अशोकवनिकाप्रवेशः

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा, मनसा च ताम् अशोकवनिकाम् अधिगम्य, महातेजाः हनूमान् रावणवेश्मनः प्राकारम् अवप्लुतः — प्राकारात् वाटिकाम् अभि प्लवनाय उद्यतः। प्राकारस्थः संहृष्टसर्वाङ्गः महाकपिः वसन्तादौ पुष्पिताग्रान् विविधान् द्रुमान् ददर्श — सालान्, अशोकान्, भव्यान् चम्पकान्, सुपुष्पितान् उद्दालकान्, नागवृक्षान्, कपिमुखान् चूतान् च। आम्रवणसम्पन्नान् लताशतसमन्वितान् तान् वृक्षान् प्रति सः ज्यामुक्तः नाराचः इव वृक्षवाटिकां पुप्लुवे। ‘संहृष्टसर्वाङ्गः’ इति पदेन तस्य उत्साहः सूच्यते — पूर्वसर्गस्य निराशा अत्र आशया परिवर्तिता, अतः तस्य सर्वाणि अङ्गानि रोमाञ्चितानि। वसन्तस्य आरम्भः इति कालः अपि निर्दिष्टः; अतः सर्वे वृक्षाः पुष्पिताः। ‘ज्यामुक्त इव नाराचः’ इति उपमा तस्य वेगं लक्ष्यनिष्ठां च दर्शयति — यथा धनुषः मुक्तः बाणः ऋजुमार्गेण लक्ष्यं गच्छति, तथा हनूमान् अपि। चतुर्थे श्लोके ‘तथाऽऽम्रवणसम्पन्नाँल्लताशतसमन्वितान्’ इति मुद्रणे चन्द्रबिन्दुयुक्तं लकारद्वित्वं स्पष्टं दृश्यते; समीक्षितसंस्करणे तु ‘athāmravaṇasaṃchannāṃ latāśatasamāvṛtām’ इति स्त्रीलिङ्गं वाटिकाविशेषणम्। वृक्षाणां नामानि गणयन् कविः वनस्य समृद्धिं दर्शयति।

सः विहगैः अभिनादितां, राजतैः काञ्चनैः च पादपैः सर्वतः वृतां, मृगसङ्घैः विचित्रां, चित्रकाननाम्, उदितादित्यसङ्काशां तां वनिकां प्रविश्य ददर्श। सा पुष्पोपगैः फलोपगैः नानाविधैः वृक्षैः वृता, कोकिलैः भृङ्गराजैः मत्तैः च नित्यनिषेविता, प्रहृष्टमनुजा, मृगपक्षिमदाकुला, मत्तबर्हिणसंघुष्टा, नानाद्विजगणायुता च आसीत्। वरारोहाम् अनिन्दितां राजपुत्रीं मार्गमाणः वानरः सुखप्रसुप्तान् विहगान् बोधयामास। उत्पतद्भिः द्विजगणैः, तेषां पक्षैः वातैः च समाहताः वृक्षाः अनेकवर्णाः विविधाः पुष्पवृष्टीः मुमुचुः। पुष्पावकीर्णः हनूमान् अशोकवनिकामध्ये पुष्पमयः गिरिः इव शुशुभे। सर्वाः दिशः अभिधावन्तं वृक्षखण्डगतं कपिं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि ‘वसन्तः अयम्’ इति मेनिरे। वृक्षेभ्यः पतितैः पृथग्विधैः पुष्पैः अवकीर्णा वसुधा विभूषिता प्रमदा इव रराज। अत्र कविः हनूमतः आगमनं वसन्तेन तुल्यं करोति — यत्र सः गच्छति, तत्र पुष्पाणि वर्षन्ति। ‘बली’ इति षष्ठे श्लोके मुद्रणे स्पष्टं दृश्यते, समीक्षिते तु ‘kapiḥ’। सुप्तानां पक्षिणां बोधनम् अपि हनूमतः अन्वेषणस्य सूक्ष्मतां दर्शयति — सः प्रतिवृक्षं विचिनोति। दशमे मुद्रणे ‘पक्षैर्वातैः समाहताः’ इति पठ्यते, समीक्षिते ‘pakṣaiḥ sālāḥ samāhatāḥ’। पुष्पमयः गिरिः इति उपमा हनूमतः विशालं शरीरं पुष्पैः आच्छादितं चित्रयति। भूमेः प्रमदया उपमा अग्रिमस्य वर्णनस्य भूमिकां रचयति। पञ्चमात् अष्टमपर्यन्तं कविः वनिकायाः रूपं क्रमेण उद्घाटयति — प्रथमं ध्वनिः (विहगाः), ततः वर्णः (राजताः काञ्चनाः च पादपाः), ततः गतिः (मृगसङ्घाः), ततः प्रकाशः (उदितादित्यसङ्काशा)। सप्तमे कोकिलाः भृङ्गराजाः च मत्ताः — वसन्तस्य लक्षणम्। अष्टमे ‘प्रहृष्टमनुजा काले’ इति — तस्मिन् ऋतौ तत्रस्थाः जनाः अपि हृष्टाः। मयूराणां केका, पक्षिणां कलरवः च वनं मुखरयन्ति। द्वादशे भूतानां भ्रमः सुन्दरः — हनूमतः वेगेन वृक्षेभ्यः पुष्पाणि पतन्ति, पवनः इव सः सर्वत्र धावति, अतः सः वसन्तः एव इति तेषां मतिः। एवं वायुपुत्रः वसन्तसखः इव वर्णितः, यतः वसन्ते मलयानिलः पुष्पाणि विकिरति। त्रयोदशे पृथिवी पुष्पैः अलङ्कृता नायिका इव। नवमे ‘मार्गमाणः’ इति पदेन अन्वेषणस्य उद्देशः पुनः स्मार्यते — सः वनशोभां द्रष्टुं न, अपि तु सीतां मार्गयितुम् एव वनं प्रविष्टः। दशमे पक्षिणाम् उत्पतनेन एव पुष्पवृष्टिः — कपिः अप्रत्यक्षं कारणम्। एकादशे पुष्पमयः गिरिः इति उपमा द्वादशे वसन्तभ्रमेण पुष्यते।

तरस्विना कपिना तरसा बहु कम्पिताः ते तरवः विचित्राणि कुसुमानि ससृजुः। निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलाः ते द्रुमाः निक्षिप्तवस्त्राभरणाः पराजिताः धूर्ताः इव आसन् — द्यूते पराजिताः कितवाः यथा वस्त्राणि आभरणानि च त्यजन्ति। वेगवता हनूमता कम्पिताः फलशालिनः नगोत्तमाः पुष्पपत्रफलानि आशु मुमुचुः। विहङ्गसङ्घैः हीनाः स्कन्धमात्राश्रयाः ते द्रुमाः मारुतेन विनिर्धुताः अगमाः इव बभूवुः। विधूतकेशी, मृदितवर्णका, निपीतशुभदन्तोष्ठी, नखैः दन्तैः च विक्षता युवतिः यथा, तथा हनूमतः लाङ्गूलहस्तैः चरणाभ्यां च मर्दिता प्रभग्नवनपादपा अशोकवनिका अभवत्। प्रावृषि मारुतः वेगेन मेघजालानि यथा, तथा कपिः महालतानां दामानि तरसा व्यधमत्। अत्र उपमाः क्रमेण तीव्राः भवन्ति — प्रथमं पराजितः द्यूतकारः, ततः मर्दिता युवतिः, ततः प्रावृषि वायुना विकीर्णाः मेघाः। अष्टादशः श्लोकः शृङ्गारिकीम् उपमां प्रयुङ्क्ते, या भावि-वनविध्वंसस्य अपि सूचना। पञ्चदशे ‘धूर्ता इव पराजिताः’ — धूर्तशब्दः अत्र द्यूतकारार्थे। षोडशे मुद्रणे ‘पुष्पपत्रफलानि … फलशालिनः’ इति, समीक्षिते ‘puṣpaparṇaphalāny … puṣpaśālinaḥ’। एकोनविंशे ‘तथैवाशोकवनिका प्रभग्नवनपादपा’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘babhūvāśokavanikā prabhagnavarapādapā’। हनूमतः अयं वेगः अनिच्छया एव वनं मर्दयति; अग्रे सः इच्छया वनं भङ्क्ष्यति। सप्तदशे पक्षिभिः त्यक्ताः पत्रपुष्पहीनाः वृक्षाः केवलं काण्डमात्राः सन्तः वायुना कम्पिताः पर्वताः इव स्थिताः — हिन्दीभाष्ये अपि ‘ठूँठ’ इति भावः। विंशे वर्षाकाले वायुः यथा विन्ध्याद्रेः मेघजालानि विकिरति, तथा हनूमान् लताजालानि छिनत्ति; मुद्रणे तु ‘वेगेन’ इति पाठः। चतुर्दशे ‘तरस्विना ते तरवस्तरसा’ इति शब्दालङ्कारः (यमकम् अनुप्रासः च) — ‘तर’ इति वर्णसमूहस्य आवृत्तिः वेगस्य ध्वनिम् अनुकरोति। एकोनविंशे लाङ्गूलं, हस्तौ, चरणौ च — त्रिभिः अपि अङ्गैः वनं मर्दितम्।

सः कपिः तत्र विचरन् मणिभूमीः, मनोरमाः राजतीः भूमीः, काञ्चनभूमीः च ददृशे। ततस्ततः परमवारिणा पूर्णाः, महार्हैः मणिसोपानैः उपपन्नाः, विविधाकाराः वापीः अपश्यत्। तासां सिकताः मुक्ताप्रवालमय्यः, अन्तरकुट्टिमानि स्फाटिकानि, तीराणि च काञ्चनैः चित्रैः तरुभिः उपशोभितानि आसन्। ताः बुद्धपद्मोत्पलवनाः, चक्रवाकोपशोभिताः, नत्यूहरुतसंघुष्टाः, हंससारसनादिताः च। समन्ततः दीर्घाभिः द्रुमयुक्ताभिः अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिः सरिद्भिः उपसंस्कृताः, लताशतैः अवतताः, सन्तानकुसुमावृताः, नानागुल्मावृतवनाः, करवीरकृतान्तराः च ताः वाप्यः। अत्र रावणस्य ऐश्वर्यं वर्ण्यते — वापीनां सोपानानि अपि मणिमयानि, तलं स्फटिकमयं, बालुका मुक्ताप्रवालमयी। चतुर्विंशे ‘बुद्धपद्मोत्पलवनाः’ इति मुद्रणे पठ्यते — ‘बुद्ध’ इति विकसितार्थे; समीक्षिते ‘phullapadmotpalavanāś cakravākopakūjitāḥ’। नत्यूहः जलकुक्कुटविशेषः, तस्य रुतेन वाप्यः संघुष्टाः। षड्विंशे ‘सन्तानकुसुमावृताः’ इति कल्पवृक्षपुष्पैः आवृताः इति हिन्दीभाष्यम्। एतत् सर्वं वर्णनं हनूमतः दृष्ट्या क्रियते — सः विस्मितः सन् पश्यति, किन्तु तस्य लक्ष्यं सीता एव। एकविंशे भूमयः अपि त्रिविधाः — मणिमय्यः, राजत्यः, काञ्चन्यः च; तेन लङ्कायाः अपारं धनं सूचितम्। द्वाविंशे त्रयोविंशे च वापीनां सोपानानि, तलानि, तीराणि च क्रमेण वर्णितानि। पञ्चविंशे ‘शिवाभिः’ इति — कल्याणकारिणीभिः सरिद्भिः वाप्यः उपसंस्कृताः। चतुर्विंशे चक्रवाकाः, नत्यूहाः, हंसाः, सारसाः च — चत्वारः जलपक्षिणः गणिताः, येषु चक्रवाकः वियोगदुःखस्य प्रतीकः इति काव्यपरम्परा; सीताविरहस्य सूक्ष्मः सङ्केतः अपि अत्र द्रष्टुं शक्यः। षड्विंशे करवीराः (कनेर) गुल्माः अन्तरेषु रोपिताः।

ततः कपिशार्दूलः अम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं विचित्रकूटं कूटैः सर्वतः परिवारितं, शिलागृहैः अवततं, नानावृक्षसमावृतं जगति रम्यं पर्वतं ददर्श। तस्मात् नगात् निपतितां नदीं च — प्रियस्य अङ्कात् समुत्पत्य पतितां प्रियाम् इव। जले निपतिताग्रैः पादपैः उपशोभितां तां नदीं, प्रियबन्धुभिः वार्यमाणां क्रुद्धां प्रमदाम् इव; पुनः आवृत्ततोयां तां च, कान्तस्य समीपं पुनः उपस्थितां प्रसन्नां कान्ताम् इव महाकपिः ददर्श। तस्य अदूरात् नानाद्विजगणायुताः पद्मिनीः, शीतेन वारिणा पूर्णां मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभितां कृत्रिमां दीर्घिकां च हनूमान् अपश्यत्। सा दीर्घिका विविधैः मृगसङ्घैः विचित्रा, चित्रकानना, विश्वकर्मणा निर्मितैः सुमहद्भिः प्रासादैः कृत्रिमैः काननैः च सर्वतः समलङ्कृता आसीत्। अत्र नद्याः वर्णनं सम्पूर्णतया प्रणयरूपकेण क्रियते — पतनं कलहः, वृक्षैः निरोधः बन्धुभिः वारणम्, पुनरावर्तनं प्रसादः च। इदं वर्णनं सीतारामयोः वियोगस्य भावि-सङ्गमस्य च ध्वनिम् अपि वहति। विश्वकर्मणः निर्माणम् इति उल्लेखेन लङ्कायाः दिव्यत्वं स्मार्यते। पञ्चत्रिंशस्य उत्तरार्धं ‘ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः’ इति अग्रिमं वाक्यम् आरभते, तत् षट्त्रिंशे पूर्यते। सप्तविंशे पर्वतः ‘अम्बुधरसङ्काशः’ — नीलमेघवर्णः, उन्नतशिखरः; अष्टाविंशे ‘रम्यं जगति’ इति — लोके रम्यतमः। एकोनत्रिंशे नदी प्रियस्य अङ्कात् उत्पत्य पतिता प्रिया इव — मानिनी नायिका या प्रणयकलहे प्रियं त्यक्त्वा गच्छति। त्रिंशे जले निमग्नाग्राः वृक्षाः तस्याः गतिं निरुन्धन्ति, यथा प्रियबन्धवः क्रुद्धां नायिकां वारयन्ति। एकत्रिंशे नद्याः जलं पर्वतस्य समीपं पुनः आवर्तते, यथा प्रसन्ना कान्ता कान्तं पुनः उपसर्पति। इदं रूपकत्रयं शृङ्गाररसस्य मानप्रसादौ चित्रयति। द्वात्रिंशे त्रयस्त्रिंशे च पद्मिन्यः दीर्घिका च — प्राकृतिकं कृत्रिमं च जलम् उभयम् अपि तत्र वर्तते। चतुस्त्रिंशे विविधाः मृगसङ्घाः, सुमहान्तः प्रासादाः च; पञ्चत्रिंशे कृत्रिमाणि काननानि — सर्वम् इदं कृत्रिमं प्राकृतिकं च मिश्रितम्, यथा राजोद्याने भवति। हनूमान् सर्वं पश्यति, किन्तु क्वचिदपि न तिष्ठति। एकत्रिंशे ‘ददर्श स महाकपिः’, द्वात्रिंशे ‘ददर्श कपिशार्दूलः’ — ‘ददर्श’ इति क्रियापदस्य आवृत्तिः सर्गे सर्वत्र दृश्यते, येन हनूमतः दृष्टिः एव वर्णनस्य सूत्रम् इति स्पष्टम्।

तत्र ये केचित् पुष्पोपगाः फलोपगाः पादपाः, ते सर्वे सच्छत्राः सवितर्दीकाः सौवर्णवेदिकाः आसन्। लताप्रतानैः बहुभिः पर्णैः च वृतां, हेममयीभिः वेदिकाभिः समन्ततः वृताम् एकां काञ्चनीं शिंशपां महाकपिः ददर्श। सः भूमिभागान्, नगप्रस्रवणानि, शिखिसंनिभान् अपरान् सुवर्णवृक्षान् च अपश्यत्। तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोः सम्पर्कात् यथा, तथा वीरः वानरः ‘अहं सर्वतः काञ्चनः अस्मि’ इति अमन्यत — सुमेरुसमीपं गतः काकः अपि सुवर्णवर्णः भवति इति लोकप्रसिद्धिः। मारुतेन प्रकम्पितान् किङ्किणीशतनिर्घोषान् तान् काञ्चनान् वृक्षगणान् दृष्ट्वा सः विस्मयम् आगमत्। ततः सुपुष्पिताग्रान् रुचिरान् तरुणाङ्कुरपल्लवान् वृक्षान् दृष्ट्वा, महावेगः सः पर्णसंवृतां ताम् एव शिंशपाम् आरुरोह। सप्तत्रिंशस्य उत्तरार्धं ‘वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः’ इति वुल्गेटमात्रम्; समीक्षिते तत् नास्ति। चत्वारिंशे मुद्रणे ‘तान्काञ्चनान्वृक्षगणान्मारुतेन प्रकम्पितान्’ इति पाठः, समीक्षिते ‘tāṃ kāñcanais tarugaṇair mārutena ca vījitām’ — भिन्नः पाठः। एकोनचत्वारिंशे ‘काञ्चनोऽस्मीति सर्वतः’ इति मुद्रणस्य, समीक्षिते ‘vānaraḥ’। शिंशपायाः आरोहणम् एव कथायाः निर्णायकं कर्म — अस्याः एव वृक्षस्य अधः सीता उपविष्टा अग्रे दृश्यते। अष्टात्रिंशे ‘शिखिसंनिभान्’ इति — अग्निसदृशान्, सुवर्णकान्त्या दीप्यमानान्। एकचत्वारिंशे ‘महावेगः’ इति विशेषणं तस्य आरोहणस्य शीघ्रतां सूचयति। षट्त्रिंशे वृक्षाणां छत्राणि वेदिकाः च — राजोपवनस्य लक्षणानि। तस्य शिंशपायाः एकत्वं ‘एकाम्’ इति पदेन विशेषेण निर्दिष्टम्।

शिंशपाम् आरूढः हनूमान् अचिन्तयत् — ‘इतः अहं रामदर्शनलालसां, दुःखार्तां, यदृच्छया इतस्ततः सम्पतन्तीं वैदेहीं द्रक्ष्यामि। इयं दुरात्मनः अशोकवनिका दृढं रम्या, चन्दनैः चम्पकैः बकुलैः च विभूषिता। इयं च द्विजसङ्घनिषेविता नलिनी रम्या; इमां सा राजमहिषी जानकी नूनम् एष्यति। राघवस्य प्रिया सती रामा राजमहिषी वनसञ्चारकुशला सा ध्रुवम् एष्यति। अथवा अस्य वनस्य विचक्षणा रामचिन्तासुकर्शिता मृगशावाक्षी सा अद्य इह वनम् एष्यति। रामशोकाभिसन्तप्ता, वामलोचना, वनवासरता, वनचारिणी सा देवी नित्यम् एष्यते। रामस्य दयिता आर्या जनकस्य सुता सती सा पुरा वनेचराणां सततं स्पृहयते स्म। सन्ध्याकालमनाः श्यामा वरवर्णिनी जानकी सन्ध्यार्थे इमां शुभजलां नदीं ध्रुवम् एष्यति। शुभायाः पार्थिवेन्द्रस्य पत्न्याः रामस्य सम्मतायाः तस्याः अनुरूपा इयं शुभा अशोकवनिका। यदि ताराधिपनिभानना सा देवी जीवति, सा इमां शीतजलां नदीम् अवश्यम् आगमिष्यति।’ एवं मत्वा महात्मा हनुमान् मनुजेन्द्रपत्नीं प्रतीक्षमाणः सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः सर्वम् अवेक्षमाणः ददर्श। अत्र हनूमतः तर्कः सूक्ष्मः — सीता वनप्रिया, सन्ध्योपासनपरा च; अतः सा अवश्यं नदीतीरम् आगमिष्यति। ‘यदि जीवति’ इति शङ्का अद्यापि तिष्ठति। पञ्चचत्वारिंशे ‘ध्रुवमेष्यति’, एकोनपञ्चाशे अपि ‘ध्रुवमेष्यति’ इति पुनरुक्त्या तस्य आशा दृढीभवति। समीक्षिते ‘nūnam eṣyati’। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः, मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे। हनूमतः प्रतीक्षा धैर्यस्य उदाहरणम् — सः गुप्तः सन् प्रतीक्षते, न त्वरया व्यवहरति। सीतायाः सन्ध्योपासनस्य उल्लेखः तस्याः धर्मनिष्ठां सूचयति, बन्धने अपि सा नित्यकर्म न त्यजति इति हनूमतः विश्वासः। द्विचत्वारिंशे ‘यदृच्छया सम्पतन्तीम्’ इति — सा दुःखार्ता इतस्ततः अनियतं चरन्ती स्यात्। त्रिचत्वारिंशे रावणः ‘दुरात्मा’ इति, तस्य वनं तु रम्यम् — इदं वैषम्यं कविः पुनः पुनः दर्शयति। चतुश्चत्वारिंशे पञ्चचत्वारिंशे च सीता ‘राजमहिषी’ इति द्विवारम् उक्ता — बन्धने अपि सा राज्ञी एव। अष्टचत्वारिंशे सीतायाः पूर्ववृत्तं स्मर्यते — दण्डकारण्ये सा वनचराणां मृगपक्षिणां स्नेहं कुर्वती आसीत्। पञ्चाशे वनिकायाः सीतायाः च अनुरूपता — शुभा वनिका शुभायाः राजपत्न्याः योग्या। सप्तचत्वारिंशे ‘वनवासरता’ इति — अयोध्यायाः वनं प्रति गमनं सीतया स्वेच्छया स्वीकृतम् इति स्मृतिः। एकपञ्चाशे ‘यदि जीवति’ इति अन्तिमा शङ्का — हनूमतः आशा दृढा, तथापि सः वास्तवं न विस्मरति। एवं चतुर्दशः सर्गः हनूमतः प्रतीक्षया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सः शिंशपायाः अधः सीतां पश्यति। कविः वर्णनस्य दीर्घतया पाठकस्य अपि औत्सुक्यं वर्धयति।