॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः २२

सुन्दरकाण्डम् — द्वाविंशः सर्गः

रावणस्य मासद्वयावधिः सीतायाः भर्त्सना च

कामेन निरुद्धः क्रोधः, द्वयोः मासयोः अवधिः, देवगन्धर्वकन्यानाम् आश्वासनम्, सीतायाः निर्भयं प्रत्युत्तरम्, रावणस्य भीषणं रूपम्, राक्षसीनाम् आदेशः, धान्यमालिन्याः आलिङ्गनम्, रावणस्य गृहप्रतिगमनम्

सीतायाः परुषं वचनं श्रुत्वा रावणः प्रत्युवाच — ‘यथा यथा स्त्रियं सान्त्वयामि तथा तथा परिभूतः भवामि; त्वयि उत्पन्नः कामः सुसारथिः हयान् इव मम क्रोधं नियच्छति, अतः वधार्हाम् अपि त्वां न घातयामि।’ सः द्वयोः मासयोः अवधिं ददाति — तदनन्तरं यदि त्वं मां न इच्छसि, सूदाः प्रातराशार्थं त्वां खण्डशः छेत्स्यन्ति। भर्त्स्यमानां सीतां दृष्ट्वा देवगन्धर्वकन्याः ओष्ठनेत्रवक्त्रसंकेतैः आश्वासयन्ति। सीता निर्भया भूत्वा वदति — ‘न ते कश्चित् हितवादी अस्ति; शचीम् इव रामस्य पत्नीं मां त्वत् अन्यः कः प्रार्थयेत्? द्विरदवत् रामः, शशवत् त्वम्; रामस्य आज्ञा नास्ति, तपः च रक्षामि, अन्यथा त्वां तेजसा भस्म कुर्याम्; तव वधाय एव विधिना एतत् विहितम्।’ क्रुद्धः रावणः नीलजीमूतसंकाशः, श्मशानचैत्यप्रतिमः भयंकरः, भुजंगः इव निःश्वसन् ‘अद्य त्वां नाशयामि’ इति वदति। सः विकृतरूपाः राक्षसीः आदिशति — साम-दान-भेद-दण्डैः सीतां शीघ्रं मद्वशगां कुरुत इति। ततः धान्यमालिनी तम् आलिङ्ग्य ‘अकामया अनया किं, मया क्रीड’ इति वदति। प्रहसन् रावणः देवगन्धर्वनागकन्याभिः परिवृतः मदनमोहितः स्वं वेश्म प्रविवेश।

१कामेन निरुद्धः क्रोधः, मासद्वयस्य अवधिः

१सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसेश्वरः।
प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम्॥

२यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा।
यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा॥

३संनियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः।
द्रवतो मार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः॥

४वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन्किल निबध्यते।
जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते॥

५एतस्मात्कारणान्न त्वां घातयामि वरानने।
वधार्हामवमानार्हां मिथ्या प्रव्रजने रताम्॥

६परुषाणि हि वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम्।
तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः॥

७एवमुक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः।
क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत्॥

८द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे योऽवधिस्ते मया कृतः।
ततः शयनमारोह मम त्वं वरवर्णिनि॥

९द्वाभ्यामूर्ध्वं तु मासाभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम्।
मम त्वां प्रातराशार्थे सूदाश्छेत्स्यन्ति खण्डशः॥

सीतायाः परुषं वचनं श्रुत्वा राक्षसेश्वरः प्रियदर्शनां सीतां विप्रियं प्रत्युवाच। सः स्वस्य अनुभवं सामान्यनियमत्वेन वदति — ‘पुरुषः स्त्रियं यथा यथा सान्त्वयति, तथा तथा तस्याः वश्यः भवति; यथा यथा प्रियं वदति, तथा तथा परिभूतः भवति।’ अत्र रावणस्य अहंकारः आहतः — सः प्रार्थनां स्वस्य अपमानम् इव मन्यते। ‘त्वयि समुत्थितः कामः मम क्रोधं संनियच्छति, यथा सुसारथिः मार्गम् आसाद्य द्रवतः हयान्।’ ‘मनुष्याणां कामः वामः — यस्मिन् जने सः निबध्यते, तस्मिन् अनुक्रोशः स्नेहः च जायते।’ ‘अस्मात् कारणात् वधार्हाम् अवमानार्हां मिथ्या प्रव्रजने रतां त्वां वरानने न घातयामि।’ रावणस्य दृष्ट्या सीतायाः पातिव्रत्यं ‘मिथ्याप्रव्रज्या’ — व्यर्थं वैराग्यम्। ‘मैथिलि, यानि यानि परुषाणि वाक्यानि माम् ब्रवीषि, तेषु तेषु तव दारुणः वधः एव युक्तः।’ एवम् उक्त्वा क्रोधसंरम्भसंयुक्तः राक्षसाधिपः सीताम् उत्तरम् अब्रवीत् — ‘मया ते यः अवधिः कृतः, तौ द्वौ मासौ मया रक्षितव्यौ; ततः वरवर्णिनि, मम शयनम् आरोह।’ ‘द्वाभ्यां मासाभ्याम् ऊर्ध्वं यदि मां भर्तारं न इच्छसि, तर्हि सूदाः मम प्रातराशार्थे त्वां खण्डशः छेत्स्यन्ति।’ मासद्वयस्य अवधिः अत्र प्रथमं स्पष्टं श्रूयते, सः एव अग्रे कथायाः कालमर्यादा भविष्यति — हनूमान् एतत् सर्वं शृणोति, रामाय च निवेदयिष्यति। कामस्य क्रोधस्य च द्वन्द्वः अस्मिन् खण्डे रावणस्य चित्ते स्पष्टः — एकः तं सीतां प्रति आकर्षति, अपरः तां नाशयितुं प्रेरयति। सारथिहयोपमा तस्य आत्मनिरीक्षणं सूचयति, किन्तु सः संयमं धर्मात् न, कामात् एव करोति; अतः तस्य संयमः अपि अधर्ममूलः। ‘प्रातराशार्थे’ इति क्रूरं वचनं राक्षसजातेः नरमांसभक्षणं स्मारयति, येन भयं पराकाष्ठां प्राप्नोति। ‘मम सान्त्वनं मम एव अपमानम्’ इति रावणस्य तर्कः अभिमानिनः स्वभावं दर्शयति — सः प्रेम याचनारूपेण न, अधिकाररूपेण एव कल्पयति। सीतायाः परुषवचनानि वस्तुतः सत्यानि, किन्तु तस्य दृष्ट्या तानि वधार्हस्य अपराधस्य लक्षणानि। अवधिदानं दयायाः अभिनयः, वस्तुतः तु भीषणतरः दण्डः — प्रतिदिनं मरणस्य प्रतीक्षा।

When he heard Sītā's harsh words, the lord of the rākṣasas answered the lovely woman with words she did not want to hear. He turned his own experience into a general rule: "The more a man soothes a woman, the more he falls into her power; the more kindly he speaks, the more he is slighted." His pride was wounded; he took his own wooing as a humiliation. "The desire that has arisen in me for you holds back my anger, as a good charioteer reins in horses bolting from the road. Desire in men is perverse: wherever it is bound, tenderness and affection spring up. That is the only reason, lovely-faced one, that I do not have you killed, though you deserve death and contempt, devoted as you are to a sham renunciation." In Rāvaṇa's eyes her faithfulness to her husband was nothing but a pointless show of detachment. "For every harsh word you speak to me, Maithilī, a cruel death would be the fitting answer." Then, full of the vehemence of anger, the king of the rākṣasas went on: "I will keep the term I have set you, two months. After that, lovely lady, you will climb into my bed. When those two months are past, if you still do not want me for your husband, my cooks will cut you into pieces for my morning meal." Here for the first time the two-month limit is heard plainly, and it will set the clock for the rest of the story: Hanumān hears all of it and will report it to Rāma. In this passage the struggle between desire and anger in Rāvaṇa's mind is laid bare: one draws him towards Sītā, the other drives him to destroy her. The image of the charioteer shows a certain self-awareness, but his restraint comes from lust, not from dharma, and so even his restraint is rooted in wrong. The cruel words "for my morning meal" recall that rākṣasas eat human flesh, and bring the terror to its height. His reasoning that his own gentleness is his own humiliation shows the nature of a proud man: he imagines love not as asking but as owning. Sītā's harsh words were simply true, but to him they were crimes deserving death. And the grant of a respite was only a show of mercy; in truth it was a harsher punishment, a daily waiting for death.

२देवगन्धर्वकन्यानाम् आश्वासनम्

१०तां भर्त्स्यमानां सम्प्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम्।
देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विकृतेक्षणाः॥

११ओष्ठप्रकारैरपरा नेत्रैर्वक्त्रैस्तथापराः।
सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा॥

१२ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम्।
उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौटीर्यगर्वितम्॥

राक्षसेन्द्रेण एवं भर्त्स्यमानां जानकीं सम्प्रेक्ष्य रावणेन आहृताः देवगन्धर्वकन्याः विकृतेक्षणाः विषेदुः — तासाम् अपि नेत्राणि दुःखेन विकृतानि। काश्चित् ओष्ठप्रकारैः, अपराः नेत्रैः, अन्याः वक्त्रैः संकेतैः तेन रक्षसा तर्जितां सीताम् आश्वासयामासुः। ताः स्वयं बन्दिन्यः, तथापि सीतायाः दुःखे सहानुभूतिं दर्शयन्ति — रावणस्य भयात् वाचा न, केवलं संकेतैः। एषः लघुः प्रसङ्गः रावणस्य अन्तःपुरस्य सत्यं स्वरूपं प्रकाशयति — तत्र बहवः स्त्रियः अनिच्छया एव निवसन्ति। ताभिः आश्वासिता सीता राक्षसाधिपं रावणम् आत्महितं वृत्तशौटीर्यगर्वितं वाक्यम् उवाच — स्वस्य सदाचारस्य (पातिव्रत्यस्य) पत्युः शौर्यस्य च गर्वेण पूर्णम्। मौनसंकेतैः एव सीतायाः धैर्यं पुनः उद्दीप्तं भवति — एषा मनोवैज्ञानिकी सूक्ष्मता कवेः। तासां करुणा सीतायाः एकाकित्वं किञ्चित् अपनयति। ‘शौटीर्य’ इति शब्दः मुद्रिते, समीक्षिते ‘शौण्डीर्य’; उभयोः अर्थः वीरता एव।

Seeing Jānakī threatened like this by the lord of the rākṣasas, the maidens of the gods and gandharvas whom Rāvaṇa had carried off were dismayed, their own eyes distorted with grief. Some with movements of their lips, others with their eyes, others with looks of the face, they comforted Sītā in her fear of that rākṣasa. They were captives themselves, and yet they showed her their sympathy, not in words, for they feared Rāvaṇa, but only by signs. This small incident reveals what Rāvaṇa's women's quarters truly were: many women lived there against their will. Comforted by them, Sītā spoke to Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, words for her own good, proud with the pride of her own conduct as a faithful wife and of her husband's valour. With the poet's fine insight into the mind, those silent signs alone rekindled her courage, and their compassion eased her loneliness a little.

३सीतायाः निर्भयं प्रत्युत्तरम्

१३नूनं न ते जनः कश्चिदस्मिन्निःश्रेयसि स्थितः।
निवारयति यो न त्वां कर्मणोऽस्माद्विगर्हितात्॥

१४मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः।
त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः॥

१५राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः।
उक्तवानसि यत्पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे॥

१६यथा दृप्तश्च मातंगः शशश्च सहितौ वने।
तथा द्विरदवद्रामस्त्वं नीच शशवत्स्मृतः॥

१७स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे।
चक्षुषो विषये तस्य न यावदुपगच्छसि॥

१८इमे ते नयने क्रूरे विकृते कृष्णपिंगले।
क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्य निरीक्षतः॥

१९तस्य धर्मात्मनः पत्नी स्नुषा दशरथस्य च।
कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यति॥

२०असंदेशात्तु रामस्य तपसश्चानुपालनात्।
न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्मार्हतेजसा॥

२१नापहर्तुमहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः।
विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः॥

२२शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च।
अपोह्य रामं कस्माच्चिद्दारचौर्यं त्वया कृतम्॥

सीता वदति — ‘नूनम् अस्मिन् नगरे तव निःश्रेयसि स्थितः कश्चित् जनः नास्ति, यः त्वाम् अस्मात् विगर्हितात् कर्मणः निवारयति।’ पूर्वसर्गे यत् उक्तं ‘सन्तः न सन्ति वा’, तत् एव अत्र पुनः दृढतरम्। ‘शचीपतेः शचीम् इव धर्मात्मनः रामस्य पत्नीं मां त्रिषु लोकेषु त्वत् अन्यः कः मनसा अपि प्रार्थयेत्?’ ‘राक्षसाधम, अमिततेजसः रामस्य भार्यां प्रति यत् पापं त्वया उक्तं, तस्मात् क्व गतः मोक्ष्यसे?’ ‘यथा वने दृप्तः मातंगः शशः च सहितौ स्याताम्, तथा द्विरदवत् रामः, नीच, त्वं शशवत् स्मृतः।’ ‘सः त्वम् इक्ष्वाकुनाथं क्षिपन् न लज्जसे, यावत् तस्य चक्षुषः विषये न उपगच्छसि।’ ‘अनार्य, मां निरीक्षमाणस्य ते इमे क्रूरे विकृते कृष्णपिङ्गले नयने कस्मात् क्षितौ न पतिते?’ ‘तस्य धर्मात्मनः पत्नीं दशरथस्य स्नुषां मां प्रति व्याहरतः ते जिह्वा कथं न शीर्यति?’ ततः सीतायाः तेजसः उद्घोषः — ‘दशग्रीव, भस्मार्हं त्वां मम तेजसा भस्म न करोमि, रामस्य असंदेशात् (आज्ञाभावात्) तपसः अनुपालनात् च।’ पतिव्रतायाः तेजः शापरूपेण प्रयोक्तुं शक्यं, किन्तु सा तत् न करोति — रामस्य कीर्तेः, स्वस्य तपसः च रक्षणाय। ‘धीमतः रामस्य भार्या अहं त्वया अपहर्तुं न शक्या आसम्; तव वधार्थाय एव विधिना एतत् विहितम्, अत्र संशयः नास्ति।’ ‘धनदस्य भ्राता, शूरः, बलैः समुदितः अपि त्वं रामम् अपोह्य कस्मात् दारचौर्यं कृतवान्?’ प्रश्नः एव उत्तरम् — शूरः चेत् सम्मुखं युध्येत। अस्मिन् खण्डे सीतायाः वाणी पूर्वसर्गात् अपि तीक्ष्णतरा; तत्र सा हितम् उपदिशति स्म, अत्र सा रावणस्य नीचतां साक्षात् घोषयति। हस्तिशशयोः उपमा बलस्य अतुल्यत्वं दर्शयति, नेत्रपतनस्य जिह्वाशीर्णतायाः च शापसदृशाः प्रश्नाः पातकस्य गुरुत्वं दर्शयन्ति। ‘भस्म न करोमि’ इति वचनं सीतायाः संयमस्य प्रमाणम् — शक्तिः अस्ति, किन्तु धर्मेण नियता। तस्याः अवस्थानस्य दैन्यं तस्याः वचनस्य धैर्येण सर्वथा विपरीतम्। शचीपुरन्दरयोः उपमया सा स्वं देवराजस्य पत्न्याः समां दर्शयति, रावणं च तस्याः अपहर्तुः असुरस्य स्थाने स्थापयति। ‘दशरथस्य स्नुषा’ इति स्वस्य कुलगौरवस्य स्मरणम् अपि रावणस्य ‘अर्थहीनः रामः’ इति निन्दायाः उत्तरम्। ‘विधिना विहितम्’ इति वचनेन सा स्वस्य अपहरणम् अपि रावणवधस्य निमित्तम् इति व्याख्याति — दुःखे अपि दैवस्य न्यायं पश्यति।

"Surely there is no one in this city who wishes you well," Sītā said, "no one who would hold you back from this shameful deed." What she had asked before, whether there were no good men in Laṅkā, she now said more firmly still. "Who in the three worlds but you would so much as think of seeking me, the wife of the righteous Rāma, any more than one would seek Śacī, the wife of Indra? Vilest of rākṣasas, where can you go to escape the sin you have spoken against the wife of Rāma, whose splendour has no bounds? If a proud elephant and a hare were to meet in the forest, Rāma would be the elephant and you, base one, the hare. You are not ashamed to abuse the lord of the Ikṣvākus, so long as you stay out of range of his eyes. Ignoble one, why have those cruel, misshapen, black and tawny eyes of yours not dropped to the ground as you look at me? I am the wife of that righteous man and the daughter-in-law of Daśaratha; how is it that your tongue does not rot as you speak to me?" Then she declared the power she held: "Ten-necked one, you deserve to be burnt to ashes, and I do not burn you with my own fiery power only because Rāma has given no such command and because I would keep my austerity." A faithful wife's power could be loosed as a curse, but she did not use it, to protect Rāma's glory and her own discipline. "You could never have carried me off from the wise Rāma. Fate ordained this for your destruction; of that there is no doubt. Brother of Kubera, the giver of wealth, brave as you are and furnished with armies, why did you first get Rāma out of the way and then steal his wife?" The question is its own answer: a brave man would have fought face to face. Her words here are sharper even than in the previous sarga; there she had counselled him for his own good, here she proclaimed his baseness to his face. The elephant and the hare show the gulf between their strength, and her questions about his eyes falling and his tongue rotting, like curses, show how grave his sin was. "I do not burn you to ashes" is proof of her self-control: the power was there, but held in check by dharma. The misery of her situation stood in utter contrast to the courage of her words. By likening herself to Śacī, wife of Indra, she placed herself beside the queen of the gods and cast Rāvaṇa as the demon who would abduct her. Calling herself Daśaratha's daughter-in-law recalled the glory of her family and answered Rāvaṇa's sneer that Rāma was a pauper. And by saying that fate had ordained this, she explained even her own abduction as the means of Rāvaṇa's death; in her sorrow she still saw the justice of destiny.

४क्रुद्धस्य रावणस्य भीषणं रूपम्, नाशस्य धमकी

२३सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः।
विवृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत॥

२४नीलजीमूतसंकाशो महाभुजशिरोधरः।
सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान्दीप्तजिह्वोग्रलोचनः॥

२५चलाग्रमुकुटप्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः।
रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्तांगदविभूषणः॥

२६श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन सुसंवृतः।
अमृतोत्पादने नद्धो भुजंगेनेव मन्दरः॥

२७ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः।
शुशुभेऽचलसंकाशः शृंगाभ्यामिव मन्दरः॥

२८तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः।
रक्तपल्लवपुष्पाभ्यामशोकाभ्यामिवाचलः॥

२९स कल्पवृक्षप्रतिमो वसन्त इव मूर्तिमान्।
श्मशानचैत्यप्रतिमो भूषितोऽपि भयंकरः॥

३०अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः।
उवाच रावणः सीतां भुजंग इव निःश्वसन्॥

३१अनयेनाभिसम्पन्नमर्थहीनमनुव्रते।
नाशयाम्यहमद्य त्वां सूर्यः संध्यामिवौजसा॥

३२इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः।
संदिदेश ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः॥

सीतायाः वचनं श्रुत्वा राक्षसाधिपः रावणः क्रूरे नयने विवृत्य जानकीम् अन्ववैक्षत। कविः इदानीं तस्य रूपं विस्तरेण वर्णयति — सः नीलजीमूतसंकाशः, महाभुजः, महाशिरोधरः, सिंहसत्त्वगतिः, श्रीमान्, दीप्तजिह्वः, उग्रलोचनः आसीत्। चलाग्रमुकुटेन प्रांशुः, चित्रमाल्यानुलेपनः, रक्तमाल्याम्बरधरः, तप्तकाञ्चनाङ्गदैः विभूषितः। महता मेचकेन (कृष्णवर्णेन) श्रोणीसूत्रेण सुसंवृतः सः अमृतमन्थने भुजंगेन (वासुकिना) नद्धः मन्दरः इव आसीत्। परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां सः अचलसंकाशः शृङ्गाभ्यां मन्दरः इव शुशुभे। तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः सः रक्तपल्लवपुष्पाभ्याम् अशोकाभ्याम् अचलः इव। सः कल्पवृक्षप्रतिमः, मूर्तिमान् वसन्तः इव, तथापि भूषितः अपि श्मशानचैत्यप्रतिमः भयंकरः — यथा श्मशानस्य देवालयः अलङ्कृतः अपि मरणं सूचयति। अत्र मुद्रणे पादटिप्पणी — प्राचीनकाले श्मशानसमीपे वधस्थानं देवालयरूपं भवति स्म, वधात् पूर्वं तत् अलङ्क्रियते स्म, अतः अलङ्कृतम् अपि भयावहम्। २७ २९ इति श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ। कोपसंरक्तलोचनः सः वैदेहीम् अवेक्षमाणः भुजंगः इव निःश्वसन् उवाच — ‘अनयेन अभिसम्पन्नम् अर्थहीनं रामम् अनुव्रते, अद्य त्वां नाशयामि, यथा सूर्यः ओजसा संध्याम्।’ एवम् उक्त्वा शत्रुरावणः राजा रावणः घोरदर्शनाः सर्वाः राक्षसीः संदिदेश। रूपवर्णने सौन्दर्यं भयं च सम्मिश्रिते — मन्दरः, कल्पवृक्षः, वसन्तः इति शोभनानि उपमानानि, भुजंगः, श्मशानचैत्यम् इति भयानकानि। एवं कविः दर्शयति यत् रावणस्य ऐश्वर्यं तस्य क्रूरतां न आच्छादयति। ‘तप्ताङ्गद’ इति पदे ‘प्त’ संयुक्ताक्षरं पृष्ठे दृष्टम्। संध्यायाः उपमा अपि सार्थका — सूर्योदये प्रातःसंध्या स्वयम् एव लीयते, तथा सीतायाः नाशः रावणस्य दृष्ट्या स्वाभाविकः। मन्दरस्य उपमा त्रिधा प्रयुक्ता — श्रोणीसूत्रेण वासुकिनद्धः मन्दरः, भुजाभ्यां शृङ्गद्वययुक्तः मन्दरः, कुण्डलाभ्याम् अशोकद्वययुक्तः अचलः इति। एतेन रावणस्य कायस्य विशालता स्थैर्यं च सूच्यते। किन्तु अमृतमन्थने मन्दरः देवासुराणां साधनम् एव आसीत्, स्वतन्त्रः न — तथा रावणः अपि दैवस्य हस्ते साधनम् इति सूक्ष्मा व्यञ्जना। नीलमेघस्य उपमा रामस्य अपि वर्णे प्रयुज्यते, किन्तु तत्र सौम्यता, अत्र भयानकता। ‘अनयेनाभिसम्पन्नम् अर्थहीनम्’ इति रामनिन्दा सीतायाः ‘दरिद्रः रामः’ इति रावणस्य पूर्वतर्कस्य पुनरावृत्तिः। एतावत् विस्तरेण रूपवर्णनं कविः अत्र किमर्थं करोति इति चेत् — सीतायाः निर्भयवचनस्य गौरवं दर्शयितुम्; एतादृशस्य भीषणस्य पुरतः अपि सा न विचलिता।

When he heard Sītā's words, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, rolled his cruel eyes and glared at Jānakī. Now the poet describes him at length. He was like a dark rain-cloud, with mighty arms and a great neck, with the gait and strength of a lion, splendid, with a flaming tongue and fierce eyes. Tall, with the tip of his crown quivering, he wore bright garlands and unguents, red garlands and red garments, and armlets of refined gold. Girt about his hips with a great dark girdle, he looked like Mount Mandara bound by the serpent Vāsuki at the churning of the ocean for the nectar. With his two full arms he shone like a mountain, like Mandara with its two peaks. Adorned with earrings the colour of the rising sun, he was like a mountain with two aśoka trees in red leaf and flower. He was like the wishing tree, like spring in bodily form, and yet, for all his finery, he was terrible, like a shrine at a cremation ground. In ancient times the place of execution near the burning ground took the form of a shrine and was decorated before an execution; however well adorned, it was a place of dread. His eyes red with anger, glaring at Vaidehī and hissing like a snake, he said: "You who follow a man with neither sense nor wealth, I will destroy you today, as the sun with its power destroys the twilight." Having said this, King Rāvaṇa, who makes his enemies wail, gave his orders to all the fearsome rākṣasīs. In this portrait beauty and terror are blended: Mandara, the wishing tree and spring are lovely comparisons, the snake and the cremation shrine frightening ones, and so the poet shows that Rāvaṇa's splendour did not hide his cruelty. The twilight image fits too: at sunrise the dawn twilight simply fades away, and so to Rāvaṇa Sītā's destruction seemed a matter of course. The image of Mandara is used three times, the mountain bound by the serpent for the girdle, the mountain with two peaks for the arms, the mountain with two aśoka trees for the earrings, conveying the size and solidity of his body. Yet at the churning Mandara was only an instrument of the gods and demons, not its own master, and there is a quiet hint that Rāvaṇa too is only an instrument in the hands of fate. The dark cloud is an image also used for Rāma's colour, but there it is gentle and here it is menacing. His sneer that Rāma was without policy or wealth repeated his earlier argument that Rāma was a pauper. Why does the poet linger so long over his appearance here? To show the weight of Sītā's fearless words: even before so terrible a figure she did not waver.

५विकृतरूपाणां राक्षसीनाम् आदेशः

३३एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा।
गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम्॥

३४हस्तिपद्यश्वपद्यौ च गोपदीं पादचूलिकाम्।
एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम्॥

३५अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम्।
अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वानखामपि॥

३६अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम्।
यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी॥

३७तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य वा।
प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः॥

३८आवर्जयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च।
इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः॥

रावणः राक्षसीनां नामानि रूपाणि च गणयन् आदिशति — एकाक्षीम्, एककर्णाम्, कर्णप्रावरणाम्, गोकर्णीम्, हस्तिकर्णीम्, लम्बकर्णीम्, अकर्णिकाम्, हस्तिपदीम्, अश्वपदीम्, गोपदीम्, पादचूलिकाम्, एकपादीम्, पृथुपादीम्, अपादिकाम्, अतिमात्रशिरोग्रीवाम्, अतिमात्रकुचोदरीम्, अतिमात्रास्यनेत्राम्, दीर्घजिह्वानखाम्, अनासिकाम्, सिंहमुखीं, गोमुखीं, सूकरीमुखीं च। एतासां विकृतरूपाणां सूची सीतायाः परितः भयस्य वलयं रचयति। ‘राक्षस्यः, यथा जानकी सीता क्षिप्रं मद्वशगा भवति, तथा सर्वाः समेत्य पृथक् वा क्षिप्रं कुरुत — प्रतिलोमैः अनुलोमैः च, सामदानादिभिः भेदनैः, दण्डस्य उद्यमनेन च वैदेहीम् आवर्जयत।’ चत्वारः उपायाः — साम, दानं, भेदः, दण्डः — राजनीतेः सर्वे उपायाः एकस्याः अबलायाः विरुद्धं प्रयुज्यन्ते; एतत् एव रावणस्य पराजयस्य प्रमाणम्। एवं राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः प्रतिसमादिश्य कामक्रोधाभ्यां व्याकुलः जानकीं प्रति गर्जत। अत्र मुद्रिते श्लोकविभागः अर्धेन अपसृतः — ‘आवर्जयत…’ इति ३८तमस्य पूर्वार्धम्, तस्य उत्तरार्धं ‘इति प्रतिसमादिश्य…’; एवम् एव ३९–४३ पर्यन्तं प्रत्येकः श्लोकः पूर्वस्य वाक्यस्य अन्तिमम् अर्धं नूतनस्य वाक्यस्य आदिम् अर्धं च धारयति। हिन्दीटीकायाम् ‘३८½’, ‘३९½’ इत्यादयः भिन्नाङ्काः अपि एतत् एव सूचयन्ति। अङ्गवैकृत्यानां सूची केवलं भयानकरसाय न, अपितु रावणस्य सेवकानाम् असंस्कृतं स्वरूपं दर्शयितुम् अपि। एताः एव राक्षस्यः अग्रिमयोः सर्गयोः सीतां भर्त्सयिष्यन्ति, तासु केचन (एकजटा, हरिजटा, विकटा, दुर्मुखी इत्यादयः) नामतः उक्ताः भविष्यन्ति। ‘पुनः पुनः’ इति पदेन आदेशस्य आग्रहः, ‘गर्जत’ इति पदेन तस्य कोपस्य उग्रता च सूच्येते।

Rāvaṇa named the rākṣasīs by their shapes as he gave his orders: the one-eyed, the one-eared, those whose ears wrapped them round, the cow-eared, the elephant-eared, the long-eared and the earless; those with the feet of elephants, horses and cows, those with hair on their feet, the one-footed, the broad-footed and the footless; those with monstrous heads and necks, monstrous breasts and bellies, monstrous mouths and eyes, long tongues and nails; the noseless, the lion-faced, the cow-faced and the sow-faced. The list of these deformed creatures forms a ring of fear around Sītā. "Rākṣasīs, all of you, together or one by one, act quickly so that Sītā, Janaka's daughter, soon comes under my control. With measures harsh and gentle, with conciliation, gifts and sowing dissension, and by raising the rod of punishment, win Vaidehī over." The four means of statecraft, conciliation, gifts, dissension and force, all of them turned against one helpless woman: that in itself proves Rāvaṇa's defeat. Having given these orders again and again, the lord of the rākṣasas, his mind overcome by desire and anger, roared at Jānakī. The catalogue of deformities is not only meant to terrify; it also shows how uncouth Rāvaṇa's servants were. These same rākṣasīs will menace Sītā in the next two sargas, and some of them, Ekajaṭā, Harijaṭā, Vikaṭā, Durmukhī and others, will be named. "Again and again" shows how he insisted, and "roared" how violent his anger was.

६धान्यमालिन्याः वचनम्, रावणस्य गृहप्रतिगमनम्

३९काममन्युपरीतात्मा जानकीं प्रति गर्जत।
उपगम्य ततः क्षिप्रं राक्षसी धान्यमालिनी॥

४०परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत्।
मया क्रीड महाराज सीतया किं तवानया॥

४१विवर्णया कृपणया मानुष्या राक्षसेश्वर।
नूनमस्यां महाराज न देवा भोगसत्तमान्॥

४२विदधत्यमरश्रेष्ठास्तव बाहुबलार्जितान्।
अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते॥

४३इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना।
एवमुक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली।
प्रहसन्मेघसंकाशो राक्षसः स न्यवर्तत॥

४४प्रस्थितः स दशग्रीवः कम्पयन्निव मेदिनीम्।
ज्वलद्भास्करसंकाशं प्रविवेश निवेशनम्॥

४५देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च तास्ततः।
परिवार्य दशग्रीवं प्रविशुस्ता गृहोत्तमम्॥

४६स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः।
विहाय सीतां मदनेन मोहितः स्वमेव वेश्म प्रविवेश रावणः॥

ततः धान्यमालिनी नाम राक्षसी शीघ्रम् उपगम्य दशग्रीवं परिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘महाराज, मया सह क्रीड; अनया विवर्णया कृपणया मानुष्या सीतया तव किम्?’ हिन्दीटीकायां सा राक्षसीनां स्वामिनी मन्दोदरी तथा धान्यमालिनी इति द्वे उक्ते। ‘नूनं महाराज, अस्यां अमरश्रेष्ठाः तव बाहुबलार्जितान् भोगसत्तमान् न विदधति — अस्याः भाग्ये ते न लिखिताः।’ ततः सा नीतिवाक्यं वदति — ‘अकामां स्त्रियं कामयमानस्य शरीरम् उपतप्यते; इच्छन्तीं कामयमानस्य प्रीतिः शोभना भवति।’ सा रावणस्य रक्षणम् इव करोति, किन्तु तस्याः वचने अपि सत्यं निहितम् — बलात्कारेण न प्रीतिः। एवम् उक्तः राक्षस्या समुत्क्षिप्तः (दूरम् आनीतः) बली मेघसंकाशः राक्षसः प्रहसन् न्यवर्तत। सः दशग्रीवः मेदिनीं कम्पयन् इव प्रस्थितः, ज्वलद्भास्करसंकाशं निवेशनं प्रविवेश। देवगन्धर्वकन्याः नागकन्याः च दशग्रीवं परिवार्य तेन सह उत्तमं गृहं प्रविविशुः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन — ‘धर्मपराम् अवस्थितां प्रवेपमानां मैथिलीं परिभर्त्स्य, सीतां विहाय मदनेन मोहितः रावणः स्वम् एव वेश्म प्रविवेश।’ ‘मदनेन मोहितः’ इति सर्गान्तस्य वचनं रावणस्य सर्वं व्यवहारं व्याख्याति — सः कामस्य दासः, न स्वामी। सीता ‘धर्मपरा’ ‘अवस्थिता’ इति — भयात् कम्पमाना अपि निश्चले धर्मे स्थिता। अस्मिन् खण्डे ४१ ४२ ४४ इत्येषां केचन अर्धश्लोकाः वुल्गेटमात्राः; ४३तमः श्लोकः मुद्रिते षट्पादः। धान्यमालिन्याः आलिङ्गनेन रावणस्य क्रोधः शाम्यति, सीतायाः तात्कालिकं संकटं च अपगच्छति — किन्तु राक्षसीनां भर्त्सना अग्रिमसर्गेषु आरभ्यते। रावणः ‘प्रहसन्’ प्रतिगच्छति — अपमानस्य क्रोधः हास्ये परिणतः, यत् तस्य चञ्चलस्य मनसः लक्षणम्। तस्य प्रस्थाने भूकम्पस्य वर्णनम्, गृहस्य भास्करसंकाशत्वं, कन्यानां परिवारः च तस्य ऐश्वर्यं पुनः स्मारयन्ति; तस्य विपरीतं सीता एकाकिनी राक्षसीभिः परिवृता शिंशपामूले तिष्ठति। धान्यमालिन्याः नीतिवाक्यं रावणस्य अन्तःपुरे अपि विवेकस्य अंशः अस्ति इति दर्शयति, यद्यपि तस्याः उद्देश्यः स्वार्थः एव।

Then a rākṣasī named Dhānyamālinī quickly came up, embraced the Ten-necked One and said: "Great king, sport with me. What do you want with this pallid, pitiable human woman Sītā? Surely, great king, the best of the immortals have not written in her fate the choicest pleasures that the strength of your arms has won." Then she offered a piece of wisdom: "A man who desires a woman who does not want him only torments his own body, but a man who desires a woman who wants him finds lovely delight." She seemed to be protecting Rāvaṇa, but there was truth in her words too: love cannot be won by force. Drawn away by the rākṣasī as she spoke, the mighty rākṣasa, like a dark cloud, turned back laughing. As the Ten-necked One set out he seemed to make the earth tremble, and he entered his dwelling, which blazed like the sun. The maidens of the gods and gandharvas and the serpent maidens surrounded him and went with him into that splendid house. So, having threatened Maithilī, who trembled yet stood firm and intent on dharma, Rāvaṇa left Sītā and, infatuated by desire, went into his own house. The words "infatuated by desire" at the close of the sarga explain all his conduct: he is desire's slave, not its master. Sītā, by contrast, is "intent on dharma" and "standing firm": though she shook with fear, she stood in unshaken dharma. Dhānyamālinī's embrace cooled Rāvaṇa's anger and turned aside the danger of the moment, but the rākṣasīs' threats begin in the sargas that follow. Rāvaṇa went back laughing, his anger at being insulted turned to laughter, the mark of a fickle mind. The trembling earth as he left, the sun-bright house and the train of maidens recall his splendour once more, while Sītā stands alone at the foot of the śiṃśapā tree, surrounded by rākṣasīs. Dhānyamālinī's saying shows that even in Rāvaṇa's women's quarters there was a grain of good sense, though her own motive was only self-interest.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
सान्त्वयिता २२.२ सान्त्वनं कुर्वन्, प्रियवादी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सान्त्व्’ धातोः तृच्-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिभूतस्तथा २२.२ अपमानितः तथा
सन्धिः
परिभूतः + तथा → परिभूतस्तथा — विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + भू’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संनियच्छति २२.३ सम्यक् निरुणद्धि
सन्धिः
सम् + नियच्छति — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + नि + यम्’ धातोः लट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
तस्मिंस्त्वनुक्रोशः २२.४ तस्मिन् तु करुणा
सन्धिः
तस्मिन् + तु → तस्मिंस्तु (नकारस्य रुत्वम्, अनुस्वारः, सकारः); तु + अनुक्रोशः → त्वनुक्रोशः (यण्सन्धिः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘तस्मिन्’ सप्तमी; ‘अनुक्रोशः’ प्रथमा
वधार्हामवमानार्हां २२.५ वधयोग्याम् अपमानयोग्यां च
सन्धिः
वध + अर्हाम् → वधार्हाम्; अवमान + अर्हाम् → अवमानार्हाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
वधम् अर्हति इति वधार्हा — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
योऽवधिस्ते २२.८ यः कालमर्यादा तव (कृते)
सन्धिः
यः + अवधिः → योऽवधिः (विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम्); अवधिः + ते → अवधिस्ते (सकारः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अवधिः’ प्रथमा एकवचनम्; ‘ते’ चतुर्थी/षष्ठी
प्रातराशार्थे २२.९ प्रातर्भोजनार्थम्
सन्धिः
प्रातर् + आश → प्रातराश (रेफस्य संयोगः); आश + अर्थे → आशार्थे (सवर्णदीर्घसन्धिः)
समासः
प्रातः आशः (भोजनम्) — सुप्सुपासमासः; तस्य अर्थः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
सूदाश्छेत्स्यन्ति २२.९ पाचकाः खण्डयिष्यन्ति
सन्धिः
सूदाः + छेत्स्यन्ति → सूदाश्छेत्स्यन्ति — विसर्गस्य शकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘सूदाः’ प्रथमा बहुवचनम्; ‘छेत्स्यन्ति’ छिद्-धातोः लृट्
विषेदुर्विकृतेक्षणाः २२.१० विकृतनेत्राः सत्यः विषण्णाः अभवन्
सन्धिः
विषेदुः + विकृत → विषेदुर्विकृत (विसर्गस्य रेफः); विकृत + ईक्षणाः → विकृतेक्षणाः (गुणसन्धिः)
समासः
विकृतानि ईक्षणानि यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘विषेदुः’ ‘वि + सद्’ लिट्; ‘विकृतेक्षणाः’ प्रथमा बहुवचनम्
ओष्ठप्रकारैरपरा २२.११ ओष्ठसंकेतैः काश्चित्
सन्धिः
ओष्ठप्रकारैः + अपराः → ओष्ठप्रकारैरपराः — विसर्गस्य रेफः
समासः
ओष्ठस्य प्रकाराः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘ओष्ठप्रकारैः’ तृतीया बहुवचनम्
वृत्तशौटीर्यगर्वितम् २२.१२ सदाचारेण पतिशौर्येण च गर्वयुक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वृत्तं च शौटीर्यं च (द्वन्द्वः), ताभ्यां गर्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कश्चिदस्मिन्निःश्रेयसि २२.१३ कोऽपि अस्मिन् हिते (स्थितः)
सन्धिः
कश्चित् + अस्मिन् → कश्चिदस्मिन् (जश्त्वम्); अस्मिन् + निःश्रेयसि → अस्मिन्निःश्रेयसि
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘निःश्रेयसि’ सप्तमी एकवचनम्
प्रार्थयेन्मनसापि २२.१४ मनसा अपि याचेत
सन्धिः
प्रार्थयेत् + मनसा → प्रार्थयेन्मनसा (अनुनासिकसन्धिः); मनसा + अपि → मनसापि (सवर्णदीर्घः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘प्रार्थयेत्’ विधिलिङ्; ‘मनसा’ तृतीया
द्विरदवद्रामस्त्वं २२.१६ गजवत् रामः, त्वम् (शशवत्)
सन्धिः
द्विरदवत् + रामः → द्विरदवद्रामः (जश्त्वम्); रामः + त्वम् → रामस्त्वम् (सकारः)
समासः
द्वौ रदौ यस्य सः द्विरदः — बहुव्रीहिः; ‘वत्’ तद्धितः
विभक्तिः
‘रामः’ ‘त्वम्’ प्रथमा
क्षिपन्निह २२.१७ निन्दन् अत्र
सन्धिः
क्षिपन् + इह → क्षिपन्निह — ङमुडागमः (नकारद्वित्वम्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘क्षिपन्’ शत्रन्तं प्रथमा
कृष्णपिंगले २२.१८ कृष्णपीतवर्णे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृष्णे च पिङ्गले च — द्वन्द्वगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘नयने’ इत्यस्य विशेषणम्)
असंदेशात्तु २२.२० आज्ञायाः अभावात्
सन्धिः
असंदेशात् + तु → असंदेशात्तु
समासः
न संदेशः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
भस्मार्हतेजसा २२.२० भस्मीकरणसमर्थेन तेजसा
सन्धिः
भस्म + अर्ह → भस्मार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
भस्मार्हं (त्वाम्) — अथवा भस्म कर्तुम् अर्हं तेजः, तेन — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
धनदभ्रात्रा २२.२२ कुबेरस्य भ्रात्रा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धनं ददाति इति धनदः (उपपदसमासः), तस्य भ्राता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
दारचौर्यं २२.२२ परपत्नीहरणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दाराणां चौर्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
जानकीमन्ववैक्षत २२.२३ जानकीम् अपश्यत्
सन्धिः
जानकीम् + अन्ववैक्षत — मकारस्य संयोगः; अनु + अवैक्षत → अन्ववैक्षत (यण्सन्धिः)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + अव + ईक्ष्’ लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
दीप्तजिह्वोग्रलोचनः २२.२४ ज्वलज्जिह्वः भीषणनेत्रः च
सन्धिः
जिह्व + उग्र → जिह्वोग्र — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
दीप्ता जिह्वा उग्रे लोचने च यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्तांगदविभूषणः २२.२५ रक्तमालावस्त्रधारी तप्तसुवर्णकेयूरभूषितः
सन्धिः
माल्य + अम्बर → माल्याम्बर; तप्त + अङ्गद → तप्ताङ्गद (सवर्णदीर्घः); धरः + तप्त → धरस्तप्त (सकारः)
समासः
रक्तानि माल्यानि अम्बराणि च धरति — उपपदसमासः; तप्तानि अङ्गदानि विभूषणानि यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भुजंगेनेव २२.२६ सर्पेण (वासुकिना) इव
सन्धिः
भुजंगेन + इव → भुजंगेनेव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
भुजेन (कुटिलगत्या) गच्छति इति भुजंगः — उपपदसमासः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
शुशुभेऽचलसंकाशः २२.२७ पर्वतसदृशः शोभितवान्
सन्धिः
शुशुभे + अचल → शुशुभेऽचल — पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
समासः
अचलेन संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
‘शुशुभे’ शुभ्-धातोः लिट्; ‘अचलसंकाशः’ प्रथमा
श्मशानचैत्यप्रतिमो २२.२९ श्मशानदेवालयसदृशः
सन्धिः
प्रतिमः + भूषितः → प्रतिमो भूषितः — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
श्मशाने चैत्यम् (सप्तमीतत्पुरुषः), तेन प्रतिमः (तुल्यः) — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पृथुपादीमपादिकाम् २२.३४ स्थूलचरणाम्, चरणहीनां च
सन्धिः
पृथुपादीम् + अपादिकाम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः
पृथू पादौ यस्याः सा पृथुपादी; न पादौ यस्याः सा अपादिका — बहुव्रीही
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सामदानादिभेदनैः २२.३७ सामदानादिभिः उपायैः
सन्धिः
दान + आदि → दानादि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
साम च दानं च (द्वन्द्वः), ते आदौ येषां तानि (बहुव्रीहिः), तैः भेदनैः — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
दण्डस्योद्यमनेन २२.३८ दण्डस्य उत्थापनेन (भयदर्शनेन)
सन्धिः
दण्डस्य + उद्यमनेन → दण्डस्योद्यमनेन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘दण्डस्य’ षष्ठी; ‘उद्यमनेन’ तृतीया
बाहुबलार्जितान् २२.४२ भुजबलेन प्राप्तान्
सन्धिः
बल + अर्जितान् → बलार्जितान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
बाह्वोः बलम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन अर्जिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘भोगसत्तमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समुत्क्षिप्तस्ततो २२.४३ (राक्षस्या) दूरम् अपनीतः ततः
सन्धिः
समुत्क्षिप्तः + ततः → समुत्क्षिप्तस्ततः — विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + उत् + क्षिप्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ज्वलद्भास्करसंकाशं २२.४४ दीप्तसूर्यसदृशम्
सन्धिः
ज्वलत् + भास्कर → ज्वलद्भास्कर — जश्त्वम्
समासः
ज्वलन् भास्करः (कर्मधारयः), तेन संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘निवेशनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)