किञ्चिच्छेषा
१८.१
यस्याः अल्पः भागः अवशिष्टः (निशा)
- सन्धिः
- किञ्चित् + शेषा → किञ्चिच्छेषा — श्चुत्वं, ततः ‘शश्छोऽटि’ इति शकारस्य छकारः
- समासः
- किञ्चित् शेषं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — अष्टादशः सर्गः
रावणस्य अशोकवनिकागमनम्
रात्रिशेषे ब्रह्मघोषः, रावणस्य प्रबोधः, स्त्रीभिः परिवृतस्य तस्य अशोकवनिकाप्रवेशः, हनूमता तस्य दर्शनं, सीतां प्रति तस्य गमनम्
एवं वनं प्रेक्षमाणस्य वैदेहीं विचिन्वतः हनूमतः किञ्चिच्छेषा निशा अभवत्। विरात्रे सः षडङ्गवेदविदुषां ब्रह्मरक्षसां ब्रह्मघोषान् शुश्राव। मङ्गलवादित्रैः प्रबोधितः महाबलः रावणः वैदेहीम् अन्वचिन्तयत्, मदनेन नियुक्तः कामं गूहितुं न शशाक। सः सर्वाभरणैः युक्तः, विविधैः नगैः पुष्करिणीभिः ईहामृगैः च शोभितां संततद्रुमाम् अशोकवनिकां प्राविशत्, शतमात्राः अङ्गनाः च तं महेन्द्रम् इव देवगन्धर्वयोषितः अनुव्रजन्। काश्चित् दीपिकाः, काश्चित् वालव्यजनानि, तालवृन्तानि, भृङ्गारान्, बृसीः, पानपात्रीं, छत्रं च जगृहुः। निद्रामदपरीताः ताः विद्युल्लताः घनम् इव पतिम् अनुजग्मुः। काञ्चीनूपुरनिनादं श्रुत्वा हनूमान् द्वारदेशम् अनुप्राप्तं कामदर्पमदयुक्तम् अपविद्धशरासनं कन्दर्पम् इव तं ददर्श, पत्रपुष्पशतावृतः च तं विज्ञातुम् उपचक्रमे। ‘रावणः अयम्’ इति सञ्चिन्त्य सः किञ्चित् अवप्लुतः, तस्य तेजसा निर्धूतः पत्रगुह्यान्तरे संवृतः अभवत्। रावणः असितकेशान्तां सुश्रोणीं सीतां दिदृक्षुः उपावर्तत।
१रात्रिशेषः, ब्रह्मघोषः, रावणस्य प्रबोधः कामवशता च
१तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पितपादपम्।
विचिन्वतश्च वैदेहीं किञ्चिच्छेषा निशाभवत्॥
२षडंगवेदविदुषां क्रतुप्रवरयाजिनाम्।
शुश्राव ब्रह्मघोषान्स विरात्रे ब्रह्मरक्षसाम्॥
३अथ मंगलवादित्रैः शब्दैः श्रोत्रमनोहरैः।
प्राबोध्यत महाबाहुर्दशग्रीवो महाबलः॥
४विबुध्य तु महाभागो राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्।
स्रस्तमाल्याम्बरधरो वैदेहीमन्वचिन्तयत्॥
५भृशं नियुक्तस्तस्यां च मदनेन मदोत्कटः।
न तु तं राक्षसः कामं शशाकात्मनि गूहितुम्॥
तथा पुष्पितपादपं वनं विप्रेक्षमाणस्य वैदेहीं च विचिन्वतः हनूमतः किञ्चिच्छेषा निशा अभवत् — केवलं रात्रेः अन्तिमः यामः अवशिष्टः। तस्मिन् विरात्रे सः षडङ्गवेदविदुषां क्रतुप्रवरयाजिनां ब्रह्मरक्षसां ब्रह्मघोषान् शुश्राव। अथ श्रोत्रमनोहरैः शब्दैः मङ्गलवादित्रैः महाबाहुः महाबलः दशग्रीवः प्राबोध्यत। विबुध्य महाभागः प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः स्रस्तमाल्याम्बरधरः सन् वैदेहीम् अन्वचिन्तयत्। मदनेन भृशं नियुक्तः मदोत्कटः सः राक्षसः तस्यां सक्तं कामम् आत्मनि गूहितुं न शशाक। अत्र लङ्कायाः विचित्रः स्वभावः दृश्यते — राक्षसाः अपि वेदविदः, यज्ञयाजिनः च; तेषां गृहेषु प्रातः वेदघोषः श्रूयते। ‘ब्रह्मरक्षसाम्’ इति — ब्राह्मणकुलजाः राक्षसाः; हिन्दीभाष्यम् ‘ब्रह्म-राक्षसोंके घरमें वेदपाठकी ध्वनि’ इति। रावणस्य प्रबोधः राजवत् — मङ्गलवाद्यैः, स्तुतिभिः च। किन्तु प्रबुद्धस्य तस्य प्रथमः विचारः सीता एव — ‘वैदेहीमन्वचिन्तयत्’। चतुर्थे ‘स्रस्तमाल्याम्बरधरः’ — निद्रया शिथिलानि माल्यानि वस्त्राणि च; तस्य अवस्था अपि अव्यवस्थिता। पञ्चमे कामस्य बलम् — सः तं गोपयितुं न शक्नोति, अतः रात्रिशेषे एव सीतां द्रष्टुं निर्गच्छति। वेदघोषस्य रावणस्य कामस्य च समीपे स्थापनं कवेः सूक्ष्मः विरोधः — धर्मस्य ध्वनिः अधर्मस्य आरम्भः च युगपत्। चतुर्थे मुद्रणे ‘महाभागो’ इति, समीक्षिते ‘yathākālaṃ’।
While Hanumān was gazing over the grove of flowering trees and searching for Vaidehī, the night wore on until only its last watch remained. In that last watch he heard the Vedas being chanted in the houses of brahmin-rākṣasas — rākṣasas born of brahmin families, learned in the Vedas and their six limbs and performers of the finest sacrifices. Then, with auspicious music and sounds delightful to the ear, the mighty ten-necked Rāvaṇa was woken, as a king is woken, with music and praise. On waking, the illustrious and powerful lord of the rākṣasas, his garlands and garments slipping loose from sleep, thought at once of Vaidehī. So bound to her by love was he, so maddened by passion, that he could not keep that desire hidden within himself, and so, while the night was not yet over, he set out to see Sītā. Here Laṅkā's strange nature shows again: even the rākṣasas know the Veda and perform sacrifices, and at dawn the sound of Vedic recitation rises from their houses. The poet sets that chanting side by side with Rāvaṇa's lust — the sound of dharma and the beginning of wickedness at the same moment.
२रावणस्य अशोकवनिकाप्रवेशः, स्त्रीणाम् अनुगमनं च
६स सर्वाभरणैर्युक्तो बिभ्रच्छ्रियमनुत्तमाम्।
तां नगैर्विविधैर्जुष्टां सर्वपुष्पफलोपगैः॥
७वृतां पुष्करिणीभिश्च नानापुष्पोपशोभिताम्।
सदा मत्तैश्च विहगैर्विचित्रां परमाद्भुतैः॥
८ईहामृगैश्च विविधैर्वृतां दृष्टिमनोहरैः।
वीथीः सम्प्रेक्षमाणश्च मणिकाञ्चनतोरणाम्॥
९नानामृगगणाकीर्णां फलैः प्रपतितैर्वृताम्।
अशोकवनिकामेव प्राविशत्संततद्रुमाम्॥
१०अंगनाः शतमात्रं तु तं व्रजन्तमनुव्रजन्।
महेन्द्रमिव पौलस्त्यं देवगन्धर्वयोषितः॥
११दीपिकाः काञ्चनीः काश्चिज्जगृहुस्तत्र योषितः।
वालव्यजनहस्ताश्च तालवृन्तानि चापराः॥
१२काञ्चनैश्चैव भृंगारैर्जह्रुः सलिलमग्रतः।
मण्डलाग्रा बृसीश्चैव गृह्यान्याः पृष्ठतो ययुः॥
१३काचिद्रत्नमयीं पात्रीं पूर्णां पानस्य भ्राजतीम्।
दक्षिणा दक्षिणेनैव तदा जग्राह पाणिना॥
१४राजहंसप्रतीकाशं छत्रं पूर्णशशिप्रभम्।
सौवर्णदण्डमपरा गृहीत्वा पृष्ठतो ययौ॥
१५निद्रामदपरीताक्ष्यो रावणस्योत्तमस्त्रियः।
अनुजग्मुः पतिं वीरं घनं विद्युल्लता इव॥
१६व्याविद्धहारकेयूराः समामृदितवर्णकाः।
समागलितकेशान्ताः सस्वेदवदनास्तथा॥
१७घूर्णन्त्यो मदशेषेण निद्रया च शुभाननाः।
स्वेदक्लिष्टांगकुसुमाः समाल्याकुलमूर्धजाः॥
१८प्रयान्तं नैर्ऋतपतिं नार्यो मदिरलोचनाः।
बहुमानाच्च कामाच्च प्रियभार्यास्तमन्वयुः॥
१९स च कामपराधीनः पतिस्तासां महाबलः।
सीतासक्तमना मन्दो मन्दाञ्चितगतिर्बभौ॥
सर्वाभरणैः युक्तः अनुत्तमां श्रियं बिभ्रत् सः रावणः विविधैः सर्वपुष्पफलोपगैः नगैः जुष्टां, पुष्करिणीभिः वृतां, नानापुष्पोपशोभितां, सदा मत्तैः परमाद्भुतैः विहगैः विचित्रां, दृष्टिमनोहरैः विविधैः ईहामृगैः वृतां, नानामृगगणाकीर्णां, प्रपतितैः फलैः वृतां, सन्ततद्रुमाम् अशोकवनिकाम् एव प्राविशत्, मणिकाञ्चनतोरणाः वीथीः सम्प्रेक्षमाणः। देवगन्धर्वयोषितः महेन्द्रम् इव शतमात्राः अङ्गनाः तं व्रजन्तं पौलस्त्यम् अनुव्रजन्। काश्चित् योषितः काञ्चनीः दीपिकाः जगृहुः, अपराः वालव्यजनहस्ताः, अन्याः तालवृन्तानि। काञ्चनैः भृङ्गारैः काश्चित् अग्रतः सलिलं जह्रुः, अन्याः मण्डलाग्राः बृसीः गृहीत्वा पृष्ठतः ययुः। काचित् दक्षिणा दक्षिणेन पाणिना पानस्य पूर्णां भ्राजतीं रत्नमयीं पात्रीं जग्राह। अपरा राजहंसप्रतीकाशं पूर्णशशिप्रभं सौवर्णदण्डं छत्रं गृहीत्वा पृष्ठतः ययौ। निद्रामदपरीताक्ष्यः रावणस्य उत्तमस्त्रियः वीरं पतिं घनं विद्युल्लताः इव अनुजग्मुः। व्याविद्धहारकेयूराः, समामृदितवर्णकाः, समागलितकेशान्ताः, सस्वेदवदनाः, मदशेषेण निद्रया च घूर्णन्त्यः, स्वेदक्लिष्टाङ्गकुसुमाः, समाल्याकुलमूर्धजाः, मदिरलोचनाः ताः नार्यः प्रियभार्याः बहुमानात् कामात् च प्रयान्तं नैर्ऋतपतिम् अन्वयुः। कामपराधीनः तासां पतिः महाबलः सीतासक्तमनाः मन्दः मन्दाञ्चितगतिः बभौ। अत्र रावणस्य राजसी यात्रा वर्ण्यते — इन्द्रस्य इव तस्य अनुचराः शतशः स्त्रियः। प्रत्येकस्याः हस्ते किमपि — दीपः, चामरं, व्यजनं, जलपात्रं, आसनं, पानपात्रं, छत्रं वा। षोडशात् एकोनविंशपर्यन्तं चत्वारः श्लोकाः (अष्टौ अर्धाः) वुल्गेटमात्राः — समीक्षिते न सन्ति; तेषु स्त्रीणां रात्रिजागरणस्य मदस्य च चित्रं, रावणस्य कामवशता च। एकोनविंशे ‘मन्दः’ इति द्व्यर्थम् — मन्दबुद्धिः, मन्दगतिः च; हिन्दीभाष्यम् ‘मन्दबुद्धि रावण’ इति। द्वादशे मुद्रणे ‘मण्डलाग्रा बृसीश्चैव’ इति, समीक्षिते ‘maṇḍalāgrān asīṃś caiva’ — खड्गान् इति; वुल्गेटे आसनानि। त्रयोदशे ‘भ्राजतीम्’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘bhāminī’। षष्ठात् नवमपर्यन्तं एकं दीर्घं वाक्यं — ‘तां … अशोकवनिकामेव प्राविशत्’; मध्ये वनिकायाः विशेषणानि। ‘एव’ इति पदेन — रावणः अन्यत्र न गत्वा साक्षात् सीतायाः वासस्थानं गतः। दशमे इन्द्रस्य उपमा रावणस्य ऐश्वर्यं दर्शयति — सः त्रैलोक्यविजयी, देवराजसमः। एकादशात् चतुर्दशपर्यन्तं सेवायाः उपकरणानि — दीपाः अन्धकारनाशाय, चामराणि व्यजनानि च सुखाय, जलं शौचाय, आसनानि विश्रामाय, पानं मदाय, छत्रं राजचिह्नम्। पञ्चदशे विद्युल्लताः घनम् अनुगच्छन्ति — रावणः कृष्णवर्णः मेघः, स्त्रियः गौर्यः विद्युतः। षोडशात् सप्तदशपर्यन्तं रात्रेः विलासस्य चिह्नानि — हाराः व्याविद्धाः, अङ्गरागः मृदितः, केशाः गलिताः, मुखानि स्वेदयुक्तानि, पुष्पाणि म्लानानि। अष्टादशे ‘बहुमानाच्च कामाच्च’ — ताः आदरेण प्रेम्णा च अनुगच्छन्ति, न भयेन; रावणस्य पत्नीनां तस्मिन् अनुरागः अपि अस्ति। किन्तु सः सीतासक्तमनाः — स्वपत्नीः उपेक्ष्य परस्त्रियं प्रति गच्छति, अयं तस्य दोषः। एकोनविंशे ‘मन्दाञ्चितगतिर्बभौ’ — कामेन मन्दा, विलासेन सुन्दरा गतिः। द्वादशे ‘जह्रुः सलिलमग्रतः’ — अग्रे जलं नीत्वा मार्गसेचनं वा पादप्रक्षालनं वा। त्रयोदशे ‘दक्षिणा’ इति — कुशला, दक्षिणहस्तेन पात्रं धारयन्ती; शब्दस्य आवृत्त्या चमत्कारः। सप्तमे ‘सदा मत्तैः’ इति पक्षिणां विशेषणम्।
Wearing all his ornaments and matchless in splendour, Rāvaṇa went straight into the Aśoka grove — to Sītā's dwelling and nowhere else. It was full of trees of every kind bearing all flowers and fruits, ringed with lotus pools and graced with many flowers; bright with ever-excited and marvellous birds and with many kinds of pleasing ornamental beasts; crowded with herds of animals and strewn with fallen fruit, thick with trees; and as he went he gazed at its avenues with their arches of jewels and gold. About a hundred women followed the son of Pulastya as he went, as the wives of the gods and gandharvas follow great Indra — for he was the conqueror of the three worlds, the equal of the king of the gods. Some carried golden lamps, some yak-tail whisks, others palm-leaf fans; some went ahead carrying water in golden pitchers, others followed with round cushions. One skilful woman carried in her right hand a sparkling jewelled cup full of wine; another walked behind with a parasol like a royal swan, bright as the full moon, with a golden handle. Every one of them held something — a lamp against the dark, whisks and fans for comfort, water for washing, cushions to rest on, wine for pleasure, and the parasol, the emblem of royalty. Their eyes heavy with sleep and wine, Rāvaṇa's chief wives followed their heroic lord as flashes of lightning follow a cloud — he the dark cloud, they the bright lightning. Their necklaces and armlets were awry, their cosmetics rubbed off, their hair loosened, their faces damp with sweat; reeling with sleep and the last of the wine, the flowers on their limbs wilted with sweat and their hair tangled with garlands — all the marks of a night of revelry. Those beloved wives with their intoxicating eyes followed the lord of the rākṣasas out of deep regard and desire — out of love and respect, not fear. And their lord, mighty though he was, in the grip of desire and his mind fixed on Sītā, moved slowly, dull-witted, with a languid, graceful gait — "slow" in both senses, slow of step and slow of mind. That was his fault: he passed by his own devoted wives to go after another man's.
३हनूमता रावणस्य दर्शनम्
२०ततः काञ्चीनिनादं च नूपुराणां च निःस्वनम्।
शुश्राव परमस्त्रीणां कपिर्मारुतनन्दनः॥
२१तं चाप्रतिमकर्माणमचिन्त्यबलपौरुषम्।
द्वारदेशमनुप्राप्तं ददर्श हनुमान्कपिः॥
२२दीपिकाभिरनेकाभिः समन्तादवभासितम्।
गन्धतैलावसिक्ताभिर्ध्रियमाणाभिरग्रतः॥
२३कामदर्पमदैर्युक्तं जिह्मताम्रायतेक्षणम्।
समक्षमिव कंदर्पमपविद्धशरासनम्॥
२४मथितामृतफेनाभमरजोवस्त्रमुत्तमम्।
सपुष्पमवकर्षन्तं विमुक्तं सक्तमंगदे॥
२५तं पत्रविटपे लीनः पत्रपुष्पशतावृतः।
समीपमुपसंक्रान्तं विज्ञातुमुपचक्रमे॥
२६अवेक्षमाणस्तु तदा ददर्श कपिकुञ्जरः।
रूपयौवनसम्पन्ना रावणस्य वरस्त्रियः॥
२७ताभिः परिवृतो राजा सुरूपाभिर्महायशाः।
तन्मृगद्विजसंघुष्टं प्रविष्टः प्रमदावनम्॥
२८क्षीबो विचित्राभरणः शङ्कुकर्णो महाबलः।
तेन विश्रवसः पुत्रः स दृष्टो राक्षसाधिपः॥
२९वृतः परमनारीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः।
तं ददर्श महातेजास्तेजोवन्तं महाकपिः॥
ततः मारुतनन्दनः कपिः परमस्त्रीणां काञ्चीनिनादं नूपुराणां निःस्वनं च शुश्राव। अप्रतिमकर्माणम् अचिन्त्यबलपौरुषं द्वारदेशम् अनुप्राप्तं तं रावणं हनुमान् कपिः ददर्श। अनेकाभिः गन्धतैलावसिक्ताभिः अग्रतः ध्रियमाणाभिः दीपिकाभिः सः समन्तात् अवभासितः आसीत्। कामदर्पमदैः युक्तः, जिह्मताम्रायतेक्षणः सः अपविद्धशरासनः समक्षं कन्दर्पः इव आसीत्। मथितामृतफेनाभम् अरजः उत्तमं सपुष्पम् अङ्गदे सक्तं वस्त्रं विमुक्तं सः अवकर्षन् आसीत्। पत्रविटपे लीनः पत्रपुष्पशतावृतः हनूमान् समीपम् उपसंक्रान्तं तं विज्ञातुम् उपचक्रमे। अवेक्षमाणः कपिकुञ्जरः रावणस्य रूपयौवनसम्पन्नाः वरस्त्रियः ददर्श। ताभिः सुरूपाभिः परिवृतः महायशाः राजा मृगद्विजसंघुष्टं तत् प्रमदावनं प्रविष्टः। क्षीबः विचित्राभरणः शङ्कुकर्णः महाबलः विश्रवसः पुत्रः सः राक्षसाधिपः तेन हनूमता दृष्टः। परमनारीभिः वृतः ताराभिः चन्द्रमाः इव तेजोवन्तं तं महातेजाः महाकपिः ददर्श। अत्र हनूमतः दृष्टिः क्रमेण रावणं परिचिनोति — प्रथमं ध्वनिः (काञ्ची, नूपुराः), ततः दीपिकाः, ततः रूपम्, ततः वस्त्रम्, ततः स्त्रियः, अन्ते च ‘विश्रवसः पुत्रः’ इति परिचयः। रावणस्य सौन्दर्यं तेजः च कविः न निगूहति — सः कन्दर्पः इव, चन्द्रः इव; किन्तु ‘क्षीबः’ (मत्तः), ‘जिह्मताम्रायतेक्षणः’ (वक्ररक्तनेत्रः) इति दोषाः अपि उक्ताः। चतुर्विंशे मुद्रणे ‘सपुष्पमवकर्षन्तं’ इति, समीक्षिते ‘salīlam anukarṣantaṃ’; हिन्दीभाष्यम् ‘उसमें मोतीके दाने और फूल टँके हुए थे’ इति सपुष्पत्वं समर्थयति। पञ्चविंशे ‘विज्ञातुम्’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘nidhyātum’। अष्टाविंशे ‘शङ्कुकर्णः’ — हिन्दीभाष्ये ‘खूँटे गाड़े गये’ इति। एकविंशे ‘अप्रतिमकर्माणम् अचिन्त्यबलपौरुषम्’ — हनूमान् शत्रोः अपि गुणान् स्वीकरोति। द्वाविंशे गन्धतैलदीपिकाः — रात्रिशेषे अन्धकारे अपि तस्य मार्गः प्रकाशितः। त्रयोविंशे कन्दर्पस्य उपमा — धनुः विना कामदेवः इव सुन्दरः, कामवशः च। सप्तविंशे ‘तन्मृगद्विजसंघुष्टम्’ — वनस्य पशुपक्षिणः अपि तस्य आगमनेन प्रबुद्धाः। एकोनत्रिंशे चन्द्रस्य उपमा — पूर्वं सप्तदशे सर्गे चन्द्रः हनूमतः सहायः आसीत्, अत्र रावणः चन्द्रः इव तारावृतः। पञ्चविंशे हनूमान् ‘विज्ञातुम् उपचक्रमे’ — सः रावणं पूर्वं सुप्तं दृष्टवान्, अतः इदानीं जागरितं तं परिचेतुं प्रयतते। षड्विंशे पुनः स्त्रीणां दर्शनम् — हनूमान् रावणेन सह तस्य परिवारम् अपि सम्यक् पश्यति, दूतस्य कर्तव्यम् अनुसृत्य।
Then the monkey, son of the Wind, heard the jingling of girdles and the tinkling of anklets of those noble women. And Hanumān saw Rāvaṇa himself, of matchless deeds and inconceivable strength and valour, arriving at the gateway — for Hanumān acknowledges even an enemy's qualities. He was lit up on every side by the many lamps soaked in fragrant oil that were carried before him, so that even in the last darkness of night his way was bright. Full of desire, pride and intoxication, his eyes crooked, red and long, he was like the god of love in person with his bow laid aside; he was drawing up his fine, spotless garment, white as the foam of churned nectar and strewn with flowers, which had slipped and caught on his armlet. Hidden among the leafy branches, covered by hundreds of leaves and flowers, Hanumān set about recognising him as he drew near; he had seen Rāvaṇa asleep, and now tried to make him out awake. As he watched, the elephant among monkeys saw Rāvaṇa's lovely wives, rich in beauty and youth, observing the king's household as well as the king, as an envoy should. Surrounded by those beautiful women, the renowned king entered the pleasure-grove, which rang with the beasts and birds his coming had woken. Drunk, splendidly adorned, with ears like pegs, mighty — so Hanumān saw the lord of the rākṣasas, the son of Viśravas; surrounded by the loveliest women like the moon among the stars, so the great monkey saw him in his splendour. Hanumān comes to know Rāvaṇa by degrees — first the sound of anklets and girdles, then the lamps, then his form, then his garment, then his women, and at last his identity as the son of Viśravas. The poet does not hide Rāvaṇa's beauty and splendour — he is like the god of love, like the moon — but he names his faults too: he is drunk, and his eyes are crooked and red. Earlier the moon had been Hanumān's helper; now it is Rāvaṇa who is the moon among the stars.
४हनूमतः अवप्लवनं, संवरणं, रावणस्य सीतां प्रति गमनं च
३०रावणोऽयं महाबाहुरिति संचिन्त्य वानरः।
सोऽयमेव पुरा शेते पुरमध्ये गृहोत्तमे।
अवप्लुतो महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः॥
३१स तथाप्युग्रतेजाः स निर्धूतस्तस्य तेजसा।
पत्रे गुह्यान्तरे सक्तो मतिमान्संवृतोऽभवत्॥
३२स तामसितकेशान्तां सुश्रोणीं संहतस्तनीम्।
दिदृक्षुरसितापांगीमुपावर्तत रावणः॥
‘अयं महाबाहुः रावणः; अयम् एव पुरा पुरमध्ये उत्तमे गृहे शेते स्म’ इति सञ्चिन्त्य महातेजाः मारुतात्मजः वानरः हनूमान् अवप्लुतः — यस्यां शाखायाम् उपविष्टः, ततः किञ्चित् अधः अवतीर्णः। उग्रतेजाः अपि सः मतिमान् तस्य तेजसा निर्धूतः इव पत्रे गुह्यान्तरे सक्तः संवृतः अभवत्। रावणः असितकेशान्तां सुश्रोणीं संहतस्तनीम् असितापाङ्गीं तां सीतां दिदृक्षुः उपावर्तत। त्रिंशः श्लोकः षट्पादः — ‘रावणोऽयं महाबाहुरिति संचिन्त्य वानरः’ इति अर्धं १०२तमे पृष्ठे वामस्तम्भस्य अधोभागे, शेषौ द्वौ अर्धौ दक्षिणस्तम्भस्य शिरसि; मध्ये ‘॥’ अङ्कः नास्ति। ‘सोऽयमेव पुरा शेते पुरमध्ये गृहोत्तमे’ इति अर्धं वुल्गेटमात्रम्; तेन पूर्वसर्गेषु वर्णितस्य रावणस्य शयनस्य स्मरणम् — हनूमता सः पूर्वं सुप्तः दृष्टः आसीत्। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘पहले यही नगरमें उत्तम महलके भीतर सोया हुआ था’ इति वदति। ‘अवप्लुतः’ इति — हनूमान् निकटात् रावणस्य चेष्टाः द्रष्टुम् अधः अवतीर्णः। एकत्रिंशे ‘निर्धूतस्तस्य तेजसा’ — रावणस्य तेजः हनूमतः अपि तेजः अभिभवति इव; इदं रावणस्य महत्त्वस्य स्वीकारः। किन्तु ‘मतिमान्’ इति विशेषणं हनूमतः बुद्धिं दर्शयति — सः अनवसरे न प्रकटीभवति; समीक्षिते ‘hanūmān’। द्वात्रिंशे रावणस्य लक्ष्यं स्पष्टम् — सीतायाः दर्शनम्। अग्रिमे सर्गे सीतायाः प्रतिक्रिया वर्ण्यते।
"This is mighty-armed Rāvaṇa," the monkey thought; "it was he who lay asleep earlier in the finest mansion in the middle of the city." And the mighty son of the Wind leapt down a little from the branch where he sat, to watch Rāvaṇa's movements from closer by. Fierce as his own splendour was, he seemed overpowered by the splendour of the other — an acknowledgement of Rāvaṇa's greatness — yet, being wise, he clung within the hidden depths of the leaves and stayed concealed, not showing himself before the right moment. And Rāvaṇa, longing to see her — Sītā, with her dark hair, her lovely hips and full breasts and dark-cornered eyes — drew near. His purpose is plain: to see Sītā. The next sarga tells how she responds.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
षडंगवेदविदुषाम्
१८.२
षडङ्गसहितवेदज्ञानाम्
- सन्धिः
- षट् + अङ्ग → षडङ्ग — जश्त्वसन्धिः (ट् → ड्)
- समासः
- षडङ्गाः वेदाः, तान् विदन्ति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
क्रतुप्रवरयाजिनाम्
१८.२
श्रेष्ठयज्ञकर्तॄणाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रवरैः क्रतुभिः यजन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
विरात्रे
१८.२
रात्रेः अन्तिमे भागे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विगता रात्रिः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
ब्रह्मरक्षसाम्
१८.२
ब्राह्मणकुलजानां राक्षसानाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ब्रह्म (ब्राह्मणाः) च ते रक्षांसि — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
प्राबोध्यत
१८.३
प्रबोधितः
- सन्धिः
- प्र + अबोध्यत → प्राबोध्यत — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘बुध्’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
स्रस्तमाल्याम्बरधरः
१८.४
शिथिलमालावस्त्रः
- सन्धिः
- माल्य + अम्बर → माल्याम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्रस्तानि माल्याम्बराणि धरति — उपपदतत्पुरुषः (अन्तः कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मदोत्कटः
१८.५
मदेन उन्मत्तः
- सन्धिः
- मद + उत्कटः → मदोत्कटः — गुणसन्धिः
- समासः
- मदेन उत्कटः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
गूहितुम्
१८.५
गोपयितुम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गुह्’ धातोः तुमुन्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
बिभ्रच्छ्रियम्
१८.६
धारयन्
- सन्धिः
- बिभ्रत् + श्रियम् → बिभ्रच्छ्रियम् — श्चुत्वं (त् → च्), ‘शश्छोऽटि’ इति शकारस्य छकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भृ’ धातोः शतृ (बिभ्रत्) + ‘श्री’ द्वितीया
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
ईहामृगैः
१८.८
क्रीडामृगैः, कृत्रिममृगैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ईहायै मृगाः — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
संततद्रुमाम्
१८.९
निरन्तरवृक्षाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सन्तताः द्रुमाः यस्यां ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वालव्यजनहस्ताः
१८.११
चामरधारिण्यः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वालव्यजनानि हस्तेषु यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
भृंगारैः
१८.१२
सुवर्णजलपात्रैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
बृसीः
१८.१२
आसनविशेषान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
विद्युल्लताः
१८.१५
विद्युद्रेखाः
- सन्धिः
- विद्युत् + लताः → विद्युल्लताः — परसवर्णसन्धिः (त् → ल्)
- समासः
- विद्युत् एव लता — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
व्याविद्धहारकेयूराः
१८.१६
यासां हाराः अङ्गदानि च स्थानात् च्युतानि
- सन्धिः
- वि + आविद्ध → व्याविद्ध — यण्सन्धिः
- समासः
- व्याविद्धाः हाराः केयूराणि च यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नैर्ऋतपतिम्
१८.१८
राक्षसाधिपम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नैर्ऋतानां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
मन्दाञ्चितगतिः
१८.१९
मन्दया सुन्दर्या गत्या युक्तः
- सन्धिः
- मन्द + अञ्चित → मन्दाञ्चित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मन्दम् अञ्चिता गतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
काञ्चीनिनादम्
१८.२०
मेखलायाः किङ्किणीध्वनिम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- काञ्च्याः निनादः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
अचिन्त्यबलपौरुषम्
१८.२१
अकल्पनीयबलपराक्रमम्
- सन्धिः
- ‘चाप्रतिमकर्माणम् + अचिन्त्य’ इति बाह्यसंयोगः
- समासः
- अचिन्त्ये बलपौरुषे यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
गन्धतैलावसिक्ताभिः
१८.२२
सुगन्धितैलेन सिक्ताभिः (दीपिकाभिः)
- सन्धिः
- तैल + अवसिक्त → तैलावसिक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गन्धतैलेन अवसिक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
जिह्मताम्रायतेक्षणम्
१८.२३
वक्ररक्तदीर्घनेत्रम्
- सन्धिः
- आयत + ईक्षणम् → आयतेक्षणम् — गुणसन्धिः
- समासः
- जिह्मे ताम्रे आयते ईक्षणे यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
अपविद्धशरासनम्
१८.२३
त्यक्तधनुष्कम्
- सन्धिः
- शर + आसनम् → शरासनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अपविद्धं शरासनं येन तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
मथितामृतफेनाभम्
१८.२४
मथितक्षीरफेनवत् श्वेतम्
- सन्धिः
- मथित + अमृत → मथितामृत — सवर्णदीर्घसन्धिः; फेन + आभम् → फेनाभम्
- समासः
- मथितामृतस्य फेनस्य आभा इव आभा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पत्रविटपे
१८.२५
पत्रसङ्कुले शाखाजाले
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पत्राणां विटपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
क्षीबः
१८.२८
मत्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अवप्लुतः
१८.३०
किञ्चित् अधः अवतीर्णः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव + प्लु’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
गुह्यान्तरे
१८.३१
निगूढे मध्यभागे
- सन्धिः
- गुह्य + अन्तरे → गुह्यान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गुह्यम् अन्तरम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
संहतस्तनीम्
१८.३२
परस्परसंलग्नस्तनीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संहतौ स्तनौ यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्