प्रवेशः नाटकस्य दृश्यानि इव कविना रचितः।

Next a rākṣasī named Harijaṭā, with eyes like a cat's, rolled them in anger and said: "He conquered the thirty-three gods and the king of the gods himself; you ought to become the wife of that lord of the rākṣasas." The thirty-three are the twelve Ādityas, the eleven Rudras, the eight Vasus and the two Aśvins. "Why do you not long to be the wife of one so proud of his valour, so brave, who never turns back in battle, so mighty and so full of vigour? The mighty king Rāvaṇa will leave his dear and honoured wife, the most fortunate of them all, and come to you. He will leave his inner palace, rich with a thousand women and adorned with every kind of jewel, and come to you." Harijaṭā's argument was valour and good fortune: the conqueror of the gods would give up all his wives and choose Sītā alone. The rākṣasīs thought this was Sītā's great luck; Sītā saw only sin in it. The cat's eyes suggest Harijaṭā's predatory nature, and the poet brings the rākṣasīs on one after another like scenes in a play.

४विकटायाः दुर्मुख्याः च वचनम् — रावणस्य प्रतापः, अन्तिमा धमकी

१४अन्या तु विकटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्।
असकृद्भीमवीर्येण नागा गन्धर्वदानवाः।
निर्जिताः समरे येन स ते पार्श्वमुपागतः॥

१५तस्य सर्वसमृद्धस्य रावणस्य महात्मनः।
किमर्थं राक्षसेन्द्रस्य भार्यात्वं नेच्छसेऽधमे॥

१६ततस्तां दुर्मुखी नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्।
यस्य सूर्यो न तपति भीतो यस्य स मारुतः।
न वाति स्मायतापाङ्गि किं त्वं तस्य न तिष्ठसे॥

१७पुष्पवृष्टिं च तरवो मुमुचुर्यस्य वै भयात्।
शैलाः सुस्रुवुः पानीयं जलदाश्च यदेच्छति॥

१८तस्य नैर्ऋतराजस्य राजराजस्य भामिनि।
किं त्वं न कुरुषे बुद्धिं भार्यार्थे रावणस्य हि॥

१९साधु ते तत्त्वतो देवि कथितं साधु भामिनि।
गृहाण सुस्मिते वाक्यमन्यथा न भविष्यसि॥

अन्या विकटा नाम राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् — ‘येन भीमवीर्येण नागाः गन्धर्वाः दानवाः च समरे असकृत् निर्जिताः, सः ते पार्श्वम् उपागतः।’ ‘अधमे, सर्वसमृद्धस्य महात्मनः राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भार्यात्वं किमर्थं न इच्छसि?’ ‘अधमे’ इति सम्बोधनेन सामः परुषतां प्राप्नोति। ततः दुर्मुखी नाम राक्षसी अब्रवीत् — ‘यस्य भयात् सूर्यः न तपति, मारुतः न वाति, आयतापाङ्गि, तस्य समीपे किं त्वं न तिष्ठसे?’ ‘यस्य भयात् तरवः पुष्पवृष्टिं मुमुचुः, यदा सः इच्छति तदा शैलाः जलदाः च पानीयं सुस्रुवुः।’ ‘भामिनि, तस्य नैर्ऋतराजस्य राजराजस्य रावणस्य भार्यार्थे किं त्वं बुद्धिं न कुरुषे?’ ‘देवि, साधु तत्त्वतः ते कथितम्; सुस्मिते, वाक्यं गृहाण, अन्यथा न भविष्यसि।’ अन्तिमे वाक्ये ‘न भविष्यसि’ इति मरणस्य धमकी स्पष्टा — सामात् दण्डं प्रति क्रमः सर्गस्य अन्ते पूर्णः। विकटायाः दुर्मुख्याः च वचनयोः आरम्भौ (‘अन्या तु विकटा…’, ‘ततस्तां दुर्मुखी…’) वुल्गेटमात्रौ, समीक्षिते न स्तः। चतुर्दशः षोडशः च श्लोकौ मुद्रिते षट्पादौ। दुर्मुख्याः वर्णनं रावणस्य प्रकृतिशक्तीनाम् उपरि आधिपत्यं दर्शयति — सूर्यवायू अपि तस्य भयात् नियताः। सीता तु सर्वं श्रुत्वा अपि मौनम् एव धारयति; तस्याः उत्तरम् अग्रिमसर्गे। राक्षसीनां वचनानि क्रमशः कुलम्, पराक्रमः, ऐश्वर्यं, भयम् इति चतुर्षु विषयेषु विभक्तानि।

Another rākṣasī, Vikaṭā, said: "He whose terrible valour has conquered nāgas, gandharvas and dānavas in battle again and again has come to your side. Why, you wretch, do you not want to be the wife of the great Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, who has every kind of wealth?" With "you wretch" the conciliation was turning harsh. Then a rākṣasī named Durmukhī said: "For fear of him the sun does not burn and the wind does not blow. Why, long-eyed lady, do you not stand by his side? For fear of him the trees rain down showers of flowers, and the mountains and clouds pour out water whenever he wishes. Why, proud lady, do you not set your mind on becoming the wife of Rāvaṇa, king of the nairṛtas, king of kings? Queen, you have been told what is right and true. Take my advice, sweet-smiling one, or you will not live." In those last words, "you will not live", the threat of death is plain; by the end of the sarga the rākṣasīs have moved all the way from persuasion to force. Durmukhī's description shows Rāvaṇa's mastery over the powers of nature: even the sun and the wind were held in check by fear of him. Sītā heard it all and kept silent; her answer comes in the next sarga. The rākṣasīs' speeches fall under four heads in turn: lineage, valour, wealth and fear.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
संदिश्य २३.१ आदिश्य
सन्धिः
सम् + दिश्य → संदिश्य — अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + दिश्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
राक्षसीर्निर्जगाम २३.१ राक्षसीः (आदिश्य) निरगच्छत्
सन्धिः
राक्षसीः + निर्जगाम → राक्षसीर्निर्जगाम — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘राक्षसीः’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘निर्जगाम’ ‘निर् + गम्’ लिट्
पुनरन्तःपुरं २३.२ पुनः अन्तर्गृहम्
सन्धिः
पुनः + अन्तःपुरम् → पुनरन्तःपुरम् — विसर्गस्य रेफः
समासः
अन्तः पुरम् — सुप्सुपासमासः (अव्ययपूर्वपदः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
समभिदुद्रुवुः २३.२ सर्वतः अभिधावितवत्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + अभि + द्रु’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
क्रोधमूर्च्छिताः २३.३ कोपेन व्याप्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधेन मूर्च्छिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वैदेहीमिदमब्रुवन् २३.३ वैदेहीम् इदम् ऊचुः
सन्धिः
वैदेहीम् + इदम् + अब्रुवन् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अब्रुवन्’ ब्रू-धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
पौलस्त्यस्य २३.४ पुलस्त्यवंशजस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पुलस्त्य’ शब्दात् अण् (अपत्यार्थे)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
क्रोधताम्राक्षी २३.५ कोपरक्तनयना
सन्धिः
ताम्र + अक्षी → ताम्राक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
क्रोधेन ताम्रे अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
करतलोदरीम् २३.५ कृशोदरीम्
सन्धिः
करतल + उदरी → करतलोदरी — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
करतलम् इव उदरं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
चतुर्थोऽयं २३.६ चतुर्थः एषः
सन्धिः
चतुर्थः + अयम् → चतुर्थोऽयम् — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महर्षिर्मानसः २३.७ महर्षिः मनसः जातः
सन्धिः
महा + ऋषिः → महर्षिः (गुणसन्धिः, आ + ऋ = अर्); महर्षिः + मानसः → महर्षिर्मानसः (रेफः)
समासः
महान् ऋषिः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रजापतिसमप्रभः २३.७ ब्रह्मतुल्यतेजाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रजापतिना समा प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चारुसर्वाङ्गि २३.९ हे सुन्दराङ्गि
सन्धिः
सर्व + अङ्गि → सर्वाङ्गि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
चारूणि सर्वाणि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कोपान्मार्जारसदृशेक्षणा २३.१० क्रोधात् बिडालनेत्रसदृशनयना
सन्धिः
कोपात् + मार्जार → कोपान्मार्जार (अनुनासिकसन्धिः); सदृश + ईक्षणा → सदृशेक्षणा (गुणसन्धिः)
समासः
मार्जारस्य (नेत्रैः) सदृशे ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘कोपात्’ पञ्चमी; ‘सदृशेक्षणा’ प्रथमा
देवास्त्रयस्त्रिंशद्देवराजश्च २३.१० त्रयस्त्रिंशत् देवाः इन्द्रः च
सन्धिः
देवाः + त्रयः → देवास्त्रयः (सकारः); त्रयस्त्रिंशत् + देवराजः → त्रयस्त्रिंशद्देवराजः (जश्त्वम्); देवराजः + च → देवराजश्च (शकारः)
समासः
त्रयः च त्रिंशत् च — द्वन्द्वः (सङ्ख्यासमासः); देवानां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा
वीर्योत्सिक्तस्य २३.११ पराक्रमगर्वितस्य
सन्धिः
वीर्य + उत्सिक्त → वीर्योत्सिक्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
वीर्येण उत्सिक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
संग्रामेष्वनिवर्तिनः २३.११ युद्धेषु अपराङ्मुखस्य
सन्धिः
संग्रामेषु + अनिवर्तिनः → संग्रामेष्वनिवर्तिनः — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
न निवर्तते इति अनिवर्ती — नञ्-उपपदसमासः
विभक्तिः
‘संग्रामेषु’ सप्तमी बहुवचनम्; ‘अनिवर्तिनः’ षष्ठी एकवचनम्
लिप्ससे २३.११ प्राप्तुम् इच्छसि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘लभ्’ धातोः सन्नन्तं लट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
त्वामुपैष्यति २३.१२ त्वां समीपम् आगमिष्यति
सन्धिः
उप + एष्यति → उपैष्यति — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + इ’ धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
नानारत्नोपशोभितम् २३.१३ विविधरत्नैः अलङ्कृतम्
सन्धिः
रत्न + उपशोभितम् → रत्नोपशोभितम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
नानारत्नैः उपशोभितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
तदुत्सृज्य २३.१३ तत् त्यक्त्वा
सन्धिः
तत् + उत्सृज्य → तदुत्सृज्य — जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘उत् + सृज्’ ल्यबन्तम्
विभक्तिः
‘तत्’ द्वितीया; ‘उत्सृज्य’ अव्ययम्
असकृद्भीमवीर्येण २३.१४ बहुवारं भयङ्करपराक्रमेण
सन्धिः
असकृत् + भीम → असकृद्भीम — जश्त्वम्
समासः
न सकृत् — नञ्तत्पुरुषः (अव्ययम्); भीमं वीर्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘भीमवीर्येण’ तृतीया, एकवचनम्
पार्श्वमुपागतः २३.१४ समीपम् आगतः
सन्धिः
पार्श्वम् + उपागतः — मकारस्य संयोगः; उप + आगतः → उपागतः (सवर्णदीर्घसन्धिः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पार्श्वम्’ द्वितीया; ‘उपागतः’ क्तान्तं प्रथमा
नेच्छसेऽधमे २३.१५ हे नीचे, न इच्छसि
सन्धिः
न + इच्छसे → नेच्छसे (गुणसन्धिः); इच्छसे + अधमे → इच्छसेऽधमे (पूर्वरूपम्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘इच्छसे’ लट्, मध्यमपुरुषः (आत्मनेपदम्); ‘अधमे’ सम्बोधनम्
स्मायतापाङ्गि २३.१६ हे दीर्घनेत्रान्ते
सन्धिः
स्म + आयत → स्मायत (सवर्णदीर्घसन्धिः); आयत + अपाङ्गि → आयतापाङ्गि (सवर्णदीर्घसन्धिः)
समासः
आयतौ अपाङ्गौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘स्म’ अव्ययम्; ‘आयतापाङ्गि’ सम्बोधनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मुमुचुर्यस्य २३.१७ यस्य (भयात्) अमुञ्चन्
सन्धिः
मुमुचुः + यस्य → मुमुचुर्यस्य — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘मुमुचुः’ मुच्-धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
नैर्ऋतराजस्य २३.१८ राक्षसराजस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नैर्ऋतानां (राक्षसानां) राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
वाक्यमन्यथा २३.१९ वचनम्, नो चेत्
सन्धिः
वाक्यम् + अन्यथा — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘वाक्यम्’ द्वितीया; ‘अन्यथा’ अव्ययम्