रावणभवनस्य पुष्पकस्य पानशालायाः सुप्तस्त्रीणां च दर्शनम्

तस्य आलयवरिष्ठस्य मध्ये मारुतात्मजः हनुमान् विमलम् आयतं भवनश्रेष्ठं ददर्श। अर्धयोजनविस्तीर्णं, योजनम् आयतं, बहुभिः प्रासादैः संकुलं तत् राक्षसेन्द्रस्य भवनम् आसीत्। आयतलोचनां वैदेहीं सीतां मार्गमाणः अरिसूदनः हनुमान् सर्वतः परिचक्राम। उत्तमं राक्षसावासम् अवलोकयन् लक्ष्मीवान् सः राक्षसेन्द्रस्य निवेशनम् आससाद। तत् चतुर्विषाणैः त्रिविषाणैः च द्विरदैः परिक्षिप्तम्, असम्बाधम्, उद्यतायुधैः रक्षिभिः रक्ष्यमाणं च आसीत्। रावणस्य पत्नीभिः राक्षसीभिः, विक्रम्य आहृताभिः राजकन्याभिः च आवृतं तत् निवेशनं नक्रमकरतिमिङ्गिलझषैः आकुलं, वायुवेगेन आधूतं, पन्नगैः युक्तं सागरम् इव अदृश्यत। या लक्ष्मीः वैश्रवणे, चन्द्रे, हरिवाहने इन्द्रे च वसति, सा रम्या लक्ष्मीः रावणगृहे नित्यम् अनपायिनी आसीत्। कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च या ऋद्धिः, तादृशी ततः विशिष्टा वा ऋद्धिः रक्षसः गृहेषु आसीत्। सागरोपमया भवनस्य विस्तारः, तत्र वसतां भयङ्करत्वं, स्त्रीणां बाहुल्यं च युगपत् सूच्यते। ‘विक्रम्य आहृताभिः’ इति पदं रावणस्य बलात्कारस्वभावं पूर्वम् एव दर्शयति, यत् सर्गान्ते सीताविषये पुनः उद्घाट्यते। लोकपालानां सर्वेषां श्रीः एकत्र रावणगृहे सङ्गता — इति तस्य वैभवस्य पराकाष्ठा। अस्य सर्गस्य आरम्भः समीक्षितसंस्करणे सप्तमसर्गस्य आरम्भः एव; वुल्गेटे तु मध्ये पुष्पकस्य अन्यत् वर्णनम् अष्टमसर्गरूपेण प्रक्षिप्तम्। अतः ‘तस्य आलयवरिष्ठस्य’ इति पदं प्रत्यक्षं सप्तमसर्गस्य वेश्मजालं निर्दिशति। हनुमान् अत्र ‘लक्ष्मीवान्’ इति उच्यते — तस्य तेजः कान्तिः च अन्वेषणे अपि न म्लायति। सः केवलं पश्यति न, अपि तु ‘परिचक्राम’ — सर्वतः परिभ्रमति, यथा कोऽपि कोणः अपरीक्षितः न तिष्ठेत्। भवनस्य परिमाणं योजनेन उच्यते — एतत् मानुषभवनस्य मानं न, अपि तु नगरस्य इव। गजाः अपि चतुर्विषाणाः, त्रिविषाणाः च — सामान्याः द्विदन्ताः न; एवं सर्वत्र अतिमानुषं वैभवम्। रक्षिणः ‘उदायुधाः’ — सर्वदा सन्नद्धाः; अतः हनुमतः प्रवेशः साहसस्य कर्म। सागरोपमायां नक्राः मकराः तिमिङ्गिलाः च राक्षसीः रक्षिणः च सूचयन्ति, पन्नगाः च तेषां क्रौर्यम्। लक्ष्म्याः ‘अनपायिनी’ इति विशेषणम् अपि व्यङ्ग्यम् — सा लक्ष्मीः अधुना स्थिरा इव दृश्यते, किन्तु सीताहरणेन तस्याः अपायः आसन्नः। अष्टमनवमयोः श्लोकयोः लोकपालानां नामानि क्रमेण आगच्छन्ति — वैश्रवणः, चन्द्रः, इन्द्रः, कुबेरः, यमः, वरुणः। एतेषां सर्वेषां श्रियः एकत्र सङ्ग्रहः रावणेन दिग्विजयेन कृतः इति सूच्यते। तस्य गृहं केवलं वासस्थानं न, अपि तु जितानां लोकानां कोषः इव। हनुमान् एतत् सर्वं पश्यन् अपि विस्मयेन न विचलति; तस्य लक्ष्यं वैदेही एव। मुद्रणे ‘विमलम्’ इति पाठः, समीक्षिते ‘विपुलम्’; उभयोः अपि अर्थः सङ्गच्छते। राक्षसीनां राजकन्यानां च उल्लेखः अग्रे अन्तःपुरवर्णनस्य पूर्वसूचना; तत्र एव सीता भवेत् इति हनुमतः प्रथमा आशा।

तस्य हर्म्यस्य मध्ये स्थितं सुनिर्मितं बहुनिर्यूहसंयुक्तम् अन्यत् वेश्म पवनात्मजः ददर्श। तत् दिवि ब्रह्मणः अर्थे विश्वकर्मणा कृतं, सर्वरत्नविभूषितं पुष्पकं नाम दिव्यं विमानम् आसीत्। यत् कुबेरः परेण तपसा पितामहात् लेभे, तत् राक्षसेश्वरः कुबेरम् ओजसा जित्वा लेभे। ईहामृगैः समायुक्तैः, कार्तस्वरहिरण्मयैः सुकृतैः स्तम्भैः आचितं तत् श्रिया प्रदीप्तम् इव आसीत्। मेरुमन्दरसंकाशैः, अम्बरम् उल्लिखद्भिः इव शुभागारैः कूटागारैः सर्वतः समलंकृतम्; ज्वलनार्कप्रतीकाशैः अङ्गैः विश्वकर्मणा सुकृतं, हेमसोपानयुक्तं, चारुप्रवरवेदिकं च। काञ्चनैः स्फाटिकैः च जालवातायनैः युक्तम्, इन्द्रनीलमहानीलमणिमयीभिः प्रवरवेदिकाभिः शोभितम्। विचित्रेण विद्रुमेण, महाधनैः मणिभिः, निस्तुलाभिः मुक्ताभिः च खचितेन तलेन अभिविराजितम्। रक्तचन्दनेन तपनीयनिभेन सुपुण्यगन्धिना युक्तं तत् तरुणादित्यम् इव अभात्। विविधैः वराकारैः कूटागारैः समलंकृतं तत् दिव्यं पुष्पकं विमानं महाकपिः आरुरोह; तत्रस्थः सः सर्वतः पानभक्ष्यान्नसम्भवं गन्धम् अजिघ्रत्। अत्र एकोनविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। पुष्पकस्य हस्तान्तरक्रमः — ब्रह्मा, कुबेरः, रावणः — रावणस्य पराक्रमं, तस्य अधर्मं च युगपत् दर्शयति, यतः सः भ्रातुः एव विमानम् अहरत्। पूर्वयोः सर्गयोः यत् बहिः दृष्टं, तत् अधुना अन्तः प्रविश्य दृश्यते। स्तम्भेषु ईहामृगाः उत्कीर्णाः — एते वृकसदृशाः कल्पितमृगाः, ये प्रासादशिल्पे प्रायः दृश्यन्ते। ‘उल्लिखद्भिः इव अम्बरम्’ इति उत्प्रेक्षा कूटागाराणाम् उच्चत्वं दर्शयति — ते आकाशं लिखन्ति इव। विमानस्य तलम् अपि रत्नमयं — विद्रुमः, मणयः, मुक्ताः — इति कविः ऊर्ध्वात् अधः पर्यन्तं सर्वं वर्णयति: शिखराणि, स्तम्भाः, वेदिकाः, गवाक्षाः, सोपानानि, तलम्, गन्धः च। अन्ते हनुमान् तत् आरुरोह — अन्वेषकः अधुना शत्रोः परमरहस्यस्थानं प्रविष्टः। गन्धस्य उल्लेखः अग्रिमस्य दृश्यस्य भूमिका — पानशाला निकटे एव। तरुणादित्योपमा रक्तचन्दनस्य वर्णं, तेजः च युगपत् दर्शयति। समीक्षिते १७–१८ श्लोकयोः विद्रुमतलस्य चन्दनगन्धस्य च वर्णनं नास्ति; वुल्गेटे ते अधिकाः। हनुमतः आरोहणं साहसस्य सूचकम् — सः रावणस्य प्रियतमं वाहनं स्वयं आरोहति, यत्र रावणः अपि विश्राम्यति। पुष्पकस्य कथा उत्तरकाण्डे विस्तरेण कथ्यते; अत्र तस्याः संक्षेपः एव। हिन्दीव्याख्या ‘मुक्तावज्र’ इति पाठं ‘मोती, हीरे’ इति अनुवदति, येन मुद्रणस्य पाठः समर्थितः।

सः रूपवन्तम् अनिलम् इव सम्मूर्च्छितं दिव्यं गन्धम् अजिघ्रत्। सः गन्धः बन्धुः उत्तमं बन्धुम् इव तं महासत्त्वं ‘इत एहि’ इति उवाच इव, यत्र सः रावणः आसीत्। ततः प्रस्थितः कपिः महतीं शिवां शालां ददर्श, या रावणस्य कान्ता वरस्त्री इव अतिप्रिया आसीत्। सा मणिसोपानैः विकृता, हेमजालैः विराजिता, स्फाटिकैः आवृततला, दन्तैः अन्तरितरूपिका, मुक्तावज्रप्रवालैः रूप्यचामीकरैः मणिस्तम्भैः च विभूषिता आसीत्। समैः ऋजुभिः अत्युच्चैः स्तम्भैः पक्षैः इव सा दिवं सम्प्रस्थिता इव अदृश्यत। पृथिवीलक्षणाङ्कया महत्या कुथया आस्तीर्णा सा सराष्ट्रगृहा पृथिवी इव विस्तीर्णा आसीत्। मत्तविहगैः नादिता, दिव्यगन्धैः अधिवासिता, परार्ध्यास्तरणोपेता, रक्षोऽधिपेन निषेविता, अगुरुधूपेन धूम्रा, हंसपाण्डुरा, पत्रपुष्पोपहारैः कल्माषी इव सुप्रभा, मनसः मोदजननी, वर्णस्य प्रसाधिनी, शोकनाशिनी, श्रियः संजननी इव सा शाला आसीत्। रावणपालिता सा माता इव पञ्चभिः उत्तमैः इन्द्रियार्थैः पञ्च इन्द्रियाणि अतर्पयत्। ‘अयं स्वर्गः, अयं देवलोकः, इयम् इन्द्रस्य पुरी वा, परा सिद्धिः वा’ इति मारुतिः अमन्यत। तत्र ध्यायन्तः इव स्थिताः काञ्चनाः प्रदीपाः महाधूर्तैः द्यूते पराजिताः धूर्ताः इव अदृश्यन्त। दीपानां प्रकाशेन, रावणस्य तेजसा, भूषणानाम् अर्चिर्भिः च सा शाला प्रदीप्ता इव इति सः अमन्यत। त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। गन्धस्य बन्धुः इति उत्प्रेक्षा सुन्दरी — अन्वेषकस्य मार्गदर्शकः गन्धः एव अभवत्। निश्चलदीपानां द्यूतपराजितधूर्तैः उपमा अपूर्वा; रात्रेः निश्चलतां, दीपानां मौनं च सा सूचयति। शालायाः वर्णने कविः पञ्चानाम् इन्द्रियाणां विषयान् क्रमेण निर्दिशति — रूपं मणिस्तम्भेषु, शब्दः मत्तविहगेषु, गन्धः दिव्यधूपे, स्पर्शः आस्तरणेषु, रसः पानभक्ष्येषु। अतः ‘पञ्च पञ्चभिः उत्तमैः’ इति उक्तिः सार्था। माता यथा शिशुं सर्वैः तोषयति, तथा सा शाला आगतान् तर्पयति — इति उपमा वात्सल्यपूर्णा, किन्तु तस्याः पालकः रावणः इति विरोधः। पृथिवीलक्षणाङ्का कुथा — यस्यां राष्ट्राणि गृहाणि च चित्रितानि — मानचित्रम् इव; तत् पृथिव्याः उपमानं भवति। हनुमतः ‘स्वर्गः अयम्’ इति विस्मयः तस्य सरलतां दर्शयति — सः अपि मोहितः इव, तथापि स्वकार्यं न विस्मरति। अत्र ‘शिवाम्’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘शुभाम्’; अर्थः समानः। कुथायाः ‘आस्तीर्णाम्’ इत्यत्र मुद्रणे दीर्घसन्धिसूचकौ द्वौ अवग्रहौ (‘कुथयाऽऽस्तीर्णाम्’) — गीताप्रेसस्य प्रसिद्धा पद्धतिः। शालायाः वर्णनं स्त्रीवत् क्रियते — ‘कान्ताम् इव वरस्त्रियम्’ — अतः अग्रे स्त्रीणां दर्शनस्य भूमिका अत्र एव रचिता। सर्वम् इदं रावणस्य भोगस्य स्थानम्, यत्र सीतायाः उपस्थितिः असम्भवा इति हनुमान् शीघ्रम् एव अवगमिष्यति। गन्धः, दीपाः, कुथा, धूपः, स्तम्भाः — एते सर्वे शालायाः अङ्गानि, तेषु प्रत्येकं कविः पृथक् उपमया सजीवं करोति। एवं दीर्घं वर्णनम् अपि श्रोतुः कृते न नीरसं भवति। हनुमतः दृष्टिः अत्र चित्रकारस्य इव, किन्तु तस्य मनः अन्वेषणे एव स्थितम्।

ततः कपिः कुथासु आसीनं, नानावर्णाम्बरस्रजं, नानावेषविभूषितं वरनारीणां सहस्रम् अपश्यत्। अर्धरात्रे परिवृत्ते पाननिद्रावशं गतं, रात्रौ क्रीडित्वा उपरतं तत् स्त्रीसहस्रं तदा बलवत् प्रसुप्तम् आसीत्। निःशब्दभूषणं तत् प्रसुप्तं स्त्रीवृन्दं, यथा निःशब्दहंसभ्रमरं महत् पद्मवनं, तथा व्यरोचत। तासां संवृतदन्तानि, मीलिताक्षाणि, पद्मगन्धीनि सुयोषितां वदनानि मारुतिः अपश्यत्। तानि मुखानि, दिवसे प्रबुद्धानि पद्मानि रात्रौ पुनः संवृतपत्राणि इव, बभुः। ‘इमानि मुखपद्मानि मत्तषट्पदाः फुल्लानि अम्बुजानि इव नियतं पुनः पुनः प्रार्थयन्ते’ इति श्रीमान् महाकपिः उपपत्त्या अमन्यत, गुणतः तानि सलिलोद्भवैः समानि मेने च। ताभिः स्त्रीभिः विराजिता सा शाला ताराभिः शोभिता प्रसन्ना शारदी द्यौः इव शुशुभे। ताभिः परिवृतः राक्षसाधिपः अपि ताराभिः संवृतः श्रीमान् उडुपतिः इव शुशुभे। ‘याः ताराः पुण्यशेषेण अम्बरात् च्यवन्ते, ताः इमाः सर्वाः अत्र सङ्गताः’ इति हरिः तदा मेने। महतीनां शुभार्चिषां ताराणाम् इव तत्र योषितां प्रभावर्णप्रसादाः सुव्यक्तं विरेजुः। अत्र उपमानानि क्रमेण परिवर्तन्ते — पद्मवनं, पद्मानि, तारकाः — किन्तु सर्वत्र भावः एकः: सौन्दर्यम् अस्ति, चेतना तु निद्रया लुप्ता। पुण्यक्षये च्युताः ताराः इति कल्पना पुराणप्रसिद्धा — स्वर्गात् पतिताः जीवाः तारारूपेण। हनुमान् अत्र ‘उपपत्त्या’ अमन्यत — सः तर्केण निर्णयति, न केवलं भावेन; मुखानि पद्मसमानि गुणतः — गन्धेन, वर्णेन, संवृतत्वेन च। रावणस्य चन्द्रेण उपमा विशेषतः उल्लेखनीया — कविः शत्रोः अपि सौन्दर्यं तेजः च न निगूहति। एतत् वाल्मीकेः निष्पक्षतायाः लक्षणम्। स्त्रियः सहस्रम् इति सङ्ख्या — एतावत्सु मुखेषु एकं सीतायाः मुखम् अन्वेष्टव्यम्, अतः प्रत्येकं मुखं हनुमता सूक्ष्मं दृष्टम्। निद्रायाः वर्णनं ‘निःशब्द’ इति पदेन पुनः पुनः क्रियते — हंसाः भ्रमराः भूषणानि च निःशब्दाः; एवं रात्रेः गभीरता शान्तिः च चित्रिता। समीक्षिते ‘सुष्वाप’ इति क्रियापदं, मुद्रणे तु ‘प्रसुप्तम्’ इति विशेषणम् — वाक्यरचना भिन्ना, अर्थः समानः। मुखानां पद्मैः उपमा द्विविधा — प्रातः विकसितानि पद्मानि, रात्रौ संवृतानि च; सुप्तानां स्त्रीणां मुखानि संवृतपद्मानि। भ्रमराः तानि पुनः पुनः प्रार्थयन्ते इति हनुमतः कल्पना मुखानां सुगन्धं सूचयति। ताराभिः चन्द्रस्य, स्त्रीभिः रावणस्य उपमा — एतेन रावणः शालायाः केन्द्रम् इति दर्शितम्।

पानव्यायामकालेषु निद्रया उपहतचेतसः ताः स्त्रियः व्यावृत्तकचाः, पीनस्रजः, प्रकीर्णवरभूषणाः च आसन्। काश्चित् व्यावृत्ततिलकाः, काश्चित् उद्भ्रान्तनूपुराः, काश्चित् पार्श्वे गलितहाराः आसन्। अन्याः मुक्ताहारवृताः, काश्चित् प्रस्रस्तवाससः, व्याविद्धरशनादामाः, वाहिताः किशोर्यः इव श्रान्ताः आसन्। अन्याः अकुण्डलधराः, विच्छिन्नमृदितस्रजः, गजेन्द्रमृदिताः महावने फुल्लाः लताः इव आसन्। कासाञ्चित् स्तनमध्येषु उद्गताः चन्द्रांशुकिरणाभाः हाराः सुप्ताः हंसाः इव बभुः। अपरासां वैदूर्यमयाः हाराः कादम्बाः पक्षिणः इव, अन्यासां हेमसूत्राणि चक्रवाकाः इव अभवन्। हंसकारण्डवोपेताः, चक्रवाकोपशोभिताः, जघनैः पुलिनैः इव युक्ताः ताः आपगाः इव रेजुः। किङ्किणीजालानि यासां संकाशाः, हेमविपुलाम्बुजाः, भावाः यासां ग्राहाः, यशः यासां तीरम् — ताः सुप्ताः नद्यः इव आबभुः। कासाञ्चित् मृदुषु अङ्गेषु कुचाग्रेषु च संस्थिताः भूषणराजयः भूषणानि इव बभूवुः। कासाञ्चित् अंशुकान्ताः मुखमारुतेन कम्पिताः वक्त्राणाम् उपरि पुनः पुनः व्याधूयन्ते स्म; ते नानावर्णसुवर्णानां पत्नीनां वक्त्रमूलेषु उद्धूताः पताकाः इव रेजिरे। शुभार्चिषां योषितां कुण्डलानि मुखमारुतसंकम्पैः मन्दं मन्दं ववल्गुः। प्रकृत्या सुरभिः सुखः शर्करासवगन्धी तासां वदननिःश्वासः तदा रावणं सिषेवे। अत्र नदीरूपकं विस्तृतम् — हाराः हंसाः, जघनानि पुलिनानि, भावाः ग्राहाः, यशः तीरम्। निद्रायां शिथिलानां भूषणानां वर्णनं कविः सौन्दर्यदृष्ट्या करोति, न तु निन्दया; हनुमतः दृष्टिः अपि निर्विकारा इति अग्रे स्पष्टं भविष्यति। अत्र स्त्रीणां श्रमस्य कारणं ‘पानव्यायामकालेषु’ इति उक्तम् — पानं नृत्यं क्रीडा च। किशोरीणां वडवानाम् उपमा तासां श्रान्तिं, शिथिलाङ्गत्वं च दर्शयति। गजेन्द्रमृदितलतोपमा तु करुणां जनयति — सुन्दराः अपि ताः मर्दिताः इव। हाराणां पक्षिभिः उपमा वर्णभेदेन क्रियते — श्वेताः मुक्ताहाराः हंसाः, नीलाः वैदूर्यहाराः कादम्बाः, पीतानि हेमसूत्राणि चक्रवाकाः। एषा सूक्ष्मा वर्णविवेचना कवेः चित्रकारदृष्टिं प्रकटयति। अंशुकान्तानां पताकाभिः उपमा — निःश्वासेन कम्पिताः ते पताकाः इव। अन्ते निःश्वासस्य गन्धः रावणं सेवते — स्त्रीणां सेवा निद्रायाम् अपि न विरमति, इति उत्प्रेक्षा। पञ्चपञ्चाशे श्लोके मुद्रणे ‘मुखमारुतसंकम्पैः’, समीक्षिते ‘संसर्गात्’। नदीरूपके ‘यशस्तीराः’ इति विशेषणं ध्यानार्हम् — नद्याः तीरं यथा तस्याः सीमा, तथा यशः एव तासां स्त्रीणां मर्यादा। एवं कविः ताः निन्दति न, अपितु तासां गौरवं रक्षति। ‘भूषणराजयः भूषणानि इव’ इति उक्तौ अलङ्काराणां चिह्नानि अपि अलङ्काराः इव — इति सौन्दर्यस्य पराकाष्ठा। अस्मिन् भागे कवेः दृष्टिः क्रमेण सूक्ष्मा भवति — प्रथमं केशाः तिलकानि नूपुराणि, ततः हाराः वासांसि रशनाः, ततः अङ्गेषु भूषणचिह्नानि, अन्ते निःश्वासस्य गन्धः अपि। एतत् सर्वं हनुमान् सीतायाः अन्वेषणे पश्यति, यतः सीता अपि एतासु मध्ये सुप्ता भवेत् इति तस्य आशङ्का। अतः एतस्य सूक्ष्मस्य निरीक्षणस्य प्रयोजनं कार्यम् एव, न कौतूहलम्।

काश्चित् रावणयोषितः रावणस्य आननम् इति शङ्कमानाः सपत्नीनां मुखानि पुनः पुनः उपाजिघ्रन्। रावणे अत्यर्थं सक्तमनसः अस्वतन्त्राः ताः वरस्त्रियः तदा सपत्नीनां प्रियम् एव आचरन्। अन्याः प्रमदाः पारिहार्यविभूषितान् बाहून्, रम्याणि अंशुकानि च उपधाय तत्र शिश्यिरे। अन्या अन्यस्याः वक्षसि, काचित् तस्याः भुजे, अपरा अन्यस्याः अङ्के, अपरा तस्याः कुचयोः शिरः निधाय सुप्ता। ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठानि परस्परं समाश्रिताः, परस्परनिविष्टाङ्ग्यः, मदस्नेहवशानुगाः, अङ्गसंस्पर्शात् प्रीयमाणाः, एकीकृतभुजाः सर्वाः सुमध्यमाः योषितः तत्र सुषुपुः। अन्योन्यभुजसूत्रेण ग्रथिता सा स्त्रीमाला सूत्रे ग्रथिता मत्तषट्पदा माला इव शुशुभे। माधवे मासि वायुसेवनात् फुल्लानां लतानां परस्परं मालावत् ग्रथितं, संसक्तकुसुमोच्चयं, प्रतिवेष्टितसुस्कन्धम्, अन्योन्यभ्रमराकुलं, उद्धूतं वनम् इव रावणस्य तत् स्त्रीवनम् आसीत्। उचितेषु स्थानेषु स्थितानाम् अपि तासां भूषणाङ्गाम्बरस्रजां विवेकः तदा कर्तुं न शक्यः आसीत् — इति टिप्पण्यां भ्रान्तिमान् अलङ्कारः उक्तः। रावणे सुखेन संविष्टे ज्वलन्तः काञ्चनाः दीपाः विविधप्रभाः ताः स्त्रियः अनिमेषाः इव प्रेक्षन्ते स्म। स्त्रीवनस्य रूपकं सूक्ष्मम् — स्त्रियः लताः, भुजाः स्कन्धाः, केशपुष्पाणि कुसुमानि, निःश्वासः वायुः। दीपानां ‘प्रेक्षन्तः’ इति उत्प्रेक्षा हनुमतः एव दृष्टिं प्रतिबिम्बयति। सपत्नीमुखस्य रावणमुखभ्रान्त्या आघ्राणं — अत्र स्त्रीणां रावणे अनुरागस्य आधिक्यं, निद्रामदयोः प्रभावः च सूच्यते; हिन्दीव्याख्या अपि तत् एव स्पष्टयति। ‘अस्वतन्त्राः’ इति पदं ताः रावणस्य वशगाः इति दर्शयति। शयनस्य वर्णनं — वक्षः, भुजः, अङ्कः, कुचौ — परस्परस्य उपधानम्; एवं सर्वाः एकीकृताः, यथा एका माला। मालोपमा, लतावनरूपकं च क्रमेण वर्धते — प्रथमं सूत्रे ग्रथिता माला, ततः वायुकम्पितं वसन्तवनम्। भ्रमराः केशेषु पुष्पेषु च आकृष्टाः। अस्मिन् संमिश्रणे कस्याः किं भूषणम् इति विवेकः अशक्यः — एषः एव भ्रान्तिमान् अलङ्कारः, यः टिप्पण्यां निर्दिष्टः। षष्टितमे श्लोके मुद्रणे ‘अपरा कुचौ’, समीक्षिते ‘भुजौ’। अन्ते दीपाः अपि अनिमेषाः ताः पश्यन्ति — इति हनुमतः एकाकिनः जागरणस्य सङ्केतः। सर्वे निद्रिताः, केवलं दीपाः हनुमान् च जाग्रतः — अयं विरोधः दृश्यस्य नाटकीयतां वर्धयति। स्त्रीणां परस्परं ग्रथनं तासां सख्यम्, एकस्मिन् एव पत्यौ सर्वासां स्नेहं च सूचयति; सपत्नीनां प्रियाचरणम् अपि तत् एव दर्शयति। रावणस्य अन्तःपुरे कलहः न, अपि तु सौहार्दम् — एतत् अपि तस्य ऐश्वर्यस्य अङ्गम्। तथापि एतस्मिन् सुखसमुदाये सीता नास्ति, अतः हनुमतः अन्वेषणं अग्रे प्रवर्तते।

राजर्षीणां विप्राणां दैत्यानां गन्धर्वाणां रक्षसां च कन्याः तस्य कामवशं गताः पत्न्यः अभवन्। युद्धकामेन रावणेन ताः सर्वाः स्त्रियः हृताः, काश्चित् तु मदनेन मोहिताः समदाः स्वयम् आगताः। तत्र काचित् अपि प्रमदा बलात् न लब्धा — वीर्योपपन्नेन गुणेन एव लब्धाः; वरार्हां जनकात्मजां विना काचित् अन्यकामा अन्यपूर्वा वा न आसीत्। न काचित् अकुलीना, हीनरूपा, अदक्षिणा, अनुपचारयुक्ता, हीनसत्त्वा, कान्तस्य अकामनीया वा तस्य भार्या अभवत्। ततः साधुबुद्धेः हरीश्वरस्य बुद्धिः बभूव — ‘यथा इमाः महाराक्षसराजभार्याः, तथा यदि राघवधर्मपत्नी अपि स्यात्, तर्हि अस्य सुजातं भवेत्।’ पुनः आत्तरूपः सः अचिन्तयत् — ‘ध्रुवं सीता गुणतः विशिष्टा; अथ अयं महात्मा लङ्केश्वरः अस्यां कष्टम् अनार्यं कर्म कृतवान्।’ अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः उपजातिवृत्ते। अत्र हनुमतः चिन्तनं द्विधा प्रवर्तते। प्रथमं सः रावणस्य पत्नीनां स्वरूपं विवेचयति — ताः सर्वाः स्वेच्छया, रावणस्य गुणेन आकृष्टाः, कुलीनाः, रूपवत्यः, दक्षाः, सत्त्ववत्यः; सीता एव एका अन्यपूर्वा, बलात् हृता च। अतः सीतायाः हरणं रावणस्य अन्येभ्यः विवाहेभ्यः सर्वथा भिन्नम्। ततः सः सदिच्छया चिन्तयति — यदि सीता अपि पत्या सह तथा सुखेन वसेत्, तर्हि रावणस्य कल्याणं स्यात्; अर्थात् सीतायाः प्रत्यर्पणम् एव रावणस्य हितम्। अन्ते ‘आत्तरूपः’ सन् — स्वस्थचित्तः भूत्वा — सः निश्चिनोति: सीता गुणैः सर्वाभ्यः विशिष्टा, रावणः तु तस्यां अनार्यं कर्म कृतवान्। ‘महात्मा’ इति रावणविषये विशेषणं व्यङ्ग्येन प्रयुक्तम् — महान् अपि सः नीचं कर्म अकरोत्। ‘युद्धकामेन हृताः’ इति श्लोकः समीक्षिते नास्ति, अत्र वुल्गेटमात्रः; सः ‘न प्रसह्य लब्धाः’ इत्यनेन अग्रिमेण श्लोकेन सह ईषत् विरुध्यते, तत् च मुद्रणस्य स्वरूपम्। ‘राघवधर्मपत्नी’ इति पदेन हनुमान् सीतायाः धर्मपत्नीत्वं दृढीकरोति — सा रामस्य धर्मेण परिणीता, अतः रावणस्य तां प्रति आकर्षणं धर्मविरुद्धम्। एवं सर्गः वैभवस्य दीर्घवर्णनात् धर्मचिन्तनं प्रति प्रवर्तते।