- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वेश्मजालं बलवान्’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- वेश्मनां जालम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वेश्मजालम्’)
सुन्दरकाण्डम् — सप्तमः सर्गः
रावणभवनस्य पुष्पकविमानस्य च वर्णनम्
वेश्मजालदर्शनम्, लङ्काधिपतेः गृहाणि, पुष्पकविमानस्य शोभा, कृत्रिमाः पक्षिणः गजाः लक्ष्मीः च, सीताम् अदृष्ट्वा हनुमतः दुःखम्
बलवान् हनुमान् रावणस्य निवेशने वैदूर्यसुवर्णजालैः अलंकृतं वेश्मजालं ददर्श, यत् प्रावृषि विद्युत्पिनद्धं मेघजालम् इव भाति स्म। तत्र शङ्खायुधचापशालाः, वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः, देवासुरैः अपि पूजितानि स्वबलार्जितानि गृहाणि च आसन् — मयेन साक्षात् निर्मितानि इव। ततः सः मेघसमं काञ्चनचारुरूपम् अप्रतिरूपं पुष्पकं नाम महाविमानं ददर्श। तस्य भूमिः पर्वतराजिपूर्णा, शैलाः वृक्षपूर्णाः, वृक्षाः पुष्पपूर्णाः, पुष्पाणि केसरपूर्णानि कृतानि — इति एकावलीक्रमेण कविः वर्णयति। तत्र वैदूर्यमयाः विहङ्गाः, रत्नमयाः भुजङ्गाः, जात्याः तुरगाः, गजैः अभिषिच्यमाना पद्महस्ता लक्ष्मीः च निर्मिताः। एतत् सर्वं दृष्ट्वा सविस्मयः अपि कपिः दशमुखबाहुपालितां पुरीं चरन् पतिगुणवेगनिर्जितां सीतां न अपश्यत्, अतः तस्य मनः अतिदुःखितम् अभवत्।
१वेश्मजालस्य शालानां गृहाणां च दर्शनम्
१स वेश्मजालं बलवान्ददर्श व्यासक्तवैदूर्यसुवर्णजालम्।
यथा महत्प्रावृषि मेघजालं विद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम्॥
२निवेशनानां विविधाश्च शालाः प्रधानशङ्खायुधचापशालाः।
मनोहराश्चापि पुनर्विशाला ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः॥
३गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि।
सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि॥
४तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि।
महीतले सर्वगुणोत्तराणि ददर्श लंकाधिपतेर्गृहाणि॥
बलवान् हनुमान् रावणस्य निवेशने वेश्मानां जालं ददर्श, यत्र वैदूर्यसुवर्णमयानि गवाक्षजालानि आसक्तानि आसन्। तत् प्रावृषि विद्युद्भिः पिनद्धं विहङ्गसहितं महत् मेघजालम् इव अशोभत। तत्र विविधाः शालाः आसन् — मुख्याः शङ्खशालाः, आयुधशालाः, चापशालाः च; पर्वतसदृशेषु वेश्मसु मनोहराः विशालाः चन्द्रशालाः च। नानावसुभिः राजितानि, देवैः असुरैः च सुपूजितानि, सर्वदोषैः परिवर्जितानि गृहाणि रावणेन स्वबलेन अर्जितानि आसन्। तानि प्रयत्नेन समाहितानि, साक्षात् मयेन निर्मितानि इव प्रतीयन्ते स्म। लङ्काधिपतेः तानि गृहाणि महीतले सर्वगुणैः उत्तराणि इति कपिः अपश्यत्। अस्मिन् सर्गे प्रथमाः श्लोकाः दीर्घवृत्ते निबद्धाः; शब्दानां पुनरावृत्त्या — जालम्, शालाः, इति अन्त्यपदानां साम्येन — कविः वैभवस्य बाहुल्यं श्रोतुः कर्णे अपि स्थापयति। ‘स्वबलार्जितानि’ इति पदं सूचयति यत् एतत् ऐश्वर्यं रावणेन पराक्रमेण हृतम्। मयः दानवानां शिल्पी, यस्य निर्माणकौशलं प्रसिद्धम्; तस्य उपमया भवनानां अलौकिकत्वं सूच्यते। चन्द्रशालाः नाम भवनानाम् उपरि स्थिताः अट्टालिकाः, याः ज्योत्स्नायां विहाराय कल्प्यन्ते। हनुमान् एतत् सर्वं सीतायाः अन्वेषणे एव पश्यति, न विस्मयाय।
In Rāvaṇa's palace the mighty Hanumān saw a whole cluster of mansions hung with lattices of beryl and gold, like a great mass of rain-clouds laced with lightning and full of birds. There were halls of many kinds — the chief halls for conches, the armouries and the halls of bows — and on top of the mountain-like mansions charming and spacious moon-terraces, open to the sky for pleasure in the moonlight. The monkey saw houses adorned with every kind of wealth, honoured even by gods and asuras, free of every flaw, and won by Rāvaṇa through his own strength; they had been built with great care, as if by Maya himself, the famous craftsman of the dānavas, and the dwellings of the lord of Laṅkā that he saw surpassed every other on earth in every excellence. The poet opens this sarga in a long metre, and by repeating the same words at the ends of lines he makes the abundance of wealth ring in the listener's ear. "Won by his own strength" means that this wealth was seized by Rāvaṇa through force. Hanumān looks at all this only in his search for Sītā, not in wonder.
२पुष्पकविमानस्य दर्शनं, तस्य रचनायाः वर्णनम्
५ततो ददर्शोच्छ्रितमेघरूपं मनोहरं काञ्चनचारुरूपम्।
रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपं गृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम्॥
६महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णं श्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम्।
नानातरूणां कुसुमावकीर्णं गिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम्॥
७नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं तडिद्भिरम्भोधरमर्च्यमानम्।
हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतं विमानम्॥
८यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम्।
ददर्श युक्तीकृतचारुमेघचित्रं विमानं बहुरत्नचित्रम्॥
९मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः।
वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाः पुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम्॥
१०कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पाण्यपि पुष्कराणि।
पुनश्च पद्मानि सकेसराणि वनानि चित्राणि सरोवराणि॥
११पुष्पाह्वयं नाम विराजमानं रत्नप्रभाभिश्च विघूर्णमानम्।
वेश्मोत्तमानामपि चोच्चमानं महाकपिस्तत्र महाविमानम्॥
ततः कपिः राक्षसाधिपस्य आत्मबलानुरूपं गृहोत्तमं ददर्श — उच्छ्रितमेघरूपं, काञ्चनचारुरूपं, मनोहरम्, अप्रतिरूपरूपं च। तत् महीतले प्रकीर्णः स्वर्गः इव, श्रिया ज्वलत्, बहुरत्नैः कीर्णं, नानातरूणां कुसुमैः अवकीर्णं, रजसा अवकीर्णं गिरेः अग्रम् इव च आसीत्। नारीरत्नैः दीप्यमानं तत् विद्युद्भिः अर्च्यमानः अम्भोधरः इव, हंसैः वाह्यमानं खे विमानम् इव च अराजत। बहुधातुचित्रं नगाग्रम्, ग्रहचन्द्रचित्रं नभः, नानावर्णः मेघः च यथा चित्राः, तथा बहुरत्नचित्रं विमानं कपिः ददर्श। तस्य भूमिः पर्वतराजिपूर्णा कृता, शैलाः वृक्षवितानपूर्णाः, वृक्षाः पुष्पवितानपूर्णाः, पुष्पं च केसरपत्रपूर्णं कृतम् — अत्र टिप्पण्याम् एकावली अलङ्कारः उक्तः। तत्र पाण्डुराणि वेश्मानि, सुपुष्पाणि पुष्कराणि, सकेसराणि पद्मानि, चित्राणि वनानि, सरोवराणि च कृतानि। पुष्पकं नाम तत् महाविमानं रत्नप्रभाभिः विघूर्णमानं, वेश्मोत्तमानाम् अपि उच्चमानं च आसीत्। अस्य विमानस्य रचना सर्वा कृत्रिमा — पर्वताः, वृक्षाः, सरांसि अपि शिल्पिना निर्मितानि। कविः ‘कृता’ इति पदं पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते, येन इयं सृष्टिः न प्रकृतेः अपि तु शिल्पस्य इति स्पष्टं भवति। पुष्पकं रावणस्य गर्वस्य चिह्नम्, यतः तत् कुबेरात् बलेन हृतम्। मेघस्य, स्वर्गस्य, गिरिशिखरस्य, हंसवाहितविमानस्य च उपमाभिः कविः तस्य उच्चत्वं, दीप्तिं, कुसुमशोभां, गतिं च क्रमेण वर्णयति। अष्टमे श्लोके ‘यथा ... यथा’ इति मालोपमा — पर्वतः, आकाशः, मेघः च त्रयः अपि विमानस्य उपमानानि।
Then the monkey saw the finest of all houses, belonging to the lord of the rākṣasas and worthy of his might: towering like a cloud, lovely and golden, of a form beyond compare. It was like heaven scattered on the earth, blazing with splendour, strewn with many jewels, covered with the blossoms of many kinds of trees like a mountain peak dusted with pollen. Shining with its jewels among women, it was like a cloud adored by lightning, like a celestial car carried through the sky by swans. As a mountain peak is bright with many minerals, as the sky is bright with planets and the moon, as massed clouds are many-coloured, so he saw that car bright with many gems. Its floor had been made into ranges of hills; the hills were covered with spreading trees, the trees with spreading blossoms, and the blossoms full of filaments and petals. White mansions had been made there, and pools with lovely flowers, and lotuses with their filaments, and bright groves and lakes. There the great monkey saw the great car called Puṣpaka, gleaming and seeming to sway in the radiance of its gems, raised high even above the finest of mansions. Everything in this car is artificial — the hills, the trees, even the lakes were made by a craftsman — and the poet says "made" again and again to make plain that this is a creation not of nature but of art. Puṣpaka is the emblem of Rāvaṇa's pride, for he took it from Kubera by force. Through the images of cloud, heaven, mountain peak and swan-drawn car the poet describes in turn its height, its brilliance, its flowery beauty and its motion, and in one verse a garland of three comparisons — mountain, sky and cloud.
३कृत्रिमाः विहङ्गाः भुजङ्गाः गजाः लक्ष्मीः च
१२कृताश्च वैदूर्यमया विहङ्गा रूप्यप्रवालैश्च तथा विहङ्गाः।
चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गा जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः॥
१३प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः।
कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहङ्गाः सुमुखाः सुपक्षाः॥
१४नियुज्यमानाश्च गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः।
बभूव देवी च कृतासुहस्ता लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता॥
तस्मिन् विमाने वैदूर्यमयाः विहङ्गाः, रूप्यप्रवालैः अपि विहङ्गाः कृताः; नानावसुभिः चित्राः भुजङ्गाः, जात्यनुरूपाः शुभाङ्गाः तुरगाः च निर्मिताः। प्रवालजाम्बूनदपुष्पैः पक्षाः येषां, सलीलम् आवर्जितजिह्मपक्षाः, सुमुखाः सुपक्षाः च विहङ्गाः कामस्य साक्षात् पक्षाः इव भान्ति स्म। सुहस्ताः गजाः उत्पलपत्राणि हस्तेषु धृत्वा लक्ष्म्याः अभिषेके नियुज्यमानाः इव, पद्मिनि स्थिता पद्महस्ता सुहस्ता लक्ष्मीः देवी च तत्र कृता बभूव। गजलक्ष्म्याः अयं प्रतिमाविन्यासः ऐश्वर्यस्य मङ्गलचिह्नम्। रावणस्य गृहे लक्ष्मीः प्रतिमारूपेण स्थिता, सीता तु तत्र न दृश्यते — इति कविः अग्रिमं विरोधं सूचयति। पक्षिणां पक्षाः कामस्य पक्षाः इव इति उत्प्रेक्षा — तत्र सर्वं भोगस्य कामस्य च वातावरणम्। अश्वाः, सर्पाः, गजाः, पक्षिणः — एते सर्वे रत्नैः धातुभिः च निर्मिताः, न सजीवाः; एवं कृत्रिमवैभवस्य मध्ये सजीवायाः सीतायाः अभावः अधिकं खेदयति।
On that car birds had been made of beryl, and birds of silver and coral; there were serpents bright with many gems, and horses with fine limbs true to the best breeds. There were birds with lovely faces and fine wings, their wings made of coral and golden flowers, their curved wings playfully folded, so that they looked like the very wings of Kāma, the god of love. Elephants with fine trunks had been made there, holding lotus filaments and leaves in their trunks as though about to bathe the goddess; and the goddess Lakṣmī herself, fair-handed, a lotus in her hand, stood upon a lotus-pool. This image of Lakṣmī bathed by elephants is an auspicious sign of prosperity. Lakṣmī is present in Rāvaṇa's house as an image, but Sītā is not to be seen there — the poet hints at the contrast to come. The birds' wings like the wings of Kāma show that the whole atmosphere is one of pleasure and desire. Horses, serpents, elephants and birds, all fashioned of jewels and metals, none of them alive — amid all this artificial splendour, the absence of the living Sītā grieves all the more.
४सीताम् अदृष्ट्वा हनुमतः मनसः दुःखम्
१५इतीव तद्गृहमभिगम्य शोभनं सविस्मयो नगमिव चारुकन्दरम्।
पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरं हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम्॥
१६ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन्पुरीं दशमुखबाहुपालिताम्।
अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितां पतिगुणवेगनिर्जिताम्॥
१७ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः।
अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः सचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः॥
एवं चारुकन्दरं नगम् इव, हिमात्यये परमसुगन्धि वृक्षम् इव च शोभनं तत् गृहम् अभिगम्य कपिः सविस्मयः अभवत्। ततः सः दशमुखस्य बाहुभ्यां पालितां पूजितां पुरीं चरन् अपि पतिगुणवेगेन निर्जितां सुदुःखितां सुपूजितां जनकसुतां न अपश्यत्। बहुविधं भावितात्मनः, कृतात्मनः, सुवर्त्मनः, सचक्षुषः, प्रविचरतः तस्य महात्मनः जनकसुताम् अपश्यतः मनः अतिदुःखितम् अभवत्। अन्त्याः त्रयः श्लोकाः अपि दीर्घवृत्ते; तेषु समान-अन्त्यपदैः — ‘कन्दरम्’ ‘शोभनम्’, ‘आत्मनः’ ‘वर्त्मनः’ — ध्वनिसौन्दर्यं दृश्यते। अतिवैभवस्य वर्णनस्य अनन्तरं सहसा दुःखस्य कथनं सर्गस्य मुख्यं भावं दर्शयति — विमानस्य सौन्दर्यं हनुमतः कार्यं न साधयति। ‘पतिगुणवेगनिर्जिताम्’ इति पदेन सीतायाः रामे निष्ठा सूच्यते — सा रावणस्य वैभवेन न जिता, अपि तु पत्युः गुणैः एव। ‘सचक्षुषः’ इति विशेषणं हनुमतः सूक्ष्मदृष्टिं दर्शयति; तादृशः अपि सः सीतां न अपश्यत्, इति अन्वेषणस्य काठिन्यम्।
Coming to that lovely house, like a mountain with charming caves, like a tree most fragrant at winter's end, the monkey was full of wonder. Yet as he roamed through that honoured city, guarded by the arms of the Ten-headed, he did not see the daughter of Janaka, so worthy of honour and so deeply grieved, won over wholly by the force of her husband's virtues. And as that great-souled monkey — his mind trained in many ways, self-possessed, upright in conduct and clear of sight — wandered on without finding Janaka's daughter, his mind was deeply troubled. After so much splendour, the sudden turn to sorrow shows the sarga's central feeling: the beauty of the aerial car does nothing to accomplish Hanumān's task. "Won over by her husband's virtues" tells of Sītā's devotion to Rāma: she has not been conquered by Rāvaṇa's riches but only by her husband's goodness. Hanumān is called clear-sighted, and even so he could not find her — which shows how hard the search was.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैदूर्यसुवर्णयोः जालानि व्यासक्तानि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वेश्मजालम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विद्युत् + पिनद्धम् — सन्धिकार्यं नास्ति (तकारः अविकृतः)
- समासः
- विद्युद्भिः पिनद्धम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मेघजालम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शङ्ख + आयुध → शङ्खायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- शङ्खाः आयुधानि चापाः च — द्वन्द्वः; तेषां शालाः — षष्ठीतत्पुरुषः; प्रधानाः ताः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वेश्म + अद्रिषु → वेश्माद्रिषु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- वेश्मानि एव अद्रयः — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (अद्रि-शब्दः)
- सन्धिः
- बल + अर्जितानि → बलार्जितानि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्वस्य बलेन अर्जितानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘गृहाणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रयत्न + अभिसमाहितानि → प्रयत्नाभिसमाहितानि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्रयत्नेन अभिसमाहितानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- लङ्का + अधिपतेः → लंकाधिपतेः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते विसर्गस्य रेफः (‘लंकाधिपतेर्गृहाणि’)
- समासः
- लङ्कायाः अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- ददर्श + उच्छ्रित → ददर्शोच्छ्रित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उच्छ्रितः मेघः इव रूपं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘ददर्श’ लिट्; ‘उच्छ्रितमेघरूपम्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रक्षः + अधिपस्य → रक्षोऽधिपस्य — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च (ऽ)
- समासः
- रक्षसाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- हि + अप्रतिरूप → ह्यप्रतिरूप — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न विद्यते प्रतिरूपं यस्य तत् रूपं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘हि’ अव्ययम्; द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- गिरेः + इव → गिरेरिव — विसर्गस्य रेफः; इव + अग्रम् → इवाग्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘गिरेः’ षष्ठी, एकवचनम्; ‘अग्रम्’ द्वितीया
- सन्धिः
- तडित् + भिः → तडिद्भिः — जश्त्वम्; तडिद्भिः + अम्भोधरम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- अम्भांसि धरति इति अम्भोधरः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘तडिद्भिः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘अर्च्यमानम्’ कर्मणि शानच्, द्वितीया
- सन्धिः
- चारु + मेघ — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘चारुमेघ-’ इति योजकचिह्नेन पङ्क्त्यन्ते विभक्तम्
- समासः
- युक्तीकृताः चारवः मेघाः इव चित्रम् — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विमानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पर्वतानां राजिः — षष्ठीतत्पुरुषः; तया पूर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मही’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- केसराणि पत्राणि च — द्वन्द्वः; तैः पूर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सुपुष्पाणि + अपि → सुपुष्पाण्यपि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- शोभनानि पुष्पाणि येषु तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पुष्कराणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पुष्प + आह्वयम् → पुष्पाह्वयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पुष्पम् इति आह्वयः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वि-उपसर्गपूर्वकात् ‘घूर्ण्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वैदूर्य’ शब्दात् विकारार्थे मयट्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘विहङ्गाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जात्य + अनुरूपाः → जात्यानुरूपाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- जात्यानाम् अनुरूपाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘तुरगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सलीलम् + आवर्जित → सलीलमावर्जित — मकारस्य स्वरे अविकृतस्य संयोगः
- समासः
- आवर्जिताः जिह्माः पक्षाः यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘सलीलम्’ क्रियाविशेषणम्; प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सकेसराः + च → सकेसराश्च — विसर्गस्य शकारः; च + उत्पल → चोत्पल — गुणसन्धिः
- समासः
- उत्पलपत्राणि हस्तेषु येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘गजाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पद्मं हस्ते यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लक्ष्मीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हिम + अत्यये → हिमात्यये — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हिमस्य अत्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दश मुखानि यस्य सः दशमुखः — बहुव्रीहिः; तस्य बाहुभ्यां पालिता — तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पत्युः गुणानां वेगेन निर्जिता — तृतीयातत्पुरुषगर्भः समासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘जनकसुताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अपश्यतः + अभवत् → अपश्यतोऽभवत् — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च; अभवत् + अति → अभवदति — जश्त्वम्
- समासः
- अति दुःखितम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘अपश्यतः’ शतृ, षष्ठी, एकवचनम्; ‘अभवत्’ लङ्