हनूमतः विषादः निश्चयश्च

सीतायाः अदर्शनेन चिन्ता, तस्याः नाशस्य आशङ्का, प्रत्यागमनस्य दोषाः, प्राणधारणस्य निश्चयः, अशोकवनिकां प्रति प्रस्थानम्

विमानात् प्राकारम् अवतीर्य हनूमान् पुनः रावणस्य सर्वाणि गृहाणि परिक्रम्य सीताम् अदृष्ट्वा चिन्तयति — लङ्का बहुशः विचिता, सम्पातिना उक्ता सीता किमर्थं न दृश्यते? सा आकाशात् पतिता, समुद्रे निमग्ना, रावणेन भक्षिता, राक्षसीभिः वा खादिता इति नानाविधाः आशङ्काः तस्य मनसि उदयन्ते। अदृष्ट्वा प्रतिगमने सः महान्तं दोषं पश्यति — रामः प्राणान् त्यक्ष्यति, ततः लक्ष्मणः, भरतः, शत्रुघ्नः, मातरः, सुग्रीवः, रुमा, तारा, अङ्गदः, सर्वे वानराः च नङ्क्ष्यन्ति। अतः सः ‘नैव गमिष्यामि’ इति निश्चित्य वानप्रस्थत्वं, चितिप्रवेशं, जलप्रवेशं वा चिन्तयति; ततः ‘जीवन् भद्राणि पश्यति’ इति विचार्य प्राणधारणं निश्चिनोति। रावणवधस्य अपि विचारं कृत्वा अन्ते अविचिताम् अशोकवनिकां स्मृत्वा देवेभ्यः रामाय सीतायै च नमस्कृत्य सः तां प्रति प्रस्थातुम् उद्यतः।

१प्राकारे अवतरणं, पुनः अन्वेषणं, सम्पातिवचनस्य स्मरणं च

१विमानात्तु स संक्रम्य प्राकारं हरियूथपः।
हनूमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे॥

२सम्परिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनान्।
अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः॥

३भूयिष्ठं लोलिता लंका रामस्य चरता प्रियम्।
न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वांगशोभनाम्॥

४पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा।
नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः॥

५लोलिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम्।
इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने।
आख्याता गृध्रराजेन न च सा दृश्यते न किम्॥

६किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा।
उपतिष्ठेत विवशा रावणेन हृता बलात्॥

विमानात् अवतीर्य हरियूथपः हनूमान् रावणभवनस्य प्राकारम् आरूढवान्; तत्र सः वेगेन इतस्ततः चरन् मेघानाम् अन्तरे विद्युत् इव अशोभत। हिन्दीभाष्ये टिप्पणी अस्ति यत् नीलमणिमयः प्राकारः मेघसदृशः, सुवर्णवर्णः कपिः विद्युत्सदृशः इति उपमायाः भावः। ततः रावणस्य सर्वाणि निवेशनानि पुनः परिक्रम्य जानकीम् अदृष्ट्वा कपिः मनसि एवम् अवदत् — ‘रामस्य प्रियं कुर्वता मया लङ्का भूयिष्ठं विचिता, तथापि सर्वाङ्गशोभनां वैदेहीं न पश्यामि। पल्वलानि, तटाकानि, सरांसि, सरितः, नद्यः, अनूपवनानि, दुर्गाः, पर्वताः च — सर्वा वसुधा विलोलिता, किन्तु जानकी न दृश्यते। गृध्रराजेन सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने एव इति आख्याता, सा अपि किमर्थं न दृश्यते? किं जनकात्मजा मैथिली बलात् हृता अपि विवशा रावणम् उपतिष्ठेत्? न कदापि।’ पञ्चमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। अत्र हनूमतः मनसि प्रथमं विस्मयः, ततः सन्देहः उदेति; सम्पातेः वचनं मिथ्या न स्यात् इति विश्वासः, सीता न दृश्यते इति प्रत्यक्षं च — अनयोः विरोधः एव तस्य चिन्तायाः मूलम्। ‘रामस्य प्रियं चरता’ इति पदेन तस्य सेवाभावः सूच्यते। पूर्वसर्गे हनूमान् रावणस्य अन्तःपुरं सर्वं विचितवान्, पानभूमिं, शयनगृहाणि, भूमिगृहाणि च दृष्टवान्, किन्तु सीता तत्र न आसीत्। अतः अत्र तस्य श्रमः द्विगुणः इव भासते। ‘न च सा दृश्यते न किम्’ इति प्रश्नः तस्य आश्चर्यं सूचयति। षष्ठे श्लोके प्रश्नः एव उत्तरं वहति — सीता बलात् हृता अपि स्वेच्छया रावणं न सेवेत। चतुर्थे पञ्चमे च श्लोके अन्वेषणस्य व्याप्तिः गण्यते — न केवलं रावणभवनं, अपि तु नगरस्य परितः स्थिताः जलाशयाः, वनानि, दुर्गाः, पर्वताः च। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘इस नगरके आस-पासकी सारी भूमि’ इति वदति।

Coming down from the aerial car, Hanumān, leader of the monkey bands, climbed onto the rampart of Rāvaṇa's palace, and as he moved swiftly about on it he looked like lightning among the clouds — the rampart of dark sapphire like a cloud, the golden monkey like the lightning. Having gone round all of Rāvaṇa's dwellings once more without seeing Jānakī, the monkey said to himself: "Doing what is dear to Rāma, I have searched Laṅkā through and through, and yet I do not see Vaidehī, lovely in every limb. Pools, ponds, lakes, rivers and streams, the woods along the waterside, strongholds and mountains — the whole land around this city has been scoured, and I do not find Jānakī. Sampāti, king of the vultures, said that Sītā was here in Rāvaṇa's palace; why then can I not see her? Could Janaka's daughter, Maithilī, carried off by force, ever submit helplessly to Rāvaṇa? Never." First wonder rises in his mind, then doubt. He trusts that Sampāti's words cannot be false, yet with his own eyes he sees that Sītā is not here; this clash is the root of his anxiety. "Doing what is dear to Rāma" shows his spirit of service. In the last sarga he had searched the whole inner palace — the drinking-hall, the bedchambers, the cellars — and now his toil seems doubled. His last question carries its own answer: though carried off by force, Sītā would never willingly serve Rāvaṇa.

२सीतायाः नाशस्य नानाविधाः आशङ्काः

७क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः।
बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत्॥

८अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते।
मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम्॥

९रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च।
तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया॥

१०उपर्युपरि सा नूनं सागरं क्रमतस्तदा।
विचेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा॥

११आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः।
अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी॥

१२अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा।
अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति॥

१३सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम्।
रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता॥

१४हा राम लक्ष्मणेत्येवं हायोध्ये चेति मैथिली।
विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति॥

१५अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने।
भृशं लालप्यते बाला पञ्जरस्थेव सारिका॥

१६जनकस्य कुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा।
कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत्॥

ततः हनूमान् सीतायाः गतिं विषये बहुविधं तर्कयति — ‘रामबाणेभ्यः बिभ्यतः रक्षसः सीताम् आदाय क्षिप्रम् उत्पततः सा अन्तरा एव पतिता स्यात्। अथवा सिद्धनिषेविते आकाशपथि ह्रियमाणायाः आर्यायाः हृदयं सागरं प्रेक्ष्य भयेन पतितं स्यात्। रावणस्य ऊरुवेगेन भुजाभ्यां पीडनेन च विशालाक्ष्या आर्यया जीवितं त्यक्तं स्यात्। उपर्युपरि सागरं क्रमतः तस्य हस्तात् विचेष्टमाना सा समुद्रे पतिता स्यात्। अहो, शीलम् आत्मनः रक्षन्ती अबन्धुः तपस्विनी सीता क्षुद्रेण अनेन रावणेन भक्षिता स्यात्; अथवा दुष्टभावाभिः राक्षसेन्द्रपत्नीभिः अदुष्टा असितेक्षणा भक्षिता भविष्यति। सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणं रामस्य वक्त्रं ध्यायन्ती कृपणा सा पञ्चत्वं गता स्यात्; “हा राम, हा लक्ष्मण, हा अयोध्ये” इति बहु विलप्य सा देहं न्यस्तवती स्यात्। अथवा रावणस्य निवेशने निहिता सा पञ्जरस्था सारिका इव भृशं लालप्यते। किन्तु जनककुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा उत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं कथं व्रजेत्? न कदापि।’ एताः सर्वाः आशङ्काः क्रमेण वर्धन्ते — पतनं, भयेन मृत्युः, पीडनेन मृत्युः, भक्षणं, विलापेन प्राणत्यागः, बन्धनं च। अन्ते तु सीतायाः शीलस्य दृढः विश्वासः एव तस्य मनसि स्थिरः तिष्ठति। पञ्चदशे ‘सारिका’ इति उपमा बन्धने वाणीमात्रशेषायाः सीतायाः करुणं चित्रं दर्शयति; षोडशे तु कुलस्य गौरवं तस्याः शीलस्य प्रमाणत्वेन उपस्थापितम्। हनूमान् आशङ्कते, किन्तु सीतायाः चारित्र्ये कदापि न शङ्कते — इदम् अत्र ध्येयम्। एतासु आशङ्कासु हनूमतः कल्पनाशक्तिः अपि दृश्यते — सः रावणस्य गमनमार्गं, आकाशं, सागरं, रावणस्य बलं, राक्षसीनां क्रौर्यं च क्रमेण स्मरति। सप्तमे ‘रामबाणेभ्यः बिभ्यतः’ इति पदेन रावणस्य भयम् अपि सूचितम् — सः शीघ्रं पलायितः। अष्टमे ‘सिद्धनिषेविते पथि’ इति आकाशमार्गः उक्तः। नवमे ‘ऊरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन’ इति पदैः सीतायाः कोमलता रावणस्य क्रूरता च युगपत् वर्ण्यते। एकादशे ‘रक्षन्ती शीलमात्मनः’ इति हेतुः — शीलरक्षणे दृढां तां क्रुद्धः रावणः भक्षितवान् स्यात् इति भावः। द्वादशे राक्षसीनां ‘दुष्टभावाभिः’ इति विशेषणं सीतायाः ‘अदुष्टा’ इति विशेषणेन विरुध्यते। त्रयोदशे चतुर्दशे च सीतायाः अन्तिमः विचारः रामस्य मुखम् एव इति कल्पितम्। एतत् सर्वं हनूमतः मनसः स्वगतभाषणम्; बहिः सः किमपि न वदति। कविः तस्य चिन्तां नाटकीयरीत्या प्रस्तौति, येन पाठकः अपि तस्य व्याकुलतां सहानुभवति। षोडशः श्लोकः आशङ्कापरम्परायाः निवर्तकः — कुलं, पतिः, सौन्दर्यं च स्मृत्वा हनूमान् स्वयम् एव स्वस्य अन्तिमाम् आशङ्कां निराकरोति।

Then Hanumān turned over in his mind, in many ways, what might have become of Sītā. "As the demon sprang up in haste with Sītā, afraid of Rāma's arrows, she may have fallen somewhere on the way. Or, as the noble lady was carried along the path the Siddhas travel, her heart may have failed her in terror at the sight of the ocean. Or, crushed by the tremendous speed of Rāvaṇa's thighs and by his arms, the large-eyed lady may have given up her life. Or, as he crossed high over the sea, Janaka's daughter, struggling in his grasp, surely fell into the ocean. Alas — guarding her virtue, helpless and without a friend, poor Sītā may have been devoured by this vile Rāvaṇa. Or the innocent, dark-eyed lady has been eaten by the rākṣasa king's wives, whose hearts are wicked. Brooding on Rāma's face, like the full moon, with eyes like lotus petals, the poor lady may have died; crying 'Ah Rāma! Ah Lakṣmaṇa! Ah Ayodhyā!' and lamenting long, Maithilī will have given up her body. Or, shut away in Rāvaṇa's palace, the young woman is wailing bitterly like a myna in a cage. And yet — how could Rāma's slender-waisted wife, born in the house of Janaka, with eyes like lotus petals, ever yield to Rāvaṇa's power?" His fears grow in turn — a fall, death from fright, death from crushing, being devoured, dying of grief, captivity — and they show the reach of his imagination, as he recalls the path of Rāvaṇa's flight, the sky, the sea, Rāvaṇa's strength and the cruelty of the rākṣasīs. "Afraid of Rāma's arrows" hints that Rāvaṇa himself fled in fear. If Rāvaṇa devoured her, it would be because she stood firm in guarding her virtue; the "wicked" rākṣasīs are set against the "innocent" Sītā; and in his imagination Sītā's last thought would be of Rāma's face. The caged myna is a pitiful image of a captive with nothing left to her but her voice. All this is Hanumān's silent soliloquy, which the poet presents dramatically so that the reader shares his distress. What must be noticed is that he fears for Sītā's life, but never for a moment doubts her character: at the end, remembering her family, her husband and her nature, he himself dismisses his last fear.

३निवेदने अनिवेदने च दोषः — कर्तव्यविमर्शः

१७विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा।
रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम्॥

१८निवेद्यमाने दोषः स्याद्दोषः स्यादनिवेदने।
कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे॥

१९अस्मिन्नेवंगते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम्।
भवेदिति मतिं भूयो हनुमान्प्रविचारयन्॥

२०यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः।
गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति॥

२१ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति।
प्रवेशश्चैव लंकायां राक्षसानां च दर्शनम्॥

२२किं वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वापि संगताः।
किष्किन्धामनुसम्प्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ॥

‘जनकात्मजा विनष्टा वा, प्रणष्टा वा, मृता वा — एतत् प्रियभार्यस्य रामस्य निवेदयितुं न क्षमम्। निवेद्यमाने दोषः स्यात्, अनिवेदने अपि दोषः स्यात्; कथं नु खलु कर्तव्यम्? विषमं प्रतिभाति मे।’ एवं गते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किं भवेत् इति हनूमान् भूयः मतिं प्रविचारयति। ‘यदि सीताम् अदृष्ट्वा इतः वानरेन्द्रपुरीं गमिष्यामि, ततः मे कः पुरुषार्थः भविष्यति? मम इदं सागरस्य लङ्घनं, लङ्कायां प्रवेशः, राक्षसानां दर्शनं च सर्वं व्यर्थं भविष्यति। किष्किन्धाम् अनुसम्प्राप्तं मां सुग्रीवः, सङ्गताः हरयः, तौ दशरथात्मजौ वा किं वक्ष्यन्ति?’ अत्र हनूमतः धर्मसङ्कटः स्पष्टः — सत्यं वक्तव्यम्, किन्तु तेन सत्येन रामस्य प्राणाः सङ्कटे पतेयुः; मौनं च स्वामिनः वञ्चना स्यात्। ‘प्राप्तकालं क्षमं च’ इति पदद्वयं विवेकिनः दूतस्य लक्षणं सूचयति — कालोचितं समर्थं च कार्यं चिन्तनीयम्। ‘पुरुषार्थः’ इत्यनेन सः स्वस्य श्रमस्य सार्थकतां न पश्यति। दूतस्य कर्म केवलं गमनागमनं न, अपि तु प्रयोजनसिद्धिः इति तस्य मतम्। अत्र विंशः श्लोकः सम्पूर्णतया मुद्रणात् पठितः। अष्टादशे श्लोके ‘निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्यादनिवेदने’ इति पङ्क्तिः द्विधाभावस्य सूक्तिः इव प्रसिद्धा। दूतः किं वदेत् — अप्रियं सत्यं वा, प्रियम् असत्यं वा? हनूमान् उभयम् अपि दोषयुक्तं पश्यति। एकविंशे तस्य समुद्रलङ्घनादीनि सर्वाणि कर्माणि ‘व्यर्थम्’ इति एकेन पदेन निरस्यन्ते। द्वाविंशे सः सुग्रीवस्य हरीणां रामलक्ष्मणयोः च प्रश्नान् प्रत्याशङ्कते; तस्य मनसि लज्जा अपि उदेति। एकोनविंशः श्लोकः वक्तृपरिवर्तनं सूचयति — कविः स्वयं हनूमतः विचारं वर्णयति, ततः पुनः हनूमतः स्वगतम् आरभ्यते।

"Whether Janaka's daughter has perished, or is lost, or is dead, it is not right to report it to Rāma, who loves his wife so dearly. There is harm in reporting it and harm in not reporting it. What am I to do? It is a hard case." So, in this state of affairs, Hanumān pondered again and again what would be timely and fitting. "If I go back from here to the city of the monkey king without having seen Sītā, what will all my manhood have achieved? This leap of mine across the ocean, my entry into Laṅkā, my sight of the rākṣasas — all will have been in vain. What will Sugrīva say, or the assembled monkeys, or the two sons of Daśaratha, when I reach Kiṣkindhā?" His dilemma is plain: the truth must be told, but that truth may endanger Rāma's life, while silence would be a deception of his master. "Harm in reporting and harm in not reporting" has become a well-known saying for a double bind: should an envoy tell an unwelcome truth or a welcome falsehood? Hanumān sees fault in both. "Timely and fitting" marks the thoughtful envoy, who weighs what suits the moment and what can be done. For him an envoy's work is not merely going and coming back but achieving the purpose; without it, all his deeds are dismissed with one word, "in vain", and shame rises in his mind as he imagines the questions of Sugrīva, the monkeys and the two princes.

४प्रत्यागमने रामादीनां नाशपरम्परायाः चिन्तनम्

२३गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परुषं वचः।
न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यति जीवितम्॥

२४परुषं दारुणं तीक्ष्णं क्रूरमिन्द्रियतापनम्।
सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति॥

२५तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम्।
भृशानुरक्तमेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः॥

२६विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति।
भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति॥

२७पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः।
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः॥

२८कृतज्ञः सत्यसंधश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः।
रामं तथागतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम्॥

२९दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी।
पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम्॥

३०वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता।
पञ्चत्वमागता राज्ञी तारापि न भविष्यति॥

३१मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च।
कुमारोऽप्यंगदस्तस्माद्विजहिष्यति जीवितम्॥

३२भर्तृजेन तु दुःखेन अभिभूता वनौकसः।
शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च॥

३३सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना।
लालिताः कपिनाथेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः॥

३४न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः।
क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः॥

३५सपुत्रदाराः सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः।
शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेषु विषमेषु च॥

३६विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा।
उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः॥

३७घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति।
इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम्॥

‘यदि काकुत्स्थं गत्वा “मया सीता न दृष्टा” इति परुषं वचः वक्ष्यामि, ततः सः जीवितं त्यक्ष्यति। परुषं दारुणं तीक्ष्णं क्रूरम् इन्द्रियतापनं सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा सः न भविष्यति। तं कृच्छ्रगतं पञ्चत्वगतमानसं दृष्ट्वा भृशानुरक्तः मेधावी लक्ष्मणः अपि न भविष्यति। विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतः मरिष्यति, भरतं मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नः न भविष्यति। पुत्रान् मृतान् समीक्ष्य कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी च मातरः न भविष्यन्ति। कृतज्ञः सत्यसन्धः सुग्रीवः रामं तथागतं दृष्ट्वा जीवितं त्यक्ष्यति; भर्तृशोकेन पीडिता दुर्मनाः रुमा अपि; वालिजेन दुःखेन पूर्वमेव कर्शिता तारा राज्ञी अपि न भविष्यति। मातापित्रोः विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च कुमारः अङ्गदः जीवितं विजहिष्यति। भर्तृजेन दुःखेन अभिभूताः वनौकसः तलैः मुष्टिभिः च शिरांसि अभिहनिष्यन्ति। कपिनाथेन सान्त्वेन, अनुप्रदानेन, मानेन च लालिताः वानराः प्राणान् त्यक्ष्यन्ति। ते वनेषु, शैलेषु, निरोधेषु वा पुनः न क्रीडिष्यन्ति; सपुत्रदाराः सामात्याः शैलाग्रेभ्यः समेषु विषमेषु च पतिष्यन्ति; विषम्, उद्बन्धनं, ज्वलनप्रवेशम्, उपवासं, शस्त्रं वा आश्रयिष्यन्ति। मयि गते घोरम् आरोदनं भविष्यति — इक्ष्वाकुकुलस्य नाशः वनौकसां च नाशः।’ अत्र कविः एकस्य वाक्यस्य परिणामं शृङ्खलारूपेण दर्शयति — रामात् आरभ्य सर्वेषां वानराणां पर्यन्तम्। प्रत्येकस्य मृत्योः कारणं पृथक् निर्दिष्टम् — भ्रातृस्नेहः, पुत्रशोकः, मैत्री, भर्तृशोकः, पितृमातृनाशः, स्वामिभक्तिः च। एवं हनूमतः दृष्ट्या रामस्य जीवनं सर्वेषां जीवनस्य आधारः। ‘तं तु कृच्छ्रगतं’ इत्यादौ पञ्चविंशे मुद्रणे ‘भृशानुरक्तमेधावी’ इति समस्तं पदं स्पष्टं दृश्यते। वानराणां मृत्युप्रकाराः अपि गणिताः — पतनं, विषं, उद्बन्धनम्, अग्निप्रवेशः, उपवासः, शस्त्रं च; तेन शोकस्य गाम्भीर्यं प्रकटीभवति। इयं कल्पना हनूमतः अतिशयोक्तिः न, अपि तु स्वामिनः प्रति सर्वेषां स्नेहस्य गभीरतायाः अभिव्यक्तिः। कविः प्रत्येकं पात्रं तस्य स्वभावेन सह स्मरति — लक्ष्मणः ‘भृशानुरक्तः मेधावी’, सुग्रीवः ‘कृतज्ञः सत्यसन्धः’, रुमा ‘दुर्मनाः व्यथिता दीना’, तारा ‘वालिजेन दुःखेन पीडिता’, अङ्गदः ‘मातापित्रोः विनाशेन’ पीडितः। एवं विशेषणैः एव प्रत्येकस्य मरणस्य कारणं सूच्यते। चतुर्विंशे पञ्च विशेषणानि — परुषं, दारुणं, तीक्ष्णं, क्रूरम्, इन्द्रियतापनम् — एकस्य एव वाक्यस्य भीषणतां दर्शयन्ति। सप्तविंशे तिस्रः मातरः नाम्ना स्मृताः, कैकेयी अपि; तस्याः अपि पुत्रस्नेहः न न्यूनः इति हनूमतः मतम्। त्रयस्त्रिंशे सुग्रीवस्य राज्यपालनस्य गुणाः — सान्त्वं, दानं, मानं च — उक्ताः, येन वानराणां तस्मिन् स्नेहः कारणसहितः दर्शितः। चतुस्त्रिंशे वानराणां क्रीडायाः अभावः अपि नाशस्य लक्षणम्। सप्तत्रिंशे सर्वस्य परिणामः एकेन वाक्येन — इक्ष्वाकुकुलस्य वनौकसां च नाशः। एवं हनूमान् स्वस्य एकस्य वचनस्य भारं द्वयोः वंशयोः उपरि पश्यति; अतः तस्य गमनं निषिद्धम् इव। पञ्चत्रिंशे ‘समेषु विषमेषु च’ इति — यत्र कुत्र अपि पतिष्यन्ति, स्थानविवेकं विना इति भावः। षट्त्रिंशे मरणस्य षट् प्रकाराः उक्ताः, ये शोकस्य उन्मादं सूचयन्ति। हनूमान् स्वयम् अपि वानरः, अतः तेषां स्वभावं सम्यक् जानाति; तेषां निष्ठा सुग्रीवे, सुग्रीवस्य रामे, रामस्य सीतायाम् — इति शृङ्खला सीतायाः अदर्शनेन सर्वथा छिद्यते। अनेन कविः सीतान्वेषणस्य महत्त्वं सर्वस्य कुलस्य जीवनमरणप्रश्नरूपेण स्थापयति। षड्विंशे भरतस्य शत्रुघ्नस्य च भ्रातृस्नेहः स्मृतः; अयोध्याकाण्डे वर्णितः भरतस्य त्यागः हनूमता श्रुतः स्यात्।

"If I go to Kākutstha and tell him the harsh news, 'I did not find Sītā', he will give up his life. Hearing such words about Sītā — harsh, cruel, cutting, pitiless, scorching to the senses — he will not live. Seeing him in that plight, his mind set on death, the wise Lakṣmaṇa, who loves him so deeply, will not live either. Hearing that both brothers have perished, Bharata will die, and seeing Bharata dead, Śatrughna will not survive. Seeing their sons dead, the mothers — Kausalyā, Sumitrā and Kaikeyī — will surely not survive. Grateful and true to his word, Sugrīva, lord of the monkeys, seeing Rāma so, will give up his life. Rumā, downcast, stricken, wretched and joyless, tormented by grief for her husband, will give up hers; and Queen Tārā, already worn thin by grief for Vālin, will not survive her husband's death. Having lost his mother and father, and with Sugrīva's calamity, Prince Aṅgada too will abandon his life. Overwhelmed by grief for their master, the forest-dwellers will beat their heads with palms and fists. The monkeys, whom the glorious lord of the monkeys cherished with kindness, gifts and honour, will give up their lives. No more will those elephant-like monkeys gather to play in the woods, on the mountains or in their hidden places. Tormented by their master's calamity, with their sons, wives and ministers they will hurl themselves from mountain peaks onto whatever ground lies below; they will take poison, or hang themselves, or enter fire, or fast, or fall on the sword. When I have gone back, I think a terrible wailing will arise: the end of the house of Ikṣvāku and the end of the forest-dwellers too." The poet shows the effect of a single sentence as a chain, running from Rāma to every monkey. Each death has its own cause — a brother's love, a mother's grief for her son, friendship, a wife's grief for her husband, the loss of parents, loyalty to a master — and each person is remembered with his own nature: Lakṣmaṇa wise and devoted, Sugrīva grateful and true, Rumā downcast, Tārā already stricken by Vālin's death, Aṅgada bereaved of both parents. So the epithets themselves tell why each would die. Five words describe the one terrible sentence — harsh, cruel, cutting, pitiless, scorching. All three mothers are named, Kaikeyī too, for in Hanumān's view her love for her son is no less; and he may well have heard of Bharata's renunciation described in the Ayodhyā Kāṇḍa. Sugrīva's virtues as a ruler — kindness, gifts and honour — explain the monkeys' love for him; even the end of their play is a sign of ruin; and the many ways of dying show the madness of grief. This is not Hanumān's exaggeration but an expression of how deeply everyone loves their master. Being a monkey himself, he knows their nature: their loyalty is to Sugrīva, Sugrīva's to Rāma, Rāma's to Sītā — and the failure to find Sītā would snap the whole chain. So Hanumān sees the weight of his one sentence resting on two whole houses, and the poet sets the search for Sītā before us as a matter of life and death for them all.

५न गमिष्यामि इति निश्चयः — वानप्रस्थः, चितिः, जलप्रवेशः वा

३८सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः।
नहि शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना॥

३९मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ।
आशया तौ धरिष्येते वानराश्च तरस्विनः॥

४०हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः।
वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम्॥

४१सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके।
चितिं कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम्॥

४२उपविष्टस्य वा सम्यग्लिंगिनं साधयिष्यतः।
शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च॥

४३इदमप्यृषिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः।
सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम्॥

४४सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनी।
प्रभग्ना चिररात्राय मम सीतामपश्यतः॥

४५तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः।
नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम्॥

४६यदि तु प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम्।
अंगदः सहितः सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति॥

‘अतः अहम् इतः किष्किन्धां नगरीं नैव गमिष्यामि; मैथिलीं विना सुग्रीवं द्रष्टुं न शक्ष्यामि। मयि अगच्छति इह स्थिते च धर्मात्मानौ महारथौ तौ, तरस्विनः वानराः च आशया प्राणान् धरिष्यन्ति। हस्तादानः मुखादानः नियतः वृक्षमूलिकः वानप्रस्थः भविष्यामि, जनकात्मजाम् अदृष्ट्वा न प्रतिगमिष्यामि। अथवा बहुमूलफलोदके सागरानूपजे देशे चितिं कृत्वा समिद्धम् अरणीसुतं प्रवेक्ष्यामि। अथवा उपविष्टस्य लिङ्गिनं साधयिष्यतः मम शरीरं वायसाः श्वापदानि च भक्षयिष्यन्ति; इदम् अपि ऋषिभिः दृष्टं निर्याणम् इति मे मतिः। यदि जानकीं न पश्यामि, सम्यक् आपः प्रवेक्ष्यामि। सीताम् अपश्यतः मम सुजातमूला सुभगा यशस्विनी कीर्तिमाला चिररात्राय प्रभग्ना। नियतः वृक्षमूलिकः तापसः भविष्यामि, असितेक्षणां ताम् अदृष्ट्वा इतः न प्रतिगमिष्यामि। यदि सीताम् अनधिगम्य प्रतिगच्छामि, सर्वैः वानरैः सहितः अङ्गदः न भविष्यति।’ अत्र हनूमतः मनसि निराशायाः अतिशयः — तस्य विकल्पाः सर्वे आत्मत्यागरूपाः। ‘हस्तादानः’ इति हस्तेन प्राप्तम् एव खादन्, ‘मुखादानः’ इति मुखेन साक्षात् गृहीतम् एव खादन् इति तपस्विनः आहारनियमः। ‘लिङ्गिनं साधयिष्यतः’ इति — लिङ्गशरीरं देहात् वियोजयितुं प्रायोपवेशनं कुर्वतः इति हिन्दीभाष्यम्। कीर्तिमाला इति रूपकेण यशः मालया उपमितम् — सा सुजातमूला अपि छिन्ना। अष्टात्रिंशे ‘सोऽहं नैव गमिष्यामि’ इति निश्चयः दृढः। एकोनचत्वारिंशे तस्य तर्कः सूक्ष्मः — यावत् अहं न गच्छामि, तावत् आशा जीवति, आशया च रामलक्ष्मणौ वानराः च जीविष्यन्ति। अतः तस्य अप्रत्यागमनम् अपि स्वामिनः हिताय एव। चत्वारिंशे पञ्चचत्वारिंशे च ‘नियतो वृक्षमूलिकः’ इति पदं द्विवारम् आवर्तते, येन तस्य निश्चयस्य पुनःपुनः दृढीकरणं सूच्यते। त्रिचत्वारिंशे जलप्रवेशः ऋषिभिः दृष्टं निर्याणम् इति सः मन्यते। चतुश्चत्वारिंशे हनूमान् स्वस्य यशसः हानिं अपि शोचति; परन्तु तस्य मुख्या चिन्ता स्वकीर्तिः न, अपि तु स्वामिकार्यम्। षट्चत्वारिंशे अङ्गदस्य वानराणां च नाशः पुनः स्मर्यते — प्रायोपवेशनं कृतवन्तः ते तस्य आगमनं प्रतीक्षन्ते इति पूर्वकथा अत्र सूचिता। एकचत्वारिंशे ‘सागरानूपजे देशे’ इति — समुद्रतीरे जलप्राये प्रदेशे; तत्र चितिः निर्मातव्या इति तस्य कल्पना।

"So I will not go back from here to Kiṣkindhā; I cannot bear to face Sugrīva without Maithilī. As long as I do not go but stay here, those two great-souled warriors will live on in hope, and so will the mighty monkeys. I will become a forest hermit, restrained, living at the foot of the trees, eating only what falls into my hand or straight into my mouth, and I will not go back without having seen Janaka's daughter. Or, in some place by the ocean shore rich in roots, fruit and water, I will build a pyre and enter the blazing fire kindled from the fire-sticks. Or I will sit fasting to separate the subtle body from the gross, and crows and beasts of prey will devour my body. This too, I believe, is a way of departing the sages have approved; if I do not see Jānakī, I will duly enter the waters. My garland of fame, well rooted, fair and glorious, is broken for ever, since I have not found Sītā. I will become an ascetic, restrained, living at the foot of a tree; I will not go back from here without seeing the dark-eyed lady. If I return without finding Sītā, Aṅgada will not survive, nor any of the monkeys with him." Here his despair is at its height, and every choice he considers is some form of giving up his life. Eating only what comes to hand or to mouth is an ascetic's rule of diet. His fame is pictured as a garland, well rooted yet torn. His reasoning, though, is subtle: as long as he does not go back, hope lives, and by hope Rāma, Lakṣmaṇa and the monkeys will live; so even his not returning serves his master. The resolve to live as a restrained hermit at the foot of a tree comes twice, showing how he steadies his decision again and again. He grieves for the loss of his fame, but his chief concern is not his own glory but his master's task. And he remembers Aṅgada and the monkeys, who, as told before, sit fasting on the shore awaiting his return.

६जीवन् भद्राणि पश्यति — प्राणधारणस्य रावणवधस्य च विचारः

४७विनाशे बहवो दोषा जीवन्प्राप्नोति भद्रकम्।
तस्मात्प्राणान्धरिष्यामि ध्रुवो जीवति संगमः॥

४८एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन्बहु।
नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्जरः॥

४९ततो विक्रममासाद्य धैर्यवान्कपिकुञ्जरः।
रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम्।
काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति॥

५०अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम्।
रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव॥

५१इति चिन्तासमापन्नः सीतामनधिगम्य ताम्।
ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः॥

५२यावत्सीतां न पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम्।
तावदेतां पुरीं लंकां विचिनोमि पुनः पुनः॥

५३सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम्।
अपश्यन्राघवो भार्यां निर्दहेत्सर्ववानरान्॥

५४इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः।
न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः॥

५५अशोकवनिका चापि महतीयं महाद्रुमा।
इमामधिगमिष्यामि नहीयं विचिता मया॥

५६वसून्रुद्रांस्तथाऽऽदित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च।
नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः॥

ततः हनूमान् पुनः विचारयति — ‘विनाशे बहवः दोषाः, जीवन् भद्रकं प्राप्नोति; तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि, जीवति ध्रुवः सङ्गमः।’ एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन् कपिकुञ्जरः शोकस्य पारं न अध्यगच्छत्। ततः विक्रमम् आसाद्य धैर्यवान् सः अचिन्तयत् — ‘दशग्रीवं महाबलं रावणं वा वधिष्यामि; कामं हृता सीता, तस्य प्रत्याचीर्णं भविष्यति। अथवा एनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरं पशुपतेः पशुम् इव रामाय उपहरिष्यामि।’ इति सीताम् अनधिगम्य चिन्तासमापन्नः ध्यानशोकपरीतात्मा वानरः पुनः अचिन्तयत् — ‘यावत् यशस्विनीं रामपत्नीं न पश्यामि, तावत् एतां लङ्कां पुनः पुनः विचिनोमि। सम्पातिवचनात् यदि रामम् इह आनयामि, भार्याम् अपश्यन् राघवः सर्ववानरान् निर्दहेत्। अतः इह एव नियताहारः नियतेन्द्रियः वत्स्यामि, मत्कृते ते सर्वे नरवानराः न विनश्येयुः। इयं महाद्रुमा महती अशोकवनिका मया न विचिता; इमाम् अधिगमिष्यामि। वसून्, रुद्रान्, आदित्यान्, अश्विनौ, मरुतः च नमस्कृत्य रक्षसां शोकवर्धनः अहं गमिष्यामि।’ अत्र हनूमतः मनसि निराशायाः स्थाने धैर्यम् उदेति; अयम् एव सर्गस्य परिवर्तनबिन्दुः। एकोनपञ्चाशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः — ‘ततो विक्रममासाद्य’ इति अर्धं समीक्षितसंस्करणे नास्ति। ‘पशुं पशुपतेरिव’ इति उपमा रावणस्य बन्धनं यज्ञपशोः समर्पणम् इव वर्णयति। अशोकवनिकायाः स्मरणं दैवप्रेरितम् इव। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः सर्गस्य मध्ये नीतिवाक्यम् — ‘जीवन् प्राप्नोति भद्रकम्’। अनेन हनूमान् आत्मत्यागस्य सर्वान् विकल्पान् निरस्य प्राणधारणं वरयति। अष्टचत्वारिंशे तु तस्य शोकः अद्यापि अपारः। ततः एकोनपञ्चाशे पञ्चाशे च तस्य वीरभावः जागर्ति — रावणवधः, रावणस्य बन्धनं च। एकपञ्चाशे पुनः चिन्ता, द्विपञ्चाशे पुनः अन्वेषणस्य सङ्कल्पः। त्रिपञ्चाशे सः सम्पातिवचनेन रामस्य आनयनम् अपि विचारयति, किन्तु तत्र अपि दोषं पश्यति — सीताम् अपश्यन् रामः क्रुद्धः सन् वानरान् दहेत्। चतुःपञ्चाशे ‘नियताहारः नियतेन्द्रियः’ इति तपस्विनः व्रतं स्वीकरोति। पञ्चपञ्चाशे अशोकवनिका ‘महती महाद्रुमा’ इति वर्णिता, ‘नहीयं विचिता मया’ इति स्वदोषस्य स्वीकारः अपि दृश्यते। षट्पञ्चाशे वसवः, रुद्राः, आदित्याः, अश्विनौ, मरुतः च — वैदिकाः देवगणाः स्मृताः; ‘रक्षसां शोकवर्धनः’ इति विशेषणेन तस्य भाविकर्म सूच्यते। पञ्चाशे ‘पशुं पशुपतेरिव’ इति उपमायां रावणः पशुः, रामः पशुपतिः इव — अनेन रामस्य महिमा अपि ध्वनितः।

Then Hanumān thought again: "In death there are many evils; the one who lives finds good fortune. So I will keep my life; for those who live, reunion is certain." Yet, holding sorrow of many kinds in his mind, the elephant among monkeys could find no end to his grief. Then, summoning his courage, the steadfast one thought: "Or I will kill the mighty ten-necked Rāvaṇa; even though Sītā has been carried off, that will avenge her. Or I will lift him up and carry him across the ocean and offer him to Rāma, as a victim is offered to Paśupati." So, having failed to find Sītā and sunk in anxiety, his mind wrapped in brooding and grief, the monkey thought again: "Until I see Rāma's glorious wife I will search this city of Laṅkā again and again. If, trusting Sampāti's words, I were to bring Rāma here and he did not find his wife, Rāghava would burn up all the monkeys. So I will stay right here, restraining my food and my senses, so that all those men and monkeys do not perish because of me. And there is this great Aśoka grove, full of great trees, which I have not searched; I will go into it. Bowing to the Vasus, the Rudras, the Ādityas, the two Aśvins and the Maruts, I will go, and I will give the rākṣasas cause for grief." Here courage takes the place of despair; this is the turning point of the sarga. The saying "the one who lives finds good fortune" stands in the middle of the sarga as a maxim, and with it Hanumān rejects every form of self-sacrifice and chooses to live. His grief is still boundless, but then his heroism wakes — to kill Rāvaṇa, or to bind him. In the image of the victim offered to Paśupati, Rāvaṇa is the victim and Rāma like the lord to whom it is offered, which hints at Rāma's greatness too. He even considers bringing Rāma on Sampāti's word, but sees the danger there as well: finding no Sītā, Rāma in his anger might burn the monkeys. He takes on an ascetic's vow of restraint, and admits his own oversight — "I have not searched it" — and the thought of the Aśoka grove comes to him as if sent by fate. He calls on the Vedic hosts of gods, and "giving the rākṣasas cause for grief" hints at the deeds to come.

७देवानां नमस्कारः, अशोकवनिकायाः चिन्तनं, सिद्धिप्रार्थना च

५७जित्वा तु राक्षसान्देवीमिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम्।
सम्प्रदास्यामि रामाय सिद्धीमिव तपस्विने॥

५८स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः॥

५९नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै।
नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्राग्निमरुद्गणेभ्यः॥

६०स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः।
दिशः सर्वाः समालोक्य सोऽशोकवनिकां प्रति॥

६१स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम्।
उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः॥

६२ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला।
अशोकवनिका पुण्या सर्वसंस्कारसंस्कृता॥

६३रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान्।
भगवानपि विश्वात्मा नातिक्षोभं प्रवायति॥

६४संक्षिप्तोऽयं मयाऽऽत्मा च रामार्थे रावणस्य च।
सिद्धिं दिशन्तु मे सर्वे देवाः सर्षिगणास्त्विह॥

६५ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान्देवाश्चैव तपस्विनः।
सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्॥

६६वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च॥

६७सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः।
दास्यन्ति मम ये चान्येऽप्यदृष्टाः पथि गोचराः॥

६८तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम्।
द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदा न्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यवर्चसम्॥

६९क्षुद्रेण हीनेन नृशंसमूर्तिना सुदारुणालंकृतवेषधारिणा।
बलाभिभूता ह्यबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत्॥

‘राक्षसान् जित्वा इक्ष्वाकुकुलनन्दिनीं देवीं तपस्विने सिद्धिम् इव रामाय सम्प्रदास्यामि।’ मुहूर्तम् इव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः महाबाहुः हनूमान् उदतिष्ठत्, प्रार्थयत च — ‘सलक्ष्मणाय रामाय, तस्यै जनकात्मजायै देव्यै च नमः; रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यः, चन्द्राग्निमरुद्गणेभ्यः च नमः।’ सुग्रीवाय अपि नमस्कृत्य सर्वाः दिशः समालोक्य मारुतिः मनसा पूर्वम् एव अशोकवनिकां गत्वा उत्तरं कर्तव्यं चिन्तयामास — ‘सर्वसंस्कारसंस्कृता पुण्या सा वनिका ध्रुवं रक्षोबहुला भविष्यति; तत्र विहिताः रक्षिणः पादपान् रक्षन्ति; विश्वात्मा भगवान् वायुः अपि तत्र अतिक्षोभं न प्रवायति। रामार्थे रावणस्य च दृष्टेः वञ्चनार्थं मया आत्मा सङ्क्षिप्तः। सर्षिगणाः सर्वे देवाः मे सिद्धिं दिशन्तु — स्वयम्भूः ब्रह्मा, देवाः, तपस्विनः, अग्निः, वायुः, वज्रभृत् पुरुहूतः, पाशहस्तः वरुणः, सोमादित्यौ, अश्विनौ, मरुतः, सर्वाणि भूतानि, भूतानां प्रभुः, अन्ये च अदृष्टाः पथि गोचराः। तत् उन्नसं पाण्डुरदन्तम् अव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनं प्रसन्नताराधिपतुल्यवर्चसम् आर्यायाः वदनं कदा नु द्रक्ष्ये? क्षुद्रेण हीनेन नृशंसमूर्तिना सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा बलाभिभूता सा अबला तपस्विनी अद्य कथं मे दृष्टिपथे भवेत्?’ अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ वंशस्थवृत्ते निबद्धौ, एकोनषष्टितमः च उपजातौ। सप्तपञ्चाशे ‘सिद्धीमिव’ इति दीर्घेकारः मुद्रणे स्पष्टः। ‘संक्षिप्तोऽयं मयाऽऽत्मा’ इति — हनूमान् लघुरूपं धृतवान्, येन रक्षिणः तं न पश्येयुः। देवानां नमस्कारः तस्य विनयं श्रद्धां च दर्शयति; कार्यारम्भे मङ्गलाचरणम् इव एतत्। अन्ते सीतायाः मुखस्य दर्शनस्य उत्कण्ठा एव तस्य सर्वप्रयत्नस्य लक्ष्यम्। एकोनषष्टितमः श्लोकः रामायणे अतिप्रसिद्धः — ‘नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय’ इति; पाठकाः अद्यापि कार्यारम्भे एनं पठन्ति। षष्टितमे सुग्रीवाय अपि नमस्कारः — स्वामिनः स्मरणम्। द्विषष्टितमे त्रिषष्टितमे च हनूमान् अशोकवनिकायाः रक्षाव्यवस्थां पूर्वम् एव अनुमिनोति — राक्षसबाहुल्यं, रक्षिणः, मन्दः वायुः च। तेन तस्य सावधानता सूच्यते। पञ्चषष्टितमात् सप्तषष्टितमपर्यन्तं सर्वेषां देवानां सर्वेषां भूतानां च स्मरणम् — सिद्धिः सर्वतः प्रार्थ्यते। ‘अदृष्टाः पथि गोचराः’ इति पदेन मार्गे अदृश्याः देवताः अपि स्मृताः। अष्टषष्टितमे सीतायाः मुखस्य वर्णनं हनूमतः स्वकल्पनया, रामस्य वर्णनानुसारं च। एकोनसप्ततितमे रावणस्य ‘सुदारुणालङ्कृतवेषधारी’ इति विशेषणं विरोधं दर्शयति — भीषणः किन्तु अलङ्कृतः। अष्टपञ्चाशे ‘चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः’ इति — चिन्तया ग्रथितानि बद्धानि इव इन्द्रियाणि, तथापि सः ‘उदतिष्ठत्’ — अयं उत्थानक्रियायाः दृढः सङ्केतः। चतुःषष्टितमे ‘रामार्थे रावणस्य च’ इति — रामस्य कार्याय, रावणस्य दृष्टेः वञ्चनाय च सः सूक्ष्मरूपः अभवत् इति टीकाकाराणां व्याख्या। एवं सर्गः निराशया आरभ्य आशया समाप्यते। सप्तषष्टितमे ‘भूतानां चैव यः प्रभुः’ इति — परमेश्वरः, यः सर्वभूतानाम् अधिपतिः; तस्य अपि अनुग्रहः प्रार्थितः। अनेन हनूमतः भक्तिः सर्वव्यापिनी इति सूच्यते।

"Having conquered the rākṣasas, I will give the queen, delight of the house of Ikṣvāku, to Rāma, as success is given to an ascetic." Having pondered for a moment, his senses knotted with anxiety, mighty-armed Hanumān, son of the Wind, rose up — bound though his senses were by care, he stood, a firm sign of resolve. "Homage to Rāma with Lakṣmaṇa, and to the queen, Janaka's daughter; homage to Rudra, Indra, Yama and the Wind; homage to the Moon, to Fire and to the hosts of the Maruts." This verse is among the most famous in the Rāmāyaṇa, and readers still recite it at the start of any undertaking. Having bowed to them and to Sugrīva, his master, the son of the Wind looked all around towards the Aśoka grove. Going there first in his mind, he thought about what to do next: "That holy grove, tended with every care and thick with trees, will surely be crowded with rākṣasas. Guards must be posted there to protect the trees, and even the blessed Wind, the soul of all things, does not blow too hard there. I have made myself small for Rāma's sake and to escape Rāvaṇa's notice. May all the gods with the hosts of seers grant me success: may self-born Brahmā, the gods and the ascetics, Agni, Vāyu and thunderbolt-wielding Indra, Varuṇa with the noose in his hand, the Moon and the Sun, the great-souled Aśvins and all the Maruts, all beings and the Lord of all beings, and any others unseen who move upon my path, grant me success. When shall I see that noble lady's face, with its fine nose, white teeth and flawless skin, its pure smile and eyes like lotus petals, bright as the clear moon? Overpowered by force by that vile and base creature of cruel form, who wears so dreadful and yet so ornate a guise, how can that helpless and pitiable woman come within my sight today?" Bowing to the gods shows his humility and faith, like the auspicious invocation at the start of a work. Even before going, he works out how the grove must be guarded — many rākṣasas, sentries, a gentle breeze — which shows his caution; that is why he has made himself small, so that the guards will not see him. He asks for success from every quarter, from all the gods, all beings, the Lord of beings and even the unseen powers on his path, showing that his devotion embraces all. He pictures Sītā's face from his own imagining and from Rāma's description, and Rāvaṇa's guise — dreadful yet adorned — makes a sharp contrast. So the sarga that began in despair ends in hope, and his longing to see Sītā's face is the goal of all his efforts.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

विमानात् १३.१ पुष्पकविमानात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘विमानात् + तु → विमानात्तु’ इति व्यञ्जनसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (‘विमान’ शब्दः)

विद्युद्घनान्तरे १३.१ मेघानां मध्ये विद्युत् इव

सन्धिः: विद्युत् + घनान्तरे → विद्युद्घनान्तरे — जश्त्वसन्धिः (त् → द्); घन + अन्तरे → घनान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: घनानाम् अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः (घनान्तर)
विभक्तिः: ‘विद्युत्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘घनान्तर’ सप्तमी एकवचनम्

लोलिता १३.३ विलोडिता, सर्वतः अन्विष्टा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘लुल्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

अनूपवनान्ताः १३.४ जलप्रायदेशेषु स्थितानि वनानि

सन्धिः: वन + अन्ताः → वनान्ताः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अनूपानां वनानाम् अन्ताः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

गृध्रराजेन १३.५ गृध्राणाम् अधिपतिना सम्पातिना

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गृध्राणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः (टच्प्रत्ययः)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

उपतिष्ठेत १३.६ सेवेत, अनुसरेत्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गः, ‘स्था’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

ह्रियमाणायाः १३.८ अपह्रियमाणायाः सीतायाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

उरुवेगेन १३.९ महता वेगेन

सन्धिः: रावणस्य + उरुवेगेन → रावणस्योरुवेगेन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ) इति बाह्यसन्धिः
समासः: उरुः वेगः — कर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

विचेष्टमाना १३.१० अङ्गानि चालयन्ती, मोक्षाय प्रयतमाना

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + चेष्ट्’ धातोः शानच्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

अबन्धुः १३.११ बन्धुरहिता, असहाया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘अबन्धुर्भक्षिता’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः: न विद्यते बन्धुः यस्याः सा — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

लालप्यते १३.१५ पुनः पुनः भृशं विलपति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘लप्’ धातोः यङन्तं रूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (यङन्तम्)

अनिवेदने १३.१८ न कथने सति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘स्यात् + अनिवेदने → स्यादनिवेदने’ इति जश्त्वम्
समासः: न निवेदनम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

प्राप्तकालम् १३.१९ कालोचितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्राप्तः कालः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

इन्द्रियतापनम् १३.२४ इन्द्रियाणि सन्तापयत्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘क्रूरम् + इन्द्रियतापनम्’ इति बाह्यसंयोगः
समासः: इन्द्रियाणां तापनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

पञ्चत्वगतमानसम् १३.२५ यस्य मनः मरणं प्रति गतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पञ्चत्वं गतं मानसं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

भृशानुरक्तमेधावी १३.२५ अत्यन्तं स्नेहयुक्तः बुद्धिमान् च

सन्धिः: भृश + अनुरक्त → भृशानुरक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: भृशम् अनुरक्तः मेधावी च — कर्मधारयः (मुद्रणे एकपदत्वेन)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

शोककर्शिता १३.३० शोकेन कृशीकृता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शोकेन कर्शिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

विजहिष्यति १३.३१ त्यक्ष्यति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘तस्मात् + विजहिष्यति → तस्माद्विजहिष्यति’
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + हा’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

सान्त्वेनानुप्रदानेन १३.३३ सान्त्ववचनेन दानेन च

सन्धिः: सान्त्वेन + अनुप्रदानेन → सान्त्वेनानुप्रदानेन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पृथक्पदद्वयम्; ‘अनुप्रदान’ इत्यत्र प्रादिसमासः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (उभयत्र)

उद्बन्धनम् १३.३६ रज्ज्वा कण्ठबन्धनेन मरणम्

सन्धिः: उत् + बन्धनम् → उद्बन्धनम् — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

आरोदनम् १३.३७ महान् क्रन्दनध्वनिः

सन्धिः: ‘घोरम् + आरोदनम् → घोरमारोदनम्’ इति बाह्यसंयोगः
समासः: आ + रोदनम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

हस्तादानः १३.४० हस्ते प्राप्तम् एव भुञ्जानः तपस्वी

सन्धिः: हस्त + आदानः → हस्तादानः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: हस्ते पतितस्य आदानं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अरणीसुतम् १३.४१ अरणिमन्थनजातम् अग्निम्

सन्धिः: ‘समिद्धम् + अरणीसुतम्’ इति बाह्यसंयोगः
समासः: अरण्याः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

लिङ्गिनम् १३.४२ लिङ्गशरीरयुक्तं जीवं देहात् वियोजयितुम् (प्रायोपवेशनम्)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘लिंगिनं’ इति अनुस्वारेण
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

निर्याणम् १३.४३ देहात् निर्गमनं, मरणप्रकारः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निर् + याणम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रत्याचीर्णम् १३.४९ प्रतिकृतं, प्रतीकारः कृतः

सन्धिः: प्रति + आचीर्णम् → प्रत्याचीर्णम् — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः: प्रादिसमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः १३.५८ चिन्तया व्याकुलीकृतेन्द्रियः

सन्धिः: विग्रथित + इन्द्रियः → विग्रथितेन्द्रियः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: चिन्तया विग्रथितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

उन्नसम् १३.६८ उन्नतनासिकम्

सन्धिः: उत् + नसम् → उन्नसम् — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: उन्नता नासिका यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

सुदारुणालंकृतवेषधारिणा १३.६९ भीषणम् अलङ्कृतं च वेषं धारयता रावणेन

सन्धिः: दारुण + अलंकृत → दारुणालंकृत — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: सुदारुणम् अलंकृतं च वेषं धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्