पानभूमिदर्शनं धर्मलोपशङ्का तन्निवारणं च

ततः तां बुद्धिम् अवधूय महाकपिः तदा अवस्थितः अभवत्, सीतां प्रति अपरां चिन्तां जगाम। ‘रामेण वियुक्ता सा भामिनी स्वप्तुं न अर्हति, न भोक्तुं, न अलङ्कर्तुं, न पानम् उपसेवितुम्। सा सुराणाम् ईश्वरम् अपि अन्यं नरं न उपतिष्ठेत्; त्रिदशेषु अपि रामसमः कश्चित् न विद्यते।’ ‘अन्या इयम्’ इति निश्चित्य सीतासन्दर्शनोत्सुकः हरिश्रेष्ठः भूयः तत्र पानभूमौ चचार। पूर्वसर्गस्य अन्ते हनुमतः हर्षः वानरस्वभावेन प्रकटितः; अत्र तु तस्य विवेकः प्रकाशते। सः सीतायाः शीलस्य आधारेण तर्कं करोति — या रामविरहिता, सा निद्रां, भोजनम्, अलङ्कारं, मद्यं च न सेवेत। मन्दोदरी तु भूषिता, सुखेन सुप्ता, पानशालायां स्थिता — अतः सा सीता न। एषः तर्कः सीतायाः पातिव्रत्यस्य प्रथमं प्रमाणम्, यत् हनुमान् तां अदृष्ट्वा एव निश्चिनोति। ‘न हि रामसमः कश्चित्’ इति वाक्यं हनुमतः रामभक्तिं, सीतायाः रामनिष्ठां च युगपत् दर्शयति। एवं भ्रमः क्षणेन एव निवृत्तः, अन्वेषणं च पुनः आरब्धम्। अत्र ‘भूयस्तत्र चचार सः’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘पानभूमौ चचार सः’, तथा चतुर्थस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। हनुमतः अयं तर्कः केवलम् अनुमानं न, अपि तु सीतायाः स्वभावस्य ज्ञानेन सिद्धः — सुग्रीवस्य सभायां रामेण कथितं सीतायाः शीलं सः स्मरति। ‘न पानम् उपसेवितुम्’ इति वचनं पानशालायाः परिवेशे विशेषतः सार्थकम्। एवं सः स्वस्य भ्रमं स्वयम् एव संशोधयति — इति तस्य आत्मनिरीक्षणस्य सामर्थ्यम्। मन्दोदर्याः दर्शनेन जातः हर्षः क्षणिकः आसीत्, किन्तु तस्मात् हनुमान् अधिकं सावधानः भवति — रूपमात्रेण निर्णयः न कर्तव्यः इति सः अवगच्छति।

तत्र काश्चित् स्त्रियः क्रीडया क्लान्ताः, अपराः गीतेन, अपराः नृत्येन क्लान्ताः, अन्याः पानेन विप्रहताः आसन्। काश्चित् मुरजेषु मृदङ्गेषु चेलिकासु च संस्थिताः, अपराः उत्तमेषु आस्तरणेषु संविष्टाः सुप्ताः। भूषितेन विभूषणैः, रूपसंलापशीलेन, युक्तगीतार्थभाषिणा, देशकालाभियुक्तेन, युक्तवाक्याभिधायिना, रताधिकेन अङ्गनासहस्रेण संयुक्तां तां पानभूमिं हरियूथपः ददर्श। अन्यत्र अपि रूपसंलापशायिनीनां वरस्त्रीणां युवतीनां सहस्रं प्रसुप्तं सः ददर्श। देशकालाभियुक्तं, युक्तवाक्याभिधायि, रताविरतसंसुप्तं तत् स्त्रीवृन्दं हरियूथपः अपश्यत्। तासां मध्ये महाबाहुः राक्षसेश्वरः, महति गोष्ठे मुख्यानां गवां मध्ये वृषः इव, शुशुभे। ताभिः परिवृतः सः राक्षसेन्द्रः अरण्ये करेणुभिः परिकीर्णः महाद्विपः इव स्वयं शुशुभे। अस्मिन् भागे स्त्रीणां गुणाः विशेषतः उल्लिखिताः — ताः गीतस्य अर्थं जानन्ति, देशकालौ अवगच्छन्ति, उचितं वाक्यं वदन्ति — ताः न केवलं रूपवत्यः, अपि तु कलाविदः चतुराः च। वृषस्य गजस्य च उपमे रावणस्य पौरुषं, स्त्रीणाम् अधिपत्यं च दर्शयतः। अष्टमदशमयोः श्लोकयोः ‘देशकालाभियुक्त’ इति पादस्य पुनरावृत्तिः वुल्गेटस्य स्वरूपम्; समीक्षिते एकः एव। स्त्रीणां श्रमस्य चत्वारि कारणानि — क्रीडा, गीतं, नृत्यं, पानं च — क्रमेण उक्तानि; एवं रात्रौ सम्पन्नायाः गोष्ठ्याः चित्रं पूर्णं भवति। मुरजमृदङ्गचेलिकासु शयनं पूर्वसर्गस्य वाद्यपरिष्वङ्गवर्णनस्य अनुवृत्तिः। रावणः अत्र पुनः दृश्यते, किन्तु अस्मिन् सर्गे हनुमतः ध्यानं तस्मिन् न, अपि तु अन्तःपुरस्य प्रत्येकस्मिन् कोणे। वृषस्य करेणुपरिवृतगजस्य च उपमे पूर्वसर्गस्य चन्द्रतारोपमायाः अनुरूपे।

महात्मनः तस्य रक्षःपतेः गृहे सर्वकामैः उपेतां पानभूमिं कपिशार्दूलः ददर्श। तत्र मृगाणां महिषाणां वराहाणां च मांसानि भागशः न्यस्तानि सः अपश्यत्। रौक्मेषु विशालेषु भाजनेषु अभक्षितान् मयूरान् कुक्कुटान् च, दधिसौवर्चलायुतान् वराहवाध्रीणसकान्, शल्यान्, मृगमयूरान् च हनुमान् अन्ववैक्षत। विविधान् कृकलान्, छागान्, अर्धभक्षितान् शशकान्, महिषान्, एकशल्यान्, कृतनिष्ठितान् मेषान् च सः अपश्यत्। उच्चावचान् लेह्यान् पेयान् भोज्यानि च, अम्ललवणोत्तंसैः विविधैः रागखाण्डवैः सह, सः ददर्श। महानूपुरकेयूरैः अपविद्धैः महाधनैः, पानभाजनैः विक्षिप्तैः, विविधैः फलैः च कृतपुष्पोपहारा सा भूमिः अधिकां श्रियं पुष्यति स्म। तत्र तत्र विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः पानभूमिः वह्निं विना प्रदीप्ता इव उपलक्ष्यते स्म। बहुप्रकारैः वरसंस्कारसंस्कृतैः कुशलसंयुक्तैः मांसैः पृथक् पृथक् स्थितैः, दिव्याभिः प्रसन्नाभिः विविधाभिः सुराभिः कृतसुराभिः च सा युक्ता आसीत्। शर्करासवाः, माध्वीकाः, पुष्पासवाः, फलासवाः च विविधैः वासचूर्णैः पृथक् पृथक् मृष्टाः आसन्। अत्र टिप्पण्यां रागखाण्डवयोः अर्थः उक्तः — द्राक्षादाडिमरसे सितामधुमिश्रिते तनुः रसः ‘रागः’, सान्द्रः ‘खाण्डवः’; तथा सुराभेदाः — शर्करया कृता शर्करासवः, मधुना माध्वीकः, मधूकपुष्पैः पुष्पासवः, द्राक्षादिफलैः फलासवः। अयं भागः रावणस्य भोगविलासस्य पराकाष्ठां दर्शयति — मांसं, मद्यं, स्त्रियः सर्वम् अत्र। हनुमतः दृष्टिः तु निर्लिप्ता; सः सर्वं पश्यति, किन्तु किमपि न स्पृशति। एकविंशे श्लोके ‘॥ २१॥’ इति अङ्कः एकस्य एव पङ्क्तेः अनन्तरं दृश्यते — तस्य श्लोकस्य पूर्वार्धं ‘पानभूमिर्विना वह्निम्’ इति, उत्तरार्धं ‘बहुप्रकारैः’ इति। मांसानां विविधता — मृगाः, महिषाः, वराहाः, मयूराः, कुक्कुटाः, शशकाः, छागाः, मेषाः, मत्स्याः च — राक्षसानां आहारस्य स्वरूपं दर्शयति। ‘अभक्षितान्’ ‘अर्धभक्षितान्’ इति पदाभ्यां भोजनस्य अवशेषाः अपि चित्रिताः। ‘वह्निं विना प्रदीप्ता इव’ इति उत्प्रेक्षा भूषणानां पात्राणां च दीप्तिं सूचयति। एतत् वर्णनं रावणस्य नगरस्य समृद्धिं, तस्य भोगप्रवृत्तिं च युगपत् दर्शयति; सीता एतादृशे स्थाने न भवेत् इति हनुमतः निश्चयः दृढतरः भवति। दिव्याः सुराः कृतसुराः च — स्वाभाविकाः कृत्रिमाः च — इति भेदः अपि उक्तः; हिन्दीव्याख्या कदम्बादिवृक्षेभ्यः स्वतः उत्पन्नाः सुराः दिव्याः इति व्याचष्टे।

संतता सा भूमिः बहुसंस्थितैः माल्यैः, हिरण्मयैः कलशैः, स्फाटिकैः भाजनैः, जाम्बूनदमयैः अन्यैः करकैः च अभिसंवृता शुशुभे। राजतेषु जाम्बूनदमयेषु च कुम्भेषु पानश्रेष्ठाम् तां भूमिं कपिः तत्र ददर्श। सः सौवर्णानि मणिमयानि च सीधोः पूर्णानि भाजनानि अपश्यत्। क्वचित् अर्धावशेषाणि, क्वचित् अशेषतः पीतानि, क्वचित् न एव प्रपीतानि पानानि सः ददर्श। क्वचित् विविधान् भक्ष्यान्, क्वचित् भागशः पानानि, क्वचित् अर्धावशेषाणि पश्यन् सः विचचार। तत्र नारीणां शयनानि बहुधा शून्यानि आसन्; काश्चित् वराङ्गनाः परस्परं समाश्लिष्य सुप्ताः। काचित् अबला निद्राबलपराजिता अन्यस्याः वस्त्रम् अपहृत्य, उपगुह्य, उपगम्य च सुप्ता। तासाम् उच्छ्वासवातेन वस्त्रं गात्रजं माल्यं च मन्दम् अनिलं प्राप्य इव नात्यर्थं स्पन्दते स्म। शीतस्य चन्दनस्य, सीधोः, मधुरसस्य, विविधस्य माल्यस्य पुष्पस्य च, स्नानानां चन्दनानां धूपानां च गन्धं विविधम् उद्वहन् मूर्च्छितः सुरभिः मारुतः पुष्पके विमाने तदा प्रववौ। तत्र काश्चित् श्यामाः, काश्चित् अवदाताः, काश्चित् कृष्णाः, काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदाः राक्षसालये सुप्ताः आसन्। निद्रावशत्वात् मदनेन विमूर्च्छितं तासां रूपं प्रसुप्तानां पद्मिनीनाम् इव आसीत्। एवं महातेजाः कपिः रावणस्य सर्वम् अन्तःपुरम् अशेषेण ददर्श, जानकीं तु न ददर्श। एकोनत्रिंशः षट्त्रिंशः च श्लोकौ त्रिभिः अर्धैः निबद्धौ। पानपात्राणां क्वचित् पूर्णता, क्वचित् अर्धता, क्वचित् रिक्तता — एतत् रात्रेः उत्सवस्य अव्यवस्थितम् अवसानं चित्रयति। स्त्रीणां वर्णभेदः — श्यामाः, गौर्यः, कृष्णाः, काञ्चनाभाः — रावणेन सर्वेभ्यः देशेभ्यः आहृताः इति सूचयति। समीक्षिते ‘क्वचित् प्रभिन्नैः करकैः’ इति अर्धश्लोकद्वयं अत्र नास्ति; मुद्रणे पङ्क्तिलोपः न दृष्टः, अतः तत् वुल्गेटे अनुपस्थितम्। ‘एवं सर्वम् अशेषेण ... न ददर्श च जानकीम्’ इति वाक्यम् अन्वेषणस्य एकस्य चरणस्य समाप्तिं सूचयति — अन्तःपुरं सर्वं दृष्टं, किन्तु लक्ष्यं न लब्धम्। गन्धवर्णने पुष्पकविमानस्य उल्लेखः पुनः आगच्छति, येन अयं सर्वः दृश्यः विमानस्य अन्तः एव इति स्मार्यते। स्त्रीणां वस्त्रपरिवर्तनस्य वर्णनं निद्रायाः मदस्य च प्रभावं दर्शयति। अस्मिन् भागे हनुमतः दृष्टिः पात्रेभ्यः शयनेभ्यः स्त्रीभ्यः गन्धात् च क्रमेण सर्वम् अन्तःपुरं व्याप्नोति; किमपि स्थानं न अपरीक्षितं तिष्ठति। अतः ‘अशेषेण’ इति पदं न अतिशयोक्तिः, अपि तु तस्य परिश्रमस्य यथार्थं वर्णनम्। तथापि फलं शून्यम् — इति नैराश्यस्य बीजम्, यत् अग्रिमे सर्गे विस्तरेण प्रकटितम्।

ताः स्त्रियः निरीक्षमाणः महाकपिः धर्मसाध्वसशङ्कितः महतीं शङ्कां जगाम। ‘परदाराणाम् अवरोधस्य प्रसुप्तस्य इदं निरीक्षणं मम अत्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति। मम दृष्टिः परदाराणां विषयवर्तिनी पूर्वं न आसीत्; अत्र तु मया परदारपरिग्रहः अयं दृष्टः।’ ततः निश्चितैकान्तचित्तस्य मनस्विनः तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी अन्या चिन्ता प्रादुरभूत्। ‘कामं विश्वस्ताः सर्वाः रावणस्त्रियः मया दृष्टाः, तथापि मम मनसि किञ्चित् अपि वैकृत्यं न उपपद्यते। मनः हि सर्वेषाम् इन्द्रियाणां शुभाशुभासु अवस्थासु प्रवर्तने हेतुः; तत् च मम सुव्यवस्थितम्। अन्यत्र हि वैदेही मया परिमार्गितुं न शक्या; स्त्रियः हि सम्परिमार्गणे सदा स्त्रीषु एव दृश्यन्ते।’ अयं भागः सर्गस्य हृदयम्। हनुमान् ब्रह्मचारी, धर्मज्ञः; अतः सुप्तानां परस्त्रीणां दर्शनम् अपि तस्य कृते दोषाय इति तस्य शङ्का। किन्तु सः धर्मस्य मूलं मनसि पश्यति — कर्म न, अपितु कर्मणः प्रेरकः भावः एव धर्माधर्मयोः निर्णायकः। यदि मनः निर्विकारं, तर्हि दर्शनम् अपि निर्दोषम्; विशेषतः यदा तत् दर्शनं स्वामिकार्याय क्रियते। हिन्दीव्याख्या अपि तम् एव भावं स्पष्टयति — ‘मेरा मन पूर्णतः स्थिर है, उसका कहीं राग या द्वेष नहीं है।’ एषः विवेकः गीतायाः निष्कामकर्मसिद्धान्तस्य पूर्वरूपम् इव। ‘कामं दृष्टा मया’ इति मुद्रणे ‘दृष्टा’ (कर्मणि क्त), समीक्षिते ‘dṛṣṭvā’; उभयथा अर्थः समानः। अस्य चिन्तनस्य क्रमः ध्यानार्हः — प्रथमं शङ्का, ततः आत्मनिरीक्षणं, ततः तत्त्वविचारः, अन्ते युक्त्या निर्णयः। हनुमान् न केवलं वीरः, अपि तु धर्मसूक्ष्मज्ञः विचारकः अपि। ‘निश्चितैकान्तचित्तस्य’ इति विशेषणं तस्य एकाग्रतां — रामकार्ये एव मनसः स्थितिं — दर्शयति। अतः तस्य दर्शनं कामप्रेरितं न, कर्तव्यप्रेरितम्। अत्र उक्तः सिद्धान्तः — मनः एव इन्द्रियाणां प्रवर्तकम् — उपनिषत्सु अपि प्रसिद्धः: ‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः’। हनुमान् तं सिद्धान्तं स्वस्य आचरणे प्रयुङ्क्ते। तस्य शङ्का अपि तस्य सदाचारस्य लक्षणम् — यः धर्मं न जानाति, सः शङ्कां न करोति। एवं शङ्का निवारणं च उभे अपि तस्य धर्मनिष्ठां दर्शयतः।

‘यस्य सत्त्वस्य या योनिः, तस्यां तत् परिमार्ग्यते; नष्टा प्रमदा मृगीषु परिमार्गितुं न शक्या। तत् इदं रावणस्य सर्वम् अन्तःपुरं मया शुद्धेन मनसा तावत् मार्गितम्, जानकी तु न दृश्यते।’ देवकन्याः गन्धर्वकन्याः नागकन्याः च अवेक्षमाणः वीर्यवान् हनुमान् जानकीं न एव अपश्यत्। ताम् अपश्यन्, अन्याः वरस्त्रियः पश्यन् वीरः कपिः ततः अपक्रम्य प्रस्थातुम् उपचक्रमे। सः श्रीमान् मारुतिः भूयः सर्वतः यत्नम् आश्रितः आपानभूमिम् उत्सृज्य तां विचेतुं प्रचक्रमे। ‘यस्य सत्त्वस्य या योनिः’ इति न्यायः लोके प्रसिद्धः — मृगः मृगेषु, पक्षी पक्षिषु मार्ग्यते; अतः स्त्री स्त्रीषु एव। एतेन हनुमान् स्वस्य कर्मणः औचित्यं युक्त्या स्थापयति। ‘शुद्धेन मनसा’ इति पदं तस्य आत्मपरीक्षायाः फलम्। अन्ते सः न निराशः, अपि तु ‘यत्नम् आश्रितः’ — पुनः प्रयत्नं करोति। अष्टचत्वारिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति; वुल्गेटे सः अग्रिमस्य सर्गस्य अन्वेषणस्य सेतुः। सप्तचत्वारिंशे ‘प्रस्थातुम्’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘प्रध्यातुम्’ — अर्थः भिन्नः: ‘गन्तुम्’ इति मुद्रणे, ‘चिन्तयितुम्’ इति समीक्षिते। चतुश्चत्वारिंशे ‘परिमार्गते’ इति मुद्रणे स्पष्टम्, समीक्षिते ‘परिमार्ग्यते’; मुद्रणस्य रूपं रक्षितम्। अस्मिन् सर्गे अन्वेषणस्य प्रथमः दीर्घः चरणः — रावणस्य अन्तःपुरं पानशाला च — समाप्तः। अग्रिमे सर्गे हनुमान् अन्यानि स्थानानि — लतागृहाणि, चित्रशालाः, निशागृहाणि — विचिनोति, किन्तु तत्र अपि निराशः भवति। ‘श्रीमान्’ इति विशेषणं निराशायाम् अपि तस्य तेजः न क्षीणम् इति सूचयति; ‘यत्नम् आश्रितः’ इति पदं अग्रिमस्य सर्गस्य ‘अनिर्वेदः श्रियो मूलम्’ इति वचनस्य पूर्वसूचना।