रौद्रस्य
२१.१
भयङ्करस्य, क्रूरस्य
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुद्र’ शब्दात् अण्-प्रत्ययः (तद्धितः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रक्षसः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुन्दरकाण्डम् — एकविंशः सर्गः
सीतायाः रावणप्रत्याख्यानम्
तृणम् अन्तरे कृत्वा प्रत्युत्तरम्, परदारधर्षणस्य निन्दा, अकृतात्मनः राज्ञः राष्ट्रनाशः, रामेण अनन्यत्वम्, रामशरणागतेः उपदेशः, रामबाणानां वर्णनम्, रावणस्य भाविनाशः
रौद्रस्य रक्षसः वचनं श्रुत्वा आर्ता दीनस्वरा वेपमाना सीता पतिम् एव चिन्तयन्ती तृणम् अन्तरतः कृत्वा शनैः प्रत्युवाच — ‘मत्तः मनः निवर्तय, स्वजने प्रीयताम्; पापकृत् सिद्धिम् इव त्वं मां प्रार्थयितुं न युक्तः; अहं परभार्या सती तव औपयिकी न।’ सा तं स्वदारेषु रमस्व, सतां वृत्तम् अनुवर्तस्व इति उपदिशति, अकृतात्मनः राज्ञः दोषात् समृद्धानि राष्ट्राणि विनश्यन्ति, त्वदपराधात् लङ्का अपि विनशिष्यति इति च वदति। ‘भास्करस्य प्रभा इव अहं राघवात् अनन्या; ऐश्वर्येण धनेन वा लोभयितुं न शक्या’ इति दृढं निश्चयं प्रकाशयति। शरणागतवत्सलं रामं प्रसादय, मां तस्मै निर्यातय इति हितम् उपदिशति; अन्यथा रामलक्ष्मणयोः ज्वलितास्याः इषवः लङ्कां निःशेषां करिष्यन्ति, गरुडः उरगान् इव रामः राक्षसान् उद्धरिष्यति। शून्ये आश्रमे चौर्येण हरणं तस्य भीरुतायाः प्रमाणम्; कुबेरस्य वरुणस्य वा आश्रयं गतः अपि सः कालहतः महाद्रुमः अशनेः इव दाशरथेः न मोक्ष्यते इति सा उपसंहरति।
१तृणम् अन्तरे कृत्वा सीतायाः उत्तरम्, परभार्यात्वम्
१तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः।
आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच ततः शनैः॥
२दुःखार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्विनी।
चिन्तयन्ती वरारोहा पतिमेव पतिव्रता॥
३तृणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता।
निवर्तय मनो मत्तः स्वजने प्रीयतां मनः॥
४न मां प्रार्थयितुं युक्तस्त्वं सिद्धिमिव पापकृत्।
अकार्यं न मया कार्यमेकपत्न्या विगर्हितम्॥
५कुलं सम्प्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया।
एवमुक्त्वा तु वैदेही रावणं तं यशस्विनी॥
६रावणं पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनमब्रवीत्।
नाहमौपयिकी भार्या परभार्या सती तव॥
७साधु धर्ममवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर।
यथा तव तथान्येषां रक्ष्या दारा निशाचर॥
रौद्रस्य रक्षसः तत् वचनं श्रुत्वा आर्ता, दीनस्वरा, दुःखार्ता, रुदती, वेपमाना, तपस्विनी पतिव्रता सीता पतिम् एव चिन्तयन्ती शनैः प्रत्युवाच। सा शुचिस्मिता तृणम् अन्तरतः कृत्वा वदति — एषा चेष्टा अतीव अर्थपूर्णा। परपुरुषेण साक्षात् सम्भाषणं न उचितम् इति तृणं मध्ये स्थाप्यते; अपि च रावणः तस्याः दृष्ट्या तृणवत् तुच्छः इति अपि ध्वन्यते। ‘मत्तः मनः निवर्तय, स्वजने तव मनः प्रीयताम्। यथा पापकृत् सिद्धिं प्रार्थयितुं न अर्हति, तथा त्वं मां प्रार्थयितुं न युक्तः। एकपत्न्या मया विगर्हितम् अकार्यं न कार्यम्।’ ‘महति कुले जाता, पुण्यं कुलं च सम्प्राप्ता अहम्’ इति सा स्वस्य जन्मकुलं पतिकुलं च स्मारयति — पूर्वसर्गे कविना यत् उक्तं ‘वृत्तशीले कुले जाताम्’ इति, तत् एव अत्र तस्याः मुखेन। एवम् उक्त्वा यशस्विनी वैदेही रावणं पृष्ठतः कृत्वा पुनः अब्रवीत् — मुखं परावर्त्य वचनम् अपि अवज्ञायाः लक्षणम्। ‘अहं परभार्या सती तव औपयिकी भार्या न। साधु धर्मम् अवेक्षस्व, साधु सतां व्रतं चर। निशाचर, यथा तव दाराः रक्ष्याः, तथा अन्येषाम् अपि।’ अत्र सीता रावणस्य ‘स्वधर्मः’ इति तर्कं सरलेन न्यायेन खण्डयति — यत् आत्मनः न इष्टं, तत् परेषु न आचरेत्। तस्याः वाक्येषु न क्रोधः, न याचना, केवलं धर्मस्य स्पष्टता। दुःखार्ता रुदती अपि सा वचने दृढा — कायः कम्पते, मनः न। ‘एकपत्नी’ इति पदं रामस्य एकपत्नीव्रतम् अपि स्मारयति; उभयोः निष्ठा परस्परं प्रतिफलति। पूर्वसर्गे रावणः दीर्घं भाषितवान्, सीता तु मौनम् अधारयत्; अस्मिन् सर्गे तस्याः प्रथमं वचनम्। तस्याः उत्तरस्य क्रमः अपि विचारपूर्वकः — प्रथमं प्रत्याख्यानम्, ततः धर्मोपदेशः, ततः हितोपदेशः, अन्ते भयदर्शनम्।
When she heard those words of the fierce rākṣasa, Sītā, stricken, weeping and trembling, a lady of ascetic life devoted to her husband and thinking of him alone, answered slowly in a wretched voice. Before she spoke, she placed a blade of grass between herself and Rāvaṇa, and the gesture is full of meaning: a faithful wife does not speak directly to a strange man, so the blade stands between them, and it also says that in her eyes Rāvaṇa is worth no more than a straw. Then, with her pure smile, she said: "Turn your mind away from me and let your heart find its delight among your own people. You have no business wooing me, any more than a sinner has in wooing perfection. I am a wife who belongs to one husband, and I will not do what is condemned and must not be done. I was born into a great family and I came by marriage into a holy one." In the previous sarga the poet himself had described her as born into a family of good conduct; now she says the same with her own mouth, recalling both the house of her birth and the house of her husband. Having said this, the illustrious Vaidehī turned her back on Rāvaṇa and spoke again, and speaking with her face turned away was itself a sign of contempt. "I am another man's wife, a faithful wife; I am no fit wife for you. Look to dharma as the good do, and keep the vow of the good. Night-roamer, just as your own wives must be protected, so must the wives of others." With this plain reasoning she demolished Rāvaṇa's claim that taking other men's wives was the rākṣasas' own dharma: what one would not wish for oneself one must not do to others. Grief-stricken and weeping, her body shook, but her mind did not, and her words were firm. When she called herself a wife of one husband, she also recalled Rāma's own vow to have but one wife; the faithfulness of each is mirrored in the other. In the previous sarga Rāvaṇa had talked at length while Sītā kept silent; here she speaks for the first time, and her answer is carefully ordered: first refusal, then instruction in dharma, then advice for his own good, and at the end a warning of what he has to fear.
२स्वदारनिष्ठायाः उपदेशः, अकृतात्मनः राज्ञः दोषात् राष्ट्रनाशः
८आत्मानमुपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम्।
अतुष्टं स्वेषु दारेषु चपलं चपलेन्द्रियम्।
नयन्ति निकृतिप्रज्ञं परदाराः पराभवम्॥
९इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे।
यथा हि विपरीता ते बुद्धिराचारवर्जिता॥
१०वचो मिथ्याप्रणीतात्मा पथ्यमुक्तं विचक्षणैः।
राक्षसानामभावाय त्वं वा न प्रतिपद्यसे॥
११अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम्।
समृद्धानि विनश्यन्ति राष्ट्राणि नगराणि च॥
१२तथैव त्वां समासाद्य लंका रत्नौघसंकुला।
अपराधात्तवैकस्य नचिराद्विनशिष्यति॥
१३स्वकृतैर्हन्यमानस्य रावणादीर्घदर्शिनः।
अभिनन्दन्ति भूतानि विनाशे पापकर्मणः॥
१४एवं त्वां पापकर्माणं वक्ष्यन्ति निकृता जनाः।
दिष्ट्यैतद्व्यसनं प्राप्तो रौद्र इत्येव हर्षिताः॥
सा उपदिशति — ‘आत्मानम् उपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम्। स्वदारेषु अतुष्टं, चपलं, चपलेन्द्रियं, निकृतिप्रज्ञं पुरुषं परदाराः पराभवं नयन्ति।’ अत्र मुद्रिते अष्टमः श्लोकः षट्पादः। ‘किम् इह सन्तः न सन्ति, अथवा सन्तः सन्ति अपि त्वं तान् न अनुवर्तसे? यतः ते बुद्धिः एवं विपरीता आचारवर्जिता च।’ ‘अथवा विचक्षणैः उक्तं पथ्यं वचः त्वं मिथ्याप्रणीतात्मा राक्षसानाम् अभावाय एव न प्रतिपद्यसे।’ अस्य श्लोकद्वयस्य उत्तरार्धे वुल्गेटमात्रे, समीक्षिते न दृश्येते। ततः राजनीतेः सामान्यं सत्यम् — ‘अकृतात्मानम् अनये रतं राजानम् आसाद्य समृद्धानि राष्ट्राणि नगराणि च विनश्यन्ति। तथा एव रत्नौघसंकुला इयं लङ्का त्वाम् आसाद्य तव एकस्य अपराधात् न चिरात् विनशिष्यति।’ राज्ञः व्यक्तिगतः दोषः प्रजानां विनाशस्य कारणं भवति इति रामायणस्य पुनः पुनः उच्यमानः उपदेशः। ‘स्वकृतैः कर्मभिः हन्यमानस्य अदीर्घदर्शिनः पापकर्मणः रावणस्य विनाशे भूतानि अभिनन्दन्ति। एवं त्वां पापकर्माणं निकृताः जनाः वक्ष्यन्ति — दिष्ट्या एतत् व्यसनं रौद्रः प्राप्तः इति हर्षिताः।’ सीता रावणस्य भविष्यत् तस्य प्रजानां दृष्ट्या दर्शयति — सः यान् पीडितवान्, ते एव तस्य मरणे उत्सवं करिष्यन्ति। ‘रावणादीर्घदर्शिनः’ इति मुद्रितपाठे ‘रावण अदीर्घदर्शिनः’ इति विभागः, अर्थः तु ‘अदीर्घदर्शिनः रावणस्य’ इति। अस्मिन् खण्डे सीता केवलं पत्नी न, अपितु नीतिशास्त्रस्य प्रवक्त्री इव भाति। तस्याः वाक्यानि यथार्थानि इति युद्धकाण्डे सिद्धं भविष्यति। ‘सन्तः न सन्ति वा’ इति प्रश्नेन सा रावणस्य मन्त्रिणाम् अपि दोषं सूचयति — राज्ञः समीपे हितवादिनः सन्ति चेत्, तेषां वचनम् अनादृतम्। एतत् अपि अग्रे विभीषणस्य उपदेशस्य तिरस्कारेण सत्यं भविष्यति।
She went on to teach him: "Take yourself as the measure, and find your pleasure in your own wives. The man who is not content with his own wives, who is fickle, whose senses are unrestrained and whose mind is bent on deceit, is brought to ruin by other men's wives. Are there no good men here? Or if there are, do you not follow them? For your mind is perverse and empty of right conduct. Or else your mind is set on falsehood and you will not accept the sound counsel of the wise, and so you are bringing about the destruction of the rākṣasas." Then she spoke a general truth of statecraft: "When prosperous kingdoms and cities fall to a king who has not mastered himself and who delights in wrongdoing, they perish. Just so, this Laṅkā, crowded with heaps of jewels, has fallen to you, and through the offence of you alone it will perish before long." That a king's private fault becomes the ruin of his people is a lesson the Rāmāyaṇa teaches again and again. "When a short-sighted evildoer is struck down by his own deeds, Rāvaṇa, all creatures rejoice at his destruction. So the people you have wronged will say of you, in their delight: 'Thank heaven the cruel one has come to this disaster.'" Sītā showed Rāvaṇa his future through the eyes of his own subjects: the very people he had oppressed would celebrate his death. By asking whether there were no good men in Laṅkā, she also pointed at the fault of his counsellors, or rather at his neglect of them: if men who gave sound advice stood near the king, their words went unheeded. That too will come true when Vibhīṣaṇa's counsel is spurned.
३रामेण अनन्यत्वम्, रामशरणागतेः उपदेशः
१५शक्या लोभयितुं नाहमैश्वर्येण धनेन वा।
अनन्या राघवेणाहं भास्करेण यथा प्रभा॥
१६उपधाय भुजं तस्य लोकनाथस्य सत्कृतम्।
कथं नामोपधास्यामि भुजमन्यस्य कस्यचित्॥
१७अहमौपयिकी भार्या तस्यैव च धरापतेः।
व्रतस्नातस्य विद्येव विप्रस्य विदितात्मनः॥
१८साधु रावण रामेण मां समानय दुःखिताम्।
वने वासितया सार्धं करेण्वेव गजाधिपम्॥
१९मित्रमौपयिकं कर्तुं रामः स्थानं परीप्सता।
बन्धं चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभः॥
२०विदितः सर्वधर्मज्ञः शरणागतवत्सलः।
तेन मैत्री भवतु ते यदि जीवितुमिच्छसि॥
२१प्रसादयस्व त्वं चैनं शरणागतवत्सलम्।
मां चास्मै प्रयतो भूत्वा निर्यातयितुमर्हसि॥
२२एवं हि ते भवेत्स्वस्ति सम्प्रदाय रघूत्तमे।
अन्यथा त्वं हि कुर्वाणः परां प्राप्स्यसि चापदम्॥
‘ऐश्वर्येण धनेन वा अहं लोभयितुं न शक्या। भास्करेण प्रभा इव अहं राघवेण अनन्या।’ प्रभा सूर्यात् पृथक् न भवति — एषा उपमा सीतारामयोः अभेदं सूचयति, तस्मात् रावणस्य सर्वाणि प्रलोभनानि निरर्थकानि। ‘लोकनाथस्य तस्य सत्कृतं भुजम् उपधाय कथं नाम अन्यस्य कस्यचित् भुजम् उपधास्यामि?’ ‘व्रतस्नातस्य विदितात्मनः विप्रस्य विद्या इव अहं तस्य एव धरापतेः औपयिकी भार्या।’ विद्या योग्यम् अधिकारिणम् एव आश्रयते, तथा सीता रामम् एव। ततः सा हितम् उपदिशति — ‘रावण, साधु, दुःखितां मां रामेण समानय, यथा वने वासितया करेण्वा सार्धं गजाधिपः समानीयते।’ ‘यदि स्थानं (पुरं) रक्षितुम्, घोरं बन्धं परिहर्तुं च इच्छसि, तर्हि पुरुषर्षभः रामः त्वया मित्रं कर्तुम् औपयिकः।’ ‘सः सर्वधर्मज्ञः, शरणागतवत्सलः इति विदितः; यदि जीवितुम् इच्छसि, तेन सह मैत्री भवतु। शरणागतवत्सलं तं प्रसादय, प्रयतः भूत्वा मां तस्मै निर्यातय। एवं रघूत्तमे माम् प्रदाय ते स्वस्ति भवेत्; अन्यथा कुर्वाणः परां विपदं प्राप्स्यसि।’ विंशतितः द्वाविंशपर्यन्तं श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। अत्र सीतायाः उदारता द्रष्टव्या — अपकारिणे अपि सा शरणागतिमार्गं दर्शयति, रामस्य शरणागतवत्सलत्वे तस्याः दृढा श्रद्धा। एषः एव विचारः अग्रे विभीषणस्य शरणागतौ सफलः भविष्यति। सीतायाः वाक्यं भयात् न, करुणया उच्यते — रावणस्य रक्षणस्य अपि मार्गः उद्घाटितः, सः तं न स्वीकरोति इति तस्य एव दोषः। ‘भुजम् उपधाय’ इति श्लोकः दाम्पत्यस्य अन्तरङ्गं स्मरणम् — वनवासे रामस्य भुजः एव तस्याः उपधानम् आसीत्। रावणस्य रत्नानि, शयनानि, प्रासादाः च तस्य भुजस्य तुलनायां तुच्छानि। विद्यायाः उपमया सीता स्वं रामस्य धर्मपत्नीत्वेन, न भोग्यवस्तुत्वेन, प्रस्तौति। ‘मैत्री’ इति शब्दः अपि अवधेयः — सा रावणं रामस्य शत्रुत्वेन न, मित्रत्वेन अपि कल्पयितुं सिद्धा, यदि सः धर्मं स्वीकरोति।
"I cannot be tempted by power or by riches," she said. "I am not other than Rāghava, as light is not other than the sun." Light never stands apart from the sun; the image declares that Sītā and Rāma are one, and so all Rāvaṇa's enticements were in vain. "I have rested my head on the honoured arm of that lord of the world; how could I ever rest it on the arm of anyone else? I am the fit wife of that lord of the earth alone, as sacred learning belongs only to a brahmin who has completed his vows and knows the self." Learning rests only with one worthy of it, and so Sītā rests with Rāma alone. Then she gave him advice for his own good: "It would be well, Rāvaṇa, for you to restore me in my misery to Rāma, as a lord of elephants in the forest is brought back to his mate. If you want to keep your city and escape a terrible captivity, Rāma, that bull among men, is the one you should make your friend. He is known to understand every dharma and to be gracious to all who come to him for refuge. If you wish to live, make friends with him. Win the favour of that protector of refugees; humble yourself and give me back to him. If you hand me over to the best of the Raghus, all will go well with you; if you do otherwise, you will fall into the gravest calamity." Here Sītā's generosity deserves notice: even to the man who wronged her she pointed out the way of taking refuge, so firm was her faith in Rāma's kindness to those who seek his shelter. This same thought will bear fruit later when Vibhīṣaṇa takes refuge with Rāma. The verse about resting her head on Rāma's arm is an intimate memory of their married life: in the forest his arm had been her pillow, and beside it Rāvaṇa's jewels, beds and palaces were nothing. And the word "friendship" is worth marking: she was ready to imagine Rāvaṇa as Rāma's friend rather than his enemy, if only he would accept dharma.
४रामलक्ष्मणयोः बाणानां वर्णनम्, रावणस्य उद्धरणम्
२३वर्जयेद्वज्रमुत्सृष्टं वर्जयेदन्तकश्चिरम्।
त्वद्विधं न तु संक्रुद्धो लोकनाथः स राघवः॥
२४रामस्य धनुषः शब्दं श्रोष्यसि त्वं महास्वनम्।
शतक्रतुविसृष्टस्य निर्घोषमशनेरिव॥
२५इह शीघ्रं सुपर्वाणो ज्वलितास्या इवोरगाः।
इषवो निपतिष्यन्ति रामलक्ष्मणलक्षिताः॥
२६रक्षांसि निहनिष्यन्तः पुर्यामस्यां न संशयः।
असम्पातं करिष्यन्ति पतन्तः कङ्कवाससः॥
२७राक्षसेन्द्रमहासर्पान्स रामगरुडो महान्।
उद्धरिष्यति वेगेन वैनतेय इवोरगान्॥
२८अपनेष्यति मां भर्ता त्वत्तः शीघ्रमरिंदमः।
असुरेभ्यः श्रियं दीप्तां विष्णुस्त्रिभिरिव क्रमैः॥
२९जनस्थाने हतस्थाने निहते रक्षसां बले।
अशक्तेन त्वया रक्षः कृतमेतदसाधु वै॥
‘उत्सृष्टं वज्रं कदाचित् वर्जयेत्, अन्तकः अपि चिरं वर्जयेत्, किन्तु संक्रुद्धः लोकनाथः राघवः त्वद्विधं न वर्जयिष्यति।’ ‘शतक्रतुना विसृष्टस्य अशनेः निर्घोषम् इव रामस्य धनुषः महास्वनं शब्दं त्वं श्रोष्यसि।’ ‘इह शीघ्रं सुपर्वाणः, ज्वलितास्याः उरगाः इव, रामलक्ष्मणनामाङ्किताः इषवः निपतिष्यन्ति।’ ‘अस्यां पुर्यां ते कङ्कपत्रवाससः बाणाः पतन्तः रक्षांसि निहनिष्यन्तः असम्पातं करिष्यन्ति — तिलमात्रम् अपि अवकाशं न त्यक्ष्यन्ति, अत्र संशयः नास्ति।’ ‘रामगरुडः महान् राक्षसेन्द्ररूपान् महासर्पान् वैनतेयः उरगान् इव वेगेन उद्धरिष्यति।’ ‘अरिंदमः मम भर्ता त्वत्तः मां शीघ्रम् अपनेष्यति, यथा विष्णुः त्रिभिः क्रमैः असुरेभ्यः दीप्तां श्रियम् अपनीतवान्।’ वामनावतारस्य स्मरणेन रामस्य विष्णुत्वम् अपि सूच्यते। ‘जनस्थाने हतस्थाने, रक्षसां बले निहते, अशक्तेन त्वया रक्षः एतत् असाधु कृतम्।’ खरदूषणादीनां वधः जनस्थानस्य विनाशः च सीतायाः प्रत्यक्षः अनुभवः; तत् एव रामस्य बलस्य प्रमाणं सा रावणं स्मारयति। अत्र सीता रावणस्य भयानि एव तस्य पुरतः स्थापयति — यत् तेन पूर्वसर्गे आत्मश्लाघायां गूहितं, तत् सा प्रकाशयति। गरुडसर्पोपमा अपि पूर्वसर्गस्य रावणोक्तायाः उपमायाः प्रत्युत्तरम् — तत्र रावणः सीतां सुपर्णं स्वं पन्नगम् अवदत्, अत्र रामः गरुडः, राक्षसाः उरगाः। वज्रस्य, अन्तकस्य, अशनेः, उरगाणां, गरुडस्य, विष्णोः च उपमानानि क्रमेण भयं वर्धयन्ति। ‘रामलक्ष्मणलक्षिताः’ इति पदेन बाणेषु नाम्नाम् अङ्कनं सूच्यते — प्रत्येकः बाणः स्वामिनः घोषणा इव। असम्पातस्य वर्णनेन लङ्कायाः आकाशः बाणैः आच्छादितः भविष्यति इति चित्रं प्रस्तूयते।
"A thunderbolt once hurled might pass you by," she went on, "and Death himself might pass you by for a long while, but Rāghava, lord of the world, once he is enraged, will not spare the likes of you. You will hear the great roar of Rāma's bow, like the crash of the thunderbolt hurled by Indra of the hundred sacrifices. Soon, here, arrows with fine joints, like serpents with blazing mouths, marked with the names of Rāma and Lakṣmaṇa, will come raining down. Falling on this city, feathered with heron plumes, they will slaughter the rākṣasas and leave not a sesame seed's breadth of space uncovered; of that there is no doubt. Rāma, a mighty Garuḍa, will swiftly carry off the great serpents who are the lords of the rākṣasas, just as Vinatā's son carries off snakes. My husband, tamer of foes, will soon take me away from you, as Viṣṇu with his three strides took the blazing fortune of the world away from the asuras." Recalling the dwarf incarnation, she also hints that Rāma is Viṣṇu. "When Janasthāna was destroyed, its garrison slain and the host of rākṣasas cut down, you, powerless as you were, did this base deed." The slaying of Khara, Dūṣaṇa and the rest and the ruin of Janasthāna she had witnessed herself, and she reminded Rāvaṇa of it as proof of Rāma's strength. Here Sītā sets before Rāvaṇa the very fears he had hidden beneath his boasting in the previous sarga. Her image of Garuḍa and the serpents answers the one he had used there: he had called himself the serpent and her the eagle, but now Rāma is Garuḍa and the rākṣasas are the snakes. The arrows marked with the brothers' names are each like a proclamation of their master, and the picture of a sky over Laṅkā so thick with arrows that no gap remains shows what is coming.
५चौर्येण हरणस्य निन्दा, रावणस्य अवश्यम्भावी नाशः
३०आश्रमं तत्तयोः शून्यं प्रविश्य नरसिंहयोः।
गोचरं गतयोर्भ्रात्रोरपनीता त्वयाधम॥
३१नहि गन्धमुपाघ्राय रामलक्ष्मणयोस्त्वया।
शक्यं संदर्शने स्थातुं शुना शार्दूलयोरिव॥
३२तस्य ते विग्रहे ताभ्यां युगग्रहणमस्थिरम्।
वृत्रस्येवेन्द्रबाहुभ्यां बाहोरेकस्य विग्रहे॥
३३क्षिप्रं तव स नाथो मे रामः सौमित्रिणा सह।
तोयमल्पमिवादित्यः प्राणानादास्यते शरैः॥
३४गिरिं कुबेरस्य गतोऽथवाऽऽलयं सभां गतो वा वरुणस्य राज्ञः।
असंशयं दाशरथेर्विमोक्ष्यसे महाद्रुमः कालहतोऽशनेरिव॥
‘अधम, नरसिंहयोः भ्रात्रोः गोचरं गतयोः सतोः तयोः शून्यम् आश्रमं प्रविश्य त्वया अहम् अपनीता।’ सीता रावणस्य कापुरुषतां स्पष्टं कथयति — सः युद्धं न कृतवान्, चौर्यम् एव। ‘रामलक्ष्मणयोः गन्धम् अपि उपाघ्राय तयोः संदर्शने स्थातुं त्वया न शक्यम्, यथा शुना शार्दूलयोः।’ ‘यथा वृत्रस्य एकस्य बाहोः इन्द्रस्य बाहुद्वयेन सह विग्रहे युगग्रहणम् अस्थिरम् आसीत्, तथा ताभ्यां सह विग्रहे तव।’ ‘क्षिप्रं मम नाथः रामः सौमित्रिणा सह आगत्य शरैः तव प्राणान् आदास्यते, यथा आदित्यः अल्पं तोयम्।’ अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन — ‘कुबेरस्य गिरिं गतः, अथवा वरुणस्य राज्ञः सभां आलयं वा गतः अपि, कालहतः महाद्रुमः अशनेः इव त्वं दाशरथेः असंशयं न विमोक्ष्यसे।’ ‘कालहतः’ इति पदेन सीता घोषयति यत् रावणः कालेन पूर्वम् एव हतः, रामः केवलं निमित्तम्। एवं सीतायाः उत्तरं भयात् आरब्धम्, धर्मोपदेशेन वर्धितम्, रामस्य पराक्रमस्य घोषणया च समाप्तम्। यस्याः शरीरं कम्पते स्म, तस्याः वाणी सर्गान्ते वज्रवत् दृढा। श्वशार्दूलयोः, सूर्यजलयोः, अशनिद्रुमयोः च उपमाभिः रामरावणयोः बलस्य अतुल्यत्वं त्रिधा दर्शितम्। कुबेरः रावणस्य भ्राता, वरुणः जलाधिपः — यत्र रावणः पूर्वं विजयी आसीत्, तत्र अपि आश्रयः न लप्स्यते इति व्यङ्ग्यम्। ‘शून्यम् आश्रमम्’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति, यतः सीतायाः दृष्ट्या तत् एव रावणस्य अधमत्वस्य मुख्यं प्रमाणम् — वीरः सम्मुखं युध्यते, चोरः शून्ये प्रविशति।
"Vilest of creatures, you carried me off by slipping into the empty hermitage while those two brothers, lions among men, were away." Sītā named Rāvaṇa's cowardice plainly: he had not fought, he had stolen. "Once you had caught so much as the scent of Rāma and Lakṣmaṇa, you could no more have stood in their sight than a dog can stand in the sight of two tigers. To hold your ground in battle against those two would have been as impossible for you as it was for Vṛtra, with his one arm, to hold out against the two arms of Indra. Soon my lord Rāma will come with Saumitri and take your life with his arrows, as the sun drinks up a little water. Whether you flee to Kubera's mountain, or to his dwelling, or to the assembly hall of King Varuṇa, you will certainly not escape the son of Daśaratha, any more than a great tree already struck down by Time escapes the thunderbolt." By calling him already struck down by Time, Sītā declared that Rāvaṇa had in truth been slain by Time long before, and that Rāma would be only the instrument. So her answer began in fear, grew into teaching in dharma, and ended in a proclamation of Rāma's might; the woman whose body had been trembling ended the sarga with a voice as hard as a thunderbolt. Kubera was Rāvaṇa's own brother and Varuṇa the lord of the waters; the implication is that even in places Rāvaṇa had once conquered he would find no shelter. And the empty hermitage returns again and again in her words, because for Sītā it is the chief proof of his baseness: a hero fights face to face, a thief creeps in where no one is at home.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३३ पदानि
दीनस्वरा
२१.१
करुणवाणी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीनः स्वरः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
तृणमन्तरतः
२१.३
तृणं मध्ये (व्यवधानरूपेण)
- सन्धिः
- तृणम् + अन्तरतः — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अन्तरतः’ तसिल्-प्रत्ययान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- ‘तृणम्’ द्वितीया एकवचनम्
शुचिस्मिता
२१.३
पवित्रमन्दहासा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शुचि स्मितं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
युक्तस्त्वं
२१.४
त्वम् उचितः (न)
- सन्धिः
- युक्तः + त्वम् → युक्तस्त्वम् — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘युक्तः’ क्तान्तं प्रथमा एकवचनम्; ‘त्वम्’ प्रथमा
एकपत्न्या
२१.४
पतिव्रतया
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- एकः पतिः यस्याः सा एकपत्नी — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पृष्ठतः
२१.६
पृष्ठभागे, पराङ्मुखम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — तसिल्-प्रत्ययान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
नाहमौपयिकी
२१.६
अहं योग्या न
- सन्धिः
- न + अहम् → नाहम् (सवर्णदीर्घसन्धिः); अहम् + औपयिकी — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- ‘औपयिकी’ — उपाय-शब्दात् ठक्-प्रत्ययः, तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- ‘औपयिकी’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
साधुव्रतं
२१.७
सज्जनानां नियमम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- साधूनां व्रतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
चपलेन्द्रियम्
२१.८
अजितेन्द्रियम्
- सन्धिः
- चपल + इन्द्रियम् → चपलेन्द्रियम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- चपलानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
निकृतिप्रज्ञं
२१.८
कपटबुद्धिम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निकृतौ (शाठ्ये) प्रज्ञा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
नानुवर्तसे
२१.९
न अनुसरसि
- सन्धिः
- न + अनुवर्तसे → नानुवर्तसे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु + वृत्’ धातोः लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
मिथ्याप्रणीतात्मा
२१.१०
दुष्टमार्गे नीतबुद्धिः
- सन्धिः
- प्रणीत + आत्मा → प्रणीतात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मिथ्या प्रणीतः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अकृतात्मानमासाद्य
२१.११
असंयतचित्तं (राजानं) प्राप्य
- सन्धिः
- अकृत + आत्मानम् → अकृतात्मानम् (सवर्णदीर्घसन्धिः); आत्मानम् + आसाद्य — मकारस्य संयोगः
- समासः
- न कृतः आत्मा येन सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘अकृतात्मानम्’ द्वितीया; ‘आसाद्य’ ल्यबन्तम्
रत्नौघसंकुला
२१.१२
रत्नराशिभिः परिपूर्णा
- सन्धिः
- रत्न + ओघ → रत्नौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- रत्नानाम् ओघैः संकुला — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लंका’ इत्यस्य विशेषणम्)
विनशिष्यति
२१.१२
नष्टा भविष्यति
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + नश्’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
रावणादीर्घदर्शिनः
२१.१३
हे रावण, अदूरदर्शिनः (तव)
- सन्धिः
- रावण + अदीर्घदर्शिनः → रावणादीर्घदर्शिनः — सवर्णदीर्घसन्धिः (सम्बोधनस्य अकारेण सह)
- समासः
- न दीर्घं पश्यति इति अदीर्घदर्शी — नञ्-उपपदसमासः
- विभक्तिः
- ‘रावण’ सम्बोधनम्; ‘अदीर्घदर्शिनः’ षष्ठी एकवचनम्
दिष्ट्यैतद्व्यसनं
२१.१४
सौभाग्येन एतां विपदम्
- सन्धिः
- दिष्ट्या + एतत् → दिष्ट्यैतत् (वृद्धिसन्धिः, आ + ए = ऐ); एतत् + व्यसनम् → एतद्व्यसनम् (जश्त्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘दिष्ट्या’ अव्ययम्; ‘व्यसनम्’ द्वितीया एकवचनम्
राघवेणाहं
२१.१५
रामात् (अभिन्ना) अहम्
- सन्धिः
- राघवेण + अहम् → राघवेणाहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘राघवेण’ तृतीया (अनन्ययोगे); ‘अहम्’ प्रथमा
नामोपधास्यामि
२१.१६
कथं नाम उपधानं (शिरोधानं) करिष्यामि
- सन्धिः
- नाम + उपधास्यामि → नामोपधास्यामि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + धा’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- ‘नाम’ अव्ययम्; ‘उपधास्यामि’ लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
व्रतस्नातस्य
२१.१७
ब्रह्मचर्यव्रतं समाप्य कृतसमावर्तनस्य
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- व्रतेन स्नातः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘विप्रस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
करेण्वेव
२१.१८
हस्तिन्या सह इव (गजाधिपं योजय)
- सन्धिः
- करेण्वा + इव → करेण्वेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘करेण्वा’ तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वासितया’ ‘सार्धम्’ इत्याभ्यां सह)
परीप्सता
२१.१९
प्राप्तुम् इच्छता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + आप्’ सन्नन्तात् शतृ
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘त्वया’ इत्यस्य विशेषणम्)
शरणागतवत्सलः
२१.२०
आश्रितेषु स्नेहवान्
- सन्धिः
- शरण + आगत → शरणागत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- शरणम् आगताः (द्वितीयातत्पुरुषः), तेषु वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
निर्यातयितुमर्हसि
२१.२१
प्रत्यर्पयितुं योग्यः असि
- सन्धिः
- निर्यातयितुम् + अर्हसि — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर् + यत्’ णिजन्तात् तुमुन्
- विभक्तिः
- ‘अर्हसि’ लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
वर्जयेदन्तकश्चिरम्
२१.२३
यमः अपि दीर्घकालं परिहरेत्
- सन्धिः
- वर्जयेत् + अन्तकः → वर्जयेदन्तकः (जश्त्वम्); अन्तकः + चिरम् → अन्तकश्चिरम् (विसर्गस्य शकारः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘वर्जयेत्’ विधिलिङ्; ‘अन्तकः’ प्रथमा; ‘चिरम्’ अव्ययम्
सुपर्वाणो
२१.२५
सुन्दरग्रन्थियुक्ताः (बाणाः)
- सन्धिः
- सुपर्वाणः + ज्वलितास्याः → सुपर्वाणो ज्वलितास्याः — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- शोभनानि पर्वाणि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘इषवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कङ्कवाससः
२१.२६
कङ्कपत्रयुक्ताः (बाणाः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कङ्कस्य (पक्षिणः) पत्राणि वासः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
रामगरुडो
२१.२७
गरुडरूपः रामः
- सन्धिः
- रामगरुडः + महान् → रामगरुडो महान् — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- रामः एव गरुडः — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विष्णुस्त्रिभिरिव
२१.२८
विष्णुः त्रिभिः (पादविक्षेपैः) इव
- सन्धिः
- विष्णुः + त्रिभिः → विष्णुस्त्रिभिः (विसर्गस्य सकारः); त्रिभिः + इव → त्रिभिरिव (रेफः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘विष्णुः’ प्रथमा; ‘त्रिभिः’ तृतीया बहुवचनम्
गतयोर्भ्रात्रोरपनीता
२१.३०
भ्रात्रोः (दूरं) गतयोः अपहृता
- सन्धिः
- गतयोः + भ्रात्रोः + अपनीता — विसर्गस्य रेफः (द्विवारम्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘गतयोः’ ‘भ्रात्रोः’ षष्ठी/सप्तमी द्विवचनम् (सति सप्तमी); ‘अपनीता’ क्तान्तं प्रथमा
युगग्रहणमस्थिरम्
२१.३२
युद्धभारस्य धारणम् अशक्यम्
- सन्धिः
- युगग्रहणम् + अस्थिरम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- युगस्य ग्रहणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
गतोऽथवाऽऽलयं
२१.३४
गतः अथवा (कुबेरस्य) गृहम्
- सन्धिः
- गतः + अथवा → गतोऽथवा (विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम्); अथवा + आलयम् → अथवाऽऽलयम् (सवर्णदीर्घसन्धिः, मुद्रणे अवग्रहद्वयेन दर्शितः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘गतः’ क्तान्तं प्रथमा; ‘आलयम्’ द्वितीया एकवचनम्