- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + शंस्’ धातोः तव्यत्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — षोडशः सर्गः
हनूमतः सीताप्रशंसा शोकश्च
सीतायाः शीलसौन्दर्ययोः प्रशंसा, तस्याः हेतोः रामेण कृतानां कर्मणां स्मरणं, तस्याः दुःखेन हनूमतः शोकः, शिंशपायाम् एव अवस्थानम्
प्रशस्तव्यां सीतां गुणाभिरामं रामं च प्रशस्य हनूमान् मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः सीताम् आश्रित्य विललाप। ‘गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य मान्या सीता अपि यदि दुःखार्ता, कालः दुरतिक्रमः। रामलक्ष्मणयोः व्यवसायं जानाना सा जलदागमे गङ्गा इव नात्यर्थं क्षुभ्यते। तुल्यशीलवयोवृत्ता सा रामस्य अर्हा। अस्याः हेतोः वाली हतः, कबन्धः विराधः खरः दूषणः त्रिशिराः चतुर्दश सहस्राणि राक्षसाः च निहताः, सुग्रीवः राज्यं प्राप्तः, मया सागरः लङ्घितः। त्रैलोक्यराज्यम् अपि सीतायाः कलां न आप्नुयात्।’ ततः सः तस्याः जन्म, कुलं, पातिव्रत्यं, वनवासे सन्तोषं च स्मरति, तस्याः वर्तमानं दुःखं च दृष्ट्वा ‘ममापि व्यथितं मनः’ इति शोचति। अन्ते ‘सीता इयम्’ इति जातबुद्धिः सः तस्मिन् वृक्षे एव निषसाद।
१हनूमतः विलापः, सीतायाः धैर्यस्य योग्यतायाः च प्रशंसा
१प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत्॥
२स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान्विललाप ह॥
३मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया।
यदि सीता हि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः॥
४रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गंगेव जलदागमे॥
५तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्।
राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा॥
६तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत्॥
प्रशस्तव्यां तां सीतां गुणाभिरामं रामं च प्रशस्य हरिपुङ्गवः पुनः चिन्तापरः अभवत्। मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः तेजस्वी हनूमान् सीताम् आश्रित्य विललाप — ‘गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य मान्या, गुरोः रामस्य प्रिया सीता अपि यदि दुःखार्ता, तर्हि कालः हि दुरतिक्रमः। रामस्य धीमतः लक्ष्मणस्य च व्यवसायं जानाना देवी जलदागमे गङ्गा इव नात्यर्थं क्षुभ्यते। तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणां वैदेहीं राघवः अर्हति, इयम् असितेक्षणा च तम्।’ नवहेमाभां लोककान्तां श्रियम् इव तां दृष्ट्वा सः मनसा रामं जगाम, इदं च वचनम् अब्रवीत्। अत्र हनूमतः हर्षः शोके परिवर्तते — सीतां प्राप्य अपि तस्याः दुःखं दृष्ट्वा सः रोदिति। ‘कालो हि दुरतिक्रमः’ इति — यदि एतादृशी अपि दुःखं प्राप्नोति, तर्हि कालस्य बलं कः अतिक्रामेत्? चतुर्थे गङ्गायाः उपमा — वर्षासु अपि गङ्गा अतिक्षुब्धा न भवति, यतः सा गम्भीरा; तथा सीता अपि रामलक्ष्मणयोः पराक्रमं जानाना धैर्यं न त्यजति। पञ्चमे उभयोः अनुरूपता — शीलं, वयः, वृत्तम्, अभिजनः, लक्षणानि च समानानि। षष्ठे श्रीः इव सा — रामः विष्णुः इव इति ध्वनिः। द्वितीये ‘सीतामाश्रित्य’ इति — सीताम् उद्दिश्य, तस्याः विषये। हनूमतः अश्रूणि तस्य कोमलहृदयं दर्शयन्ति; सः केवलं वीरः न, अपि तु सहृदयः। तृतीये ‘गुरुप्रिया’ इति — ज्येष्ठभ्रातुः रामस्य प्रिया; लक्ष्मणः तां मातृवत् मानयति स्म।
Having praised Sītā, so worthy of praise, and Rāma, delightful in his virtues, the bull among monkeys fell to thinking again. After a moment's reflection, his eyes brimming with tears, the mighty Hanumān lamented over Sītā: "If even Sītā — honoured by Lakṣmaṇa, who was trained by his elders, and beloved of his elder brother Rāma — is stricken with grief, then Time is hard indeed to overcome. Yet, knowing the resolve of Rāma and of wise Lakṣmaṇa, the queen is not greatly shaken, as the Gaṅgā is not shaken by the coming of the rains. Equal to him in character, age and conduct, equal in lineage and in the marks of the body, Vaidehī is worthy of Rāghava, and this dark-eyed lady of him." Seeing her, bright as new gold, like Śrī, the beloved of the world, he went to Rāma in his mind and spoke on. Here his joy turns to grief: he has found Sītā, but seeing her misery he weeps. "Time is hard to overcome": if even such a woman comes to grief, who can escape the power of Time? The Gaṅgā, being deep, is not greatly stirred even in the rains, and so Sītā, knowing the might of Rāma and Lakṣmaṇa, does not lose her composure. The two are matched in character, age, conduct, family and bodily marks; and calling her Śrī suggests that Rāma is like Viṣṇu. Lakṣmaṇa honoured her as a mother, as the wife of his elder brother. Hanumān's tears show his tender heart: he is not only a hero but a man of feeling.
२सीतायाः हेतोः कृतानि महाकर्माणि
७अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः॥
८विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः॥
९चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः॥
१०खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना॥
११ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकविश्रुतः॥
१२सागरश्च मयाऽऽक्रान्तः श्रीमान्नदनदीपतिः।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता॥
१३यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः॥
१४राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम्॥
‘अस्याः विशालाक्ष्याः हेतोः महाबलः वाली हतः, वीर्ये रावणप्रतिमः कबन्धः च निपातितः। वने रामेण विक्रम्य भीमविक्रमः राक्षसः विराधः संख्ये महेन्द्रेण शम्बरः इव हतः। जनस्थाने भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि अग्निशिखोपमैः शरैः निहतानि। विदितात्मना रामेण खरः संख्ये निहतः, त्रिशिराः निपातितः, महातेजाः दूषणः च। वालिपालितं दुर्लभं वानराणाम् ऐश्वर्यं लोकविश्रुतः सुग्रीवः अस्याः निमित्ते प्राप्तवान्। श्रीमान् नदनदीपतिः सागरः अपि मया आक्रान्तः, इयं पुरी च विशालाक्ष्याः अस्याः हेतोः निरीक्षिता। यदि रामः अस्याः कृते समुद्रान्तां मेदिनीं जगत् अपि वा परिवर्तयेत्, तत् युक्तम् एव इति मे मतिः। त्रिषु लोकेषु राज्यं वा, जनकात्मजा सीता वा — इति तुलायां त्रैलोक्यराज्यं सकलम् अपि सीतायाः कलां न आप्नुयात्।’ अत्र हनूमान् अरण्यकाण्डात् किष्किन्धाकाण्डपर्यन्तं सर्वं कथानकं संक्षिप्य स्मरति — विराधः, खरदूषणत्रिशिरसः, कबन्धः, वाली, सुग्रीवस्य राज्यं, स्वस्य समुद्रलङ्घनं च। कालक्रमः न अनुसृतः, भावक्रमः एव। सर्वेषाम् एषां कर्मणां मूलं सीता — अतः तस्याः मूल्यम् अपरिमितम्। ‘नाप्नुयात्कलाम्’ — षोडशभागम् अपि न; अयं वाक्प्रयोगः अतिशयस्य। एकादशे ‘लोकविश्रुतः’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘lokasatkṛtam’ इति ऐश्वर्यस्य विशेषणम्। द्वादशे ‘मयाऽऽक्रान्तः’ इति हनूमतः स्वकर्मणः विनम्रः उल्लेखः। सप्तमे वालिनः कबन्धस्य च उल्लेखः प्रथमम् — यतः तौ हनूमतः स्मृतौ सन्निहितौ। अष्टमे इन्द्रेण शम्बरासुरस्य वधः उपमानम्। नवमे दशमे च जनस्थानयुद्धम् — एकेन रामेण चतुर्दश सहस्राणि राक्षसाः हताः, यत् अरण्यकाण्डे वर्णितम्। त्रयोदशे ‘युक्तमित्येव मे मतिः’ — हनूमान् रामस्य सम्भाव्यं क्रोधम् अपि न्याय्यं मन्यते। चतुर्दशे तुलायाः कल्पना — एकस्मिन् पार्श्वे त्रैलोक्यराज्यम्, अन्यस्मिन् सीता; तथापि सीतायाः पार्श्वः गुरुतरः।
"For the sake of this large-eyed lady mighty Vālin was killed, and Kabandha, Rāvaṇa's equal in valour, was struck down. For her Rāma, by his valour, killed the rākṣasa Virādha of terrible prowess in battle in the forest, as great Indra killed Śambara. Fourteen thousand rākṣasas of terrible deeds were slain in Janasthāna with arrows like flames of fire; Khara was slain in battle, Triśiras struck down, and mighty Dūṣaṇa too, by Rāma, whose greatness the world knows. Because of her, world-famous Sugrīva won the lordship of the monkeys, which Vālin had guarded and which was so hard to gain. For the sake of this large-eyed lady I crossed the glorious ocean, lord of rivers and streams, and searched this city. If for her sake Rāma were to turn over the whole earth bounded by the sea, and the whole world besides, it would be fitting — so I think. Weigh sovereignty over the three worlds against Sītā, Janaka's daughter: the kingdom of all three worlds would not equal a fraction of her." Here Hanumān sums up the whole story from the Araṇya Kāṇḍa to the Kiṣkindhā Kāṇḍa — Virādha, Khara, Dūṣaṇa and Triśiras, Kabandha, Vālin, Sugrīva's kingdom and his own leap across the sea — not in the order of time but in the order of feeling, naming Vālin and Kabandha first because they are freshest in his memory. At the root of all these deeds is Sītā, so her worth is beyond measure. In Janasthāna Rāma alone killed fourteen thousand rākṣasas, as the Araṇya Kāṇḍa told. He mentions his own deed modestly among the rest, and he thinks even Rāma's imagined wrath would be just. He pictures a balance: sovereignty over the three worlds on one side and Sītā on the other, and still Sītā's side is heavier — the world would not match even a sixteenth part of her.
३सीतायाः जन्म, कुलं, पातिव्रत्यं, वनवासः च
१५इयं सा धर्मशीलस्य जनकस्य महात्मनः।
सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता॥
१६उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः॥
१७विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी॥
१८धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता॥
१९सर्वान्भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता।
अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्॥
२०संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणापरा।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा॥
२१सेयं कनकवर्णांगी नित्यं सुस्मितभाषिणी।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी॥
‘इयं सा धर्मशीलस्य महात्मनः जनकस्य, मैथिलराजस्य सुता भर्तृदृढव्रता सीता। क्षेत्रे हलमुखक्षते मेदिनीं भित्त्वा उत्थिता, शुभैः पद्मरेणुनिभैः केदारपांसुभिः कीर्णा। विक्रान्तस्य आर्यशीलस्य संयुगेषु अनिवर्तिनः राज्ञः दशरथस्य ज्येष्ठा यशस्विनी स्नुषा एषा। धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य विदितात्मनः रामस्य दयिता भार्या इयं राक्षसीवशम् आगता। भर्तृस्नेहबलात् सर्वान् भोगान् परित्यज्य, कष्टानि अचिन्तयित्वा, सा निर्जनं वनं प्रविष्टा। फलमूलेन सन्तुष्टा, भर्तृशुश्रूषणपरा, या भवने इव वने अपि परां प्रीतिं भजते स्म। सा इयं कनकवर्णाङ्गी, नित्यं सुस्मितभाषिणी, अनर्थानाम् अभागिनी अपि इमां यातनां सहते।’ अत्र सीतायाः जीवनस्य चत्वारः सम्बन्धाः स्मर्यन्ते — पुत्री जनकस्य, स्नुषा दशरथस्य, भार्या रामस्य, बन्दिनी रावणस्य। प्रथमाः त्रयः गौरवपूर्णाः, चतुर्थः दुःखमयः — अयं वैषम्यः एव हनूमतः शोकस्य हेतुः। षोडशे अयोनिजायाः सीतायाः जन्मकथा — हलेन कृष्यमाणात् क्षेत्रात् सा उत्थिता, केदारस्य धूलिः तस्याः शरीरे पद्मपरागः इव। विंशे वनवासे अपि तस्याः सन्तोषः — ‘वनेऽपि भवने यथा’। एकविंशे ‘अनर्थानामभागिनी’ — दुःखस्य अयोग्या, तथापि दुःखिनी। पञ्चदशे मुद्रणे ‘जनकस्य … मैथिलराजस्य’ इति पदक्रमः, समीक्षिते ‘maithilasya … janakarājasya’। सप्तदशे दशरथस्य विशेषणानि — विक्रान्तः, आर्यशीलः, संयुगेषु अनिवर्ती — तस्य स्नुषायाः गौरवं वर्धयन्ति। अष्टादशे रामस्य त्रीणि विशेषणानि — धर्मज्ञः, कृतज्ञः, विदितात्मा — तस्य भार्यायाः राक्षसीवशगमनम् अतीव अनुचितम् इति भावः। एकोनविंशे ‘भर्तृस्नेहबलात्कृता’ — न बलात्कारेण, अपि तु स्नेहस्य बलेन प्रेरिता। पञ्चदशे ‘भर्तृदृढव्रता’ इति विशेषणं सर्वस्य प्रशंसायाः सारः।
"This is Sītā, daughter of the righteous and great-souled Janaka, king of Mithilā, firm in her vows to her husband; who rose from the earth, splitting it open in a field furrowed by the plough, covered with the lovely dust of the field like lotus pollen. She is the eldest, glorious daughter-in-law of King Daśaratha — valiant, noble in character, never turning back in battle. This beloved wife of Rāma, who knows dharma, is grateful and knows his own self, has fallen into the power of rākṣasīs. Giving up every pleasure, moved by the strength of her love for her husband and heedless of hardship, she went into the lonely forest; content with fruit and roots, devoted to serving her husband, she found as much joy in the forest as in a palace. This lady with golden limbs, who always spoke with a smile, who never deserved misfortune, now endures this torment." Four relations of Sītā's life are recalled: daughter of Janaka, daughter-in-law of Daśaratha, wife of Rāma — and captive of Rāvaṇa. The first three are glorious, the fourth full of grief, and this contrast is the cause of Hanumān's sorrow. The story of her birth is told: not born of a womb, she rose from a field as it was ploughed, and the dust of the furrow on her body was like lotus pollen. The virtues of Daśaratha and of Rāma heighten the wrong: that the wife of such a man should be in the power of rākṣasīs is utterly unfitting. She went to the forest compelled by nothing but love, and was as happy there as at home; she does not deserve suffering, and yet she suffers. "Firm in her vows to her husband" is the heart of all his praise.
४रामस्य उत्कण्ठा, सीतायाः एकाग्रता च
२२इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः॥
२३अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम्॥
२४कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी॥
२५नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान्।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति॥
२६भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूषणादपि।
एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते॥
२७दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति॥
‘शीलसम्पन्नाम् इमां राघवः द्रष्टुम् इच्छति, रावणेन प्रमथितां प्रपाम् इव पिपासितः। अस्याः पुनर्लाभात् राघवः नूनं प्रीतिम् एष्यति, राज्यपरिभ्रष्टः राजा मेदिनीं पुनः प्राप्य इव। कामभोगैः परित्यक्ता, बन्धुजनेन हीना इयं तत्समागमकाङ्क्षिणी आत्मनः देहं धारयति। एषा न राक्षसीः पश्यति, न इमान् पुष्पफलद्रुमान्; एकस्थहृदया सा नूनं रामम् एव अनुपश्यति। भर्ता नाम नार्याः भूषणात् अपि परं शोभनम्; तेन रहिता एषा शोभनार्हा अपि न शोभते। अनया हीनः रामः आत्मनः देहं धारयति, दुःखेन न अवसीदति — दुष्करं कुरुते सः।’ द्वाविंशे उपमा — पिपासितः पथिकः प्रपां यथा इच्छति, तथा रामः सीताम्; प्रपा रावणेन प्रमथिता — भग्ना, तथापि जलं तत्र अस्ति। त्रयोविंशे राज्यभ्रष्टस्य राज्ञः पुनः राज्यलाभस्य उपमा — रामः स्वयम् अपि राज्यभ्रष्टः, अतः इयम् उपमा तस्य स्थितिं स्पृशति। पञ्चविंशे सीतायाः ध्यानम् — सा राक्षसीः अपि न पश्यति; तस्याः दृष्टिः अन्तः रामे स्थिता। षड्विंशे भर्ता एव नार्याः परमं भूषणम् इति सूक्तिः। सप्तविंशः श्लोकः पूर्वसर्गस्य त्रिपञ्चाशस्य उत्तरार्धं पुनः वदति — ‘धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति’; किन्तु अत्र ‘कुरुते’ ‘दुःखेन’ इति पाठः। चतुर्विंशे ‘तत्समागमकाङ्क्षिणी’ — सीतायाः जीवनस्य एकम् एव प्रयोजनं रामेण पुनर्मिलनम्। षड्विंशे ‘शोभनार्हा न शोभते’ — योग्यता अस्ति, किन्तु निमित्तं नास्ति। सप्तविंशे हनूमान् रामस्य धैर्यम् अपि प्रशंसति — प्रियया विना जीवनं दुष्करं कर्म।
"Rāghava longs to see her, so rich in virtue, as a thirsty man longs for a watering-place that Rāvaṇa has wrecked — broken, but with water still in it. Surely, when he wins her back, Rāghava will rejoice like a king who, having lost his kingdom, wins back the earth — an image that touches Rāma's own state, for he too has lost his kingdom. Bereft of pleasures and comforts and parted from her kin, she keeps her body alive only in the hope of being reunited with him; that is the one purpose of her life. She does not look at the rākṣasīs, nor at these trees of flowers and fruit; her heart fixed on one alone, she surely sees only Rāma, her gaze turned inward on him. A husband is a woman's finest ornament, finer even than jewels; without him this lady, who deserves to shine, does not shine — she has all the fitness, but not the cause. And Rāma, the lord, does a hard thing indeed in keeping his body alive without her and not sinking beneath his sorrow." So Hanumān praises Rāma's endurance too, for to live without his beloved is a hard deed.
५हनूमतः व्यथा, सीतायाः करुणा अवस्था, वृक्षे अवस्थानं च
२८इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्।
सुखार्हां दुःखितां ज्ञात्वा ममापि व्यथितं मनः॥
२९क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले॥
३०हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना।
सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना॥
३१अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः।
हिमव्यपायेन च शीतरश्मिरभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः॥
३२इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव तु जातबुद्धिः।
संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी॥
‘असितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणां सुखार्हाम् इमां दुःखितां ज्ञात्वा मम अपि मनः व्यथितम्। क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा या राघवलक्ष्मणाभ्यां रक्षिता, सा सम्प्रति वृक्षमूले विकृतेक्षणाभिः राक्षसीभिः संरक्ष्यते। हिमहतनलिनी इव नष्टशोभा, व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना, सहचररहिता चक्रवाकी इव जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना। पुष्पावनताग्रशाखाः अशोकाः अस्याः दृढं शोकं जनयन्ति, हिमव्यपाये अभ्युत्थितः शीतरश्मिः अपि नैकसहस्ररश्मिः सूर्यः इव तापं जनयति।’ इति एवम् अर्थम् अन्ववेक्ष्य ‘सीता इयम्’ इति जातबुद्धिः बली तरस्वी हरीणाम् ऋषभः कपिः तस्मिन् वृक्षे संश्रित्य निषसाद। एकोनत्रिंशे ‘रक्षिता’ ‘संरक्ष्यते’ इति पदयोः विरोधः — पूर्वं स्नेहेन रक्षिता, इदानीं निग्रहेण। क्षितिक्षमा — पृथिवी इव क्षमाशीला, भूमिजा सीता। त्रिंशे चक्रवाकी रात्रौ सहचरात् वियुक्ता — विरहस्य प्रसिद्धा उपमा; ‘हिमहतनलिनी’ शिशिरे पद्मिनी शोभां त्यजति। एकत्रिंशे विरोधाभासः — अशोकाः शोकं जनयन्ति, शीतरश्मिः तापं ददाति। एते चत्वारः अन्तिमाः श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु — २९, ३१, ३२ इन्द्रवज्रोपजातिषु, ३० पुष्पिताग्रायाम्; मुद्रणे पादशः चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे। द्वात्रिंशे ‘जातबुद्धिः’ — निश्चयः पूर्णः; समीक्षिते ‘niviṣṭabuddhiḥ’। कपिः तत्र एव निगूढः तिष्ठति — अग्रिमे सर्गे रावणस्य आगमनं भविष्यति। अष्टाविंशे ‘ममापि’ इति — रामस्य इव मम अपि; दूतः स्वामिनः दुःखं स्वयम् अनुभवति।
"Knowing that this lady, with her dark hair and eyes like a hundred-petalled lotus, who deserves happiness, is so unhappy, my own heart aches as well." The envoy feels his master's grief as his own. "She who is patient as the earth, her mother, with eyes like lotuses, who was once guarded by Rāghava and Lakṣmaṇa, is now guarded at the foot of a tree by rākṣasīs with hideous eyes — once guarded by love, now by captivity. Her beauty gone like a lotus struck by frost, crushed by one misfortune after another, like a cakravākī parted from her mate at night, Janaka's daughter has come to a pitiful state. The aśoka trees, their branch-tips bowed with blossom, only deepen her sorrow, and the cool-rayed moon, risen at winter's end, burns her like the sun with its thousands of rays" — the "sorrowless" trees bring sorrow and the cool moon brings heat. Having weighed the matter thus and become certain that this was Sītā, the mighty, swift bull among monkeys settled himself in that tree and sat down. There he stays hidden; in the next sarga Rāvaṇa will come.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- गुण + अभिरामम् → गुणाभिरामम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गुणैः अभिरामः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पर्याकुल + ईक्षणः → पर्याकुलेक्षणः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- बाष्पेण पर्याकुले ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गुरुभिः विनीतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुः + अतिक्रमः → दुरतिक्रमः — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- दुःखेन अतिक्रम्यते इति — प्रादिसमासः (खल्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- व्यवसायं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- जलद + आगमे → जलदागमे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- जलदानाम् आगमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- वयः + वृत्त → वयोवृत्त — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणः
- समासः
- तुल्यानि शीलवयोवृत्तानि यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- हेम + आभाम् → हेमाभाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नवहेम्नः आभा इव आभा यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- शिखा + उपमैः → शिखोपमैः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- अग्निशिखया उपमाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विदित + आत्मना → विदितात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विदितः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वालिना पालितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘श्रीमान् + नदनदीपतिः → श्रीमान्नदनदीपतिः’
- समासः
- नदानां नदीनां च पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः (अन्तः द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- समुद्र + अन्ताम् → समुद्रान्ताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समुद्रः अन्तः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्रैलोक्यस्य राज्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भर्तरि दृढं व्रतं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हलस्य मुखेन क्षतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- केदारस्य पांसवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- संयुगेषु + अनिवर्तिनः → संयुगेष्वनिवर्तिनः — यण्सन्धिः (बाह्यः)
- समासः
- न निवर्तते इति — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भर्तरि स्नेहस्य बलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भर्तुः शुश्रूषणायां परा — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न अर्थः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + मथ्’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्यात् परिभ्रष्टः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तत् + समागम → तत्समागम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तेन समागमं काङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- एकस्मिन् स्थितं हृदयं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- केश + अन्ताम् → केशान्ताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- असिताः केशान्ताः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षितिः इव क्षमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हिमेन हता नलिनी — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पुष्प + अवनत → पुष्पावनत — सवर्णदीर्घसन्धिः; अवनत + अग्र → अवनताग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पुष्पैः अवनताः अग्रशाखाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्