- सन्धिः
- तु + अनिन्दिता → त्वनिन्दिता — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- न निन्दिता — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘राजपुत्री’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुन्दरकाण्डम् — एकोनविंशः सर्गः
रावणदर्शनेन सीतायाः भयं विषादश्च
रावणम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा सीतायाः कम्पः, भूमौ उपविष्टायाः दीनावस्था, उपमाभिः तस्याः वर्णनम्, रामस्य ध्यानम्, रावणस्य प्रलोभनारम्भः
अशोकवनिकां प्रविष्टं रूपयौवनसम्पन्नं भूषणोत्तमभूषितं रावणं दृष्ट्वा राजपुत्री सीता प्रवाते कदली इव प्रावेपत। सा ऊरुभ्याम् उदरं बाहुभ्यां पयोधरौ च छादयित्वा भूमौ उपविश्य रुरोद। राक्षसीगणैः रक्षितां, धरण्याम् असंवृतायाम् आसीनां, छिन्नां शाखाम् इव पतितां, मलदिग्धाङ्गीं तां दशग्रीवः ददर्श। कविः अनेकाभिः उपमाभिः तस्याः दशां वर्णयति — सन्ना कीर्तिः, विमानिता श्रद्धा, परिक्षीणा प्रज्ञा, प्रतिहता आशा, राहुग्रस्तचन्द्रा पौर्णमासी, गजमथिता पद्मिनी, शुष्का नदी, बद्धा करेणुः इति। सा मनोरथरथेन रामं प्रति गच्छन्ती इव, ध्यानशोकपरायणा, उपवासकृशा, प्राञ्जलिः देवताः इव रामात् दशग्रीवस्य पराभवम् आयाचमाना आसीत्। तादृशीं तां रावणः आत्मनः एव वधाय प्रलोभयितुम् आरेभे।
१रावणं दृष्ट्वा सीतायाः कम्पः, भूमौ उपवेशनम्
१तस्मिन्नेव ततः काले राजपुत्री त्वनिन्दिता।
रूपयौवनसम्पन्नं भूषणोत्तमभूषितम्॥
२ततो दृष्ट्वैव वैदेही रावणं राक्षसाधिपम्।
प्रावेपत वरारोहा प्रवाते कदली यथा॥
३ऊरुभ्यामुदरं छाद्य बाहुभ्यां च पयोधरौ।
उपविष्टा विशालाक्षी रुदती वरवर्णिनी॥
४दशग्रीवस्तु वैदेहीं रक्षितां राक्षसीगणैः।
ददर्श दीनां दुःखार्तां नावं सन्नामिवार्णवे॥
५असंवृतायामासीनां धरण्यां संशितव्रताम्।
छिन्नां प्रपतितां भूमौ शाखामिव वनस्पतेः॥
तस्मिन् एव काले रूपयौवनसम्पन्नं, उत्तमैः भूषणैः भूषितं राक्षसाधिपं रावणम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा अनिन्दिता राजपुत्री वैदेही प्रवाते कदली इव प्रावेपत। पूर्वसर्गे हनूमान् वृक्षे निलीनः रावणस्य आगमनम् अपश्यत्; अस्मिन् सर्गे कविः दृष्टिं सीतायाः उपरि स्थापयति। भयात् सा विशालाक्षी वरवर्णिनी ऊरुभ्याम् उदरं, बाहुभ्यां च पयोधरौ छादयित्वा उपविष्टा रुरोद — एषा परपुरुषात् आत्मरक्षणस्य स्वाभाविकी चेष्टा। दशग्रीवः राक्षसीगणैः रक्षितां, दीनां, दुःखार्तां तां सीतां ददर्श — यथा अर्णवे सन्ना नौः, तथा सा दुःखसागरे निमग्ना आसीत्। सा संशितव्रता असंवृतायां धरण्याम् आसीना, न आसनं न आस्तरणम्। छिन्ना भूमौ प्रपतिता वनस्पतेः शाखा इव सा दृश्यते स्म। ‘छिन्नां शाखाम्’ इति उपमया सूच्यते — मूलात् रामात् विच्छिन्ना सा, तथापि जीवनरसः तस्यां न नष्टः। प्रथमेषु श्लोकेषु एव भयस्य, लज्जायाः, दैन्यस्य च त्रीणि चित्राणि कविना एकत्र दर्शितानि, येन अग्रिमस्य संवादस्य पृष्ठभूमिः सिध्यति। रावणः अलङ्कृतः, सीता तु मलिना — एषः विरोधः कविना सङ्कल्प्य एव स्थापितः। एकतः ऐश्वर्यस्य गर्वः, अपरतः पातिव्रत्यस्य तपः। रावणस्य रूपं यौवनं भूषणानि च सीतायाः मनसि न आकर्षणं, केवलं भयम् एव जनयन्ति इति अपि अत्र सूच्यते। वृक्षे निलीनः हनूमान् अपि एतत् सर्वं पश्यति इति पाठकः स्मरेत्।
At that very moment the blameless princess saw Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, coming towards her, rich in beauty and youth and adorned with the finest ornaments, and at the mere sight of him Vaidehī trembled like a plantain in a gale. In the last sarga Hanumān, hidden in the tree, watched Rāvaṇa arrive; now the poet turns our eyes to Sītā. In her fear the large-eyed lady of lovely complexion covered her belly with her thighs and her breasts with her arms, and sat down and wept — the natural gesture of a woman shielding herself from a stranger. Ten-necked Rāvaṇa saw Sītā, guarded by troops of rākṣasīs, wretched and tormented with grief, sunk in her sea of sorrow like a ship foundering in the ocean. Firm in her vows, she sat on the bare ground, with neither seat nor covering, like a branch lopped from a great tree and fallen to the earth — cut off from her root, Rāma, and yet the sap of life not gone from her. In these first verses the poet sets together three pictures, of fear, of modesty and of misery, which form the background of the conversation to come. Rāvaṇa is adorned, Sītā soiled — a contrast drawn deliberately: on one side the pride of wealth, on the other the austerity of a faithful wife. Rāvaṇa's beauty, youth and ornaments stir in her no attraction, only fear. And the reader should remember that Hanumān, hidden in the tree, sees all of this.
३उपमामालायाः अनुवृत्तिः — पद्मिनी, नदी, मृणाली, गजवधूः
१३पौर्णमासीमिव निशां तमोग्रस्तेन्दुमण्डलाम्।
पद्मिनीमिव विध्वस्तां हतशूरां चमूमिव॥
१४प्रभामिव तमोध्वस्तामुपक्षीणामिवापगाम्।
वेदीमिव परामृष्टां शान्तामग्निशिखामिव॥
१५उत्कृष्टपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम्।
हस्तिहस्तपरामृष्टामाकुलामिव पद्मिनीम्॥
१६पतिशोकातुरां शुष्कां नदीं विस्रावितामिव।
परया मृजया हीनां कृष्णपक्षे निशामिव॥
१७सुकुमारीं सुजातांगीं रत्नगर्भगृहोचिताम्।
तप्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम्॥
१८गृहीतामालितां स्तम्भे यूथपेन विनाकृताम्।
निःश्वसन्तीं सुदुःखार्तां गजराजवधूमिव॥
१९एकया दीर्घया वेण्या शोभमानामयत्नतः।
नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव॥
उपमानानि अनुवर्तन्ते — तमसा ग्रस्तचन्द्रमण्डला पौर्णमासी निशा, विध्वस्ता पद्मिनी, हतशूरा चमूः, तमसा ध्वस्ता प्रभा, उपक्षीणा आपगा, अपवित्रस्पर्शेन परामृष्टा वेदी, शान्ता अग्निशिखा च इव सा आसीत्। गजहस्तेन परामृष्टा पद्मिनी यस्याः पर्णानि कमलानि च उत्कृष्टानि, विहंगमाः च वित्रासिताः, तादृशी आकुला सा। पतिशोकातुरा सा विस्राविता शुष्का नदी इव, उत्तमया मृजया हीना कृष्णपक्षे निशा इव च दृश्यते। सुकुमारी सुजाताङ्गी रत्नगर्भगृहेषु वासयोग्या सा उष्णेन तप्यमाना अचिरोद्धृता मृणाली इव म्लाना। यूथपेन वियोजिता, स्तम्भे आलिता बद्धा, दीर्घं निःश्वसन्ती गजराजवधूः इव सा सुदुःखार्ता। अयत्नतः एव एकया दीर्घया वेण्या सा शोभते स्म — यथा शरदि नीलया वनराज्या मही शोभते। एकवेणी प्रोषितभर्तृकायाः चिह्नम्, तत् अपि कविः सौन्दर्यस्य उपमानं करोति। सर्वत्र उपमानानां सामान्यधर्मः एकः — स्वभावतः शोभनं वस्तु बाह्येन उपघातेन मलिनीकृतम्; अतः सीतायाः शोभा न नष्टा, केवलम् आच्छादिता इति भावः। मूले ‘तमोग्रस्तेन्दु’, ‘तमोध्वस्ताम्’ इति पाठौ स्तः, समीक्षिते तु ‘राहुग्रस्तेन्दु’, ‘तपोध्वस्ताम्’ इति भिन्नौ। गजवध्वाः उपमा विशेषतः हृदयस्पर्शिनी — यथा यूथपात् वियोजिता करेणुः स्तम्भे बद्धा दीर्घं निःश्वसिति, तथा रामात् वियोजिता सीता राक्षसीभिः परिवृता लङ्कायां निरुद्धा। नदी, निशा, मृणाली इत्येतानि उपमानानि प्रकृतेः लोकात् गृहीतानि, येन वनवासिन्याः सीतायाः प्रकृत्या सह सम्बन्धः अपि स्मर्यते। वेणीश्लोके अपि कविः शोभां न विस्मरति — दुःखे अपि सीतायाः सहजं सौन्दर्यं शरद्वनराजिः इव नीलं स्निग्धं च दृश्यते।
The images continue: she was like a full-moon night whose moon is swallowed by darkness, like a lotus pool laid waste, like an army whose champions have been slain, like radiance destroyed by darkness, like a river run dry, like an altar defiled by an impure touch, like a flame put out; like a lotus pool churned by an elephant's trunk, its leaves and lotuses torn up and its birds put to flight, all in confusion. Stricken with grief for her husband, she was like a river whose waters have been drained away, and, without her fine grooming, like a night in the dark fortnight. Delicate and lovely of limb, fit to live in a jewelled inner chamber, she was wilting like a lotus stalk just pulled up and scorched by the heat. She was like the mate of a lordly elephant, seized and tied to a post, parted from the leader of her herd, sighing long in deep distress — as Sītā, parted from Rāma, is held captive in Laṅkā among the rākṣasīs, a most moving image. And without any effort she was graced by a single long braid, as the earth in autumn is graced by a dark line of forest when the clouds have gone. The single braid is the mark of a wife whose husband is away, yet the poet makes even that an image of beauty: even in sorrow her natural loveliness is dark and glossy as an autumn woodland. All the images share one quality — something beautiful by nature, spoiled by some outward blow — so Sītā's beauty is not destroyed, only covered. River, night and lotus stalk come from the world of nature, recalling her bond with nature as one who has lived in the forest.
४उपवासकृशायाः सीतायाः प्रार्थना, रावणस्य प्रलोभनारम्भः
२०उपवासेन शोकेन ध्यानेन च भयेन च।
परिक्षीणां कृशां दीनामल्पाहारां तपोधनाम्॥
२१आयाचमानां दुःखार्तां प्राञ्जलिं देवतामिव।
भावेन रघुमुख्यस्य दशग्रीवपराभवम्॥
२२समीक्षमाणां रुदतीमनिन्दितां सुपक्ष्मताम्रायतशुक्ललोचनाम्।
अनुव्रतां राममतीव मैथिलीं प्रलोभयामास वधाय रावणः॥
उपवासेन, शोकेन, ध्यानेन, भयेन च सा परिक्षीणा, कृशा, दीना, अल्पाहारा, तपः एव धनं यस्याः सा तपोधना आसीत्। दुःखार्ता सा प्राञ्जलिः देवताम् इव मनसा रघुमुख्यस्य रामस्य प्रभावेण दशग्रीवस्य पराभवम् आयाचमाना आसीत् — तस्याः प्रार्थना अपि पराभवस्य एव, न स्वस्य मुक्तेः केवलम्। तादृशीं रुदतीम्, अनिन्दिताम्, सुपक्ष्मताम्रायतशुक्ललोचनां, रामम् अतीव अनुव्रतां मैथिलीं रावणः आत्मनः वधाय एव प्रलोभयामास। ‘वधाय’ इति पदेन कविः फलं पूर्वम् एव उद्घोषयति — एतत् प्रलोभनं रावणस्य विनाशस्य बीजम्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, अग्रिमे सर्गे रावणस्य वचनानि अनुवर्तिष्यन्ते। सीतायाः दैन्यं दुर्बलता न, अपितु तपः इति ‘तपोधनाम्’ इति पदेन स्पष्टम्। उपवासः, ध्यानं, प्राञ्जलिः प्रार्थना च तपस्विन्याः लक्षणानि। अतः रावणस्य प्रलोभनं तपस्विन्याः तपोभङ्गस्य प्रयत्नः इव, यत् स्वयं प्रयोक्तारम् एव नाशयति। ‘अनिन्दिताम्’ इति पुनः उक्तं, सर्गस्य आरम्भे अपि ‘अनिन्दिता’ इति — सर्गः तेन एव विशेषणेन आरब्धः समाप्तः च।
Worn down by fasting, grief, brooding and fear, she was emaciated and wretched, eating little, with austerity her only wealth. Stricken with sorrow, her hands folded, she seemed to be praying in her heart, as to a god, for the defeat of the Ten-necked One by the power of Rāma, chief of the Raghus — praying for his defeat, not merely for her own release. And Rāvaṇa began to tempt Maithilī — the blameless lady, weeping and looking about her, with her fine lashes and long, white, red-cornered eyes, wholly devoted to Rāma — to his own destruction. The words "to his own destruction" announce the outcome in advance: this temptation is the seed of Rāvaṇa's ruin. "Austerity her only wealth" makes clear that Sītā's misery is not weakness but austerity; fasting, meditation and prayer with folded hands are the marks of an ascetic woman, so Rāvaṇa's temptation is like an attempt to break an ascetic's austerity, which destroys the one who makes it. The sarga begins and ends with the same word for her — "blameless" — and in the next sarga Rāvaṇa's words follow.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- भूषण + उत्तम → भूषणोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- भूषणेषु उत्तमानि भूषणोत्तमानि (सप्तमीतत्पुरुषः), तैः भूषितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रावणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दृष्ट्वा + एव → दृष्ट्वैव — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘दृष्ट्वा’ क्त्वान्तम् अव्ययम्, ‘एव’ अव्ययम्
- सन्धिः
- प्र + अवेपत → प्रावेपत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वेप्’ धातोः लङ्, ‘प्र’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- ऊरुभ्याम् + उदरम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः; शब्दान्तः सन्धिः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘ऊरुभ्याम्’ तृतीया द्विवचनम्; ‘उदरम्’ द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वरः वर्णः अस्याः अस्ति — ‘इनि’ प्रत्ययः, तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राक्षसीनां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्नाम् + इव → सन्नामिव; इव + अर्णवे → इवार्णवे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘सन्नाम्’ द्वितीया एकवचनम् (नावम् इत्यस्य विशेषणम्); ‘अर्णवे’ सप्तमी एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संशितं व्रतं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- दिग्ध + अङ्गी → दिग्धाङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मलम् एव मण्डनं, तेन दिग्धानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पङ्कदिग्धा + इव → पङ्कदिग्धेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- पङ्केन दिग्धा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मृणाली’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- संयुक्तैः + यान्तीम् → संयुक्तैर्यान्तीम् — विसर्गस्य रेफः; यान्तीम् + इव
- समासः
- संकल्पाः एव हयाः (रूपककर्मधारयः), तैः संयुक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘संयुक्तैः’ तृतीया बहुवचनम् (‘मनोरथैः’ इत्यस्य विशेषणम्); ‘यान्तीम्’ या-धातोः शतृ, द्वितीया
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ध्यानं च शोकः च (द्वन्द्वः), तौ परम् अयनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- चेष्टमानाम् + अथ; अथ + आविष्टाम् → अथाविष्टाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘चेष्टमानाम्’ शानजन्तं द्वितीया; ‘आविष्टाम्’ क्तान्तं द्वितीया
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धूमः केतुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आचारः अस्य अस्ति — मतुप् (वतुप्) प्रत्ययः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘कुले’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + मान्’ णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पूजाम् + अपहताम् + इव — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप + हन्’ धातोः क्तः (अपहत)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- ग्रस्त + इन्दु → ग्रस्तेन्दु — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- तमसा ग्रस्तम् इन्दुमण्डलं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘निशाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- इव + आपगाम् → इवापगाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- ‘आपगा’ — अपां समूहेन गच्छति इति उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वित्रासिताः विहंगमाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- परामृष्टाम् + आकुलाम् + इव — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- हस्तिनः हस्तः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन परामृष्टा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- विस्राविताम् + इव — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + स्रु’ णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- अचिर + उद्धृताम् → अचिरोद्धृताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अचिरम् उद्धृता — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- गृहीताम् + आलिताम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (द्वौ क्तान्तौ)
- सन्धिः
- नीरद + अपाये → नीरदापाये — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नीरदानाम् अपायः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अल्प + आहाराम् → अल्पाहाराम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अल्पः आहारः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दशग्रीवस्य पराभवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ताम्र + आयत → ताम्रायत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- सुपक्ष्माणि ताम्राणि आयतानि शुक्लानि च लोचनानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्