॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः १५

सुन्दरकाण्डम् — पञ्चदशः सर्गः

सीतादर्शनम्

अशोकवनिकायाः शोभा, चैत्यप्रासादः, राक्षसीभिः परिवृतायाः मलिनायाः सीतायाः दर्शनम्, आभरणैः अभिज्ञानम्, रामस्य दुष्करं कर्म इति प्रशंसा

शिंशपायां स्थितः हनूमान् मैथिलीं मार्गमाणः सर्वतः अवेक्षत — सन्तानकलताभिः दिव्यगन्धैः हर्म्यप्रासादैः वापीभिः सर्वर्तुकुसुमैः वृक्षैः च अलङ्कृतां, पुष्पितैः अशोकैः प्रदीप्ताम् इव तां वनिकाम्। तत्र सः स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरं चैत्यप्रासादं, ततः राक्षसीभिः समावृतां, मलिनसंवीतां, उपवासकृशां, निःश्वसन्तीं, शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखाम् इव क्षीणां, धूमजालपिनद्धाम् अग्निशिखाम् इव, एकेन क्लिष्टेन पीतवाससा संवृतां सीतां ददर्श। कारणैः उपपादिभिः ‘इयं सीता’ इति तर्कयित्वा, रामेण कीर्तितानि आभरणानि, ऋश्यमूके वानरैः दृष्टस्य उत्तरीयस्य वर्णं च तस्याः अङ्गेषु वस्त्रे च अभिज्ञाय, सः निश्चिनोति — ‘इयं सा यत्कृते रामः कारुण्येन आनृशंस्येन शोकेन मदनेन च चतुर्भिः तप्यते।’ अन्ते सीतां दृष्ट्वा हृष्टः सः मनसा रामं जगाम, तं प्रशशंस च।

१शिंशपास्थस्य हनूमतः दृष्ट्या अशोकवनिकायाः शोभा

१स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम्।
अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत॥

२संतानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।
दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम्॥

३तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम्।
हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम्॥

४काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।
बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्॥

५सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः।
पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्॥

६प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत।
निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्॥

७विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।
समूलपुष्परचितैरशोकैः शोकनाशनैः॥

८पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।
कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः॥

९स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः।
पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा॥

१०विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः।
शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखप्रभाः॥

११नीलाञ्जननिभाः केचित्तत्राशोकाः सहस्रशः।
नन्दनं विबुधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा॥

१२अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यश्रियायुतम्।
द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्॥

१३पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा।
सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः॥

१४नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणद्विजैः।
अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोहरम्॥

शिंशपायां स्थितः हनूमान् मैथिलीं मार्गमाणः तत्रस्थः सर्वतः वीक्षमाणः सर्वां महीं अन्ववैक्षत। सा वनिका सन्तानकलताभिः पादपैः च उपशोभिता, दिव्यगन्धरसोपेता, सर्वतः समलङ्कृता, नन्दनसङ्काशा, मृगपक्षिभिः आवृता, हर्म्यप्रासादसम्बाधा, कोकिलाकुलनिःस्वना च आसीत्। काञ्चनोत्पलपद्माभिः वापीभिः उपशोभिता, बह्वासनकुथोपेता, बहुभूमिगृहायुता सा वनिका सर्वर्तुकुसुमैः रम्यैः फलवद्भिः पादपैः शोभते स्म। पुष्पितानाम् अशोकानां श्रिया सा सूर्योदयप्रभा इव, प्रदीप्ता इव च मारुतेः दृष्टौ आसीत्। शतशः विनिष्पतद्भिः चित्रैः पुष्पावतंसकैः विहगैः सा निष्पत्रशाखा इव क्रियमाणा आसीत् — पक्षिणः यत्र उपविशन्ति, तत्र पुष्पाणि पत्राणि च पतन्ति। समूलपुष्परचिताः शोकनाशनाः अशोकाः, पुष्पभारातिभारैः मेदिनीं स्पृशन्तः इव, कुसुमिताः कर्णिकाराः, सुपुष्पिताः किंशुकाः च — तेषां प्रभया सः देशः सर्वतः प्रदीप्तः इव। पुंनागाः, सप्तपर्णाः, चम्पकाः, उद्दालकाः च विवृद्धमूलाः सुपुष्पिताः शोभन्ते स्म। सहस्रशः अशोकाः — केचित् शातकुम्भनिभाः, केचित् अग्निशिखप्रभाः, केचित् नीलाञ्जननिभाः। सा वनिका विबुधोद्यानं नन्दनम् इव, कुबेरस्य चैत्ररथम् इव, अतिवृत्तम् इव अचिन्त्यं दिव्यं रम्यश्रिया युतम्, पुष्पज्योतिर्गणायुतं द्वितीयम् आकाशम् इव, पुष्परत्नशतैः चित्रं पञ्चमं सागरम् इव च आसीत्। सर्वर्तुपुष्पैः निचितं मधुगन्धिभिः पादपैः, नानानिनादैः, रम्यैः मृगगणद्विजैः, अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोहरं तत् उद्यानम् अभवत्। ‘अशोकैः शोकनाशनैः’ इति नामनिरुक्तिः — शोकं नाशयन्ति इति अशोकाः; किन्तु अत्रैव शोकमग्ना सीता वसति, अयं विरोधः कविना सूचितः। ‘पञ्चमं सागरम्’ इति — चतुर्णां समुद्राणाम् अनन्तरं पञ्चमः पुष्पसमुद्रः। अस्मिन् खण्डे कविः पूर्वसर्गस्य वर्णनं पुनः विस्तारयति, किन्तु इदानीं हनूमान् वृक्षस्य उपरि स्थितः, अतः दृष्टिः ऊर्ध्वात् अधः गच्छति — ‘महीम् अन्ववैक्षत’। द्वितीये सन्तानकाः कल्पवृक्षविशेषाः, तेषां लताः; तृतीये नन्दनम् इन्द्रस्य उद्यानम्। चतुर्थे ‘बहुभूमिगृहायुताम्’ इति — बहूनि भूमिगृहाणि, अथवा बहुभूमिकानि गृहाणि इति व्याख्याद्वयम्। पञ्चमे षष्ठे च अशोकानां रक्तपुष्पैः सा वनिका प्रज्वलिता इव दृश्यते — अयं वर्णः सूर्योदयस्य अरुणिमानं स्मारयति। षष्ठे सप्तमे च पक्षिणां पुष्पपत्रपातनं निरन्तरम् इति ‘असकृत्’ इति पदेन सूचितम्। अष्टमे अशोकाः पुष्पभारेण नम्राः भूमिं स्पृशन्ति इव — समृद्धेः विनयस्य च चित्रम्। नवमे दशमे च वृक्षनाम्नां सूची — पुंनागाः, सप्तपर्णाः, चम्पकाः, उद्दालकाः, कर्णिकाराः, किंशुकाः च। दशमे एकादशे च अशोकानां त्रयः वर्णाः — सुवर्णः, अग्निः, नीलाञ्जनम् — इति वैविध्यम्। द्वादशे पुष्पाणि ज्योतींषि इव, वनं द्वितीयम् आकाशम् इव — उपमा ऊर्ध्वं गच्छति; त्रयोदशे पुष्पाणि रत्नानि इव, वनं पञ्चमः सागरः इव। चतुर्दशे गन्धानां नादानां च बाहुल्यम्। एवं रूपं, वर्णः, गन्धः, ध्वनिः — सर्वे इन्द्रियविषयाः वर्णिताः। सप्तमे ‘अशोकैः शोकनाशनैः’ इति वृक्षनाम्नि श्लेषः; अयं श्लेषः अग्रिमेषु सर्गेषु अपि पुनः पुनः आगमिष्यति। एकादशे चैत्ररथं कुबेरस्य उद्यानं, नन्दनं च इन्द्रस्य — अशोकवनिका द्वयोः अपि दिव्ययोः उद्यानयोः अतिशयिनी इव वर्णिता; ‘अतिवृत्तमिव’ इति पदेन तत् स्पष्टम्। एवं रावणस्य ऐश्वर्यं देवानाम् ऐश्वर्यम् अपि अतिक्रामति, किन्तु तत्र वसन्ती सीता दुःखिनी।

Perched in the śiṃśapā, searching for Maithilī, Hanumān looked about on every side and gazed down over the ground below; now that he was up in the tree, his eye travelled from above to below. The grove was graced with santānaka creepers — the creepers of the heavenly wishing-tree — and with trees, rich in heavenly scents and savours and adorned on every side, like Nandana, Indra's garden; it was full of beasts and birds, crowded with mansions and palaces and loud with the calls of cuckoos. It was graced with wells of golden lilies and lotuses, furnished with many seats and carpets and many underground chambers, and lovely with trees that flowered and fruited in every season. With the splendour of its flowering aśokas, bright as the rising sun, it seemed to the son of the Wind to be ablaze. The birds flying down in hundreds among the bright clusters of blossom seemed to strip the branches of their leaves again and again, for wherever they settled, flowers and leaves fell. There were aśokas, the "dispellers of sorrow", heaped with flowers down to their roots, bowed under the weight of their blossoms as if touching the earth, with flowering karṇikāras and kiṃśukas, so that by their radiance the whole place seemed on fire. Punnāgas, saptaparṇas, campakas and uddālakas with spreading roots shone in full bloom. There were thousands of aśokas — some golden, some like flames of fire, some dark as collyrium. It was like Nandana, garden of the gods, or like Kubera's wonderful Caitraratha, and seemed even to surpass them — beyond imagining, heavenly and lovely; like a second sky set with constellations of flowers, like a fifth ocean bright with hundreds of jewels of blossom. Heaped with the flowers of every season and with trees fragrant with honey, full of many sounds and lovely with deer and birds, wafting many scents, fragrant and delightful, that garden was like a second Gandhamādana, the mountain of perfumes. The poet plays on the name of the aśoka, "the tree without sorrow" — and yet here, in the grove of the sorrowless trees, lives the sorrowing Sītā; this contrast will return again and again. Four oceans surround the world; the grove of flowers is a fifth. The images rise upward — flowers like stars, the grove a second sky — and then flowers like jewels, the grove a fifth sea. Form, colour, scent and sound are all described. Rāvaṇa's grove seems to outdo the gardens of Indra and Kubera themselves, so that his splendour surpasses even the gods' — yet the one who lives in it is Sītā in her grief.

२गन्धमादनसदृशं वनं, चैत्यप्रासादः च

१५शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्।
अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः॥

१६स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम्।
मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्॥

१७प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया॥

शैलेन्द्रः इव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम् इव तत् वनम् आसीत्। तस्याम् अशोकवनिकायां वानरपुङ्गवः अविदूरस्थं, मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं, कैलासपाण्डुरम्, ऊर्जितं चैत्यप्रासादं ददर्श। सः प्रासादः प्रवालकृतसोपानः, तप्तकाञ्चनवेदिकः, श्रिया चक्षूंषि मुष्णन् इव द्योतमानः इव, निर्मलः, प्रांशुभावत्वात् अम्बरम् उल्लिखन् इव आसीत्। चैत्यप्रासादः इति देवतायतनं, यत्र रक्षसां कुलदेवताः पूज्यन्ते इति व्याख्या; हिन्दीभाष्यं ‘चैत्यप्रासाद (मन्दिर)’ इति वदति। तस्य धवलता कैलासेन उपमिता, उच्चता आकाशस्पर्शेन। ‘मुष्णन्तमिव चक्षूंषि’ इति — दर्शकानां दृष्टिं हरन्निव, तस्य कान्तिः तादृशी। अस्य प्रासादस्य समीपे एव सीता अग्रे दृश्यते; अतः अयं वर्णनक्रमः दृष्टेः सीतां प्रति गतिं सूचयति। तप्तकाञ्चनम् इति पदे ‘प्त’ मुद्रणे अस्पष्टम् इव, किन्तु हिन्दीभाष्यं ‘तपाये हुए सुवर्णकी’ इति वदति। सप्तदशे प्रवालैः कृतानि सोपानानि, तप्तकाञ्चनस्य वेदिका च — तस्य समृद्धिः अपूर्वा।

In that Aśoka grove the bull among monkeys saw, not far off, a lofty sanctuary palace, a temple where the rākṣasas' family deities were worshipped, standing in the middle on a thousand pillars and white as Kailāsa. Its steps were of coral and its platforms of refined gold; it seemed to steal the eyes with its splendour and to blaze, spotless and so tall it seemed to scrape the sky. Its whiteness is likened to Kailāsa and its height to touching the sky; its brilliance draws every eye to it. It is close to this very temple that Sītā will be seen, so the order of the description leads the eye towards her.

३राक्षसीभिः परिवृतायाः मलिनायाः सीतायाः प्रथमदर्शनम्

१८निर्मलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्।
ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम्॥

१९उपवासकृशां दीनां निःश्वसन्तीं पुनः पुनः।
ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम्॥

२०मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम्।
पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः॥

२१पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा।
सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम्॥

२२पीडितां दुःखसंतप्तां परिक्षीणां तपस्विनीम्।
ग्रहेणांगारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम्॥

२३अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामनशनेन च।
शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम्॥

२४प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम्।
स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणेनावृतामिव॥

२५नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया।
नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव॥

२६सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोविदाम्।
तां विलोक्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्॥

२७तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः।
ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा॥

ततः हनूमान् मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम्, उपवासकृशां, दीनां, पुनः पुनः निःश्वसन्तीं, शुक्लपक्षादौ अमलां चन्द्ररेखाम् इव क्षीणां सीतां ददर्श। मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभा सा धूमजालेन पिनद्धा विभावसोः शिखा इव आसीत्। एकेन पीतेन क्लिष्टेन उत्तमवाससा संवीता, सपङ्का, अनलङ्कारा सा विपद्मा पद्मिनी इव। पीडिता, दुःखसन्तप्ता, परिक्षीणा, तपस्विनी सा अङ्गारकेण ग्रहेण पीडिता रोहिणी इव आसीत्। अश्रुपूर्णमुखी, दीना, अनशनेन कृशा, शोकध्यानपरा, नित्यं दुःखपरायणा सा प्रियं जनम् अपश्यन्ती, राक्षसीगणं पश्यन्ती, स्वगणेन हीना श्वगणेन आवृता मृगी इव आसीत्। नीलनागाभया एकया वेण्या जघनं गतया सा नीरदापाये नीलया वनराज्या शोभमाना मही इव। सुखार्हां, दुःखसन्तप्तां, व्यसनानाम् अकोविदां, विशालाक्षीम् अधिकं मलिनां कृशां तां विलोक्य हनूमान् उपपादिभिः कारणैः ‘इयं सीता’ इति तर्कयामास। कामरूपिणा रक्षसा तदा ह्रियमाणा या यथारूपा दृष्टा, तथारूपा इयम् अङ्गना। अत्र सीतायाः अवस्था उपमामालया वर्ण्यते — चन्द्ररेखा, धूमावृता अग्निशिखा, विपद्मा पद्मिनी, ग्रहपीडिता रोहिणी, श्वभिः आवृता मृगी, वनराजिशोभिता मही च। प्रत्येका उपमा तस्याः सौन्दर्यं दुःखं च युगपत् दर्शयति — सौन्दर्यं निगूढं, न नष्टम्। ‘एकवेणी’ प्रोषितभर्तृकायाः लक्षणम्। ‘ह्रियमाणा तदा तेन’ इति हनूमतः स्मृतिः — ऋश्यमूके आकाशे ह्रियमाणा सीता वानरैः दृष्टा आसीत्। द्वाविंशे मुद्रणे ‘पीडितां … परिक्षीणां’ इति, समीक्षिते ‘vrīḍitāṃ … parimlānāṃ’। पञ्चविंशस्य उत्तरार्धं ‘नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव’ वुल्गेटमात्रम्। अष्टादशे ‘ततः’ इति पदेन दृष्टेः परिवर्तनं सूचितम् — प्रासादात् सीतां प्रति। प्रथमं सा ‘मलिनसंवीता’, ‘राक्षसीभिः समावृता’ इति बाह्यं रूपं, ततः ‘उपवासकृशा’, ‘निःश्वसन्ती’ इति आन्तरी अवस्था। एकोनविंशे शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखा — कृशा किन्तु निर्मला, वर्धमाना च; सीतायाः भाग्यस्य वृद्धेः अपि सूचना। विंशे धूमावृता अग्निशिखा — तस्याः तेजः निगूढं, न नष्टम्। त्रयोविंशे चतुर्विंशे च तस्याः एकाकिता — प्रियजनाः न, केवलं राक्षस्यः। एकविंशे ‘पीतेनैकेन संवीतां’ — अपहरणकाले धृतम् एकम् एव पीतं वस्त्रं, यस्य उत्तरीयं मार्गे पतितम्। ‘विपद्मामिव पद्मिनीम्’ — पद्मिनी जलेन पूर्णा, किन्तु पद्मैः विना शोभाहीना; तथा सीता जीवति, किन्तु अलङ्कारैः आनन्देन च विना। द्वाविंशे रोहिणी चन्द्रस्य प्रिया, अङ्गारकेण पीडिता — रामस्य प्रिया रावणेन पीडिता इति ध्वनिः। षड्विंशे ‘व्यसनानामकोविदाम्’ — या पूर्वं दुःखं न ज्ञातवती, सा इदानीं दुःखमग्ना। सप्तविंशे हनूमान् कारणैः उपपादिभिः तर्कयति, न केवलं भावनया — अयं विवेकः। चतुर्विंशे ‘स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणेनावृतामिव’ इति उपमा राक्षसीनां हिंस्रतां सीतायाः भीरुतां च युगपत् दर्शयति।

Then Hanumān saw her. She was dressed in soiled clothes and surrounded by rākṣasīs; thin with fasting, wretched, sighing again and again; like the pure crescent moon at the beginning of the bright fortnight — thin, yet spotless, and growing, a hint that her fortune too will wax. Her lovely radiance was only dimly seen, like a flame of fire wrapped in a web of smoke: her brightness hidden, not destroyed. She wore a single yellow garment, fine but soiled — the one she had worn when she was carried off, whose upper cloth had fallen on the way — and she was smeared with dust and without ornaments, like a lotus pool without lotuses, still full of water but without its beauty, as Sītā still lived but without ornament or joy. Afflicted, burning with sorrow, wasted and pitiable, she was like Rohiṇī, the moon's beloved star, oppressed by the planet Mars — Rāma's beloved tormented by Rāvaṇa. Her face was full of tears; she was wretched, thin from not eating, sunk in grief and brooding, ever given over to her sorrow; seeing none of her dear ones but only a crowd of rākṣasīs, she was like a doe cut off from her herd and surrounded by a pack of dogs — an image of the rākṣasīs' savagery and of her fear. Her single braid, like a black serpent, hung down to her hips — the single braid of a wife whose husband is far away — and she looked like the earth with a dark line of forest after the clouds have passed. Seeing that large-eyed lady, who deserved happiness but burned with sorrow and had never known misfortune before, now grown so very soiled and thin, Hanumān judged on convincing grounds that this was Sītā: this woman was in form just as the lady the monkeys had seen long ago, being carried off through the sky by that shape-shifting rākṣasa. The first verse's "then" marks the turn of his gaze from the temple to Sītā, and first her outward state is given — soiled clothes, the ring of rākṣasīs — then her inner state — thinness from fasting, sighing. Her plight is drawn in a garland of images — the crescent moon, the smoke-wrapped flame, the lotus pool without lotuses, Rohiṇī afflicted, the doe among dogs, the earth with its dark forest — and each shows both her beauty and her grief: the beauty is hidden, not lost. And Hanumān reasons from evidence, not from feeling alone — that is his judgment.

४सीतायाः सौन्दर्यस्य दुःखस्य च उपमामाला

२८यथारूपा हि दृष्टा सा तथारूपेयमंगना।
पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम्॥

२९कुर्वतीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः।
तां नीलकण्ठीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम्॥

३०सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा।
इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव॥

३१भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम्।
निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव॥

३२शोकजालेन महता विततेन न राजतीम्।
संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः॥

३३तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव।
विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव॥

३४सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव।
अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव॥

३५रामोपरोधव्यथितां रक्षोगणनिपीडिताम्।
अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः॥

३६बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा।
वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः॥

३७मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम्।
प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम्॥

पूर्णचन्द्रानना, सुभ्रूः, चारुवृत्तपयोधरा, प्रभया सर्वाः दिशः वितिमिराः कुर्वती सा देवी; नीलकण्ठी, बिम्बोष्ठी, सुमध्या, सुप्रतिष्ठिता, पद्मपलाशाक्षी सीता मन्मथस्य रतिः इव, सर्वस्य जगतः इष्टा पूर्णचन्द्रप्रभा इव आसीत्। भूमौ आसीना सुतनुः सा नियता तापसी इव, निःश्वासबहुला भीरुः भुजगेन्द्रवधूः इव। महता विततेन शोकजालेन सा न राजते स्म, धूमजालेन संसक्ता विभावसोः शिखा इव। सा सन्दिग्धा स्मृतिः इव, निपतिता ऋद्धिः इव, विहता श्रद्धा इव, प्रतिहता आशा इव, सोपसर्गा सिद्धिः इव, सकलुषा बुद्धिः इव, अभूतेन अपवादेन निपतिता कीर्तिः इव आसीत्। रामोपरोधव्यथिता, रक्षोगणनिपीडिता, अबला, मृगशावाक्षी सा ततस्ततः वीक्षमाणा, बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा अप्रसन्नेन वदनेन पुनः पुनः निःश्वसन्ती आसीत्। मलपङ्कधरा, दीना, मण्डनार्हा अपि अमण्डिता सा कालमेघैः आवृता नक्षत्रराजस्य प्रभा इव। अत्र उपमाः अमूर्ताः भवन्ति — स्मृतिः, ऋद्धिः, श्रद्धा, आशा, सिद्धिः, बुद्धिः, कीर्तिः च। सप्त अमूर्तवस्तूनि बाधितानि, न नष्टानि — तथा सीता अपि बाधिता, न नष्टा। ‘अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव’ इति उपमा उत्तरकाण्डस्य घटनां सूचयति इति केचित् व्याख्यातारः। ‘रामोपरोधव्यथिताम्’ — रामस्य विरहेण व्यथिताम्। एकोनत्रिंशे मुद्रणे ‘नीलकण्ठीं’ इति स्पष्टम्, समीक्षिते ‘nīlakeśīṃ’। पञ्चत्रिंशे ‘रक्षोगणनिपीडिताम्’ इति, समीक्षिते ‘rakṣoharaṇakarśitām’। अष्टाविंशे एकोनत्रिंशे च हनूमान् सीतायाः सौन्दर्यं रामस्य वर्णनेन तुलयति — पूर्णचन्द्रानना, सुभ्रूः, बिम्बोष्ठी, सुमध्या, पद्मपलाशाक्षी — एतानि लक्षणानि रामेण किष्किन्धायां कथितानि स्युः। त्रिंशे रतिः कामस्य पत्नी — सौन्दर्यस्य परमः आदर्शः। एकत्रिंशे ‘नियतामिव तापसीम्’ इति — भूमौ आसीना सा तपस्विनी इव, तस्याः व्रतं पातिव्रत्यम्। ‘भुजगेन्द्रवधूमिव’ इति दीर्घनिःश्वासस्य उपमा। द्वात्रिंशे अग्निशिखायाः उपमा पुनः आवर्तते, किन्तु इदानीं शोकजालं धूमः। त्रयस्त्रिंशे चतुस्त्रिंशे च सप्त अमूर्ताः उपमाः — इयं कवेः विशिष्टा शैली, यत्र मूर्तं दुःखम् अमूर्तैः भावैः उपमीयते। षट्त्रिंशे ‘कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा’ इति — अश्रुभिः आर्द्राणि कृष्णानि वक्राणि पक्ष्माणि। सप्तत्रिंशे चन्द्रप्रभायाः कालमेघैः आवरणम् — अवरोधः क्षणिकः, चन्द्रः अविनाशी। एकोनत्रिंशे ‘सुप्रतिष्ठिताम्’ इति — सुस्थिरपादां, सुगठितशरीराम्। चतुस्त्रिंशे ‘सोपसर्गां यथा सिद्धिम्’ — विघ्नैः आक्रान्ता सिद्धिः, यथा हनूमतः स्वकार्यसिद्धिः अपि इदानीं सविघ्ना। पञ्चत्रिंशे ‘वीक्षमाणां ततस्ततः’ इति — सा साहाय्यम् अन्विष्यन्ती इव सर्वतः पश्यति; तस्याः नेत्रयोः आशा अद्यापि जीवति।

She was in form just so: her face like the full moon, her brows fair, her breasts lovely and rounded; a queen whose radiance cleared every quarter of darkness; with a dark throat, lips red as the bimba fruit, a slender waist and a well-formed body; Sītā with eyes like lotus petals, like Rati the beloved of the god of love, dear to all the world like the light of the full moon — the very marks, it seems, that Rāma had described in Kiṣkindhā. Seated on the ground in her fair body, she was like a restrained ascetic woman, her vow being her faithfulness; sighing often and timid, she was like the wife of a serpent king. Under the vast web of grief spread over her she did not shine, like a flame of fire covered by a web of smoke — the image returns, and now the smoke is her grief. She was like a memory grown doubtful, like fortune fallen, like faith impaired, like hope disappointed, like success beset by obstacles, like understanding clouded, like a good name brought low by false slander. Distressed at being kept from Rāma, tormented by hordes of rākṣasīs, a helpless woman with eyes like a fawn's, she kept looking this way and that, as if seeking help — hope still lived in her eyes. Her face was overcast, her dark curved lashes wet with tears, and she sighed again and again. Wearing dirt and grime, wretched, fit for ornaments but unadorned, she was like the light of the moon covered by black clouds — a covering that passes, for the moon does not perish. Here the images become abstract: memory, fortune, faith, hope, success, understanding and fame — seven intangible things, each hindered but not destroyed, as Sītā is hindered but not destroyed. This comparing of visible grief with invisible states of mind is a hallmark of the poet's style. "A good name brought low by false slander", some interpreters say, hints at what will happen in the Uttara Kāṇḍa; and "success beset by obstacles" fits Hanumān's own mission, which is now itself beset.

५संशयः, आभरणैः वस्त्रेण च अभिज्ञानम्

३८तस्य संदिदिहे बुद्धिस्तथा सीतां निरीक्ष्य च।
आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव॥

३९दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम्।
संस्कारेण यथा हीनां वाचमर्थान्तरं गताम्॥

४०तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्।
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन्॥

४१वैदेह्या यानि चांगेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्।
तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत्॥

४२सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ।
मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च॥

४३श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च।
तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत्॥

४४तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये।
यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः॥

४५पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम्।
उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः॥

४६भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले।
अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च॥

४७इदं चिरगृहीतत्वाद्वसनं क्लिष्टवत्तरम्।
तथाप्यनूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत्॥

४८इयं कनकवर्णांगी रामस्य महिषी प्रिया।
प्रणष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति॥

मुहुः सीतां निरीक्ष्य तस्य बुद्धिः आम्नायानाम् अयोगेन प्रशिथिला विद्या इव सन्दिदिहे। संस्कारेण हीना अर्थान्तरं गता वाक् इव अनलङ्कृतां सीतां हनूमान् दुःखेन बुबुधे। अनिन्दितां विशालाक्षीं राजपुत्रीं समीक्ष्य सः उपपादयन् कारणैः ‘सीता इयम्’ इति तर्कयामास। रामः यानि आभरणानि वैदेह्याः अङ्गेषु अन्वकीर्तयत्, तानि गात्रशोभीनि आभरणजालानि सः अलक्षयत् — सुकृतौ कर्णवेष्टौ, सुसंस्थितौ श्वदंष्ट्रौ, हस्तेषु मणिविद्रुमचित्राणि आभरणानि च; चिरयुक्तत्वात् श्यामानि, तथापि संस्थानवन्ति। ‘रामः यानि अन्वकीर्तयत्, तानि एव एतानि इति मन्ये। यानि अवहीनानि, तानि अहं न उपलक्षये; यानि अस्याः न अवहीनानि, तानि इमानि इति न संशयः। कनकपट्टाभं पीतं शुभं तत् वसनं स्रस्तं नगासक्तम् उत्तरीयं तदा प्लवङ्गमैः दृष्टम्; मुख्यानि स्वनवन्ति महान्ति भूषणानि अनया एव अपविद्धानि धरणीतले दृष्टानि। इदं वसनं चिरगृहीतत्वात् क्लिष्टवत्तरं, तथापि तस्य वर्णः अनूनः, इतरत् यथा तथा श्रीमत्। इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य प्रिया महिषी, या प्रणष्टा अपि सती तस्य मनसः न प्रणश्यति।’ अत्र हनूमतः तर्कः प्रमाणाधारितः — प्रथमं रूपसाम्यं, ततः आभरणानि, ततः वस्त्रस्य वर्णः; यानि आभरणानि ऋश्यमूके पातितानि, तानि अत्र न सन्ति, शेषाणि सन्ति — अयं प्रबलः हेतुः। ‘आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव’ — अभ्यासाभावे विद्या शिथिला भवति, तथा दुःखेन सीतायाः रूपं शिथिलम्। अष्टात्रिंशे एकोनचत्वारिंशे च द्वे उपमे शास्त्रसम्बद्धे — विद्या अनभ्यासेन शिथिला, वाक् संस्कारहीना अर्थान्तरं गता। हनूमान् वेदवित् व्याकरणवित् च इति किष्किन्धाकाण्डे रामेण प्रशंसितः; अतः एताः उपमाः तस्य मनसः अनुरूपाः। एकचत्वारिंशात् आभरणानां परीक्षा — कर्णवेष्टौ, श्वदंष्ट्रौ, हस्ताभरणानि। त्रिचत्वारिंशे ‘श्यामानि चिरयुक्तत्वात्’ इति — दीर्घकालं धृतत्वात् मलिनानि, किन्तु आकृतिः यथापूर्वम्। चतुश्चत्वारिंशे तर्कस्य मूलम् — ऋश्यमूके पातितानि आभरणानि अत्र न सन्ति। पञ्चचत्वारिंशे षट्चत्वारिंशे च वानरैः दृष्टस्य उत्तरीयस्य स्मरणम्। अष्टचत्वारिंशे ‘प्रणष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति’ — दृष्टेः नष्टा, मनसः न। चत्वारिंशे ‘कारणैरुपपादयन्’ इति — पूर्वं सप्तविंशे ‘उपपादिभिः’ इति, अत्र पुनः हेतुभिः साधयन् — तर्कस्य पुनरावृत्तिः निश्चयस्य दृढतां दर्शयति। षट्चत्वारिंशे ‘स्वनवन्ति महान्ति’ इति — नूपुरादीनि शब्दायमानानि। सप्तचत्वारिंशे वस्त्रस्य वर्णः अनूनः — यथा सीतायाः शीलम् अपि दुःखेन मलिनीकृतं न।

As he gazed at Sītā again and again, his mind wavered, like learning grown slack through want of practice of the sacred texts. Hanumān recognised the unadorned Sītā only with difficulty, as one understands speech that has lost its refinement and slid into another meaning. These two images come from learning — knowledge that weakens without practice, speech that goes wrong without correct form — and they suit the mind of Hanumān, whom Rāma in the Kiṣkindhā Kāṇḍa had praised as learned in the Veda and in grammar. Grief had loosened her beauty as disuse loosens learning. Gazing at that large-eyed, blameless princess, he established by reasons that she was Sītā — once more reasoning from grounds, which shows how firm his conclusion was. He noticed on Vaidehī's limbs the very ornaments Rāma had described: well-made ear ornaments, well-set pendants shaped like dog's teeth, and on her hands ornaments bright with gems and coral, darkened from long wear but still keeping their shape. "These, I think, are the very ones Rāma described," he thought. "The ones that are missing I do not see here; the ones she has not lost are these — there is no doubt of it. That lovely yellow upper cloth, like a strip of gold, which slipped down and caught on the mountain, the monkeys saw at the time; and the principal ornaments, large and jingling, that she herself threw down, were seen lying on the ground. This garment, worn so long, is badly soiled, yet its colour is not dimmed and it is as lustrous as the other. This lady with golden limbs is Rāma's beloved queen, who, though lost to his sight, is not lost from his mind." His reasoning rests on evidence: first the likeness of her form, then the ornaments, then the colour of her garment. The ornaments dropped on Ṛśyamūka are not here, and the rest are — that is the strongest proof. The ornaments are darkened by long wear but unchanged in shape; the garment is soiled but its colour undimmed, just as Sītā's virtue is not stained by her grief.

६चतुर्भिः तप्यमानस्य रामस्य दुष्करं कर्म, हनूमतः हर्षः

४९इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिरिह तप्यते।
कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च॥

५०स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः।
पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च॥

५१अस्या देव्या यथारूपमंगप्रत्यंगसौष्ठवम्।
रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा॥

५२अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम्।
तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति॥

५३दुष्करं कृतवान्रामो हीनो यदनया प्रभुः।
धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति॥

५४एवं सीतां तथा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः।
जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम्॥

‘इयं सा, यत्कृते रामः इह चतुर्भिः तप्यते — कारुण्येन, आनृशंस्येन, शोकेन, मदनेन च। स्त्री प्रणष्टा इति कारुण्यात्, आश्रिता इति आनृशंस्यतः, पत्नी नष्टा इति शोकेन, प्रिया इति मदनेन च। अस्याः देव्याः यथा रूपम् अङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवं, रामस्य च यथा रूपं, तस्य इयम् असितेक्षणा अनुरूपा। अस्याः देव्याः मनः तस्मिन्, तस्य च अस्यां प्रतिष्ठितम्; तेन इयं स च धर्मात्मा मुहूर्तम् अपि जीवति। अनया हीनः प्रभुः रामः आत्मनः देहं धारयति, शोकेन न अवसीदति — दुष्करं कृतवान् सः।’ एवं तथा सीतां दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः मनसा रामं जगाम, तं प्रभुं प्रशशंस च। एकोनपञ्चाशः पञ्चाशः च श्लोकौ रामायणस्य अतिप्रसिद्धौ — रामस्य दुःखस्य चत्वारि कारणानि सूक्ष्मतया विभक्तानि; प्रत्येकं कारणं सीतायाः एकेन सम्बन्धेन युक्तम् — स्त्री, आश्रिता, पत्नी, प्रिया। द्विपञ्चाशे परस्परम् अनुरागः एव उभयोः जीवनस्य हेतुः। त्रिपञ्चाशे मुद्रणस्य पाठः ‘दुष्करं कृतवान्रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति’ — समीक्षिते ५.०१३.०५१ इत्यत्र ‘duṣkaraṃ kurute rāmo ya imāṃ mattakāśinīm / sītāṃ vinā mahābāhur muhūrtam api jīvati’; वुल्गेटस्य उत्तरार्धं तु समीक्षिते ५.०१४.०२७c इत्यनेन तुल्यम्, यत् वुल्गेटे अग्रिमसर्गे (१६.२७) अपि आवर्तते। अतः अत्र पाठभेदः, न लोपः। चतुःपञ्चाशे हनूमान् ‘मनसा रामं जगाम’ — शरीरेण लङ्कायां, मनसा रामस्य समीपे। पञ्चाशे विभागस्य सौष्ठवं — कारुण्यं स्त्रीत्वात्, आनृशंस्यं शरणागतत्वात्, शोकः पत्नीत्वात्, मदनः प्रियत्वात्।

"This is she for whose sake Rāma burns with four feelings — pity, compassion, grief and love: pity because a woman is lost, compassion because she depended on him, grief because his wife is lost, love because she is his beloved. As this queen's beauty is, the grace of every limb and feature, and as Rāma's beauty is, so this dark-eyed lady is his fit match. Her mind is fixed on him, and his on her; that is why she, and he too, the righteous one, can live even for a moment. Rāma, the lord, has done a hard thing indeed: bereft of her, he keeps his body alive and does not sink beneath his grief." Having seen Sītā so, the son of the Wind rejoiced; in his mind he went to Rāma, and he praised that lord. These verses are among the most famous in the Rāmāyaṇa. The four causes of Rāma's suffering are finely distinguished, each tied to one bond with Sītā — she is a woman, she depended on him, she is his wife, she is his beloved. Their love for each other is what keeps each of them alive. Hanumān is in Laṅkā in body, but in mind he is at Rāma's side.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चदशः सर्ग॥ १५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
अन्ववैक्षत १५.१ क्रमेण अवलोकितवान्
सन्धिः
अनु + अवैक्षत → अन्ववैक्षत — यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + ईक्ष्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
हर्म्यप्रासादसम्बाधाम् १५.३ भवनैः प्रासादैः च सङ्कुलाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हर्म्यैः प्रासादैः च सम्बाधा — तृतीयातत्पुरुषः (अन्तः द्वन्द्वः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
बह्वासनकुथोपेताम् १५.४ बहुभिः आसनैः आस्तरणैः च युक्ताम्
सन्धिः
बहु + आसन → बह्वासन — यण्सन्धिः; कुथ + उपेताम् → कुथोपेताम् — गुणसन्धिः
समासः
बहुभिः आसनैः कुथैः च उपेता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सूर्योदयप्रभाम् १५.५ उदयत्सूर्यसदृशकान्तिम्
सन्धिः
सूर्य + उदय → सूर्योदय — गुणसन्धिः
समासः
सूर्योदयस्य प्रभा इव प्रभा यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पुष्पावतंसकैः १५.७ पुष्पगुच्छैः
सन्धिः
पुष्प + अवतंसकैः → पुष्पावतंसकैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पुष्पाणाम् अवतंसकाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
शोकनाशनैः १५.७ शोकहारिभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकं नाशयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
शातकुम्भनिभाः १५.१० सुवर्णसदृशाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शातकुम्भेन निभाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
चैत्ररथम् १५.११ कुबेरस्य उद्यानम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चित्ररथस्य इदम् — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
गन्धमादनम् १५.१५ गन्धमादनपर्वतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गन्धेन मादयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कैलासपाण्डुरम् १५.१६ कैलासवत् धवलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कैलासः इव पाण्डुरः — उपमानकर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रांशुभावत्वाद् १५.१८ उच्चत्वात्
सन्धिः
पदान्ते ‘प्रांशुभावत्वात् + उल्लिखन्तम् → प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तम्’ इति जश्त्वसन्धिः (त् → द्); मूलरूपं ‘प्रांशुभावत्वात्’
समासः
प्रांशोः भावः — षष्ठीतत्पुरुषः, ततः त्वप्रत्ययः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
मलिनसंवीताम् १५.१८ मलिनवस्त्रावृताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मलिनेन (वाससा) संवीता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मन्दप्रख्यायमानेन १५.२० अल्पं प्रकाशमानेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मन्दं प्रख्यायमानम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
विपद्माम् १५.२१ पद्मरहिताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतानि पद्मानि यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अंगारकेण १५.२२ मङ्गलग्रहेण
सन्धिः
ग्रहेण + अंगारकेण → ग्रहेणांगारकेण — सवर्णदीर्घसन्धिः (बाह्यः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
श्वगणेन १५.२४ कुक्कुरसमूहेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘श्वगणेन + आवृताम् → श्वगणेनावृताम्’
समासः
शुनां गणः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
नीरदापाये १५.२५ मेघानाम् अपगमे, शरदि
सन्धिः
नीरद + अपाये → नीरदापाये — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
नीरदानाम् अपायः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
उपपादिभिः १५.२७ सिद्धिं प्रापयद्भिः, युक्तियुक्तैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + पद्’ णिजन्तात् णिनिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
बिम्बोष्ठीम् १५.२९ बिम्बफलवत् रक्तोष्ठीम्
सन्धिः
बिम्ब + ओष्ठी → बिम्बोष्ठी — पररूपम् (अ + ओ = ओ, ‘ओत्वोष्ठयोः समासे वा’)
समासः
बिम्बम् इव ओष्ठौ यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
भुजगेन्द्रवधूम् १५.३१ नागराजपत्नीम्
सन्धिः
भुजग + इन्द्र → भुजगेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
भुजगेन्द्रस्य वधूः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सोपसर्गाम् १५.३४ विघ्नयुक्ताम्
सन्धिः
स + उपसर्गाम् → सोपसर्गाम् — गुणसन्धिः
समासः
उपसर्गैः सहिता — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
रामोपरोधव्यथिताम् १५.३५ रामात् विरहेण पीडिताम्
सन्धिः
राम + उपरोध → रामोपरोध — गुणसन्धिः
समासः
रामस्य उपरोधेन व्यथिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
संदिदिहे १५.३८ संशयम् अगमत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + दिह्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
आम्नायानाम् १५.३८ वेदानाम्, शास्त्राणाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
श्वदंष्ट्रौ १५.४२ श्वदन्ताकारौ कर्णाभरणविशेषौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शुनः दंष्ट्रा इव — उपमानतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
कनकपट्टाभम् १५.४५ सुवर्णपट्टसदृशम्
सन्धिः
पट्ट + आभम् → पट्टाभम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कनकपट्टस्य आभा इव आभा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
क्लिष्टवत्तरम् १५.४७ अतीव मलिनम्, जीर्णम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्लिष्टवत्’ इत्यस्मात् तरप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
आनृशंस्यतः १५.५० दयालुतायाः कारणात्
सन्धिः
आश्रिता + इति → आश्रितेति — गुणसन्धिः (बाह्यः)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनृशंस’ इत्यस्मात् ष्यञ्, ततः तसिल्
विभक्तिः
पञ्चम्यर्थे तसिल्
अंगप्रत्यंगसौष्ठवम् १५.५१ सर्वावयवानां सौन्दर्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अङ्गानां प्रत्यङ्गानां च सौष्ठवम् — षष्ठीतत्पुरुषः (अन्तः द्वन्द्वः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अवसीदति १५.५३ विषीदति, नश्यति
सन्धिः
न शोकेन + अवसीदति → शोकेनावसीदति — सवर्णदीर्घसन्धिः (बाह्यः)
समासः
समासः नास्ति — ‘अव + सद्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्