- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामं रूपं धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सुन्दरकाण्डम् — षष्ठः सर्गः
राक्षसगृहेषु सीतान्वेषणं रावणभवनप्रवेशश्च
सप्तभौमविमानेषु विचरणम्, रावणनिवेशनस्य वैभवम्, प्रहस्तादीनां राक्षसानां गृहेषु प्लवनम्, रक्षकगुल्माः गजाः शिबिकाः च, महागृहप्रवेशः
कामरूपधृक् हनुमान् लङ्कायाः विमानेषु सप्तभौमेषु भवनेषु लाघवेन विचरन् अर्कवर्णेन प्राकारेण परिवृतं, भीमैः राक्षसैः सिंहैः वनम् इव रक्षितं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् आससाद। तत् रूप्यकोपहितैः तोरणैः, विचित्राभिः कक्ष्याभिः, गजारोहैः, असंहार्यैः हयैः, सिंहव्याघ्रचर्मावृतैः रथैः, महारत्नैः, मृगपक्षिभिः, वरस्त्रीभिः च परिपूर्णं, समुद्रः इव गम्भीरं, लङ्कायाः आभरणम् इव आसीत्। ततः सः प्रहस्तस्य, महापार्श्वस्य, कुम्भकर्णस्य, विभीषणस्य, इन्द्रजितः, अन्येषां च बहूनां राक्षसानां भवनेषु क्रमेण प्लुत्वा तेषाम् ऋद्धिं ददर्श। पुनः रावणनिवेशनं प्राप्य सः उपशायिनीः विकृतेक्षणाः राक्षसीः, शूलमुद्गरधरान् गुल्मान्, परगजारुजान् ऐरावतसमान् गजान्, जाम्बूनदपरिष्कृताः शिबिकाः, लतागृहाणि चित्रशालाः क्रीडापर्वतान् च अपश्यत्। रत्नानां रावणतेजसः च अर्चिर्भिः रश्मिमान् इव विराजमानं, कुबेरभवनसदृशं, स्त्रीरत्नशतसंकुलं तत् महागृहं हनुमान् प्राविशत्।
१विमानेषु विचरणं राक्षसेन्द्रनिवेशनस्य प्राप्तिश्च
१स निकामं विमानेषु विचरन्कामरूपधृक्।
विचचार कपिर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः॥
२आससाद च लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।
प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम्॥
३रक्षितं राक्षसैर्भीमैः सिंहैरिव महद्वनम्।
समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः॥
कामरूपधृक् हनुमान् लङ्कायां विमानेषु — सप्तभौमेषु उच्चेषु भवनेषु — यथेच्छं विचरन् लाघवेन समन्वितः सर्वत्र अचरत्। ततः सः लक्ष्मीवान् कपिः राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशनम् आससाद, यत् अर्कवर्णेन भास्वरेण सुवर्णप्राकारेण परितः संवृतम् आसीत्। यथा सिंहैः महद् वनं रक्ष्यते, तथा भीमैः राक्षसैः तत् भवनं रक्षितम् आसीत्। तत् भवनं समीक्षमाणः कपिकुञ्जरः मनसि हर्षेण चकाशे। अत्र ‘लक्ष्मीवान्’ इति विशेषणं हनुमतः तेजः श्रीं च सूचयति — सः चौरः इव न, अपितु रामस्य दूतः इव निर्भयः प्रविशति। ‘कामरूपधृक्’ इति पदेन स्मार्यते यत् सः वृषदंशकमात्रः लघुरूपः अभवत्, अतः राक्षसैः न लक्षितः। सिंहोपमया रक्षकाणां भीषणत्वम्, वनोपमया च भवनस्य विस्तारः सूचितः। हनुमतः हर्षः अपि सहेतुकः — यत्र रावणः वसति, तत्र एव सीता भवेत् इति तस्य आशा।
Able to take whatever form he pleased, Hanumān roamed at will through the lofty seven-storeyed mansions of Laṅkā, moving everywhere with nimble speed. Then the glorious monkey came to the palace of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, girdled all round by a shining golden rampart the colour of the sun. As a great forest is guarded by lions, so that palace was guarded by fearsome rākṣasas; and as he surveyed it, the elephant among monkeys glowed with delight. He is called "glorious" because he enters not like a thief but fearless, like Rāma's envoy. That he could take any form reminds us that he had shrunk to the size of a cat, so the rākṣasas did not notice him. The lions tell of the guards' ferocity, the forest of the palace's vastness. His delight has a reason: where Rāvaṇa lives, there Sītā may well be.
३लङ्काभरणम् इति मत्वा समीपे विचरणम्
१५लंकाभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः।
चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः॥
१६गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च सर्वशः।
वीक्षमाणोऽप्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः॥
तत् भवनं दृष्ट्वा महाकपिः ‘इदं लङ्कायाः आभरणम् एव’ इति अमन्यत। ततः हनुमान् रावणस्य भवनस्य समीपे एव विचचार। सः राक्षसानां गृहात् गृहं गच्छन्, सर्वशः उद्यानानि वीक्षमाणः, असंत्रस्तः सन् प्रासादेषु अट्टालिकासु च अचरत्। ‘असंत्रस्तः’ इति पदं तस्य धैर्यं दर्शयति — शत्रोः गृहे अपि सः भयं न अनुभवति। सीता रावणस्य समीपे एव भवेत् इति बुद्ध्या सः परितः अन्विष्यति; एषा अन्वेषणस्य क्रमबद्धा रीतिः। सः उद्यानानि अपि न त्यजति, यतः बन्दिनी स्त्री कदाचित् उद्याने अपि निरुद्धा भवेत् — अग्रे अशोकवनिकायाम् एव सा दृश्यते इति अस्य बीजम्।
The great monkey thought the palace the very jewel of Laṅkā, and Hanumān moved about close to Rāvaṇa's palace. Going from house to house of the rākṣasas and looking through all their gardens, he roamed without fear over mansions and towers. "Without fear" shows his courage: even in the enemy's house he feels no dread. Thinking that Sītā would be somewhere near Rāvaṇa, he searches all around — a methodical way of searching. He does not neglect the gardens either, for a captive woman might be held in a garden; and indeed it is in the Aśoka grove that she will be found.
४प्रहस्तादीनां राक्षसप्रमुखाणां गृहेषु प्लवनम्
१७अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।
ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्॥
१८अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम्।
विभीषणस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः॥
१९महोदरस्य च तथा विरूपाक्षस्य चैव हि।
विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च॥
२०वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।
शुकस्य च महावेगः सारणस्य च धीमतः॥
२१तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः।
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः॥
२२रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।
वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः॥
२३धूम्राक्षस्याथ सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।
विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च॥
२४शुकनाभस्य चक्रस्य शठस्य कपटस्य च।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य लोमशस्य च रक्षसः॥
२५युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य सादिनः।
विद्युज्जिह्वद्विजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च॥
२६करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
प्लवमानः क्रमेणैव हनुमान्मारुतात्मजः॥
२७तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।
तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः॥
२८सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः।
आससादाथ लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम्॥
महावेगः वीर्यवान् हनुमान् प्रहस्तस्य निवेशनम् अवप्लुत्य ततः महापार्श्वस्य वेश्म पुप्लुवे। ततः मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णस्य निवेशनं, विभीषणस्य च भवनं सः प्राप्तवान्। तथा महोदरस्य, विरूपाक्षस्य, विद्युज्जिह्वस्य, विद्युन्मालेः, वज्रदंष्ट्रस्य च गृहेषु सः प्लुतवान्। शुकस्य, धीमतः सारणस्य, इन्द्रजितः च वेश्म हरियूथपः जगाम; जम्बुमालेः सुमालेः च गृहं हरिसत्तमः गतवान्। रश्मिकेतोः, सूर्यशत्रोः, वज्रकायस्य, धूम्राक्षस्य, सम्पातेः, विद्युद्रूपस्य, भीमस्य, घनस्य, विघनस्य च भवनानि मारुतात्मजः अगमत्। शुकनाभस्य, चक्रस्य, शठस्य, कपटस्य, ह्रस्वकर्णस्य, दंष्ट्रस्य, लोमशस्य, युद्धोन्मत्तस्य, मत्तस्य, सादिनः ध्वजग्रीवस्य, विद्युज्जिह्वद्विजिह्वयोः, हस्तिमुखस्य, करालस्य, पिशाचस्य, शोणिताक्षस्य च गृहेषु प्लवमानः हनुमान् क्रमेण अचरत्। तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः कपिः तेषाम् ऋद्धिमताम् ऋद्धिं ददर्श। सर्वाणि भवनानि समतिक्रम्य लक्ष्मीवान् सः पुनः राक्षसेन्द्रनिवेशनम् आससाद। अस्मिन् खण्डे कविः राक्षसानां नामावलीं ददाति — एते अग्रे युद्धकाण्डे रामस्य प्रतिपक्षे युद्ध्यमानाः दृश्यन्ते, अतः अत्र तेषां परिचयः पूर्वम् एव कृतः। विभीषणस्य गृहम् अपि अत्र अन्येषां मध्ये उक्तम्, तस्य गृहस्य विशेषः अत्र न वर्णितः। ‘पुप्लुवे’ ‘जगाम’ इति क्रियापदानाम् आवृत्त्या हनुमतः प्लवनानां वेगः गतिः च श्रोतुः कर्णे ध्वन्यते। द्वितीये अष्टाविंशे च श्लोके ‘आससाद… राक्षसेन्द्रनिवेशनम्’ इति समानं वाक्यम् — एवं भ्रमणस्य एकं वृत्तं पूर्णम्, हनुमान् यतः आरब्धवान् तत्र एव प्रत्यागतः। सर्वत्र अन्विष्य अपि सीता न दृष्टा इति अनुक्तम् अपि गम्यते। कुम्भकर्णस्य गृहं ‘मेघप्रतीकाशम्’ इति विशेषितम्, यत् तस्य विशालं शरीरं दीर्घां निद्रां च स्मारयति। इन्द्रजितः गृहं अपि अत्र केवलं नाम्ना उक्तम्; सः अग्रे हनुमन्तं ब्रह्मास्त्रेण बध्नाति। शुकसारणौ रावणस्य चारौ मन्त्रिणौ च, यौ युद्धकाण्डे रामसेनां गणयितुं प्रेष्येते। एवं कविः अस्मिन् सर्गे भविष्यत्कथायाः पात्राणि पूर्वम् एव मञ्चे स्थापयति। हनुमतः दृष्टिः अपि क्रमिका — प्रथमं प्रधानमन्त्रिणां, ततः रावणस्य भ्रातॄणां, ततः पुत्रस्य, ततः अन्येषां योद्धॄणां गृहाणि। ‘तेषामृद्धिमतामृद्धिम्’ इति पदयोः आवृत्त्या तेषां समृद्धेः बाहुल्यं सूचितम्। नामावल्याः दीर्घत्वं स्वयम् एव लङ्कायाः विस्तारं, हनुमतः परिश्रमं च दर्शयति — प्रत्येकं गृहं सः प्रविश्य अन्विष्यति, न केवलं बहिः दृष्ट्वा गच्छति। ‘सर्वेषां समतिक्रम्य’ इति पदेन सः सर्वाणि गृहाणि अतीत्य पुनः मुख्यं लक्ष्यं प्रत्यागच्छति।
With great speed the valiant Hanumān leapt down onto the house of Prahasta, and from there bounded to the house of Mahāpārśva. Then he reached Kumbhakarṇa's dwelling, huge as a cloud, and the house of Vibhīṣaṇa, and leapt likewise to the houses of Mahodara and Virūpākṣa, of Vidyujjihva and Vidyunmālin, and of Vajradaṃṣṭra. The leader of the monkey troops went swiftly to the houses of Śuka and of wise Sāraṇa and to Indrajit's dwelling, and on to the houses of Jambumālin and Sumālin. The son of the Wind went to the houses of Raśmiketu, Sūryaśatru and Vajrakāya, of Dhūmrākṣa and Sampāti, of Vidyudrūpa, Bhīma, Ghana and Vighana; of Śukanābha, Cakra, Śaṭha and Kapaṭa, of Hrasvakarṇa, Daṃṣṭra and Lomaśa, of Yuddhonmatta and Matta, of Dhvajagrīva the horseman, of Vidyujjihva and Dvijihva, of Hastimukha, Karāla, Piśāca and Śoṇitākṣa, leaping from one to the next in turn. In all those costly mansions the glorious monkey saw the riches of those wealthy lords. Then, passing beyond them all, he came back again to the palace of the lord of the rākṣasas. The poet gives a roll-call of rākṣasas who will be seen fighting against Rāma in the Yuddha Kāṇḍa, so they are introduced here in advance, setting the future characters on the stage. Vibhīṣaṇa's house is named among the rest without anything said about it. Kumbhakarṇa's house is "like a cloud", recalling his enormous body and his long sleep; Indrajit's is only named, though he is the one who will later bind Hanumān with Brahmā's weapon; Śuka and Sāraṇa are Rāvaṇa's spies and ministers, who in the Yuddha Kāṇḍa will be sent to count Rāma's army. Hanumān's route too has an order: first the chief ministers, then Rāvaṇa's brothers, then his son, then the other warriors. The repeated verbs of leaping let the listener hear the speed of his bounds. The very length of the list shows the size of Laṅkā and Hanumān's toil, for he goes into every house and searches it rather than glancing from outside. His circuit ends where it began, at Rāvaṇa's palace, and though it is not said, it is understood that for all his searching he had not found Sītā.
५रावणगृहे रक्षिकाः राक्षस्यः गुल्माः गजाः शिबिकाः च
२९रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः।
विचरन्हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः॥
३०शूलमुद्गरहस्तांश्च शक्तितोमरधारिणः।
ददर्श विविधान्गुल्मांस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे॥
३१राक्षसांश्च महाकायान्नानाप्रहरणोद्यतान्।
रक्ताञ्छ्वेतान्सितांश्चापि हरींश्चापि महाजवान्॥
३२कुलीनान्रूपसम्पन्नान्गजान्परगजारुजान्।
शिक्षितान्गजशिक्षायामैरावतसमान्युधि॥
३३निहन्तॄन्परसैन्यानां गृहे तस्मिन्ददर्श सः।
क्षरतश्च यथा मेघान्स्रवतश्च यथा गिरीन्॥
३४मेघस्तनितनिर्घोषान्दुर्धर्षान्समरे परैः।
सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः॥
३५हेमजालैरविच्छिन्नास्तरुणादित्यसंनिभाः।
ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने॥
तत्र विचरन् हरिशार्दूलः रावणस्य समीपे शयानाः तस्य शय्यायाः रक्षिकाः विकृतेक्षणाः राक्षसीः ददर्श। शूलमुद्गरहस्तान् शक्तितोमरधारिणः विविधान् गुल्मान् — रक्षकसैन्यसमूहान् — सः रक्षःपतेः गृहे अपश्यत्। नानाप्रहरणोद्यतान् महाकायान् राक्षसान्, रक्तान् श्वेतान् सितान् हरितवर्णान् च महाजवान् अश्वान् अपि सः ददर्श। कुलीनान्, रूपसम्पन्नान्, परगजानां भञ्जकान्, गजशिक्षायां शिक्षितान्, युद्धे ऐरावतसमान्, परसैन्यानां निहन्तॄन् गजान् तस्मिन् गृहे सः ददर्श। ते वर्षन्तः मेघाः इव, निर्झरान् स्रवन्तः गिरयः इव मदं क्षरन्ति स्म; मेघस्तनितसदृशनिर्घोषाः, समरे परैः दुर्धर्षाः च आसन्। तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः, हेमजालैः आच्छादिताः, तरुणादित्यसंनिभाः सहस्रं वाहिनीः — शिबिकाः वा सेनाः वा — रावणस्य निवेशने ददर्श। हिन्द्यनुवादः ‘वाहिनीः’ इति पदं ‘सेनाएँ’ इति गृह्णाति। अत्र रावणस्य सैन्यबलस्य परिचयः — हनुमान् दूतत्वेन शत्रोः बलम् अपि गणयति, यत् अग्रे रामाय निवेदयिष्यति। गजानां वर्णनं विशेषेण विस्तृतम्, यतः राजबलस्य मुख्यम् अङ्गं गजसैन्यम्। ‘ऐरावतसमान्’ इति उपमया रावणस्य इन्द्रजयः अपि स्मार्यते। अश्वानां वर्णाः — रक्ताः, श्वेताः, सिताः, हरयः (हरितपिङ्गलाः) — सैन्यस्य वैविध्यं दर्शयन्ति। ‘उपशायिन्यः’ इति राक्षस्यः रावणस्य शयनस्य समीपे रक्षार्थं शेरते; अतः हनुमान् अधुना रावणस्य शयनागारस्य समीपे वर्तते इति ज्ञायते। तासां ‘विकृतेक्षणाः’ इति विशेषणं अग्रे अशोकवने सीतां परिवृत्य स्थितानां घोरराक्षसीनां वर्णनस्य पूर्वसूचना इव। एतत् सर्वं दृष्ट्वा अपि सः निर्भयः एव अग्रे गच्छति। दूतस्य कर्तव्यं द्विविधम् — सीतायाः अन्वेषणं, शत्रोः बलस्य परिज्ञानं च; अत्र द्वयम् अपि सः युगपत् करोति। अग्रे लङ्कादहनात् पूर्वं सः एतस्य बलस्य परीक्षां अपि करिष्यति।
As he moved about there, the tiger among monkeys saw the rākṣasīs with their misshapen eyes who slept near Rāvaṇa to guard his bed. In the house of the lord of the rākṣasas he saw troops of many kinds with spears and maces in their hands, bearing javelins and lances; huge rākṣasas ready with weapons of every kind; and swift horses, red and white, pale and bay. He saw elephants of noble breed and fine form, breakers of the enemy's elephants, trained in the lore of elephants, equal to Airāvata in battle and slayers of hostile armies; streaming with ichor like rain-clouds, or like mountains running with springs, they thundered like clouds and were invincible in battle. And in Rāvaṇa's palace he saw a thousand troops adorned with gold, their bodies covered in golden mail, shining like the rising sun. Here we are shown Rāvaṇa's military strength: as an envoy, Hanumān counts the enemy's forces too, and will report them to Rāma. An envoy's duty is twofold, to find Sītā and to learn the enemy's strength, and he does both at once. The elephants are described at special length, for elephants are the chief arm of a royal army, and the comparison with Airāvata recalls Rāvaṇa's victory over Indra. The many colours of the horses show the variety of the host. The rākṣasīs who sleep near Rāvaṇa to guard him tell us that Hanumān is now close to the king's bedchamber, and their misshapen eyes foreshadow the terrible rākṣasīs who will be seen surrounding Sītā in the Aśoka grove. Seeing all this, he goes on without fear; before he burns Laṅkā, he will put this very strength to the test.
६रावणस्य महागृहस्य अन्तर्वैभवं प्रवेशश्च
३६शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः।
लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च॥
३७क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानि च।
कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च॥
३८ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।
स मन्दरसमप्रख्यं मयूरस्थानसंकुलम्॥
३९ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्।
अनन्तरत्ननिचयं निधिजालं समन्ततः।
धीरनिष्ठितकर्माङ्गं गृहं भूतपतेरिव॥
४०अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च।
विरराज च तद्वेश्म रश्मिवानिव रश्मिभिः॥
४१जाम्बूनदमयान्येव शयनान्यासनानि च।
भाजनानि च शुभ्राणि ददर्श हरियूथपः॥
४२मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसंकुलम्।
मनोरममसम्बाधं कुबेरभवनं यथा॥
४३नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निःस्वनेन च।
मृदङ्गतलनिर्घोषैर्घोषवद्भिर्विनादितम्॥
४४प्रासादसंघातयुतं स्त्रीरत्नशतसंकुलम्।
सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान्प्रविवेश महागृहम्॥
मारुतात्मजः कपिः रावणनिवेशने विविधाकाराः शिबिकाः, चित्राणि लतागृहाणि, चित्रशालागृहाणि, क्रीडागृहाणि, दारुमयान् क्रीडापर्वतान्, रम्यं कामगृहकं, दिवागृहकं च ददर्श। मन्दरपर्वतसमं उच्चं, मयूराणां स्थानैः संकुलं, ध्वजयष्टिभिः आकीर्णं भवनोत्तमं सः अपश्यत्। तत् अनन्तरत्ननिचयं, परितः निधिजालैः पूर्णं, धीरैः निष्ठितकर्माङ्गं — निधिरक्षणकर्मणि कुशलैः सम्पादितं — भूतपतेः महेश्वरस्य कुबेरस्य वा गृहम् इव आसीत्। रत्नानाम् अर्चिर्भिः रावणस्य तेजसा च तत् वेश्म रश्मिभिः सूर्यः इव विरराज। तत्र जाम्बूनदमयानि शयनानि, आसनानि, शुभ्राणि भाजनानि च हरियूथपः ददर्श। मधुना आसवेन च क्लिन्नभूमि, मणिभाजनैः संकुलं, मनोरमम्, असम्बाधं, कुबेरभवनम् इव तत् आसीत्। नूपुराणां घोषेण, काञ्चीनां निःस्वनेन, मृदङ्गतलानां निर्घोषैः, अन्यैः घोषवद्भिः वाद्यैः च तत् विनादितम्। प्रासादसंघातैः युतं, स्त्रीरत्नशतैः संकुलं, सुव्यूढकक्ष्यं तत् महागृहं हनुमान् प्राविशत्। अत्र एकोनचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन बद्धाः। ‘भूतपतेरिव’ इति उपमा द्विधा व्याख्यायते — हिन्द्यनुवादः ‘महेश्वर या कुबेर’ इति उभयम् अपि निर्दिशति। मधुगन्धः, मणिप्रकाशः, वाद्यनादः च मिलित्वा इन्द्रियाणां सर्वेषां विषयान् कविः वर्णयति। एवं बहिः अन्तः च सर्वं वैभवं दृष्ट्वा अपि हनुमतः लक्ष्यं सीता एव; अतः सः अन्तःपुरस्य गम्भीरतरं भागं प्रविशति, यत्र अग्रिमसर्गे पुष्पकविमानं दृश्यते। ‘कुबेरभवनं यथा’ इति उपमा सार्थका, यतः लङ्का पूर्वं कुबेरस्य एव पुरी आसीत्, पुष्पकं च तस्य एव विमानम्, यत् रावणेन बलात् हृतम्। ‘स्त्रीरत्नशतसंकुलम्’ इति पदेन अग्रिमसर्गेषु वर्णितस्य पानभूमेः सुप्तस्त्रीणां च सूचना दीयते। भवनस्य वर्णनं सर्वेन्द्रियग्राह्यं कृतम् — नेत्रयोः कृते रत्नानि ध्वजाः च, कर्णयोः कृते नूपुरकाञ्चीमृदङ्गध्वनयः, घ्राणस्य कृते मध्वासवगन्धः। ‘असम्बाधम्’ इति पदेन विस्तीर्णता, ‘सुव्यूढकक्ष्यम्’ इति पदेन च सुविन्यस्ताः प्रकोष्ठाः सूच्यन्ते — एतादृशे विस्तीर्णे भवने एकस्याः स्त्रियाः अन्वेषणं कियत् कठिनम् इति पाठकः स्वयम् अनुमिनोति। अस्य सर्गस्य अन्ते हनुमान् केवलं प्रविष्टः, किन्तु अन्तः किं दृष्टवान् इति कथनं अग्रिमसर्गाय रक्षितम् — एषः कथाविभागस्य कौशलम्।
In Rāvaṇa's palace the monkey, son of the Wind, saw palanquins of many shapes, bright bowers of creepers and picture-halls, pleasure-houses, artificial hills made of wood, a charming chamber of love and a day-house as well. He saw a mansion lofty as Mandara, full of perches for peacocks and crowded with flagstaffs, the finest of houses, with endless heaps of jewels and treasures on every side, its every part finished by steady, skilled hands, like the house of the lord of beings — whether Śiva, lord of spirits, or Kubera. With the radiance of its jewels and the splendour of Rāvaṇa, that house shone like the sun with its rays. The leader of the monkey troops saw couches and seats all of gold and gleaming vessels. Its floors were wet with honey and wine, it was crowded with jewelled cups, and it was lovely and spacious like the palace of Kubera. It rang with the sound of anklets and the jingle of girdles, with the beat of drums and the clapping of hands and with other resounding instruments. Hanumān entered that great house, full of clustered mansions, crowded with hundreds of jewels among women, its chambers well laid out. The poet describes things for every sense: jewels and banners for the eye, anklets, girdles and drums for the ear, the smell of honey and wine for the nose. The comparison with Kubera's palace is apt, for Laṅkā had once been Kubera's city and Puṣpaka his aerial car, taken by Rāvaṇa by force. "Hundreds of jewels among women" hints at the drinking-hall and the sleeping women who will be described in the sargas to come. The house is spacious and its chambers well ordered, and the reader can judge for himself how hard it is to search for one woman in so vast a place. Whatever his eyes fall on, Hanumān's goal is Sītā alone, so he goes deeper into the inner palace, where in the next sarga he will see Puṣpaka. The sarga ends with his entry only; what he saw inside is kept for the next — a skilful division of the story.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लघु’ शब्दात् अण्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- राक्षस + इन्द्र → राक्षसेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- राक्षसानाम् इन्द्रस्य निवेशनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- भास्वरेण + अभिसंवृतम् → भास्वरेणाभिसंवृतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ) — बाह्यसन्धिः, पदद्वयम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभिसंवृतम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रूप्यक + उपहित → रूप्यकोपहित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- रूप्यकेण उपहितैः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘तोरणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महत् + मात्र → महामात्र — ‘आन्महतः’ इति आत्वम्
- समासः
- महती मात्रा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न संहार्याः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘हयैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तनुं त्रायते इति तनुत्राणम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- परार्ध्य + आसन → परार्ध्यासन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- परार्ध्यैः आसनैः भूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अन्तं पालयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + ह्राद → संह्राद — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ह्राद्’ धातोः घञ्, ‘सम्’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पर्वसु सुतम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + छद → परिच्छद — छकारस्य द्वित्वे चकारागमः (‘छे च’)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘महारत्नपरिच्छदम्’ इत्यत्र बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- लंका + आभरण → लंकाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- लंकायाः आभरणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न संत्रस्तः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — अव + ‘प्लु’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘प्लु’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मेघस्य प्रतीकाशम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विद्युत् + माला → विद्युन्माला — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
- समासः
- विद्युतां माला यस्य सः — बहुव्रीहिः (नाम)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘विद्युन्मालिन्’/‘विद्युन्मालि’ नाम)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ऋद्धि’ शब्दात् मतुप्
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — उप + ‘शी’ धातोः णिनि, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् — ‘उपशायिनीः’ इत्यर्थे मुद्रणे ‘…शायिन्यो’ इति (प्रथमारूपम्)
- सन्धिः
- विकृत + ईक्षण → विकृतेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- विकृते ईक्षणे यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- गुल्मान् + तस्य → गुल्मांस्तस्य — नकारस्य सकारागमे अनुस्वारः (‘नश्छव्यप्रशान्’) — बाह्यसन्धिः, पदद्वयम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘गुल्मान्’ — द्वितीया, बहुवचनम्; ‘तस्य’ — षष्ठी
- सन्धिः
- गज + आरुज → गजारुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- परगजान् आरुजन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — नि + ‘हन्’ धातोः तृच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जाम्बूनदेन परिष्कृताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाहिनीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दारुमयाः पर्वतकाः — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कर्मन् + अङ्ग → कर्माङ्ग — नकारलोपे सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- धीरैः निष्ठितानि कर्माङ्गाणि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- मधु + आसव → मध्वासव — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
- समासः
- मधुना आसवेन च कृतः क्लेदः यस्मिन् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुव्यूढाः कक्ष्याः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्