- सन्धिः
- दिव्य + उपमम् → दिव्योपमम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- दिव्येन उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सुन्दरकाण्डम् — दशमः सर्गः
सुप्तस्य रावणस्य तत्पत्नीनां च दर्शनं, मन्दोदर्यां सीताशङ्का
स्फाटिकं शयनासनम्, सुप्तस्य रावणस्य रूपम्, तस्य भुजौ निःश्वासः वक्षः च, वाद्यानि परिष्वज्य सुप्ताः स्त्रियः, मन्दोदरीदर्शनम्, सीताशङ्कया हनुमतः हर्षः
पानशालायाम् अवेक्षमाणः हनुमान् स्फाटिकं रत्नभूषितं दिव्यं शयनासनं ददर्श — दान्तकाञ्चनचित्रैः वरासनैः, चन्द्रसन्निभेन पाण्डुरच्छत्रेण, अशोकमालाभिः, वालव्यजनैः वीज्यमानं, धूपितं च। तस्मिन् शयने जीमूतसंकाशः, प्रदीप्तकुण्डलः, लोहिताक्षः, महाबाहुः, रक्तचन्दनानुलिप्ताङ्गः राक्षसाधिपः रावणः प्रसुप्तः आसीत्, सवृक्षवनगुल्मः प्रसुप्तः मन्दरः इव। नागवत् निःश्वसन्तं तं दृष्ट्वा हनुमान् भीतः इव अपासर्पत्, वेदिकान्तरम् आश्रित्य च तं प्रैक्षत। ऐरावतविषाणैः वज्रेण विष्णुचक्रेण च क्षतौ, इन्द्रध्वजोपमौ, पञ्चशीर्षौ उरगौ इव तस्य भुजौ; सुगन्धी तस्य निःश्वासः; मुकुटः, हारः, पीनं वक्षः, क्षौमम् उत्तरीयं च सः ददर्श। तस्य पादमूले पत्न्यः, वीणामड्डुकपटहविपञ्चीमृदङ्गपणवडिण्डिमाडम्बरादीनि वाद्यानि परिष्वज्य सुप्ताः अन्याः वरस्त्रियः च आसन्। तासां मध्ये एकान्ते शयने शयानां गौरीं कनकवर्णाभां रूपयौवनसम्पन्नाम् अन्तःपुरेश्वरीं मन्दोदरीं दृष्ट्वा ‘इयं सीता’ इति तर्कयन् हनुमान् महता हर्षेण युक्तः आस्फोटयामास, पुच्छं चुचुम्ब, चिक्रीड, जगौ, स्तम्भान् अरोहत्, भूमौ निपपात च — कपीनां स्वां प्रकृतिं निदर्शयन्।
१स्फाटिकस्य दिव्यशयनासनस्य दर्शनम्
१तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम्।
अवेक्षमाणो हनुमान्ददर्श शयनासनम्॥
२दान्तकाञ्चनचित्रांगैर्वैदूर्यैश्च वरासनैः।
महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः॥
३तस्य चैकतमे देशे दिव्यमालोपशोभितम्।
ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसंनिभम्॥
४जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानोः समप्रभम्।
अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्॥
५वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः।
गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्॥
६परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्।
दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्॥
तत्र इतस्ततः अवेक्षमाणः हनुमान् दिव्योपमं, मुख्यं, स्फाटिकं, रत्नभूषितं शयनासनं ददर्श। तत् दान्तकाञ्चनैः चित्राङ्गैः वैदूर्यमयैः वरासनैः, महार्हैः आस्तरणैः उपेतैः महाधनैः च उपपन्नम् आसीत्। तस्य एकस्मिन् देशे दिव्यमालाभिः उपशोभितं, ताराधिपतेः चन्द्रस्य सन्निभं पाण्डुरं छत्रं सः ददर्श। जातरूपेण परिक्षिप्तं, चित्रभानोः अग्नेः समप्रभम्, अशोकमालाभिः विततं परमासनं च अपश्यत्। वालव्यजनहस्ताभिः स्त्रीभिः समन्ततः वीज्यमानं, विविधैः गन्धैः जुष्टं, वरधूपेन धूपितं च तत् आसीत्। परमैः आस्तरणैः आस्तीर्णम्, आविकाजिनैः संवृतं, वरमाल्यानां दामभिः समन्तात् उपशोभितं च। हिन्दीव्याख्या ‘शयनासनम्’ इति पदं ‘वेदी, जिसपर पलंग बिछाया जाता था’ इति व्याचष्टे — अर्थात् स्फाटिकवेदिकायां स्थापितः पर्यङ्कः। छत्रं, चामराणि, धूपः, माल्यानि — एतानि राजचिह्नानि; रावणस्य शय्या अपि सिंहासनवत् अलङ्कृता। अशोकमालाः अत्र उल्लिखिताः — अग्रे अशोकवनिकायाम् एव सीता दृश्यते, इति कवेः सूक्ष्मः सङ्केतः इव। कविः प्रथमं शय्यां, ततः शयानं वर्णयति — एवं दृष्टिः बाह्यात् केन्द्रं प्रति गच्छति। पूर्वसर्गे पानशालायाः स्त्रीणां च सामान्यं वर्णनम्; अस्मिन् सर्गे हनुमान् शालायाः मुख्यं स्थानं — रावणस्य शय्यां — प्राप्नोति। स्फटिकस्य शुभ्रता, रत्नानां दीप्तिः, दन्तकाञ्चनयोः चित्रं च अत्र एकत्र मिलितम्। छत्रं चन्द्रसदृशं, आसनम् अग्निसदृशम् — एवं शीतोष्णयोः उपमानयोः सन्निधानम्। मेषचर्मणाम् आस्तरणं शीतनिवारणाय, धूपः गन्धाय, व्यजनानि वाताय — इति सर्वेन्द्रियसुखस्य व्यवस्था। एवं शय्यायाः वैभवं दृष्ट्वा हनुमान् तस्याः स्वामिनं द्रष्टुम् अग्रे सरति। शय्यासनस्य स्फाटिकत्वं तस्य पारदर्शकतां, शीतलतां च सूचयति; रत्नभूषणं तु राजवैभवम्। एतत् सर्वं रावणस्य भोगप्रियतायाः प्रमाणम्। द्वितीयः चतुर्थः च श्लोकौ समीक्षिते न स्तः; वुल्गेटे आसनानां छत्रस्य च वर्णनं विस्तृतम्।
Looking about him there, Hanumān saw a splendid sleeping-dais of crystal, heavenly and adorned with jewels — a raised platform on which the great bed stood. It was furnished with costly seats of beryl, their frames inlaid with ivory and gold, and spread with precious coverings. In one part of it he saw a white parasol like the moon, lord of the stars, hung with heavenly garlands, and a supreme couch set in gold, bright as fire and hung with garlands of aśoka flowers. Women with yak-tail whisks fanned it on every side; it was perfumed with many scents and censed with the finest incense, spread with the best coverlets and with sheepskins, and adorned all round with strands of choice garlands. Parasol, whisks, incense and garlands are emblems of royalty: even Rāvaṇa's bed was decked like a throne. The garlands of aśoka flowers seem a quiet hint from the poet, for it is in the Aśoka grove that Sītā will be found. The poet describes the bed first and then the one who lies on it, so that the eye moves from the outside to the centre. In the last sarga the drinking-hall and its women were described in general; now Hanumān reaches the heart of the hall, Rāvaṇa's own bed. The whiteness of crystal, the glitter of gems, and the ivory and gold all meet here; the parasol is like the moon and the couch like fire, cool and hot side by side. Sheepskins against the cold, incense for scent, whisks for a breeze — every comfort of the senses is provided. It is all proof of Rāvaṇa's love of pleasure, and having seen the splendour of the bed, Hanumān moves on to see its master.
२प्रसुप्तस्य रावणस्य रूपं, हनुमतः भयं दूरात् प्रेक्षणं च
७तस्मिञ्जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोज्ज्वलकुण्डलम्।
लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्॥
८लोहितेनानुलिप्तांगं चन्दनेन सुगन्धिना।
संध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतडिद्गुणम्॥
९वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।
सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्॥
१०क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।
प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्॥
११पीत्वाप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।
भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्॥
१२निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरोत्तमः।
आसाद्य परमोद्विग्नः सोपासर्पत्सुभीतवत्॥
१३अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः।
क्षीबं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः॥
१४शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनं शुभम्।
गन्धहस्तिनि संविष्टे यथा प्रस्रवणं महत्॥
तस्मिन् शयने जीमूतसंकाशं, प्रदीप्तोज्ज्वलकुण्डलं, लोहिताक्षं, महाबाहुं, महारजतवाससं रावणं सः ददर्श। सुगन्धिना लोहितेन चन्दनेन अनुलिप्ताङ्गः सः आकाशे सन्ध्यारक्तः सतडिद्गुणः तोयदः इव आसीत्। दिव्यैः आभरणैः वृतः, सुरूपः, कामरूपी सः सवृक्षवनगुल्मैः आढ्यः प्रसुप्तः मन्दरः इव अभात्। रात्रौ क्रीडित्वा उपरतं, वराभरणभूषितं, राक्षसकन्यानां प्रियं, राक्षसानां सुखावहं, पीत्वा उपरतं, भास्वरे शयने प्रसुप्तं वीरं राक्षसाधिपं महाकपिः ददर्श। नागः इव निःश्वसन्तं रावणम् आसाद्य वानरोत्तमः परमोद्विग्नः सुभीतः इव अपासर्पत्। अथ आरोहणं सोपानम् आसाद्य वेदिकान्तरम् आश्रितः सः महाकपिः क्षीबं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म। स्वपतः राक्षसेन्द्रस्य तत् शुभं शयनं, गन्धहस्तिनि संविष्टे महत् प्रस्रवणगिरिः इव, शुशुभे। अत्र मेघः, मन्दरः, नागः, गन्धहस्ती — सर्वाः उपमाः रावणस्य विशालतां, कृष्णवर्णं, बलं च दर्शयन्ति। हनुमतः भयं ‘सुभीतवत्’ इति — भीतः इव, न तु वस्तुतः भीतः; सः सावधानतया दूरं गत्वा प्रेक्षते। शत्रुं प्रथमवारं साक्षात् पश्यन् अपि सः न आक्रामति, यतः तस्य कार्यं सीतान्वेषणम्, न युद्धम्। एतत् हनुमतः बुद्धिमत्तायाः संयमस्य च प्रमाणम्। ‘क्षीबम्’ इति पदेन रावणस्य मद्यमत्तता स्पष्टा — समीक्षिते ‘सुप्तम्’ इति पाठः। रावणस्य वर्णनं रक्तवर्णप्रधानम् — लोहिताक्षः, रक्तचन्दनम्, सन्ध्यारक्तः मेघः; एतत् तस्य क्रोधस्य, हिंसायाः च सूचकम्। ‘कामरूपिणम्’ इति विशेषणं तस्य मायाशक्तिं स्मारयति, यया सः सीताहरणे परिव्राजकवेषम् अधारयत्। ‘राक्षसानां सुखावहम्’ इति — सः स्वजनानां प्रियः राजा, तेषां कृते सुखदः। हनुमतः दृष्ट्या अयं शत्रुः केवलं दुष्टः न, अपि तु प्रभावशाली, सुन्दरः, बलवान् च। प्रस्रवणगिरेः उपमा — गन्धहस्ती पर्वते सुप्तः इव रावणः शय्यायाम् — तस्य गौरवं, मदगन्धं च युगपत् सूचयति।
On that bed he saw Rāvaṇa, like a dark cloud, his bright earrings blazing, red-eyed, mighty-armed, dressed in garments of gold. His limbs were smeared with fragrant red sandal, so that he looked like a cloud in the sky reddened by twilight and lit by lightning. Covered with heavenly ornaments, handsome, able to take any form he pleased, he lay like Mandara asleep with all its trees, forests and thickets. Having ceased from his play in the night and rested after drinking, adorned with the finest ornaments, beloved of the rākṣasa maidens and the delight of the rākṣasas, the heroic lord of the rākṣasas lay sleeping on that shining bed, and the great monkey saw him. Coming close to Rāvaṇa as he breathed heavily like a serpent, the best of monkeys, deeply agitated, drew back as if in great fear. Then, climbing a stairway and taking his stand on another terrace, he gazed at that tiger among rākṣasas, drunk with wine. The fine bed of the sleeping rākṣasa lord shone like the great Prasravaṇa mountain with a scent-elephant lying on it. Cloud, Mandara, serpent and elephant — all the images convey Rāvaṇa's size, his dark colour and his strength. His description is full of red — red eyes, red sandal, a cloud reddened by twilight — signs of his wrath and cruelty. "Able to take any form" recalls the magic by which he wore a wandering ascetic's guise when he carried off Sītā. "The delight of the rākṣasas" shows that he was a king dear to his own people. Hanumān's fear is only "as if": he is not truly afraid, but he draws back with caution and watches from a distance. Seeing his enemy face to face for the first time, he does not attack, for his task is to find Sītā, not to fight — proof of his wisdom and self-control. In Hanumān's eyes this enemy is not simply wicked but powerful, handsome and strong; and the image of the scent-elephant asleep on a mountain conveys both his majesty and the heavy scent of his rut.
३रावणस्य भुजयोः वर्णनम्
१५काञ्चनांगदसंनद्धौ ददर्श स महात्मनः।
विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ॥
१६ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।
वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ॥
१७पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।
सुलक्षणनखांगुष्ठौ स्वंगुलीयकलक्षितौ॥
१८संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।
विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ॥
१९शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।
चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलंकृतौ॥
२०उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।
यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ॥
२१ददर्श स कपिस्तस्य बाहू शयनसंस्थितौ।
मन्दरस्यान्तरे सुप्तौ महाही रुषिताविव॥
२२ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यामुभाभ्यां राक्षसेश्वरः।
शुशुभेऽचलसंकाशः शृंगाभ्यामिव मन्दरः॥
सः महात्मनः राक्षसेन्द्रस्य काञ्चनाङ्गदसंनद्धौ, विक्षिप्तौ, इन्द्रध्वजोपमौ भुजौ ददर्श। तयोः ऐरावतस्य विषाणाग्रैः आपीडनेन कृताः व्रणाः आसन्; तयोः पीनौ अंसौ वज्रेण उल्लिखितौ, विष्णुचक्रेण च परिक्षतौ। पीनौ, समसुजातांसौ, सङ्गतौ, बलसंयुतौ, सुलक्षणनखाङ्गुष्ठौ, स्वङ्गुलीयकलक्षितौ, संहतौ, परिघाकारौ, वृत्तौ, करिकरोपमौ तौ शुभ्रे शयने पञ्चशीर्षौ उरगौ इव विक्षिप्तौ आस्ताम्। शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना परार्ध्येन चन्दनेन स्वनुलिप्तौ, स्वलङ्कृतौ, उत्तमस्त्रीभिः विमृदितौ, गन्धोत्तमैः निषेवितौ, यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवान् रावयन्तौ तौ बाहू आस्ताम्। शयने संस्थितौ तौ बाहू मन्दरस्य अन्तरे सुप्तौ रुषितौ महाही इव कपिः ददर्श। ताभ्यां परिपूर्णाभ्याम् उभाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः शृङ्गाभ्यां मन्दरः इव अचलसंकाशः शुशुभे। अत्र टिप्पण्यां उक्तम् — शयनागारे रावणस्य एकम् एव मुखं द्वौ एव बाहू वर्णितौ; युद्धादिषु विशेषावसरेषु एव सः स्वेच्छया दशमुखः विंशतिभुजः च भवति। भुजयोः व्रणाः रावणस्य पूर्वयुद्धानां साक्ष्यम् — इन्द्रेण, ऐरावतेन, विष्णुना च सह तस्य सङ्ग्रामाः। एवं कविः रावणस्य शौर्यं न निगूहति; सः महान् प्रतिद्वन्द्वी इति पाठकः अवगच्छति। उपमासु सर्पः पुनः पुनः आयाति — नागः, पञ्चशीर्षोरगौ, रुषितौ महाही — एतेन रावणस्य भयङ्करत्वं, विषमयत्वं च सूच्यते। भुजयोः वर्णनं कविः अष्टभिः श्लोकैः करोति — एतत् तस्य बलस्य प्राधान्यं दर्शयति; अग्रे युद्धकाण्डे एतौ एव भुजौ रामेण सह योत्स्येते। ‘उत्तमस्त्रीविमृदितौ’ इति पदेन तस्य भोगः, ‘यक्षपन्नग...राविणौ’ इति पदेन तस्य क्रौर्यं च युगपत् उक्तम्। मन्दरस्य शृङ्गाभ्याम् उपमा भुजयोः उन्नतत्वं, दृढतां च दर्शयति। अङ्गुलीयकानि नखाः अङ्गुष्ठौ च सुलक्षणाः — सामुद्रिकशास्त्रानुसारं राजलक्षणानि। एवं रावणः सर्वलक्षणसम्पन्नः अपि अधर्मेण नश्यति — इति रामायणस्य गूढः उपदेशः। ऐरावतेन सह युद्धं, वज्रप्रहारः, विष्णुचक्रप्रहारः च — एतानि रावणस्य देवैः सह वैरस्य स्मारकाणि।
He saw the two arms of that great lord of the rākṣasas flung out, bound with golden armlets, like the banners of Indra. They bore the scars of wounds from the tips of Airāvata's tusks, and his massive shoulders had been scored by the thunderbolt and gashed by Viṣṇu's discus. They were thick, with shapely, well-matched shoulders, firm-jointed and strong, with well-formed nails and thumbs and fingers bearing auspicious rings; compact like iron bars, round like elephants' trunks, flung out on the white bed like two five-headed serpents. They were well anointed and adorned with costly sandal, cool and fragrant and red as a hare's blood; caressed by the finest women and perfumed with the best scents, they were arms that had made yakṣas, serpents, gandharvas, gods and dānavas cry out. The monkey saw them lying on the bed like two enraged great serpents asleep in a cave of Mandara, and with those two massive arms the rākṣasa lord, huge as a mountain, shone like Mandara with its two peaks. In his bedchamber Rāvaṇa is described with one face and two arms; only on special occasions, such as battle, does he become at will ten-headed and twenty-armed. The scars on his arms are witnesses to his old wars against Indra, Airāvata and Viṣṇu, reminders of his enmity with the gods; the poet does not hide Rāvaṇa's valour, and the reader understands that he is a great adversary. The serpent returns again and again in the images — a snake's breathing, five-headed serpents, enraged great serpents — to suggest how dangerous and venomous he is. The poet spends eight verses on his arms, showing how central his strength is, for these are the arms that will fight Rāma in the Yuddha Kāṇḍa. "Caressed by the finest women" tells of his pleasures, "arms that made gods and dānavas cry out" of his cruelty. His fingers, nails and thumbs bear auspicious marks, the signs of a king according to the lore of bodily marks; so Rāvaṇa, blessed with every sign of greatness, is nonetheless destroyed by his wickedness — a hidden teaching of the Rāmāyaṇa.
५पादमूले सुप्ताः रावणपत्न्यः
३०पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।
पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे॥
३१शशिप्रकाशवदना वरकुण्डलभूषणाः।
अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः॥
३२नृत्यवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः।
वराभरणधारिण्यो निषण्णा ददृशे कपिः॥
३३वज्रवैदूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम्।
ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यंगदानि च॥
३४तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैः शुभैर्ललितकुण्डलैः।
विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव॥
३५मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः।
तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः॥
तस्य प्रियभार्यस्य सुमहात्मनः रक्षःपतेः गृहे पादमूलगताः पत्नीः अपि सः ददर्श। शशिप्रकाशवदनाः, वरकुण्डलभूषणाः, अम्लानमाल्याभरणाः ताः हरियूथपः अपश्यत्। नृत्यवादित्रकुशलाः, राक्षसेन्द्रस्य भुजाङ्कगाः, वराभरणधारिण्यः निषण्णाः ताः कपिः ददृशे। योषितां श्रवणान्तेषु वज्रवैदूर्यगर्भाणि तापनीयानि कुण्डलानि अङ्गदानि च सः ददर्श। तासां चन्द्रोपमैः शुभैः ललितकुण्डलैः वक्त्रैः तत् विमानं तारागणैः नभः इव विरराज। मदव्यायामखिन्नाः ताः तनुमध्यमाः राक्षसेन्द्रस्य योषितः तेषु तेषु अवकाशेषु प्रसुप्ताः आसन्। पत्नीनां ‘पादमूलगताः’ इति स्थितिः तासां सेवाभावं, रावणे अनुरागं च सूचयति। ‘अम्लानमाल्याः’ — तासां मालाः न म्लायन्ति — एतत् दिव्यत्वस्य लक्षणम्। पूर्वसर्गे अपि ताराभिः आकाशस्य उपमा आसीत्; अत्र पुनः सा एव उपमा विमानविषये प्रयुक्ता। एषः भागः अग्रिमस्य वाद्यवर्णनस्य भूमिका — ताः नृत्यवादित्रकुशलाः इति पूर्वम् एव उक्तम्। हनुमान् एतासु प्रत्येकं मुखं निरीक्षते — यतः सीता रावणस्य पत्नीनां मध्ये बलात् स्थापिता भवेत् इति तस्य शङ्का। किन्तु एताः सर्वाः प्रसन्नाः, भूषिताः, मदमत्ताः — सीतायाः शोकस्य लक्षणानि तासु न दृश्यन्ते। कुण्डलानां अङ्गदानां च वर्णनं तासां ऐश्वर्यं दर्शयति; ‘वज्रवैदूर्यगर्भाणि’ इति रत्नखचितानि इति अर्थः। विमानस्य आकाशेन उपमा — पत्नीनां मुखानि ताराः — पूर्वोपमायाः एव पुनरुक्तिः, येन दृश्यस्य नैरन्तर्यं रक्ष्यते। ताः ‘तनुमध्यमाः’ ‘मदव्यायामखिन्नाः’ — नृत्येन पानेन च श्रान्ताः, यत्र यत्र अवकाशः तत्र तत्र एव सुप्ताः; एतत् अग्रिमस्य विस्तृतवर्णनस्य सारः।
In the house of that great lord of the rākṣasas, so fond of his wives, he saw too the wives who lay at his feet — their place showing their devotion and love for him. The leader of the monkeys saw them, their faces bright as the moon, adorned with fine earrings, their garlands and ornaments unfading, a mark of something more than human. He saw them lying there, skilled in dance and music, accustomed to the arms and lap of the rākṣasa lord and wearing the finest ornaments; on their ears he saw golden earrings set with diamonds and beryl, and on their arms armlets. With their lovely moon-like faces and graceful earrings, the aerial car shone like the sky with its hosts of stars — the same image as in the last sarga, which keeps the scene continuous. Wearied by drink and exertion, the slender-waisted wives of the rākṣasa lord lay asleep wherever they had found room. Hanumān studies each of their faces, fearing that Sītā may have been placed by force among Rāvaṇa's wives. But all of them are happy, adorned and drunk; none shows the marks of Sītā's grief. That they were skilled in dance and music prepares the description of the instruments that follows.
६वाद्यानि परिष्वज्य सुप्ताः वरस्त्रियः
३६अंगहारैस्तथैवान्या कोमलैर्नृत्यशालिनी।
विन्यस्तशुभसर्वांगी प्रसुप्ता वरवर्णिनी॥
३७काचिद्वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता सम्प्रकाशते।
महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता॥
३८अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा।
प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला॥
३९पटहं चारुसर्वांगी न्यस्य शेते शुभस्तनी।
चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव कामिनी॥
४०काचिद्वीणां परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना।
वरं प्रियतमं गृह्य सकामेव हि कामिनी॥
४१विपञ्चीं परिगृह्यान्या नियता नृत्यशालिनी।
निद्रावशमनुप्राप्ता सहकान्तेव भामिनी॥
४२अन्या कनकसंकाशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः।
मृदंगं परिविद्ध्यांगैः प्रसुप्ता मत्तलोचना॥
४३भुजपाशान्तरस्थेन कक्षगेन कृशोदरी।
पणवेन सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा॥
४४डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा।
प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगुह्येव भामिनी॥
४५काचिदाडम्बरं नारी भुजसम्भोगपीडितम्।
कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता॥
४६कलशीमपविद्ध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी।
वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता॥
४७पाणिभ्यां च कुचौ काचित्सुवर्णकलशोपमौ।
उपगुह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता॥
४८अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना।
अन्यामालिंग्य सुश्रोणीं प्रसुप्ता मदविह्वला॥
४९आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः।
निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकानिव॥
अन्या नृत्यशालिनी वरवर्णिनी कोमलैः अङ्गहारैः विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी प्रसुप्ता — निद्रायाम् अपि नृत्यस्य अभिनये स्थिता इव। काचित् वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता, महानद्यां प्रकीर्णा पोतम् आश्रिता नलिनी इव, प्रकाशते। अन्या असितेक्षणा कक्षगतेन मड्डुकेन सह प्रसुप्ता, बालपुत्रा वत्सला भामिनी इव भाति। चारुसर्वाङ्गी शुभस्तनी अन्या पटहं न्यस्य शेते, चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वजन्ती कामिनी इव। काचित् कमललोचना वीणां परिष्वज्य सुप्ता, प्रियतमं वरं गृहीत्वा सकामा कामिनी इव। अन्या नियता नृत्यशालिनी विपञ्चीं परिगृह्य निद्रावशं प्राप्ता, कान्तेन सह भामिनी इव। अन्या मत्तलोचना कनकसंकाशैः मृदुपीनैः मनोरमैः अङ्गैः मृदङ्गं परिविद्ध्य प्रसुप्ता। कृशोदरी अनिन्द्या मदकृतश्रमा भुजपाशान्तरस्थेन कक्षगेन पणवेन सह सुप्ता। अन्या डिण्डिमं परिगृह्य, आसक्तडिण्डिमा, तरुणं वत्सम् उपगुह्य भामिनी इव प्रसुप्ता। काचित् कमलपत्राक्षी मदमोहिता नारी आडम्बरं भुजसम्भोगपीडितं कृत्वा प्रसुप्ता। अन्या कलशीम् अपविद्ध्य प्रसुप्ता, वसन्ते जलेन परिमार्जिता पुष्पशबला माला इव भाति। काचित् अबला निद्राबलपराजिता सुवर्णकलशोपमौ कुचौ पाणिभ्याम् उपगुह्य सुप्ता। अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना मदविह्वला अन्यां सुश्रोणीम् आलिङ्ग्य प्रसुप्ता। अन्याः वरस्त्रियः विचित्राणि आतोद्यानि परिष्वज्य कुचैः निपीड्य कामुकान् कामिन्यः इव सुप्ताः। अस्मिन् भागे कविः प्रत्येकं वाद्यं प्रियतमस्य, शिशोः, वत्सस्य वा उपमया वर्णयति — वीणा, मड्डुकः, पटहः, विपञ्ची, मृदङ्गः, पणवः, डिण्डिमः, आडम्बरः, कलशी च। एतेन रावणस्य अन्तःपुरे सङ्गीतस्य नृत्यस्य च प्राधान्यं, तत्र वसतीनां स्त्रीणां कलाकौशलं च सूच्यते। सर्वाः उपमाः स्नेहमय्यः — प्रियः, पुत्रः, वत्सः — येन निद्रितानां स्त्रीणां कोमलता, निर्दोषता च प्रकाशते। एतासु सर्वासु हनुमान् सीतां मृगयते, किन्तु काचित् अपि वाद्यं परिष्वज्य सुप्ता सीता भवितुं न अर्हति — सा हि रामविरहे शोकमग्ना। षट्त्रिंशः चत्वारिंशः च श्लोकौ समीक्षिते न स्तः; चत्वारिंशः सप्तत्रिंशस्य ‘काचिद्वीणां परिष्वज्य’ इति पादस्य पुनरावृत्तिः। द्विचत्वारिंशे ‘परिविद्ध्य’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘परिपीड्य’; षट्चत्वारिंशे अपि ‘अपविद्ध्य’ इति मुद्रणे ‘द्ध्य’ इति संयोगः — एतौ द्वौ अपि साक्षात् दृष्टौ, यथामुद्रितौ रक्षितौ। वीणा नलिनी इव, मड्डुकः बालपुत्रः इव, पटहः चिरात् लब्धः प्रियः इव, डिण्डिमः वत्सः इव — एवं प्रत्येकस्य वाद्यस्य आकारः स्त्रियाः भङ्गिः च उपमया सङ्गच्छते। कलशीपातनस्य उपमा अपि सुन्दरी — जलेन सिक्ता पुष्पमाला इव सा आर्द्रवस्त्रा सुप्ता; हिन्दीव्याख्या अपि ‘सुराहीको लुढ़काकर भीगी अवस्थामें’ इति वदति। एतेषु वाद्येषु केचन तन्त्रीवाद्याः — वीणा, विपञ्ची; केचन अवनद्धवाद्याः — मृदङ्गः, पणवः, पटहः, डिण्डिमः, मड्डुकः, आडम्बरः। एवं रात्रौ सङ्गीतगोष्ठ्याः अनन्तरं सर्वाः यत्र स्थिताः तत्र एव सुप्ताः इति चित्रम्।
Another, a lovely dancer, slept with all her fair limbs arranged in the graceful postures of the dance, as if dancing even in her sleep. One, asleep with her arms around her vīṇā, looked like a lotus adrift on a great river, clinging to a boat. Another, dark-eyed, slept with a little maḍḍuka drum under her arm, like a loving mother with her small son. One lovely-breasted woman, beautiful in every limb, slept with a paṭaha drum laid upon her, like a woman embracing a lover found after long absence. One lotus-eyed woman slept clasping a vīṇā like a woman full of desire holding her dearest lover. Another, a disciplined dancer, lay overcome by sleep holding a vipañcī lute, like a woman with her beloved. Another, her eyes heavy with drink, slept with her soft, full, lovely limbs, golden in hue, wrapped round a mṛdaṅga drum. A slender-waisted, faultless woman, wearied by drink, slept with a paṇava drum held in the circle of her arms. Another slept holding a ḍiṇḍima drum, clinging to it like a young mother embracing her little one. One lotus-eyed woman, overcome by drink, slept with an āḍambara drum pressed in her arms. Another lay asleep beside an overturned water-jar, like a spring garland of many-coloured flowers sprinkled with water, for she slept in clothes wet from the spilled jar. One woman, overcome by the power of sleep, slept clasping her breasts, which were like golden jars. Another, lotus-eyed and moon-faced, lay in drunken languor embracing another lovely woman. And other fine women slept clasping wonderful instruments, pressing them to their breasts as loving women hold their lovers. The poet likens each instrument to a lover, a child or a little calf — vīṇā, maḍḍuka, paṭaha, vipañcī, mṛdaṅga, paṇava, ḍiṇḍima, āḍambara and the water-jar — and each image fits the shape of the instrument and the posture of the woman. Some are stringed instruments, like the vīṇā and vipañcī, and some drums, like the mṛdaṅga, paṇava, paṭaha, ḍiṇḍima, maḍḍuka and āḍambara: after the night's concert, everyone has fallen asleep just where she was. This shows how music and dance ruled Rāvaṇa's inner palace and how accomplished its women were. The images are all tender — lover, son, calf — bringing out the softness and innocence of the sleeping women. Among them all Hanumān looks for Sītā, but none who sleeps clasping an instrument could be Sītā, who is sunk in grief at her separation from Rāma.
७मन्दोदरीदर्शनं, सीताशङ्कया हनुमतः हर्षः
५०तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे।
ददर्श रूपसम्पन्नामथ तां स कपिः स्त्रियम्॥
५१मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम्।
विभूषयन्तीमिव च स्वश्रिया भवनोत्तमम्॥
५२गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तःपुरेश्वरीम्।
कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम्॥
५३स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः।
तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसम्पदा।
हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः॥
५४आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम।
स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन्स्वां प्रकृतिं कपीनाम्॥
तासाम् एकान्ते विन्यस्ते शुभे शयने शयानां रूपसम्पन्नां तां स्त्रियं सः कपिः ददर्श। मुक्तामणिसमायुक्तैः भूषणैः सुविभूषितां, स्वश्रिया भवनोत्तमं विभूषयन्तीम् इव च ताम् अपश्यत्। गौरीं, कनकवर्णाभाम्, इष्टाम्, अन्तःपुरेश्वरीं, चारुरूपिणीं मन्दोदरीं तत्र शयानां कपिः ददर्श। तां भूषितां दृष्ट्वा महाबाहुः मारुतात्मजः रूपयौवनसम्पदा ‘सीता इयम्’ इति तर्कयामास; महता हर्षेण युक्तः हरियूथपः ननन्द। ततः सः आस्फोटयामास, पुच्छं चुचुम्ब, ननन्द, चिक्रीड, जगौ, जगाम, स्तम्भान् अरोहत्, भूमौ निपपात च — कपीनां स्वां प्रकृतिं निदर्शयन्। त्रिपञ्चाशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; अन्त्यः उपजातिवृत्ते। मन्दोदर्याः एकान्तशयनं, तस्याः राजमहिषीत्वं, रूपं च दृष्ट्वा हनुमतः भ्रमः स्वाभाविकः — सीता अपि राजपुत्री, रूपवती, विशिष्टा च। अस्मिन् क्षणे महाकपिः अपि वानरस्वभावं प्रदर्शयति — एतत् कवेः हास्यरसस्य, मानवीयतायाः च उदाहरणम्। अग्रिमे सर्गे सः एव स्वभ्रमं संशोधयिष्यति। मन्दोदरी ‘गौरी’, ‘कनकवर्णाभा’, ‘इष्टा’ — रावणस्य प्रियतमा, अन्तःपुरस्य स्वामिनी। तस्याः शयनम् अन्याभ्यः पृथक् ‘एकान्तविन्यस्ते’ शयने — एतत् तस्याः पट्टमहिषीत्वं सूचयति। हनुमतः तर्कः — ‘रूपयौवनसम्पदा’ — सीतायाः वर्णनं यत् रामेण श्रुतं, तेन सह मन्दोदर्याः रूपं मिलति इव। किन्तु सः केवलं रूपम् अपश्यत्, न तु स्थितिम्; रामविरहिता सीता भूषिता, सुखेन सुप्ता च कथं स्यात् इति प्रश्नः अग्रे उद्भविष्यति। चतुःपञ्चाशे श्लोके क्रियापदानाम् अष्टकं — आस्फोटयामास, चुचुम्ब, ननन्द, चिक्रीड, जगौ, जगाम, अरोहत्, निपपात — द्रुतगत्या आनन्दस्य वेगं दर्शयति। एषः हर्षः क्षणिकः, यतः अग्रिमे सर्गे हनुमान् विवेकेन निश्चिनोति यत् इयं सीता न भवितुम् अर्हति। तथापि अस्मिन् क्षणे तस्य उत्साहः तस्य रामभक्तेः, कार्यनिष्ठायाः च प्रमाणम् — सीतां लब्ध्वा इति मत्वा सः आत्मानं विस्मरति।
Then, apart from them, the monkey saw a beautiful woman lying on a fine bed set by itself, adorned with ornaments of pearls and gems, as if adorning that splendid palace with her own splendour. It was Mandodarī he saw lying there, fair and golden in complexion, the beloved queen of the inner apartments, lovely in form. Seeing her so adorned, the mighty-armed son of the Wind guessed from her wealth of beauty and youth that "this is Sītā", and the leader of the monkeys was overjoyed. He slapped his arms, kissed his tail, rejoiced, played, sang, ran about, climbed the pillars and leapt down to the ground, showing his own monkey nature. Seeing Mandodarī sleeping apart, a chief queen, and so beautiful, his mistake was natural, for Sītā too was a king's daughter, beautiful and above all others; her beauty and youth seemed to match what he had heard of Sītā from Rāma. Her separate bed marks her as the chief queen, Rāvaṇa's dearest and mistress of his women. But he had seen only her beauty, not her state: how could Sītā, parted from Rāma, lie adorned and sleeping in comfort? That question will arise in the next sarga, where he corrects his own mistake. In this moment even the great monkey shows his monkey nature — an example of the poet's humour and humanity — and the rush of eight verbs, slapping, kissing, rejoicing, playing, singing, running, climbing and leaping, conveys the speed of his joy. The joy is short-lived, yet his very excitement proves his devotion to Rāma and to his task: believing he has found Sītā, he forgets himself.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- शयन + आसनम् → शयनासनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- शयनस्य आसनम् — षष्ठीतत्पुरुषः (शय्यावेदिका)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- महार्ह + आस्तरण → महार्हास्तरण — सवर्णदीर्घसन्धिः; आस्तरण + उपेतैः → आस्तरणोपेतैः — गुणसन्धिः; उपेतैः + उपपन्नम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- महार्हाणि आस्तरणानि — कर्मधारयः; तैः उपेतानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘उपेतैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘उपपन्नम्’ क्त, द्वितीया
- सन्धिः
- तारा + अधिपति → ताराधिपति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ताराणाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य संनिभम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘छत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अशोकानां मालाः — षष्ठीतत्पुरुषः; ताभिः विततम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- हस्ताभिः + वीज्यमानम् → हस्ताभिर्वीज्यमानम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- वालव्यजनानि हस्तेषु यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘हस्ताभिः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘वीज्यमानम्’ कर्मणि शानच्
- सन्धिः
- आविक + अजिन → आविकाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आविकम् अजिनम् — कर्मधारयः; तेन संवृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तस्मिन् + जीमूत → तस्मिञ्जीमूत — श्चुत्वम् (न् → ञ्)
- समासः
- जीमूतेन संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘तस्मिन्’ सप्तमी; ‘संकाशम्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- महारजतं (सुवर्णवर्णं) वासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वासस्-शब्दः)
- सन्धिः
- तडित् + गुणम् → तडिद्गुणम् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- तडितां गुणेन सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तोयदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- गुल्म + आढ्यम् → गुल्माढ्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- वृक्षाः वनानि गुल्माः च — द्वन्द्वः; तैः आढ्यम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मन्दरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सः + उपासर्पत् → सोपासर्पत् — विसर्गलोपः गुणसन्धिः च (सः + उ); ‘अपासर्पत्’ इति पाठेऽपि सः + अप → सोऽप
- समासः
- ‘सुभीतवत्’ — सुभीतेन तुल्यम् (वति-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- ‘उपासर्पत्/अपासर्पत्’ लङ्; ‘सुभीतवत्’ अव्ययम्
- सन्धिः
- वेदिका + अन्तरम् → वेदिकान्तरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अन्तरम् + आश्रितः — मकारस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- अन्या वेदिका — वेदिकान्तरम् (मयूरव्यंसकादिः)
- विभक्तिः
- ‘वेदिकान्तरम्’ द्वितीया; ‘आश्रितः’ क्त, प्रथमा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ध्वज + उपमौ → ध्वजोपमौ — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- इन्द्रस्य ध्वजः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन उपमा ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम् (‘भुजौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विषाण + अग्रैः → विषाणाग्रैः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अग्रैः + आपीडन — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- ऐरावतस्य विषाणानाम् अग्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः; आपीडनेन कृताः व्रणाः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विष्णोः चक्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन परिक्षतौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- पञ्चशीर्षौ + इव → पञ्चशीर्षाविव — अयादिसन्धिः (औ → आव्); इव + उरगौ → इवोरगौ — गुणसन्धिः
- समासः
- पञ्च शीर्षाणि ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शशस्य क्षतजम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत्कल्पम् (ईषदसमाप्तौ कल्पप्)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘चन्दनेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यक्षादयः — द्वन्द्वः; तान् रावयतः इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- शुशुभे + अचल → शुशुभेऽचल — पूर्वरूपसन्धिः (ऽ)
- समासः
- अचलेन संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘शुशुभे’ लिट्, आत्मनेपदम्; ‘संकाशः’ प्रथमा
- सन्धिः
- सुरभिः + बकुल → सुरभिर्बकुल — विसर्गस्य रेफः; बकुल + उत्तम → बकुलोत्तम — गुणसन्धिः
- समासः
- चूताः पुन्नागाः च — द्वन्द्वः; तैः सुरभिः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विनिःश्वासः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मुकुटेन + अपवृत्तेन → मुकुटेनापवृत्तेन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्षतज + ईक्षणम् → क्षतजेक्षणम् — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- क्षतजम् इव ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- माषाणां राशिः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन प्रतीकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वाणि अङ्गानि — कर्मधारयः; प्रकाशीकृतानि सर्वाङ्गानि यस्य — बहुव्रीहिः (च्वि-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मड्डुकेन + असित → मड्डुकेनासित — सवर्णदीर्घसन्धिः; असित + ईक्षणा → असितेक्षणा — गुणसन्धिः
- समासः
- असिते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘मड्डुकेन’ तृतीया; ‘असितेक्षणा’ प्रथमा
- सन्धिः
- परिविद्ध्य + अङ्गैः → परिविद्ध्याङ्गैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परिविद्ध्य’ ल्यबन्तम् (मुद्रणे ‘द्ध्य’)
- विभक्तिः
- ‘मृदङ्गम्’ द्वितीया; ‘अङ्गैः’ तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पाश + अन्तर → पाशान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- भुजौ एव पाशौ — रूपककर्मधारयः; तयोः अन्तरे तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘पणवेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कलशीम् + अपविद्ध्य — मकारस्य स्वरे संयोगः; अपविद्ध्य + अन्या → अपविद्ध्यान्या — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘कलशीम्’ द्वितीया; ‘अपविद्ध्य’ ल्यबन्तम्; ‘अन्या’ प्रथमा
- सन्धिः
- पुर + ईश्वरीम् → पुरेश्वरीम् — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- अन्तःपुरस्य ईश्वरी — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — आङ्-पूर्वकात् ‘स्फुट्’ धातोः णिजन्तात् लिटि आम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्