संस्थितः
८.१
स्थितः, अवस्थितः
- सन्धिः
- पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणः च — ‘संस्थितो महद्विमानम्’
- समासः
- समासः नास्ति — सम्-उपसर्गपूर्वकात् ‘स्था’ धातोः क्त
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कपिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुन्दरकाण्डम् — अष्टमः सर्गः
पुनः पुष्पकविमानदर्शनम्
भवनमध्ये स्थितस्य हनुमतः महाविमानदर्शनम्, विश्वकर्मकृतस्य तस्य अप्रमेयता, मनोगामित्वं, भूतगणैः वाह्यमानत्वं च
रावणभवनस्य मध्ये स्थितः धीमान् पवनात्मजः मणिरत्नचित्रितं प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमं महाविमानं पुनः ददर्श। तत् विश्वकर्मणा स्वयं ‘साधु’ इति कृतम्, अप्रमेयप्रतिकारम्, वायुपथे प्रतिष्ठितम्, आदित्यपथस्य लक्ष्म इव व्यराजत। तत्र किञ्चित् अपि अयत्नकृतं, महार्घरत्नरहितं वा न आसीत्; सुरेषु अपि तादृशाः विशेषाः न आसन्। तपःसमाधानपराक्रमैः अर्जितं तत् मनसः इच्छया चरति, मारुततुल्यगामि, दुरासदं च; पुण्यकृतां महर्द्धिनां यशस्विनां महात्मनाम् आनन्दस्य आलयः इव। शरदिन्दुनिर्मलं विचित्रकूटं तत् गिरेः शिखरम् इव भाति; कुण्डलशोभिताननाः महाशनाः व्योमचराः भूतगणाः सहस्रशः तत् वहन्ति। वसन्तपुष्पोत्करचारुदर्शनं तत् उत्तमं पुष्पकं वानरवीरसत्तमः ददर्श।
१महाविमानस्य दर्शनं, विश्वकर्मणः कृतिः
१स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो महद्विमानं मणिरत्नचित्रितम्।
प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमं ददर्श धीमान्पवनात्मजः कपिः॥
२तदप्रमेयप्रतिकारकृत्रिमं कृतं स्वयं साध्विति विश्वकर्मणा।
दिवं गते वायुपथे प्रतिष्ठितं व्यराजतादित्यपथस्य लक्ष्म तत्॥
३न तत्र किंचिन्न कृतं प्रयत्नतो न तत्र किंचिन्न महार्घरत्नवत्।
न ते विशेषा नियताः सुरेष्वपि न तत्र किंचिन्न महाविशेषवत्॥
रावणस्य भवनस्य मध्ये संस्थितः धीमान् पवनात्मजः कपिः मणिरत्नैः चित्रितं, प्रतप्तजाम्बूनदमयैः जालैः कृत्रिमं तत् महाविमानं पुनः ददर्श। तस्य प्रतिकारः अप्रमेयः; विश्वकर्मा स्वयं ‘साधु’ इति मत्वा तत् अकरोत्। दिवं गतं वायुपथे प्रतिष्ठितं तत् आदित्यपथस्य चिह्नम् इव व्यराजत। तत्र किञ्चित् अपि वस्तु प्रयत्नं विना न कृतम्, किञ्चित् अपि महार्घरत्नरहितं न आसीत्। ये विशेषाः तत्र आसन्, ते सुराणां विमानेषु अपि न नियताः; तत्र किञ्चित् अपि महाविशेषरहितं न आसीत्। पूर्वसर्गे पुष्पकस्य बाह्यरूपं वर्णितम्; अस्मिन् सर्गे तस्य निर्माणस्य अलौकिकत्वं, दैवी उत्पत्तिः च उच्यते। ‘न ... न’ इति निषेधानां पुनरावृत्त्या कविः तस्य सर्वाङ्गपूर्णतां दृढीकरोति। विश्वकर्मा देवानां शिल्पी; सः पुष्पकं ब्रह्मणः कृते निर्मितवान्, ब्रह्मा तत् कुबेराय दत्तवान्, रावणः च कुबेरं जित्वा तत् अहरत् — इति कथा अग्रिमे सर्गे स्पष्टम् उच्यते। ‘आदित्यपथस्य लक्ष्म’ इति उपमया विमानस्य उच्चता तेजः च युगपत् सूच्यते।
Standing in the middle of Rāvaṇa's palace, the wise monkey, son of the Wind, looked again at that great aerial car, bright with gems and jewels and wrought with lattices of refined gold. Its workmanship was beyond measure; Viśvakarman himself had made it and judged it well made. Risen into the sky and set in the path of the wind, it shone like a mark set upon the path of the sun, lofty and radiant at once. Nothing in it had been made without great effort, nothing lacked precious jewels; its excellences were not found even in the cars of the gods, and there was nothing in it without some great distinction. The last sarga described Puṣpaka's outward form; this one tells of its marvellous making and its divine origin. By repeating "nothing… without", the poet insists that it was perfect in every part. Viśvakarman is the craftsman of the gods; he made Puṣpaka for Brahmā, Brahmā gave it to Kubera, and Rāvaṇa conquered Kubera and seized it — a story the next sarga tells plainly.
२मनोगामित्वं, भूतगणैः वहनं, वसन्तसमा शोभा
४तपःसमाधानपराक्रमार्जितं मनःसमाधानविचारचारिणम्।
अनेकसंस्थानविशेषनिर्मितं ततस्ततस्तुल्यविशेषनिर्मितम्॥
५मनः समाधाय तु शीघ्रगामिनं दुरासदं मारुततुल्यगामिनम्।
महात्मनां पुण्यकृतां महर्द्धिनां यशस्विनामग्र्यमुदामिवालयम्॥
६विशेषमालम्ब्य विशेषसंस्थितं विचित्रकूटं बहुकूटमण्डितम्।
मनोऽभिरामं शरदिन्दुनिर्मलं विचित्रकूटं शिखरं गिरेर्यथा॥
७वहन्ति यत्कुण्डलशोभितानना महाशना व्योमचरानिशाचराः।
विवृत्तविध्वस्तविशाललोचना महाजवा भूतगणाः सहस्रशः॥
८वसन्तपुष्पोत्करचारुदर्शनं वसन्तमासादपि चारुदर्शनम्।
स पुष्पकं तत्र विमानमुत्तमं ददर्श तद्वानरवीरसत्तमः॥
तत् विमानं तपसा, समाधानेन, पराक्रमेण च अर्जितम्; मनसः समाधानानुसारं विचारेण चरति; अनेकैः संस्थानविशेषैः निर्मितं, ततस्ततः तुल्यविशेषैः रचितं च। मनः समाधाय शीघ्रं गच्छति, मारुततुल्यवेगम्, अन्यैः दुरासदम्; पुण्यकृतां महर्द्धिनां यशस्विनां महात्मनाम् आनन्दस्य श्रेष्ठः आलयः इव। विशेषम् आलम्ब्य व्योमविशेषे संस्थितं, बहुकूटमण्डितं, विचित्रकूटं, मनोऽभिरामं, शरदिन्दुनिर्मलं च तत् गिरेः शिखरम् इव अभात्। कुण्डलशोभिताननाः, महाशनाः, व्योमचराः, निशाचराः, विवृत्तविध्वस्तविशाललोचनाः, महाजवाः भूतगणाः सहस्रशः तत् वहन्ति स्म। वसन्तपुष्पोत्करैः चारुदर्शनं, वसन्तमासात् अपि चारुदर्शनं तत् उत्तमं पुष्पकं विमानं वानरवीरसत्तमः तत्र ददर्श। अयं सर्गः अष्टभिः एव श्लोकैः समाप्यते, सर्वे च वंशस्थवृत्ते। पुष्पकं रावणस्य तपसः पराक्रमस्य च फलम्, तत् भूतगणैः वाह्यते — एतत् तस्य शक्तेः प्रतीकम्। अन्ते ‘वसन्तमासात् अपि चारुदर्शनम्’ इति व्यतिरेकः — उपमेयम् उपमानात् अधिकम्। ‘मनःसमाधानविचारचारिणम्’ इति पदेन विमानस्य विशेषः उच्यते — तत् स्वामिनः मनसः इच्छया एव चलति, न अन्येन यन्त्रेण। हनुमान् अपि मारुतात्मजः, पुष्पकम् अपि मारुततुल्यगामि — इति सूक्ष्मं साम्यम्।
It had been won by austerity, by concentration and by valour, and it went wherever its master's mind resolved; it was built with many kinds of structure, each part matched in excellence to the rest. Set on its course by the mind, it moved swiftly, as fast as the wind, hard for others to approach — like the highest home of joy for great souls, the meritorious, the prosperous and the renowned. Resting on a special course in a particular region of the sky, adorned with many pinnacles, charming to the mind and spotless as the autumn moon, it looked like a mountain summit with wondrous peaks. Thousands of spirits bore it, their faces bright with earrings, great eaters, rangers of the sky and of the night, with rolling, wild, wide eyes and tremendous speed. There the best of monkey heroes saw the splendid car Puṣpaka, lovely with heaps of spring flowers, lovelier to look upon even than the month of spring. Puṣpaka is the fruit of Rāvaṇa's austerity and valour, and it is carried by hosts of spirits — an emblem of his power. At the end the car is said to be lovelier than spring itself: the thing compared surpasses what it is compared with. It moves by the will of its master's mind, not by any machine. And there is a quiet likeness here: Hanumān is the son of the Wind, and Puṣpaka too moves as swiftly as the wind.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
महद्विमानम्
८.१
विशालं व्योमयानम्
- सन्धिः
- महत् + विमानम् → महद्विमानम् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- महत् च तत् विमानम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
मणिरत्नचित्रितम्
८.१
मणिभिः रत्नैः च विचित्रितम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मणयः रत्नानि च — द्वन्द्वः; तैः चित्रितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विमानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमम्
८.१
तप्तसुवर्णमयैः गवाक्षैः रचितम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रतप्तं जाम्बूनदम् — कर्मधारयः; तस्य जालानि — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः कृत्रिमम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
तदप्रमेयप्रतिकारकृत्रिमम्
८.२
तत् विमानम्, यस्य रचना अपरिमेया
- सन्धिः
- तत् + अप्रमेय → तदप्रमेय — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- अप्रमेयः प्रतिकारः (रचनाविशेषः) यस्य, तेन कृत्रिमम् — बहुव्रीहिगर्भः समासः
- विभक्तिः
- ‘तत्’ प्रथमा; समस्तपदं प्रथमा, एकवचनम्
साध्विति
८.२
‘सुन्दरम्’ इति मत्वा
- सन्धिः
- साधु + इति → साध्विति — यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘साधु’ अव्ययवत् प्रयुक्तम्, ‘इति’ अव्ययम्
व्यराजतादित्यपथस्य
८.२
सूर्यमार्गस्य (चिह्नम् इव) अशोभत
- सन्धिः
- व्यराजत + आदित्य → व्यराजतादित्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आदित्यस्य पन्थाः — षष्ठीतत्पुरुषः (पथिन् → पथ)
- विभक्तिः
- ‘व्यराजत’ लङ्, आत्मनेपदम्; ‘आदित्यपथस्य’ षष्ठी, एकवचनम्
किंचिन्न
८.३
किमपि न
- सन्धिः
- किञ्चित् + न → किंचिन्न — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘किञ्चित्’ अव्ययम्, ‘न’ निषेधार्थकम्
महार्घरत्नवत्
८.३
बहुमूल्यरत्नयुक्तम्
- सन्धिः
- महा + अर्घ → महार्घ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- महान् अर्घः येषां तानि रत्नानि — बहुव्रीहिः; तानि अस्य सन्ति इति मतुप्-अर्थे वतुप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सुरेष्वपि
८.३
देवानां (विमानेषु) अपि
- सन्धिः
- सुरेषु + अपि → सुरेष्वपि — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्; ‘अपि’ अव्ययम्
तपःसमाधानपराक्रमार्जितम्
८.४
तपसा, चित्तैकाग्र्येण, वीर्येण च प्राप्तम्
- सन्धिः
- पराक्रम + अर्जितम् → पराक्रमार्जितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; तपः इति विसर्गः अविकृतः
- समासः
- तपः समाधानं पराक्रमः च — द्वन्द्वः; तैः अर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्
मनःसमाधानविचारचारिणम्
८.४
स्वामिनः मनसः निश्चयानुसारं चलत्
- सन्धिः
- मनः + समाधान — विसर्गः अविकृतः
- समासः
- मनसः समाधानम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन विचारः; तेन चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गवत् प्रयुक्तम्
ततस्ततस्तुल्यविशेषनिर्मितम्
८.४
इतस्ततः समानैः विशेषैः रचितम्
- सन्धिः
- ततः + ततः → ततस्ततः — विसर्गस्य सकारः; ततः + तुल्य → ततस्तुल्य — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- तुल्याः विशेषाः — कर्मधारयः; तैः निर्मितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्
शीघ्रगामिनम्
८.५
वेगेन गच्छन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शीघ्रं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
मारुततुल्यगामिनम्
८.५
वायुवेगेन गच्छन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मारुतेन तुल्यम् — तृतीयातत्पुरुषः; तथा गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
महर्द्धिनाम्
८.५
महैश्वर्यवताम्
- सन्धिः
- महा + ऋद्धि → महर्द्धि — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्)
- समासः
- महती ऋद्धिः येषां ते — बहुव्रीहिः (इनि-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
यशस्विनामग्र्यमुदामिवालयम्
८.५
कीर्तिमताम् आनन्दस्य श्रेष्ठं निवासम् इव
- सन्धिः
- यशस्विनाम् + अग्र्य — मकारस्य स्वरे संयोगः; मुदाम् + इव + आलयम् → मुदामिवालयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मुदाम् आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘यशस्विनाम्’ षष्ठी, बहुवचनम्; ‘अग्र्यम्’ ‘आलयम्’ द्वितीया
विशेषमालम्ब्य
८.६
गतिविशेषम् आश्रित्य
- सन्धिः
- विशेषम् + आलम्ब्य → विशेषमालम्ब्य — मकारस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — आङ्-पूर्वकात् ‘लम्ब्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- ‘विशेषम्’ द्वितीया; ‘आलम्ब्य’ अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
शरदिन्दुनिर्मलम्
८.६
शरत्कालीनचन्द्रवत् विमलम्
- सन्धिः
- शरत् + इन्दु → शरदिन्दु — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- शरदः इन्दुः — षष्ठीतत्पुरुषः; सः इव निर्मलम् — उपमानकर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
मनोऽभिरामम्
८.६
चित्तहारि
- सन्धिः
- मनः + अभिरामम् → मनोऽभिरामम् — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च (ऽ)
- समासः
- मनसः अभिरामम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
गिरेर्यथा
८.६
पर्वतस्य (शिखरम्) इव
- सन्धिः
- गिरेः + यथा → गिरेर्यथा — विसर्गस्य रेफः (घोषवर्णे परे)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘गिरेः’ षष्ठी, एकवचनम्; ‘यथा’ अव्ययम्
यत्कुण्डलशोभितानना
८.७
यत् वहन्ति, ते कुण्डलालङ्कृतमुखाः
- सन्धिः
- यत् + कुण्डल → यत्कुण्डल — सन्धिकार्यं नास्ति; शोभित + आनना → शोभितानना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कुण्डलैः शोभितानि आननानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘यत्’ द्वितीया (कर्म); ‘कुण्डलशोभिताननाः’ प्रथमा, बहुवचनम्
व्योमचरानिशाचराः
८.७
आकाशगामिनः रात्रिचराः
- सन्धिः
- व्योमचराः + निशाचराः → व्योमचरा निशाचराः — विसर्गलोपः (मुद्रणे संयुक्तम्)
- समासः
- व्योम्नि चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः; निशायां चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
विवृत्तविध्वस्तविशाललोचनाः
८.७
परिवर्तितैः विकृतैः विपुलैः नेत्रैः युक्ताः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विवृत्तानि विध्वस्तानि विशालानि लोचनानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘भूतगणाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
भूतगणाः
८.७
भूतानां समूहाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भूतानां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
वसन्तपुष्पोत्करचारुदर्शनम्
८.८
वसन्तपुष्पराशिभिः सुन्दरदर्शनम्
- सन्धिः
- पुष्प + उत्कर → पुष्पोत्कर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वसन्तस्य पुष्पाणि — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषाम् उत्करः; तेन चारु दर्शनं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
वसन्तमासादपि
८.८
वसन्तमासात् अपि (अधिकम्)
- सन्धिः
- वसन्तमासात् + अपि → वसन्तमासादपि — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- वसन्तः मासः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने); ‘अपि’ अव्ययम्
वानरवीरसत्तमः
८.८
वानरवीरेषु श्रेष्ठः (हनुमान्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वानराणां वीराः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्