सुन्दरकाण्डम् — द्वादशः सर्गः
लतागृहचित्रगृहनिशागृहेषु अन्वेषणम्, ‘सीता मृता स्यात्’ इति शङ्का, प्रत्यागमनस्य दुष्करत्वम्, ‘अनिर्वेदः श्रियो मूलम्’ इति उत्साहः, चतुरङ्गुलमात्रम् अपि अविचितं न, पुनः शोकः
रावणभवनस्य मध्ये स्थितः हनुमान् लतागृहाणि चित्रगृहाणि निशागृहाणि च सीतादर्शनोत्सुकः जगाम, किन्तु तां चारुदर्शनां न अपश्यत्। ततः सः चिन्तयामास — ‘ध्रुवं सीता न जीवति; आर्यपथे स्थिता स्वशीलरक्षणतत्परा सा रावणेन हता स्यात्, विरूपाः राक्षसीः दृष्ट्वा भयात् वा विनष्टा। सीताम् अदृष्ट्वा चिरं कालं यापयित्वा मम सुग्रीवसमीपं गतिः नास्ति; सः तीक्ष्णदण्डः। वानराः, जाम्बवान्, अङ्गदः च किं वक्ष्यन्ति? प्रायम् उपासिष्ये।’ पुनः सः उत्साहम् आश्रयत् — ‘अनिर्वेदः श्रियः मूलम्, अनिर्वेदः परं सुखम्; अनिर्वेदः सर्वार्थेषु प्रवर्तकः; अतः अविचितान् देशान् विचेष्यामि।’ आपानशालाः पुष्पगृहाणि चित्रशालाः क्रीडागृहाणि निष्कुटान्तररथ्याः विमानानि च विचित्य सः भूमीगृहाणि चैत्यगृहाणि गृहातिगृहकानि च उत्पतन् निपतन् द्वाराणि अपवृण्वन् विचचार; चतुरङ्गुलमात्रः अपि अवकाशः अविचितः न अभवत्। राक्षसीः विद्याधरीः नागकन्याः च दृष्ट्वा अपि जनकात्मजाम् अपश्यन् हनुमान् विषसाद, विमानात् अवतीर्य च शोकोपहतचेतनः पुनः चिन्ताम् उपजगाम।
१स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान्।
जगाम सीतां प्रतिदर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम्॥
२स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम्।
ध्रुवं न सीता ध्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली॥
३सा राक्षसानां प्रवरेण जानकी स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती।
अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता॥
४विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः।
समीक्ष्य ता राक्षसराजयोषितो भयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा॥
५सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम्।
न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः॥
सः हनुमान् तस्य भवनस्य मध्ये संस्थितः सीतादर्शनोत्सुकः लतागृहाणि चित्रगृहाणि निशागृहाणि च जगाम, किन्तु तां चारुदर्शनां न एव अपश्यत्। ततः महाकपिः रघुनन्दनस्य प्रियाम् अपश्यन् चिन्तयामास — ‘यथा विचिन्वतः मम मैथिली दर्शनं न एति, तथा ध्रुवं सीता न ध्रियते। स्वशीलसंरक्षणतत्परा, आर्यपथे परे स्थिता सा सती जानकी नूनं दुष्टकर्मणा अनेन राक्षसप्रवरेण हता भवेत्। विरूपरूपाः, विकृताः, विवर्चसः, महाननाः, दीर्घविरूपदर्शनाः राक्षसराजयोषितः समीक्ष्य जनकेश्वरात्मजा भयात् विनष्टा स्यात्। सीताम् अदृष्ट्वा, पौरुषं च अनवाप्य, वानरैः सह चिरं कालं विहृत्य मम सुग्रीवसमीपगा गतिः नास्ति; वानरः सुग्रीवः हि सुतीक्ष्णदण्डः बलवान् च।’ प्रथमाः पञ्च श्लोकाः वंशस्थवृत्ते; तेषु हनुमतः मनसः उद्वेगः द्रुतगत्या प्रकटितः। सः त्रीणि कारणानि कल्पयति — रावणेन हता, राक्षसीभ्यः भयात् मृता, अथवा न दृश्यते एव। सर्वत्र सीतायाः शीलस्य उल्लेखः — ‘स्वशीलसंरक्षणतत्परा’, ‘आर्यपथे स्थिता’ — हनुमान् तस्याः पातिव्रत्ये निःसंशयः, अतः एव तस्याः मरणम् आशङ्कते। सुग्रीवस्य तीक्ष्णदण्डत्वस्य स्मरणं किष्किन्धाकाण्डे निर्दिष्टस्य कालावधेः उल्लङ्घनस्य भयं सूचयति। समीक्षिते द्वितीयस्य ‘ध्रुवं नु सीता म्रियते’, मुद्रणे ‘ध्रुवं न सीता ध्रियते’ — अर्थः समानः: सा न जीवति।
Standing in the middle of that palace, eager to see Sītā, Hanumān went into the bowers of creepers, the picture-galleries and the night-chambers, but still he did not see her of the lovely looks. Not finding the beloved of Rāma, delight of the Raghus, the great monkey reflected: "Search as I may, Maithilī does not come into my sight; surely Sītā is no longer alive. Chaste Jānakī, intent on guarding her virtue and firm on the noble path, must have been killed by this chief of the rākṣasas, this doer of wicked deeds. Or else, seeing the rākṣasa king's women — misshapen, hideous, of dreadful colour, huge-mouthed, with long and frightful looks — the daughter of Janaka may have died of fear. And now, without having found Sītā, without having done anything worthy of a man, after roaming so long with the monkeys, I have no way back to Sugrīva, for that monkey is mighty and his punishments are very harsh." These opening verses move swiftly, conveying the turmoil in his mind. He imagines three possibilities: that Rāvaṇa has killed her, that fear of the rākṣasīs has killed her, or that she simply cannot be found. Again and again he speaks of her virtue — "intent on guarding her virtue", "firm on the noble path" — for he has no doubt at all of her faithfulness, and it is precisely because of it that he fears she is dead. His memory of Sugrīva's harsh punishments reflects his dread of having overrun the time limit set in the Kiṣkindhā Kāṇḍa.
६दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः।
न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः॥
७किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः।
गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः॥
८अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम्।
ध्रुवं प्रायमुपासिष्ये कालस्य व्यतिवर्तने॥
९किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानंगदश्च सः।
गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः॥
‘रावणस्य सर्वम् अन्तःपुरं दृष्टम्, रावणयोषितः दृष्टाः, साध्वी सीता तु न दृश्यते; मम श्रमः वृथा जातः। गतं मां सर्वे वानराः सङ्गताः किं नु वक्ष्यन्ति — “वीर, तत्र गत्वा त्वया किं कृतम्, तत् नः वद” इति? ताम् जनकात्मजाम् अदृष्ट्वा अहं किं प्रवक्ष्यामि? कालस्य व्यतिवर्तने ध्रुवं प्रायम् उपासिष्ये। वृद्धः जाम्बवान्, सः अङ्गदः, समागताः वानराः च समुद्रस्य पारं गतं मां किं वा वक्ष्यन्ति?’ अस्मिन् भागे हनुमतः चिन्ता स्वस्य अपेक्षया सहचराणां प्रति अधिका — ते सर्वे समुद्रतीरे तस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति, तेषां जीवनम् अपि तस्य सफलतायाम् आश्रितम्। किष्किन्धाकाण्डे अङ्गदादयः कालातिक्रमात् प्रायोपवेशनं कर्तुम् उद्यताः आसन्; हनुमान् अपि तम् एव मार्गम् इदानीं चिन्तयति। ‘प्रायम् उपासिष्ये’ इति उत्तमपुरुषः — समीक्षिते ‘उपेष्यन्ति’ इति प्रथमपुरुषः — मुद्रणे हनुमान् स्वयम् एव अनशनं करिष्यामि इति वदति; हिन्दीव्याख्या अपि ‘मैं निश्चय ही आमरण उपवास करूँगा’ इति। एषः निराशायाः तलबिन्दुः, यतः परं उत्साहः पुनः उदेति। हनुमतः प्रश्नाः — ‘किं वक्ष्यन्ति’ — त्रिवारम् आवर्तन्ते; प्रत्येकं प्रश्ने तस्य लज्जा उत्तरदायित्वं च वर्धते।
"I have seen all the inner apartments," he thought, "I have seen Rāvaṇa's women, but the virtuous Sītā is nowhere to be seen; all my toil has been in vain. When I go back, what will the monkeys say as they gather round me? 'Hero, what did you do when you went there? Tell us.' And what shall I tell them, when I have not seen Janaka's daughter? The appointed time has passed; surely I shall sit down and fast until I die. What will old Jāmbavān say, and Aṅgada, and all the monkeys gathered there, when I have crossed to the far shore of the ocean for nothing?" Here his worry is less for himself than for his companions: they are all waiting for him on the seashore, and their lives too hang on his success. In the Kiṣkindhā Kāṇḍa Aṅgada and the others had been ready to fast to death for overrunning their time, and now Hanumān thinks of taking that same path himself. This is the lowest point of his despair, from which his spirit will rise again. His question, "what will they say?", comes back again and again, and with each asking his shame and his sense of responsibility grow.
१०अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्।
भूयस्तत्र विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः॥
११अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः।
करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः॥
१२तस्मादनिर्वेदकरं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम्।
अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान्रावणपालितान्॥
१३आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च।
चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च॥
१४निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः।
इति संचिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे॥
ततः सः पुनः अचिन्तयत् — ‘अनिर्वेदः श्रियः मूलम्, अनिर्वेदः परं सुखम्। यत्र विचयः न कृतः, तत्र भूयः विचेष्यामि। अनिर्वेदः हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः; जन्तोः यत् कर्म सः करोति, तत् सफलं करोति। तस्मात् अनिर्वेदकरम् उत्तमं यत्नम् अहं चेष्टे; रावणपालितान् अदृष्टान् देशान् च विचेष्यामि। आपानशालाः, पुष्पगृहाणि, चित्रशालाः, क्रीडागृहाणि, निष्कुटान्तररथ्याः, विमानानि च सर्वशः विचितानि।’ इति सञ्चिन्त्य सः भूयः अपि विचेतुम् उपचक्रमे। अयं भागः सुन्दरकाण्डस्य प्रसिद्धतमेषु वचनेषु अन्यतमः — ‘अनिर्वेदः श्रियो मूलम्’। निर्वेदः नाम नैराश्यं, खेदः, उत्साहहानिः; तस्य अभावः एव सर्वस्य साफल्यस्य मूलम्। हनुमान् अत्र आत्मनः उपदेष्टा भवति — अन्यः कोऽपि तं न प्रोत्साहयति, सः स्वयम् एव स्वमनः दृढीकरोति। हिन्दीव्याख्या ‘हताश न होकर उत्साहको बनाये रखना ही सम्पत्तिका मूल कारण है’ इति व्याचष्टे। पूर्वं विचितानां स्थानानां परिगणनं तस्य व्यवस्थितं चिन्तनं दर्शयति — यत् कृतं तत् स्मृत्वा, यत् अकृतं तत् करोति। एषः श्लोकः लोके सुभाषितरूपेण प्रसिद्धः, कार्यसिद्धेः सूत्रम् इव।
Then he thought again: "Not losing heart is the root of fortune; not losing heart is the highest happiness. I will search again where I have not yet searched. Not losing heart is what always drives a creature to every undertaking, and it makes whatever he does bear fruit. So I will make the finest effort, the kind that keeps despair away, and I will search the places Rāvaṇa guards that I have not yet seen. The drinking-halls have been searched, and the flower-houses, the picture-galleries and the pleasure-houses, the lanes between the house-gardens and the aerial cars on every side." Having thought this through, he began to search once more. "Not losing heart is the root of fortune" is one of the most famous sayings in the Sundara Kāṇḍa. Losing heart means despondency, weariness, the loss of zeal; its absence is the root of all success, and the verse is known everywhere as a proverb, almost a formula for achievement. Here Hanumān becomes his own teacher: no one else encourages him; he steadies his own mind. His listing of the places already searched shows his orderly thinking — remembering what has been done, he sets about what has not.
१५भूमीगृहांश्चैत्यगृहान्गृहातिगृहकानपि।
उत्पतन्निपतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन्पुनः क्वचित्॥
१६अपवृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन्।
प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्निव॥
१७सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः।
चतुरंगुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते।
रावणान्तःपुरे तस्मिन्यं कपिर्न जगाम सः॥
१८प्राकारान्तरवीथ्यश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः।
श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्॥
१९राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा।
दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा॥
२०रूपेणाप्रतिमा लोके परा विद्याधरस्त्रियः।
दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी॥
२१नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः।
दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा॥
२२प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः।
दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी॥
सः भूमीगृहान्, चैत्यगृहान्, गृहातिगृहकान् अपि उत्पतन्, निपतन्, तिष्ठन्, पुनः क्वचित् गच्छन् विचचार। द्वाराणि अपवृण्वन्, कपाटानि अवघट्टयन्, प्रविशन्, निष्पतन्, प्रपतन्, उत्पतन् इव च सः सर्वम् अवकाशं विचचार। रावणस्य तस्मिन् अन्तःपुरे चतुरङ्गुलमात्रः अपि अवकाशः न विद्यते, यं कपिः न जगाम। प्राकारान्तरवीथ्यः, चैत्यसंश्रयाः वेदिकाः, श्वभ्राः, पुष्करिण्यः च — सर्वं तेन अवलोकितम्। तत्र विविधाकाराः विरूपाः विकृताः राक्षस्यः हनुमता दृष्टाः, न तु सा जनकात्मजा। लोके रूपेण अप्रतिमाः पराः विद्याधरस्त्रियः दृष्टाः, न तु राघवनन्दिनी। वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः नागकन्याः दृष्टाः, न तु सा जनकात्मजा। राक्षसेन्द्रेण नागसेनां प्रमथ्य बलात् हृताः नागकन्याः दृष्टाः, न सा जनकनन्दिनी। सप्तदशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। अस्मिन् भागे क्रियापदानां शतृप्रत्ययान्तानां बाहुल्यं — उत्पतन्, निपतन्, तिष्ठन्, गच्छन्, अपवृण्वन्, अवघट्टयन्, प्रविशन्, निष्पतन् — हनुमतः त्वरितां, अविरतां गतिं चित्रयति। ‘दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा’ इति पादस्य चतुर्वारम् आवृत्तिः — प्रत्येकम् आवृत्तौ नैराश्यं वर्धते। ‘राघवनन्दिनी’ इति विशेषणं सीतां रामस्य आनन्ददायिनीं सूचयति। मुद्रणे एकविंशस्य उत्तरार्धम् ‘न तु सा जनकात्मजा’ इति एकोनविंशस्य पुनरावृत्तिः; समीक्षिते तत्र ‘न तु सीता सुमध्यमा’ इति भिन्नः पाठः। भूमीगृहाणि, चैत्यगृहाणि, श्वभ्राः, पुष्करिण्यः — गूढानि अपि स्थानानि सः न त्यजति, यतः सीता कुत्रापि निगूढा स्यात्।
He went into cellars, shrine-houses and outlying pavilions, leaping up and dropping down, stopping and moving on again, throwing doors open and knocking shutters shut, going in and coming out, dropping down and springing up. The great monkey roamed through every space; in all Rāvaṇa's inner palace there was not a spot even four fingers wide where he did not go. The lanes between the walls, the terraces round the sacred trees, the pits and the lotus-pools — he looked over them all, leaving out even hidden places, since Sītā might be concealed anywhere. Rākṣasīs of many shapes, misshapen and hideous, Hanumān saw there, but not the daughter of Janaka. Vidyādhara women, matchless in beauty in all the world, he saw there, but not the delight of Rāghava. Nāga maidens with lovely hips and faces like the full moon he saw there, but not the daughter of Janaka. Nāga maidens whom the rākṣasa lord had carried off by force after crushing their people he saw there, but not the daughter of Janaka. The string of verbs — leaping, dropping, stopping, going, opening, knocking, entering, coming out — paints his quick and ceaseless movement. The refrain "but not the daughter of Janaka" returns four times, and with every return the despair deepens. Calling Sītā "the delight of Rāghava" marks her as the one who gives Rāma joy.
२३सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः।
विषसाद महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः॥
२४उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च।
व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागतः॥
२५अवतीर्य विमानाच्च हनूमान्मारुतात्मजः।
चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः॥
महाबाहुः हनुमान् ताः अन्याः वरस्त्रियः पश्यन्, तां तु अपश्यन्, विषसाद। वानरेन्द्राणाम् उद्योगं, सागरस्य प्लवनं च व्यर्थं वीक्ष्य अनिलसुतः पुनः चिन्ताम् उपागतः। ततः मारुतात्मजः हनुमान् विमानात् अवतीर्य शोकोपहतचेतनः चिन्ताम् उपजगाम। अस्य सर्गस्य गतिः वृत्ताकारा — आरम्भे चिन्ता, मध्ये उत्साहः अन्वेषणं च, अन्ते पुनः चिन्ता। किन्तु द्वितीया चिन्ता प्रथमायाः अपेक्षया गभीरतरा, यतः इदानीं सर्वं विचितम्। ‘वानरेन्द्राणाम् उद्योगः’ — सुग्रीवस्य आज्ञया सर्वासु दिक्षु प्रेषितानां वानराणां श्रमः — सः अपि व्यर्थः इति तस्य वेदना। विमानात् अवतरणं प्रतीकात्मकम् — उच्चस्थानात् भूमौ, आशायाः नैराश्यं प्रति। तथापि अग्रिमे सर्गे अयं विषादः एव अशोकवनिकायाः दर्शनस्य पूर्वभूमिका भविष्यति। ‘व्यर्थं वीक्ष्य’ इति पदद्वयं तस्य सर्वस्य प्रयत्नस्य मूल्यं शून्यम् इव दर्शयति; किन्तु ‘अनिर्वेदः’ इति पूर्वोक्तः सिद्धान्तः पुनः तं रक्षिष्यति।
Seeing other lovely women but not her, mighty-armed Hanumān sank into dejection. Seeing the whole endeavour of the monkey chiefs, and his own leap across the ocean, come to nothing, the son of the Wind fell to brooding once more. Climbing down from the aerial car, his mind stricken with grief, Hanumān was lost in thought. The sarga moves in a circle — anxiety at the start, zeal and searching in the middle, anxiety again at the end — but the second anxiety is deeper than the first, for now everything has been searched. It pains him that the labour of all the monkeys, sent out in every direction at Sugrīva's command, has been wasted as well. His climbing down from the car is itself a symbol, from a high place to the ground, from hope to despair. "Seeing it come to nothing" makes all his effort seem worthless; yet the principle he has just spoken, not losing heart, will save him again, and in the next sarga this very dejection prepares the way for the sight of the Aśoka grove.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।