सुन्दरकाण्डम् — विंशः सर्गः
अभयदानम्, राक्षसधर्मस्य उद्घोषः, भोगानां रत्नानां राज्यस्य च प्रदानवचनम्, यौवनस्य अस्थिरता, रामस्य निन्दा, अन्तःपुरस्य ऐश्वर्यम्, समुद्रतीरवनेषु विहाराय आमन्त्रणम्
राक्षसीभिः परिवृतां दीनां तपस्विनीं सीतां रावणः साकारैः मधुरैः वाक्यैः सम्बोधयति। सः वदति — ‘मां दृष्ट्वा त्वं स्तनोदरं गूहसे, किन्तु अत्र भयं नास्ति; परस्त्रीणां गमनं हरणं च राक्षसानां स्वधर्मः; अकामां त्वां न स्प्रक्ष्यामि।’ ततः सः एकवेणीम्, अधःशय्याम्, मलिनम् अम्बरम्, उपवासं च निन्दित्वा माल्यानि, चन्दनानि, वासांसि, आभरणानि, पानानि, शयनानि, गीतनृत्यवाद्यानि च प्रतिजानीते। यौवनं नदीस्रोतः इव गच्छति इति स्मारयन्, ‘विश्वकृत् त्वां निर्माय उपरतः’ इति स्तुत्वा, सर्वाणि रत्नानि राज्यं च, जितां पृथिवीं जनकाय च दातुं प्रतिजानीते। स्वपराक्रमं वर्णयित्वा रामं चीरवाससं, गतश्रियं, स्थण्डिलशायिनं, कदाचित् मृतम् अपि इति निन्दति। अन्ते सः अन्तःपुरस्त्रीणाम् ऐश्वर्यं, कुबेरस्य धनानि, भोगान्, समुद्रतीरेषु काननेषु विहारं च सीतायै अर्पयितुम् इच्छति।
१स तां परिवृतां दीनां निरानन्दां तपस्विनीम्।
साकारैर्मधुरैर्वाक्यैर्न्यदर्शयत रावणः॥
२मां दृष्ट्वा नागनासोरु गूहमाना स्तनोदरम्।
अदर्शनमिवात्मानं भयान्नेतुं त्वमिच्छसि॥
३कामये त्वां विशालाक्षि बहु मन्यस्व मां प्रिये।
सर्वांगगुणसम्पन्ने सर्वलोकमनोहरे॥
४नेह किञ्चिन्मनुष्या वा राक्षसाः कामरूपिणः।
व्यपसर्पतु ते सीते भयं मत्तः समुत्थितम्॥
५स्वधर्मो रक्षसां भीरु सर्वदैव न संशयः।
गमनं वा परस्त्रीणां हरणं सम्प्रमथ्य वा॥
६एवं चैवमकामां त्वां न च स्प्रक्ष्यामि मैथिलि।
कामं कामः शरीरे मे यथाकामं प्रवर्तताम्॥
७देवि नेह भयं कार्यं मयि विश्वसिहि प्रिये।
प्रणयस्व च तत्त्वेन मैवं भूः शोकलालसा॥
८एकवेणी अधःशय्या ध्यानं मलिनमम्बरम्।
अस्थानेऽप्युपवासश्च नैतान्यौपयिकानि ते॥
राक्षसीभिः परिवृतां, दीनां, निरानन्दां, तपस्विनीं सीतां रावणः साकारैः अभिप्राययुक्तैः मधुरैः वाक्यैः आत्मनः भावं न्यदर्शयत्। सः प्रथमं तस्याः लज्जां भयं च लक्ष्यीकरोति — ‘हे नागनासोरु, मां दृष्ट्वा एव त्वं स्तनोदरं गूहमाना भयात् आत्मानम् अदर्शनं नेतुम् इच्छसि इव।’ ततः सः कामं निवेदयति — ‘विशालाक्षि, त्वां कामये; सर्वाङ्गगुणसम्पन्ने सर्वलोकमनोहरे, मां बहु मन्यस्व।’ अभयम् अपि ददाति — ‘इह न किञ्चित् मनुष्याः न कामरूपिणः अन्ये राक्षसाः आगन्तुं शक्नुवन्ति; मत्तः समुत्थितं भयं व्यपसर्पतु।’ तदनन्तरं सः निर्लज्जं स्वमतं प्रकाशयति — ‘भीरु, परस्त्रीणां गमनं, सम्प्रमथ्य हरणं वा राक्षसानां सर्वदा एव स्वधर्मः, अत्र संशयः नास्ति।’ एषः वाक्यः रावणस्य नीतेः मूलम् — सः अधर्मम् अपि जातिधर्मत्वेन समर्थयति। तथापि सः प्रतिजानीते — ‘अकामां त्वां न स्प्रक्ष्यामि, कामः शरीरे यथाकामं प्रवर्तताम्।’ अस्याः प्रतिज्ञायाः पृष्ठे कारणान्तरं पुराणेषु श्रूयते, किन्तु अत्र सः केवलं स्वसंयमम् इव दर्शयति। ‘देवि, भयं मा कार्षीः, मयि विश्वसिहि, तत्त्वेन प्रणयं कुरु, शोकलालसा मा भूः’ इति सः सान्त्वयति। अन्ते सः सीतायाः तपस्विवेषं निन्दति — एकवेणी, अधःशय्या, ध्यानं, मलिनम् अम्बरम्, अस्थाने उपवासः च — ‘एतानि तव औपयिकानि न।’ यानि पातिव्रत्यस्य चिह्नानि, तानि सः अयोग्यानि इति मन्यते; अत्र एव तयोः दृष्टिभेदः स्पष्टः। पूर्वसर्गे कविना वर्णितानि सीतायाः दैन्यचिह्नानि एव रावणः इदानीं स्वमुखेन उद्धरति, किन्तु विपरीतेन अभिप्रायेण। तस्य मधुराणि वचनानि बलात्कारस्य भयं गूहयितुं न शक्नुवन्ति। रावणस्य वाक्येषु द्विविधः स्वरः — एकतः स्नेहस्य आदरस्य च अभिनयः, अपरतः अधिकारस्य गर्वः। ‘अत्र अन्यः कोऽपि न आगच्छति, अहम् एव’ इति अभयं वस्तुतः भयस्य एव कारणम्, यतः तेन सीतायाः एकाकित्वं दृढीक्रियते। ‘स्वधर्मः’ इति शब्दस्य दुरुपयोगः अपि अवधेयः — धर्मपदेन अधर्मस्य आवरणं रावणस्य स्वभावः। सीता तु एतेषु वचनेषु मौनम् एव धारयति।
Rāvaṇa spoke to Sītā as she sat surrounded by the rākṣasīs, wretched, joyless and austere, and in sweet and meaningful words he laid bare his mind. First he played on her modesty and fear: "Lady whose thighs are like an elephant's trunk, the moment you see me you hide your breasts and belly, as if in your fear you wished to vanish altogether." Then he declared his desire: "I want you, large-eyed one. Think well of me, my love — you who have every grace of limb and enchant the whole world." He offered her safety too: "No men come here, nor any other rākṣasas who take what shape they please. Let the fear that I have roused in you depart, Sītā." Then he shamelessly stated his creed: "For rākṣasas, timid one, it has always been their own dharma, beyond all doubt, to go to other men's wives or to carry them off by force." This is the root of his whole outlook: he defends even wickedness as the dharma of his race — a misuse of the very word dharma to cover what is against it. And yet he promised: "Even so, Maithilī, I will not touch you while you do not want me. Let desire do what it will in my body." The purāṇas tell of another reason behind this promise, but here he presents it simply as his own restraint. "Queen, have no fear here," he soothed her. "Trust me, my love. Return my love in truth, and do not give yourself up to grief like this." Finally he scorned her ascetic's appearance: "A single braid, sleeping on the ground, brooding, soiled clothes, and fasting out of season — none of this becomes you." The very marks of a faithful wife he thinks unfitting, and here their two ways of seeing things stand plainly apart; he quotes, with the opposite meaning, the very signs of her misery that the poet described in the last sarga. His sweet words cannot hide the threat of force. There are two tones in his voice — a show of affection and respect, and the pride of the master. His assurance that "no one else comes here, only I" is really a reason for fear, for it seals her isolation. And Sītā meets all these words with silence.
९विचित्राणि च माल्यानि चन्दनान्यगुरूणि च।
विविधानि च वासांसि दिव्यान्याभरणानि च॥
१०महार्हाणि च पानानि शयनान्यासनानि च।
गीतं नृत्यं च वाद्यं च लभ मां प्राप्य मैथिलि॥
११स्त्रीरत्नमसि मैवं भूः कुरु गात्रेषु भूषणम्।
मां प्राप्य हि कथं वा स्यास्त्वमनर्हा सुविग्रहे॥
१२इदं ते चारु संजातं यौवनं ह्यतिवर्तते।
यदतीतं पुनर्नैति स्रोतः स्रोतस्विनामिव॥
१३त्वां कृत्वोपरतो मन्ये रूपकर्ता स विश्वकृत्।
नहि रूपोपमा ह्यन्या तवास्ति शुभदर्शने॥
१४त्वां समासाद्य वैदेहि रूपयौवनशालिनीम्।
कः पुनर्नातिवर्तेत साक्षादपि पितामहः॥
१५यद्यत्पश्यामि ते गात्रं शीतांशुसदृशानने।
तस्मिंस्तस्मिन्पृथुश्रोणि चक्षुर्मम निबध्यते॥
१६भव मैथिलि भार्या मे मोहमेतं विसर्जय।
बह्वीनामुत्तमस्त्रीणां ममाग्रमहिषी भव॥
रावणः भोगानां सूचीं निवेदयति — विचित्राणि माल्यानि, चन्दनानि, अगुरूणि, विविधानि वासांसि, दिव्यानि आभरणानि, महार्हाणि पानानि, शयनानि, आसनानि, गीतं, नृत्यं, वाद्यं च — ‘मैथिलि, मां प्राप्य एतानि लभस्व।’ ‘त्वं स्त्रीरत्नम् असि; एवं मलिना मा भूः, गात्रेषु भूषणं कुरु; सुविग्रहे, मां प्राप्य कथम् अनर्हा स्याः?’ ततः सः कालस्य भयं दर्शयति — ‘इदं ते चारु संजातं यौवनम् अतिवर्तते; यत् अतीतं तत् स्रोतस्विनीनां स्रोतः इव पुनः न एति।’ एषः उपदेशः कामिनः मुखे अपि लोकसत्यम् एव — नदीप्रवाहः न प्रतिनिवर्तते। ततः रूपस्तुतिः — ‘मन्ये, रूपकर्ता विश्वकृत् त्वां कृत्वा उपरतः, यतः तव रूपोपमा अन्या नास्ति। रूपयौवनशालिनीं त्वां प्राप्य साक्षात् पितामहः अपि कः पुनः न अतिवर्तेत — धैर्यात् न च्यवेत?’ ‘शीतांशुसदृशानने पृथुश्रोणि, यत् यत् ते गात्रं पश्यामि, तस्मिन् तस्मिन् मम चक्षुः निबध्यते।’ अन्ते सः प्रस्तावं करोति — ‘मैथिलि, मम भार्या भव, एतं मोहं विसर्जय; बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणां मम अग्रमहिषी भव।’ पातिव्रत्यं रावणस्य दृष्ट्या केवलं मोहः। स्तुतौ अतिशयोक्तिः स्पष्टा, तथापि कविः तां रावणस्य कामातुरस्य चित्तस्य प्रमाणत्वेन एव प्रस्तौति। ‘अग्रमहिषी’ इति पदेन मन्दोदर्याः अपि स्थानं सीतायै दातुम् इच्छति इति सूच्यते। भोगानां विस्तरेण वर्णनं तस्य मनसः स्वरूपं दर्शयति — तस्य सुखस्य कल्पना बाह्यवस्तुषु एव परिसमाप्ता। सीता तु वनवासे वल्कलानि, कन्दमूलफलानि, भूमिशय्यां च रामेण सह सुखेन स्वीकृतवती; अतः एतेषां भोगानां तस्याः दृष्ट्या मूल्यं नास्ति। ‘गीतं नृत्यं वाद्यं च’ इति राजभवनस्य विलासाः, ये अयोध्यायाम् अपि तस्याः सुलभाः आसन्, तथापि सा रामेण सह वनं वृतवती। यौवनस्य अस्थिरतायाः तर्कः, रूपस्य अतिशयस्तुतिः, अग्रमहिषीपदस्य लोभः च — त्रयः अपि उपायाः स्त्रियाः मनः हर्तुं लोके प्रसिद्धाः, रावणः तान् सर्वान् क्रमेण प्रयुङ्क्ते।
He listed the pleasures he could give: "Wonderful garlands, sandal and aloe, garments of every kind and heavenly ornaments, costly drinks, beds and seats, song, dance and music — take me, Maithilī, and have them all. You are a jewel among women; do not stay so soiled. Put ornaments on your limbs; once you have me, lovely one, how could you be unworthy of them?" Then he held up the fear of time: "This lovely youth of yours is slipping away, and what has passed never comes back, like the current of a river." Even from a lover's lips this is a truth of the world: a river's flow does not turn back. Then he praised her beauty: "I think the Maker of forms, the creator of the world, stopped making once he had made you, for there is no one whose beauty compares with yours. Who, finding you so rich in beauty and youth, Vaidehī, would not lose his composure — even the Grandsire himself? Whatever part of your body I look at, moon-faced one of ample hips, there my eye stays fixed." At last he made his proposal: "Be my wife, Maithilī; give up this delusion. Be my chief queen among my many excellent women." To Rāvaṇa, faithfulness is mere delusion. His praise is plainly exaggerated, and the poet offers it as evidence of a mind sick with desire. "Chief queen" suggests that he would give Sītā even Mandodarī's place. The long list of pleasures shows the nature of his mind: his idea of happiness ends in outward things. But Sītā had gladly accepted bark garments, roots and fruit and a bed on the ground in the forest with Rāma, so these pleasures mean nothing to her; the song, dance and music of a palace had been hers in Ayodhyā too, and she chose the forest with Rāma. The fleetingness of youth, extravagant praise of beauty and the lure of the chief queen's rank — three well-known ways of winning a woman's heart — Rāvaṇa tries them all in turn.
१७लोकेभ्यो यानि रत्नानि सम्प्रमथ्याहृतानि मे।
तानि ते भीरु सर्वाणि राज्यं चैव ददामि ते॥
१८विजित्य पृथिवीं सर्वां नानानगरमालिनीम्।
जनकाय प्रदास्यामि तव हेतोर्विलासिनि॥
१९नेह पश्यामि लोकेऽन्यं यो मे प्रतिबलो भवेत्।
पश्य मे सुमहद्वीर्यमप्रतिद्वन्द्वमाहवे॥
२०असकृत्संयुगे भग्ना मया विमृदितध्वजाः।
अशक्ताः प्रत्यनीकेषु स्थातुं मम सुरासुराः॥
२१इच्छ मां क्रियतामद्य प्रतिकर्म तवोत्तमम्।
सुप्रभाण्यवसज्जन्तां तवांगे भूषणानि हि॥
२२साधु पश्यामि ते रूपं सुयुक्तं प्रतिकर्मणा।
प्रतिकर्माभिसंयुक्ता दाक्षिण्येन वरानने॥
२३भुङ्क्ष्व भोगान्यथाकामं पिब भीरु रमस्व च।
यथेष्टं च प्रयच्छ त्वं पृथिवीं वा धनानि च॥
२४ललस्व मयि विस्रब्धा धृष्टमाज्ञापयस्व च।
मत्प्रासादाल्ललन्त्याश्च ललतां बान्धवस्तव॥
रावणः सर्वस्वं दातुम् उद्यतः — ‘भीरु, लोकेभ्यः सम्प्रमथ्य आहृतानि यानि रत्नानि, तानि सर्वाणि राज्यं च ते ददामि।’ ‘विलासिनि, तव हेतोः नानानगरमालिनीं सर्वां पृथिवीं विजित्य जनकाय प्रदास्यामि।’ सीतायाः पितुः नाम ग्रहणेन सः तस्याः पितृस्नेहम् अपि उपयोक्तुम् इच्छति। ततः आत्मश्लाघा — ‘लोके अन्यं न पश्यामि यः मे प्रतिबलः भवेत्; आहवे मम अप्रतिद्वन्द्वं सुमहत् वीर्यं पश्य। असकृत् संयुगे मया भग्नाः विमृदितध्वजाः सुरासुराः प्रत्यनीकेषु स्थातुम् अशक्ताः।’ एतत् तस्य बलस्य सत्यम् अपि, किन्तु अग्रे रामस्य पुरतः तत् निष्फलं भविष्यति। ‘मां इच्छ; अद्य तव उत्तमं प्रतिकर्म क्रियताम्, तव अङ्गे सुप्रभाणि भूषणानि अवसज्जन्ताम्।’ ‘प्रतिकर्मणा सुयुक्तं ते रूपं साधु पश्यामि; वरानने, दाक्षिण्येन प्रतिकर्माभिसंयुक्ता भव।’ अत्र टीकाटिप्पण्यां ‘भाविक’ अलङ्कारः उक्तः — भविष्यत् अलङ्करणं वर्तमानम् इव वर्णितम्। ‘यथाकामं भोगान् भुङ्क्ष्व, पिब, रमस्व, यथेष्टं पृथिवीं धनानि वा प्रयच्छ।’ ‘मयि विस्रब्धा ललस्व, धृष्टम् आज्ञापयस्व; मत्प्रासादात् ललन्त्याः तव बान्धवः अपि ललताम्।’ मुद्रिते ‘बान्धवस्तव’ इति एकवचनम्, ‘ललताम्’ इति क्रियया सह सङ्गच्छते। एवं रावणः दानं, बलं, भोगं च त्रीणि प्रलोभनानि क्रमेण प्रयुङ्क्ते। सः सीतां दासीं न, अपितु आज्ञापयित्रीं कर्तुम् इच्छामि इति दर्शयति; एतत् अपि प्रलोभनस्य एव सूक्ष्मम् अङ्गम्। पृथिवीविजयस्य प्रतिज्ञा, सुरासुराणां पराजयस्य स्मरणं च सीतायाः हृदये भयम् अपि जनयितुम् उद्दिष्टे — यः सर्वान् जितवान्, तस्मात् कः त्वां रक्षिष्यति इति गूढः अर्थः। अलङ्कारस्य आग्रहः पुनः पुनः आगच्छति, यतः मलिनवेषः एव सीतायाः प्रत्याख्यानस्य दृश्यं चिह्नम्; तस्य त्यागः प्रथमं समर्पणम् इति रावणः मन्यते। जनकस्य नाम्नः उल्लेखः अपि चतुरः — पितुः राज्यवृद्धिः इति कन्यायाः कृते प्रियं स्यात् इति सः कल्पयति, किन्तु सीतायाः पिता अपि धर्मनिष्ठः इति सः विस्मरति।
He was ready to give her everything: "All the jewels I have carried off by force from the worlds, and this kingdom too, I give to you, timid one. For your sake, playful one, I will conquer the whole earth with its garlands of cities and give it to Janaka." By naming her father he tries to use even her love for him, forgetting that her father too is devoted to dharma. Then he boasted: "I see no one in this world who could match me. Look at my matchless, mighty valour in battle. Time and again I have broken the gods and asuras in battle and trampled their banners; they cannot stand against me in the ranks." That is true of his strength — but before Rāma it will be of no use; and the boast is meant to frighten her too: if he has conquered everyone, who will save her? "Want me," he went on. "Let your finest adornment be done today, and let brilliant ornaments be fastened on your limbs. I can already see your beauty well set off by adornment" — the future adornment described as though it were present. "Be adorned, lovely-faced one, out of kindness to me. Enjoy pleasures as you please; drink, timid one, and take your delight; give away the earth or riches as you like. Sport with me without fear and command me boldly; and while you sport by my favour, let your kin sport too." So he tries three temptations in turn — gifts, might and pleasure — and presents her not as a servant but as one who would command him, itself a subtle part of the lure. He keeps pressing her to adorn herself, because her soiled garb is the visible sign of her refusal, and he thinks her giving it up would be the first surrender.
२५ऋद्धिं ममानुपश्य त्वं श्रियं भद्रे यशस्विनि।
किं करिष्यसि रामेण सुभगे चीरवासिना॥
२६निक्षिप्तविजयो रामो गतश्रीर्वनगोचरः।
व्रती स्थण्डिलशायी च शंके जीवति वा न वा॥
२७नहि वैदेहि रामस्त्वां द्रष्टुं वाप्युपलभ्यते।
पुरोबलाकैरसितैर्मेघैर्ज्योत्स्नामिवावृताम्॥
२८न चापि मम हस्तात्त्वां प्राप्तुमर्हति राघवः।
हिरण्यकशिपुः कीर्तिमिन्द्रहस्तगतामिव॥
२९चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि।
मनो हरसि मे भीरु सुपर्णः पन्नगं यथा॥
३०क्लिष्टकौशेयवसनां तन्वीमप्यनलंकृताम्।
त्वां दृष्ट्वा स्वेषु दारेषु रतिं नोपलभाम्यहम्॥
इदानीं सः रामं निन्दितुम् आरभते — ‘भद्रे यशस्विनि, मम ऋद्धिं श्रियं च अनुपश्य; सुभगे, चीरवासिना रामेण किं करिष्यसि? रामः निक्षिप्तविजयः, गतश्रीः, वनगोचरः, व्रती, स्थण्डिलशायी च; सः जीवति वा न वा इति अपि शङ्के।’ ‘पुरोबलाकैः असितैः मेघैः आवृतां ज्योत्स्नाम् इव त्वां रामः द्रष्टुम् अपि न उपलभते।’ ‘यथा हिरण्यकशिपुः इन्द्रहस्तगतां कीर्तिं न प्राप, तथा राघवः मम हस्तात् त्वां प्राप्तुं न अर्हति।’ हिरण्यकशिपोः उदाहरणं विपरीतं फलति — सः अपि अन्ते विष्णुना हतः, अतः रावणस्य दृष्टान्तः एव तस्य भाविनं नाशं सूचयति। ततः पुनः मोहः — ‘चारुस्मिते, चारुदति, चारुनेत्रे, विलासिनि, भीरु, सुपर्णः पन्नगम् इव त्वं मम मनः हरसि।’ ‘क्लिष्टकौशेयवसनाम्, अनलंकृताम् अपि तन्वीं त्वां दृष्ट्वा स्वेषु दारेषु रतिं न उपलभे।’ अत्र उपमायां रावणः एव पन्नगः, सीता सुपर्णः — अजानन् सः स्वस्य दौर्बल्यं स्वीकरोति। ‘चीरवासी’, ‘स्थण्डिलशायी’ इति रामस्य व्रतचिह्नानि, यानि सीतायै गौरवस्य कारणानि, तानि एव रावणः दारिद्र्यस्य लक्षणानि इति गणयति। रामस्य मरणस्य शङ्का अपि सीतायाः आशां भङ्क्तुम् एव उच्यते। अस्मिन् खण्डे रावणस्य कथनस्य विरोधाभासः स्पष्टः — एकतः ‘रामः दीनः, गतश्रीः’ इति, अपरतः ‘सः त्वां प्राप्तुं न शक्नोति’ इति; यदि रामः निःसारः, तर्हि तस्य प्रतिरोधस्य चिन्ता किमर्थम्? एषा चिन्ता एव रावणस्य अन्तर्गतं भयं प्रकाशयति। मेघावृतज्योत्स्नायाः उपमा अपि सीतायाः सहजां कान्तिं स्वीकरोति।
Now he began to disparage Rāma: "See my prosperity and my splendour, fortunate and illustrious lady. What will you do with Rāma, who wears bark? Rāma has given up victory, lost his fortune, wanders in the forest, keeps vows and sleeps on the bare ground; I doubt whether he is even alive. Rāma will never so much as see you, Vaidehī — no more than one sees moonlight covered by dark clouds with cranes flying before them. Nor can Rāghava win you out of my hands, any more than Hiraṇyakaśipu could win back the glory that had passed into Indra's hands." Then his infatuation returned: "Sweet-smiling, lovely-toothed, lovely-eyed, playful and timid one, you carry off my heart as Suparṇa carries off a snake. Even seeing you like this — thin, unadorned and in soiled silk — I find no pleasure in my own wives." The bark garments and the bare ground, Rāma's marks of his vows and to Sītā a source of pride, Rāvaṇa counts as signs of poverty, and his doubt whether Rāma is alive is meant to break her hope. But his words turn against him. Hiraṇyakaśipu was himself slain by Viṣṇu in the end, so his own example foretells his ruin; in his image of Suparṇa and the snake, it is Rāvaṇa who is the snake and Sītā the eagle, so that unknowingly he admits his own weakness; and the moonlight covered by clouds grants that her radiance is still there. His argument contradicts itself: if Rāma is wretched and ruined, why worry that he might resist? That very worry betrays the fear within Rāvaṇa.
३१अन्तःपुरनिवासिन्यः स्त्रियः सर्वगुणान्विताः।
यावत्यो मम सर्वासामैश्वर्यं कुरु जानकि॥
३२मम ह्यसितकेशान्ते त्रैलोक्यप्रवरस्त्रियः।
तास्त्वां परिचरिष्यन्ति श्रियमप्सरसो यथा॥
३३यानि वैश्रवणे सुभ्रु रत्नानि च धनानि च।
तानि लोकांश्च सुश्रोणि मया भुङ्क्ष्व यथासुखम्॥
३४न रामस्तपसा देवि न बलेन च विक्रमैः।
न धनेन मया तुल्यस्तेजसा यशसापि वा॥
३५पिब विहर रमस्व भुङ्क्ष्व भोगान्धननिचयं प्रदिशामि मेदिनीं च।
मयि लल ललने यथासुखं त्वं त्वयि च समेत्य ललन्तु बान्धवास्ते॥
३६कुसुमिततरुजालसंततानि भ्रमरयुतानि समुद्रतीरजानि।
कनकविमलहारभूषितांगी विहर मया सह भीरु काननानि॥
अन्ते रावणः अन्तःपुरस्य ऐश्वर्यं सीतायै समर्पयति — ‘जानकि, मम अन्तःपुरनिवासिन्यः सर्वगुणान्विताः यावत्यः स्त्रियः सन्ति, तासां सर्वासाम् ऐश्वर्यं कुरु।’ ‘असितकेशान्ते, मम त्रैलोक्यप्रवरस्त्रियः अप्सरसः श्रियम् इव त्वां परिचरिष्यन्ति।’ ‘सुभ्रु सुश्रोणि, वैश्रवणे यानि रत्नानि धनानि च, तानि लोकान् च मया सह यथासुखं भुङ्क्ष्व।’ कुबेरात् अपहृतं धनं सः स्वकीयम् इव वदति। पुनः रामेण तुलना — ‘देवि, रामः न तपसा, न बलेन, न विक्रमैः, न धनेन, न तेजसा, न यशसा वा मया तुल्यः।’ अन्तिमौ श्लोकौ पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धौ — ‘पिब, विहर, रमस्व, भोगान् भुङ्क्ष्व; धननिचयं मेदिनीं च प्रदिशामि; ललने, मयि यथासुखं लल, त्वयि च समेत्य बान्धवाः ते ललन्तु।’ ‘भीरु, कनकविमलहारभूषिताङ्गी मया सह कुसुमिततरुजालसंततानि भ्रमरयुतानि समुद्रतीरजानि काननानि विहर।’ सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनेन कविः रावणस्य वाक्प्रवाहस्य उत्कर्षं दर्शयति; किन्तु सर्वम् इदं भाषणं सीतायाः एकेन निश्चयेन निष्फलं भविष्यति इति अग्रिमः सर्गः दर्शयिष्यति। अत्र सर्वत्र ‘भीरु’ इति सम्बोधनं पुनः पुनः आगच्छति — रावणः तस्याः भयं जानाति, तत् एव उपयुङ्क्ते च। अन्तःपुरस्य ऐश्वर्यदानं, कुबेरधनदानं, पृथिवीदानं च मिलित्वा सर्वस्वदानम् इव भाति, किन्तु सर्वम् एतत् अपहृतम् एव — रत्नानि लोकेभ्यः प्रमथ्य आहृतानि, धनं वैश्रवणात्, स्त्रियः अपि बहुशः बलात् आनीताः। अतः यत् दातुम् इच्छति, तत् तस्य धर्मेण अर्जितं न। रामेण सह तुलनायां तपः, बलं, विक्रमः, धनं, तेजः, यशः इति षट् गुणाः गणिताः।
At last he offered her the splendour of his inner palace: "Be mistress over all the women who live in my palace, Jānakī, however many they are and whatever their virtues. These women of mine, the finest in the three worlds, will wait on you, dark-haired one, as the apsarases wait on Śrī. Whatever jewels and riches Kubera, son of Viśravas, had, enjoy them and the worlds with me as you please, lovely-browed one" — speaking of the wealth he had taken from Kubera as if it were his own. And once more he compared himself with Rāma: "Rāma is not my equal, queen, in austerity, in strength, in valour, in wealth, in splendour or in fame." He ended in a lighter, swifter measure: "Drink, roam, take your delight, enjoy your pleasures; I give you heaps of riches and the earth. Sport with me as you please, lovely one, and let your kin gather round you and sport as well. With your limbs adorned with necklaces of pure gold, roam with me, timid one, through the forests by the seashore, thick with flowering trees and humming with bees." The change of metre at the close marks the height of Rāvaṇa's flow of words, but the next sarga will show all this speech undone by a single resolve of Sītā's. Throughout he calls her "timid one" again and again: he knows her fear and uses it. The women's quarters, Kubera's wealth and the whole earth together seem like an offer of all he owns, yet all of it is stolen — jewels plundered from the worlds, riches taken from Kubera, women carried off by force — so what he wishes to give is nothing he has won by right. And in comparing himself with Rāma he counts six qualities: austerity, strength, valour, wealth, splendour and fame.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।