राक्षसीपरिवृतायाः सीतायाः दर्शनम्

ततः कुमुदखण्डाभः निर्मलोदयः चन्द्रः निर्मलं नभः प्रजगाम, हंसः नीलम् उदकम् इव। निर्मलप्रभः चन्द्रमाः प्रभया साचिव्यम् इव कुर्वन् शीतैः रश्मिभिः पवनात्मजं सिषेवे। ततः सः पूर्णचन्द्रनिभाननां, शोकभारैः न्यस्तां, भारैः अम्भसि न्यस्तां नावम् इव, सीतां ददर्श। वैदेहीं दिदृक्षमाणः मारुतात्मजः हनूमान् तस्याः अविदूरस्थाः घोरदर्शनाः राक्षसीः अपि ददर्श। चन्द्रस्य उदयः हनूमतः सहायः इव — ‘साचिव्यमिव कुर्वन्’ इति; तस्य प्रकाशेन एव सीता राक्षस्यः च स्पष्टं दृश्यन्ते। प्रथमे उपमायाः सौन्दर्यम् — नीलम् आकाशं जलम्, श्वेतः चन्द्रः हंसः। तृतीये सीतायाः अवस्था भारेण निमज्जन्त्या नौकया उपमिता — तस्याः शोकः एव भारः, सा च दुःखसागरे मग्ना इव। कवेः दृष्टिः द्वयोः चन्द्रयोः उपरि — आकाशे निर्मलः चन्द्रः, अधः सीतायाः पूर्णचन्द्रनिभम् आननं शोकेन मलिनम्। ‘निर्मलोदयः’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘nirmalaḥ svayam’। पूर्वसर्गस्य अन्ते हनूमान् वृक्षे निषण्णः; इदानीं रात्रिः गभीरा, चन्द्रः उदितः, दृश्यं च स्फुटम्। चतुर्थे राक्षसीनां प्रथमः उल्लेखः ‘घोरदर्शनाः’ इति — अग्रिमस्य दीर्घवर्णनस्य सूचना।

ताः राक्षस्यः विविधरूपाः — एकाक्षी, एककर्णा, कर्णप्रावरणा, अकर्णा, शङ्कुकर्णा, मस्तकोच्छ्वासनासिका च; अतिकायोत्तमाङ्गी, तनुदीर्घशिरोधरा, ध्वस्तकेशी, अकेशी, केशकम्बलधारिणी च; लम्बकर्णललाटा, लम्बोदरपयोधरा, लम्बोष्ठी, चिबुकोष्ठी, लम्बास्या, लम्बजानुका च; ह्रस्वा, दीर्घा, कुब्जा, विकटा, वामना, कराला, भुग्नवक्त्रा, पिङ्गाक्षी, विकृतानना च। विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः ताः कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिण्यः। काश्चित् वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुख्यः, गजोष्ट्रहयपादाः, निखातशिरसः च। एकहस्ताः, एकपादाः, खरकर्ण्यः, अश्वकर्णिकाः, गोकर्ण्यः, हस्तिकर्ण्यः, हरिकर्ण्यः च। काश्चित् अतिनासाः, तिर्यङ्नासाः, अनासिकाः, गजसंनिभनासाः, ललाटोच्छ्वासनासिकाः च। हस्तिपादाः, महापादाः, गोपादाः, पादचूलिकाः, अतिमात्रशिरोग्रीवाः, अतिमात्रकुचोदर्यः, अतिमात्रास्यनेत्राः, दीर्घजिह्वाननाः, अजामुख्यः, हस्तिमुख्यः, गोमुख्यः, सूकरीमुख्यः, हयोष्ट्रखरवक्त्राः च ताः घोरदर्शनाः राक्षस्यः शूलमुद्गरहस्ताः क्रोधनाः कलहप्रियाः आसन्। करालाः धूम्रकेशिन्यः विकृताननाः ताः सततं पानं पिबन्ति, सुरामांसे सदा प्रिये। मांसशोणितदिग्धाङ्गीः मांसशोणितभोजनाः रोमहर्षणदर्शनाः ताः कपिश्रेष्ठः ददर्श। अत्र कविः विरूपतायाः सूचीं रचयति — कर्णाः, नासिकाः, मुखानि, पादाः, उदराणि च सर्वे विकृताः। अस्य दीर्घवर्णनस्य प्रयोजनं द्विविधम् — सीतायाः परिस्थितेः भीषणतां दर्शयितुं, तस्याः सौन्दर्येण सह वैषम्यं च। ‘निखातशिरसः’ इति हिन्दीभाष्ये द्विधा व्याख्यातम् — कबन्धवत् वक्षसि स्थितशिरसः, अथवा गर्तयुक्तशिरसः। द्वादशे मुद्रणे ‘अतिनासाश्च काश्चिच्च्व तिर्यङ्नासा अनासिकाः’ इति, समीक्षिते ‘anāsā atināsāś ca tiryan nāsā vināsikāḥ’; ‘काश्चिच्च्व’ इति रूपं मुद्रणे ६०० डी.पी.आई. मात्रया अपि तथा एव दृश्यते — सम्भवतः ‘काश्चिच्च’ इत्यस्य मुद्रणदोषः, किन्तु चिह्नं दृश्यते इति हेतोः यथामुद्रितं रक्षितम्। षोडशे ‘सुरामांससदाप्रियाः’ इति मुद्रणस्य समस्तं पदम्। पञ्चमात् सप्तमपर्यन्तं प्रत्येकस्याः राक्षस्याः एकं विकृतम् अङ्गं वर्ण्यते, अतः द्वितीयानिर्दिष्टानि स्त्रीलिङ्गानि विशेषणानि — ‘ददर्श’ इति क्रियायाः कर्माणि। नवमात् आरभ्य प्रथमाबहुवचनं — सामूहिकं वर्णनम्। नवमे तासां स्वभावः — क्रोधनाः कलहप्रियाः; आयुधानि च — शूलानि, कूटानि, मुद्गराः। दशमे पशुमुख्यः — वराहः, मृगः, शार्दूलः, महिषः, अजः, शिवा (शृगाली); पशुपादाः — गजः, उष्ट्रः, हयः। एकादशे कर्णानां वैविध्यम् — खरः, अश्वः, गौः, हस्ती, हरिः (सिंहः)। द्वादशे नासिकानां वैविध्यम्। त्रयोदशे पादानां शिरसां कुचोदराणां च। चतुर्दशे पञ्चदशे च मुखानाम्। षोडशे तासां आहारः — सुरा मांसं च; सप्तदशे मांसशोणितलिप्ताः अङ्गाः। एवं कविः शिरसः आरभ्य पादपर्यन्तं, रूपात् आरभ्य आहारपर्यन्तं सर्वं वर्णयति। इयं विरूपता सीतायाः सौन्दर्यस्य पृष्ठभूमिः — कृष्णपटे श्वेतं चित्रम् इव। पञ्चदशे ‘क्रोधनाः कलहप्रियाः’ इति नवमस्य पदद्वयं पुनः आवर्तते — तासां स्वभावस्य दृढीकरणम्। सप्तदशे ‘ददर्श कपिश्रेष्ठः’ इति वाक्यस्य पूर्तिः — पञ्चमात् आरब्धा सूची अत्र समाप्यते। हिन्दीभाष्यम् अपि एतां सूचीं विस्तरेण अनुसरति — ‘किसीके एक आँख थी तो दूसरीके एक कान’ इत्यादि। एतादृशीभिः परिवृता सीता कथं जीवति इति पाठकस्य मनसि प्रश्नः उदेति।

स्कन्धवन्तं वनस्पतिं परिवार्य उपासीनाः ताः राक्षसीः, तस्य अधस्तात् च अनिन्दितां राजपुत्रीं देवीं जनकात्मजां लक्ष्मीवान् हनूमान् लक्षयामास — निष्प्रभां, शोकसन्तप्तां, मलसङ्कुलमूर्धजाम्; क्षीणपुण्यां भूमौ च्युतां निपतितां ताराम् इव; चारित्रव्यपदेशाढ्यां, भर्तृदर्शनदुर्गताम्; उत्तमैः भूषणैः हीनां, भर्तृवात्सल्यभूषितां; राक्षसाधिपसंरुद्धां, बन्धुभिः विनाकृताम्; यूथात् वियुक्तां सिंहसंरुद्धां बद्धां गजवधूम् इव; पयोदान्ते शारदाभ्रैः आवृतां चन्द्ररेखाम् इव; असंस्पर्शात् अयुक्तां वल्लकीम् इव क्लिष्टरूपाम्; भर्तृहिते युक्ताम्, रक्षसां वशे अयुक्ताम्; अशोकवनिकामध्ये शोकसागरम् आप्लुताम्; ताभिः परिवृतां सग्रहां रोहिणीम् इव; अकुसुमां लताम् इव। मलेन दिग्धाङ्गी अपि वपुषा अलङ्कृता सा पङ्कदिग्धा मृणाली इव विभाति च न भाति च। मलिनेन परिक्लिष्टेन वस्त्रेण संवृतां मृगशावाक्षीं भामिनीं हनूमान् कपिः ददर्श। दीनवदनां किन्तु भर्तृतेजसा अदीनां, स्वेन शीलेन रक्षिताम् असितलोचनां सीतां सः अपश्यत्। अत्र विरोधाः अनेके — ‘भूषणहीना’ किन्तु ‘भर्तृवात्सल्यभूषिता’; ‘भर्तृहिते युक्ता’ किन्तु ‘रक्षसां वशे अयुक्ता’; ‘दीनवदना’ किन्तु ‘अदीना’; ‘विभाति च न भाति च’। एते विरोधाः सीतायाः बाह्यदैन्यम् आन्तरं तेजः च युगपत् दर्शयन्ति। त्रयोविंशे वीणायाः उपमा — वादकस्य अङ्गुलिस्पर्शं विना वीणा मूका, तथा सीता रामस्पर्शं विना। पञ्चविंशः श्लोकः षट्पादः — ‘ददर्श हनुमांस्तत्र लतामकुसुमामिव’ इति अर्धं २४तमस्य वाक्यं पूरयति। समीक्षिते ‘dadarśa hanumān devīṃ latām akusumām iva’। अष्टादशे ‘परिवार्य’ इति — राक्षस्यः वृक्षं परितः उपविष्टाः, सीता मध्ये, अतः पलायनस्य मार्गः नास्ति। एकोनविंशे ‘लक्ष्मीवान्’ — हनूमान् स्वयं कान्तिमान्; ‘लक्षयामास’ — सूक्ष्मं निरीक्षितवान्। विंशे क्षीणपुण्या तारा — पुण्यक्षये स्वर्गात् च्युता, यथा सीता अयोध्यायाः राजभवनात् च्युता। द्वाविंशे गजवधूः यूथात् वियुक्ता, सिंहेन निरुद्धा, बद्धा च — त्रिविधं दुःखम्; चन्द्ररेखा शारदमेघैः आवृता — वर्षान्ते, अतः शीघ्रं मुक्तिः इति ध्वनिः। चतुर्विंशे अशोकवनिकायां शोकसागरे आप्लुता — अशोकशोकयोः पुनः विरोधः। षड्विंशे ‘परिक्लिष्टेन’ वस्त्रेण — जीर्णेन मलिनेन च; ‘भामिनी’ — दीप्तिमती, मलिना अपि। सप्तविंशे ‘स्वेन शीलेन रक्षिताम्’ — राक्षसीनां रक्षणं बन्धनम्, शीलस्य रक्षणं यथार्थं रक्षणम् इति गूढः अर्थः। एकविंशे ‘बन्धुभिश्च विनाकृताम्’ — न पिता, न भ्राता, न पतिः समीपे; सा सर्वथा एकाकिनी। पञ्चविंशे मृणाली पङ्कलिप्ता अपि श्वेता — बाह्यमलेन अन्तःशुद्धिः न नश्यति।

मृगशावनिभेक्षणां, त्रस्तां मृगकन्याम् इव समन्ततः वीक्षमाणां, निःश्वासैः पल्लवधारिणः वृक्षान् दहन्तीम् इव, शोकानां सङ्घातम् इव, उत्थितां दुःखस्य ऊर्मिम् इव, क्षमां सुविभक्ताङ्गीं विनाभरणशोभिनीं तां मैथिलीं सीतां प्रेक्ष्य मारुतिः अतुलं प्रहर्षं लेभे। मदिरेक्षणां तां दृष्ट्वा हनुमान् तत्र हर्षजानि अश्रूणि मुमोच, राघवं च नमश्चक्रे। वीर्यवान् हनुमान् रामाय लक्ष्मणाय च नमस्कृत्य सीतादर्शनसंहृष्टः संवृतः अभवत् — वृक्षे निलीनः गुप्तः तस्थौ। अत्र अश्रूणि द्विविधानि — पूर्वसर्गे शोकजानि, अत्र हर्षजानि। हनूमतः हर्षः सीतायाः दुःखेन न न्यूनः; तस्य कार्यं सिद्धम् इति आनन्दः, सीतायाः अवस्था च करुणा — उभयम् अपि तस्य हृदये युगपत्। एकोनत्रिंशे ‘संघातमिव शोकानाम्’ — सीता शोकानां मूर्तिः इव; ‘दुःखस्योर्मिमिवोत्थिताम्’ — दुःखसागरस्य उत्थिता तरङ्गः इव। त्रिंशे ‘विनाभरणशोभिनीम्’ — आभरणैः विना अपि शोभमानाम्; सहजं सौन्दर्यं भूषणानि न अपेक्षते। रामस्य नमस्कारः हनूमतः प्रथमा प्रतिक्रिया — सिद्धेः श्रेयः सः स्वामिने ददाति। ‘संवृतोऽभवत्’ इति — सः आत्मानं गोपायितवान्, यतः अग्रिमे सर्गे रावणः आगमिष्यति। अष्टाविंशे मृगकन्यायाः उपमा पूर्वसर्गाणां मृगीम् उपमां पुनः स्मारयति। द्वात्रिंशे ‘वीर्यवान्’ इति विशेषणम् — हर्षे अपि सः संयमं न त्यजति, न च सहसा सीतायाः समीपं गच्छति।