॥वाल्मीकिरामायणम् सुन्दरकाण्डम् — सर्गः ५

सुन्दरकाण्डम् — पञ्चमः सर्गः

चन्द्रोदयवर्णनं रावणान्तःपुरे सीतान्वेषणं च

गगनमध्ये चन्द्रस्य शोभा, प्रदोषकालः, राक्षसगृहेषु रात्रिविलासः, राक्षसस्त्रीणां दर्शनम्, सीताम् अदृष्ट्वा हनुमतः दुःखम्

रावणान्तःपुरं प्रविष्टः धीमान् हनुमान् गगनमध्यं गतं ज्योत्स्नावितानं मुहुः उद्वमन्तं चन्द्रं ददर्श — गोष्ठे मत्तः वृषः इव सः भ्रमति, लोकस्य पापानि नाशयति, महोदधिं वर्धयति। राजतपञ्जरस्थः हंसः, मन्दरकन्दरस्थः सिंहः, गर्वितकुञ्जरस्थः वीरः इव सः अम्बरे अशोभत। प्रदोषे तन्त्रीस्वराः प्रवृत्ताः, सुवृत्ताः नार्यः पतिभिः सह स्वपन्ति, नक्तंचराः तु विहर्तुं निर्गताः। कपिः मत्तप्रमत्तानि राक्षसकुलानि, परस्परम् आक्षिपतः राक्षसान्, बुद्धिप्रधानान् सुरूपान् विरूपान् च यातुधानान्, प्रियाङ्केषु उपविष्टाः सुप्रीताः राक्षसस्त्रियः च ददर्श। किन्तु सनातने वर्त्मनि स्थितां, रामे निविष्टमनसं, पांसुप्रदिग्धां हेमरेखाम् इव मलिनां सीतां सः न अपश्यत्, अतः सः चिरं दुःखोपहतः मन्दः इव अभवत्।

१गगनमध्ये चन्द्रस्य उदयः शोभा च

१ततः स मध्यंगतमंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं मुहुरुद्वमन्तम्।
ददर्श धीमान्भुवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम्॥

२लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधिं चापि समेधयन्तम्।
भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम्॥

३या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था यथा प्रदोषेषु च सागरस्था।
तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था॥

४हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः।
वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थश्चन्द्रोऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः॥

५स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो महाचलः श्वेत इवोर्ध्वशृङ्गः।
हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः॥

६विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्को महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः।
प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्को रराज चन्द्रो भगवाञ्छशाङ्कः॥

७शिलातलं प्राप्य यथा मृगेन्द्रो महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः।
राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्रस्तथा प्रकाशो विरराज चन्द्रः॥

८प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः।
रामाभिरामेरितचित्तदोषः स्वर्गप्रकाशो भगवान्प्रदोषः॥

ततः धीमान् हनुमान् गगनस्य मध्यं गतं चन्द्रं ददर्श। सः ज्योत्स्नायाः वितानं मुहुः उद्वमन् इव आसीत्, गोष्ठे मत्तः वृषः यथा भ्रमति तथा आकाशे भ्रमन्। सः लोकस्य पापानि तापान् च विनाशयति, महोदधिं वेलया वर्धयति, सर्वाणि भूतानि प्रकाशेन विराजयति — एवं शीतांशुः अभियान् दृष्टः। या लक्ष्मीः भुवि मन्दरे, प्रदोषे सागरे, जलेषु पुष्करे च तिष्ठति, सा एव तदा चारुनिशाकरे स्थिता अरोचत। राजतपञ्जरे हंसः, मन्दरकन्दरे सिंहः, गर्वितकुञ्जरे आरूढः वीरः यथा शोभते, तथा अम्बरस्थः चन्द्रः बभ्राज। तीक्ष्णशृङ्गः ककुद्मान् वृषः, उच्चशिखरः श्वेतः महाचलः, जाम्बूनदबद्धदन्तः हस्ती च इव परिपूर्णशृङ्गः चन्द्रः विभाति स्म। शीतजलतुषारपङ्कः तस्य नष्टः, सूर्यग्रहणेन तमःपङ्कः अपि नष्टः, प्रकाशलक्ष्म्याः आश्रयत्वात् तस्य कलङ्कः अपि निर्मलः इव भाति। शिलातलं प्राप्य मृगेन्द्रः, महारणं प्राप्य गजेन्द्रः, राज्यं प्राप्य नरेन्द्रः यथा, तथा चन्द्रः विरराज। प्रदोषकालः अपि स्वर्गसदृशः अभवत् — चन्द्रोदयेन अन्धकारदोषः नष्टः, राक्षसानां पिशिताशनदोषः वर्धितः, रमणीनां प्रणयकलहरूपः चित्तदोषः शान्तः। अत्र कविः पञ्चमसर्गं दीर्घवृत्तैः आरभते, ‘शृङ्ग’ ‘पङ्क’ ‘दोष’ इति अन्त्यपदानाम् आवृत्त्या चन्द्रस्य वर्णनं श्रव्यम् अपि करोति। हनुमतः अन्वेषणाय अयं प्रकाशः उपकारकः, अतः चन्द्रः तस्य सहायः इव प्रतीयते। पूर्वसर्गेषु द्वितीयसर्गस्य अन्ते अपि चन्द्रः उदितः आसीत्; अत्र सः गगनमध्यं प्राप्तः, अतः रात्रिः प्रवृद्धा इति कालक्रमः अपि सूच्यते। उपमानानि सर्वाणि बलस्य शौर्यस्य च प्रतीकानि — वृषः, सिंहः, गजः, वीरः, नरेन्द्रः — येन चन्द्रः अपि वीरः इव चित्रितः। एतानि उपमानानि हनुमतः स्वस्य अवस्थां प्रतिबिम्बयन्ति: सः अपि एकाकी शत्रुपुरे निर्भयः विचरति। ‘भुवि भानुमन्तम्’ इति मुद्रितः पाठः; चन्द्रस्य प्रकाशः भुवि व्याप्तः इति तस्य अर्थः ग्राह्यः। मन्दरः क्षीरसागरमथने मन्थनदण्डः आसीत्, अतः तस्य लक्ष्मीसम्बन्धः प्रसिद्धः; सागरात् लक्ष्मीः उत्पन्ना, पुष्करे तस्याः वासः — एवं त्रयाणाम् अपि स्थानानां लक्ष्मीः चन्द्रे एकत्र मिलिता इति कवेः कल्पना।

Then the wise Hanumān saw the moon, risen now to the middle of the sky, pouring out again and again its canopy of moonlight and roaming the heavens like a rutting bull roaming a cattle-pen. Advancing with its cool rays, it destroyed the sins and the fevers of the world, swelled the great ocean into its tides and made every creature shine. The beauty that dwells on earth in Mount Mandara, at dusk in the ocean, and in the waters in the lotus, that same beauty now shone in the lovely moon. As a swan shines in a silver cage, a lion in a cave of Mandara, or a hero mounted on a proud elephant, so the moon shone set in the sky; like a humped bull with sharp horns, like the great white mountain with its lofty peaks, like an elephant whose tusks are bound with gold, it shone with its horns full. The mire of cold water and frost was gone from it, the mire of darkness destroyed by the grip of the great planet, and as the seat of radiant beauty even its mark seemed spotless. As a lion shines when it reaches a ledge of rock, an elephant when it reaches a great battle, a king when he wins a kingdom, so the moon shone. The evening itself became like heaven: its fault of darkness was destroyed by the rising moon, the rākṣasas' fault of flesh-eating grew strong, and the lovers' faults of mind — their quarrels — were stilled. The poet opens this sarga in longer metres and makes the description of the moon a pleasure to the ear, ending verse after verse on the same word — "horn", "mire", "fault". The moonlight helps Hanumān in his search, so the moon seems to be his ally. At the end of the second sarga the moon had risen; now it has reached mid-heaven, so the night has advanced. The images — bull, lion, elephant, hero, king — are all emblems of strength and valour, so that the moon too is pictured as a hero, and they mirror Hanumān's own state as he moves fearless and alone through the enemy's city. Mandara was the churning-rod when the ocean of milk was churned, and so is linked with Lakṣmī, the goddess of beauty; she rose from the ocean and dwells in the lotus; so the beauty of all three places, the poet imagines, comes together in the moon.

२प्रदोषे राक्षसगृहेषु रात्रिविलासः

९तन्त्रीस्वराः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः।
नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः॥

१०मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि रथाश्वभद्रासनसंकुलानि।
वीरश्रिया चापि समाकुलानि ददर्श धीमान्स कपिः कुलानि॥

११परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति भुजांश्च पीनानधिविक्षिपन्ति।
मत्तप्रलापानधिविक्षिपन्ति मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति॥

१२रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति।
रूपाणि चित्राणि च विक्षिपन्ति दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति॥

१३ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्यस्तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः।
सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः क्रुद्धाः पराश्चापि विनिःश्वसन्त्यः॥

१४महागजैश्चापि तथा नदद्भिः सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः।
रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भिर्ह्रदा भुजंगैरिव निःश्वसद्भिः॥

प्रदोषे वीणानां तन्त्रीस्वराः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः, सुवृत्ताः नार्यः पतिभिः सह स्वपन्ति स्म। अत्यद्भुतरौद्रस्वभावाः नक्तंचराः तु विहर्तुं प्रवृत्ताः। कपिः मत्तैः प्रमत्तैः च समाकुलानि, रथैः अश्वैः भद्रासनैः च संकुलानि, वीरश्रिया युक्तानि राक्षसकुलानि ददर्श। तत्र राक्षसाः परस्परम् अधिकम् आक्षिपन्ति, पीनान् भुजान् विक्षिपन्ति, मत्तप्रलापान् कुर्वन्ति, अन्योन्यं कटुवचनैः निन्दन्ति च। ते वक्षांसि ताडयन्ति, गात्राणि कान्तासु निक्षिपन्ति, चित्राणि रूपाणि रचयन्ति, दृढानि चापानि आकर्षन्ति। काश्चित् कान्ताः चन्दनेन अनुलेपनं कुर्वन्ति, अपराः स्वपन्ति, सुरूपवक्त्राः हसन्ति, अन्याः क्रुद्धाः विनिःश्वसन्ति। नदद्भिः महागजैः, सुपूजितैः सभासद्भिः, विनिःश्वसद्भिः वीरैः च सा पुरी निःश्वसद्भिः भुजङ्गैः युक्तः ह्रदः इव अशोभत। ‘विक्षिपन्ति’ इति एकस्य पदस्य चतुर्वारम् आवृत्तिः राक्षसानां चाञ्चल्यं दर्शयति। चतुर्दशे श्लोके ‘विनिःश्वसद्भि-र्ह्रदा’ इति पदं पङ्क्त्यन्तरे विभक्तम्, तत् रेफेण संयुक्तम्। एतत् सर्वं रावणस्य राज्ये भोगस्य अनियन्त्रितं स्वरूपं सूचयति, यत्र धर्मस्य स्थानं न्यूनम्। पूर्वं सुवृत्ताः नार्यः पतिभिः सह स्वपन्ति इति उक्तम्, ततः एव राक्षसानां विपरीतः आचारः वर्णितः — एषः विरोधः कविना सचेतनं स्थापितः। हनुमान् एतत् सर्वं तटस्थः साक्षी इव पश्यति; तस्य दृष्टिः सर्वत्र सीताम् एव अन्विष्यति, अतः कोलाहलः अपि तस्य कार्यं न विघ्नयति। मत्तानां कलहः, वीराणां श्वासः, गजानां नादः च — एषः ध्वनीनां संघातः लङ्कायाः रात्रेः सजीवं चित्रं रचयति।

At that hour of evening the sweet notes of the vīṇā had begun, pleasing to the ear; virtuous women were asleep beside their husbands; and the night-rovers, wondrous and savage in their ways, had set out to amuse themselves. The monkey saw the rākṣasas' households crowded with the drunk and the heedless, thronged with chariots, horses and fine seats, and full of martial splendour. The rākṣasas taunted one another hard, flung their brawny arms about, babbled drunkenly and abused each other in their cups. They beat their chests, threw their limbs over their beloveds, painted bright designs and drew their stout bows. Some women were anointing themselves with sandal, others were asleep again, fair-faced women were laughing, and others sighed in anger. With great elephants trumpeting, honoured courtiers and heroes sighing, the city looked like a lake full of hissing snakes. The poet uses the same verb, "flinging", again and again, to show the restlessness of the rākṣasas. All this reveals the unbridled pleasure of Rāvaṇa's kingdom, where dharma has little place. First he tells us that virtuous women sleep beside their husbands, and then describes the rākṣasas' contrary behaviour — a contrast deliberately drawn. Hanumān watches it all like an impartial witness; his eyes are searching everywhere for Sītā alone, so even the uproar does not hinder him. The brawling of drunkards, the heavy breath of warriors and the trumpeting of elephants together make a living picture of a night in Laṅkā.

३विविधानां यातुधानानां दर्शनम्

१५बुद्धिप्रधानान्रुचिराभिधानान्संश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान्।
नानाविधानान्रुचिराभिधानान्ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान्॥

१६ननन्द दृष्ट्वा स च तान्सुरूपान्नानागुणानात्मगुणानुरूपान्।
विद्योतमानान्स च तान्सुरूपान्ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान्॥

तस्यां पुरि हनुमान् बुद्धिप्रधानान्, रुचिराभिधानान्, संश्रद्दधानान्, जगति प्रधानान्, नानाविधरूपान् च यातुधानान् ददर्श। तान् सुरूपान् नानागुणान् आत्मगुणानुरूपान् विद्योतमानान् च दृष्ट्वा सः ननन्द, केचित् तु तस्य दृष्टौ विरूपाः अपि आसन्। ‘धानान्’ इति अन्त्यानुप्रासः अत्र अपि दृश्यते। राक्षसाः सर्वे मूढाः न, केचन बुद्धिमन्तः गुणवन्तः अपि इति हनुमान् निष्पक्षतया पश्यति। एतेन ज्ञायते यत् लङ्कायाः समाजः विविधः, न केवलं भीषणः।

In that city Hanumān saw yātudhānas of many kinds — outstanding in intellect, fair of speech, full of faith, leaders in the world, bearing handsome names. He was glad to see them handsome, rich in varied virtues, true to their own natures and radiant, though some he saw were ill-favoured. The poet here again plays on rhyming endings. Not all the rākṣasas are fools; some are wise and virtuous, and Hanumān sees this fairly. So we learn that Laṅkā's society is varied and not simply terrible.

४प्रियतमैः सह राक्षसस्त्रीणां दर्शनम्

१७ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावास्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः।
प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा ददर्श तारा इव सुस्वभावाः॥

१८स्त्रियो ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा निशीथकाले रमणोपगूढाः।
ददर्श काश्चित्प्रमदोपगूढा यथा विहंगा विहगोपगूढाः॥

१९अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टास्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः।
भर्तुः परा धर्मपरा निविष्टा ददर्श धीमान्मदनोपविष्टाः॥

२०अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः काश्चित्परार्ध्यास्तपनीयवर्णाः।
पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः॥

२१ततः प्रियान्प्राप्य मनोऽभिरामान्सुप्रीतियुक्ताः सुमनोऽभिरामाः।
गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः॥

२२चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला वक्राः सुपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः।
विभूषणानां च ददर्श मालाः शतह्रदानामिव चारुमालाः॥

ततः तत्र तेषां राक्षसानां स्त्रियः हनुमान् ददर्श — ताः वरार्हाः, सुविशुद्धभावाः, महानुभावाः, प्रियेषु पानेषु च सक्तमनसः, तारा इव सुस्वभावाः दीप्तिमत्यः च। काश्चित् श्रिया ज्वलन्त्यः लज्जया उपगूढाः, निशीथकाले रमणैः आलिङ्गिताः, पक्षिणा आलिङ्गिता पक्षिणी इव सः अपश्यत्। अन्याः हर्म्यतलेषु प्रियाणाम् अङ्केषु सुखेन उपविष्टाः, भर्तृपरायणाः धर्मपराः मदनेन आविष्टाः च आसन्। काश्चित् अप्रावृताः काञ्चनरेखासदृशवर्णाः, काश्चित् तपनीयवर्णाः, अपराः प्रियविरहिताः चन्द्रसदृशश्वेतवर्णाः रुचिराङ्ग्यः च। मनोऽभिरामान् प्रियान् प्राप्य सुप्रीताः सुमनसः परमाभिरामाः ताः रामाः गृहेषु हृष्टाः हरिप्रवीरः अपश्यत्। चन्द्रप्रकाशानि मुखानि, सुपक्ष्माणि वक्राणि नेत्राणि, विद्युल्लताः इव भासमानाः आभूषणमालाः च सः ददर्श। ‘गूढाः’ ‘विष्टाः’ ‘वर्णाः’ ‘रामाः’ ‘मालाः’ इति प्रतिश्लोकम् एकम् एव अन्त्यपदं चतुर्षु पादेषु आवर्तते — एषा यमकच्छाया सर्गस्य विशेषः। हनुमान् एताः सर्वाः स्त्रियः केवलं सीतायाः अन्वेषणाय निरीक्षते, न कामभावेन — एतत् अग्रे सः स्वयम् एव वदिष्यति। अत्र सर्वत्र स्त्रीणां प्रियैः सह संयोगः दृश्यते, येन सीतायाः वियोगः विपरीततया अधिकं स्फुटति। ‘कान्तप्रहीणाः’ इति पदेन कविः विरहिणीः अपि दर्शयति, याः सीतायाः अवस्थां स्मारयन्ति। यमकस्य एतत् विन्यासं दीर्घवृत्तेषु कविः अतीव कौशलेन करोति, येन वर्णनं गीतम् इव श्रूयते।

Then he saw the rākṣasas' women: worthy of the best of men, pure-hearted and dignified, devoted to their lovers and to drink, gracious and bright as stars. He saw some blazing with beauty yet veiled in modesty, clasped by their lovers at midnight, held close as one bird holds another. Others sat happily in their lovers' laps on the terraces of the mansions, devoted to their husbands, intent on dharma and overcome by love. Some, unveiled, had the colour of streaks of gold; some the colour of refined gold; and others, parted from their lovers, were pale as the moon, with lovely limbs. The best of monkeys saw these fair women in their houses, happy and supremely lovely, glad at heart at having won lovers dear to their hearts. He saw faces bright as the moon, curving eyes with lovely lashes, and strings of ornaments shining like flashes of lightning. In these verses the same word is repeated at the end of each quarter, a play of sound that is a mark of this sarga, and the poet handles it so skilfully in the long metres that the description sounds like a song. Hanumān looks at all these women only to search for Sītā, not with desire, as he himself will say later. Everywhere women are seen with their lovers, which throws Sītā's separation into sharper relief; and in the women parted from their lovers the poet shows us those whose plight recalls hers.

५सीताम् अदृष्ट्वा हनुमतः दुःखम्

२३न त्वेव सीतां परमाभिजातां पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम्।
लतां प्रफुल्लामिव साधुजातां ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम्॥

२४सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम्।
भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां स्त्रीभ्यः पराभ्यश्च सदा विशिष्टाम्॥

२५उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम्।
सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं वने प्रनृत्तामिव नीलकण्ठीम्॥

२६अव्यक्तरेखामिव चन्द्रलेखां पांसुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम्।
क्षतप्ररूढामिव वर्णरेखां वायुप्रभुग्नामिव मेघरेखाम्॥

२७सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य।
बभूव दुःखोपहतश्चिरस्य प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य॥

किन्तु धर्ममार्गे स्थिते राजकुले प्रजातां, परमाभिजातां, प्रफुल्लां लताम् इव साधुजातां, मनसा अभिजातां तन्वीं सीतां सः तत्र न ददर्श। सा सनातने धर्मवर्त्मनि संनिविष्टा, रामम् एव ईक्षमाणा, तस्य प्रेम्णा आविष्टा, भर्तुः तेजस्विनि मनसि प्रविष्टा, अन्याभ्यः स्त्रीभ्यः सदा विशिष्टा च। विरहतापेन अर्दिता, अश्रुधारया अनुसृतकण्ठी, पूर्वं श्रेष्ठनिष्कभूषितकण्ठी, सुजातपक्ष्मा, मधुरकण्ठी, वने नृत्यन्ती मयूरी इव सा आसीत्। मेघाच्छन्ना अव्यक्ता चन्द्रलेखा, धूलिधूसरा हेमरेखा, बाणक्षतप्ररूढा रेखा, वायुना भग्ना मेघरेखा इव सा मलिना भवेत् इति कविः उपमाभिः सूचयति। वदतां वरस्य मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं सीताम् अपश्यन् प्लवंगमः चिरं दुःखोपहतः सद्यः मन्दः इव अभवत्। अत्र प्रथमवारं सीतायाः रूपं हनुमतः मनसि कल्पितम् — यां सः न दृष्टवान्, तस्याः लक्षणानि सः रामवचनात् जानाति। तस्य निराशा अग्रिमसर्गेषु वर्धते। अस्य खण्डस्य उपमाः सर्वाः एकं भावं वहन्ति — सौन्दर्यं विद्यते, किन्तु आवृतम्, मलिनं, क्षतम्। एवं कविः सीतायाः दुःखिताम् अवस्थां पाठकस्य मनसि पूर्वम् एव स्थापयति, यद्यपि सा अद्यापि न दृष्टा। ‘मन्द इव अचिरस्य’ इति पदेन हनुमतः उत्साहस्य क्षणिकः ह्रासः सूचितः, न तु निश्चयस्य नाशः।

But nowhere there did he see Sītā. She was born of the highest lineage, into a royal house that stands on the path of righteousness; slender, like a creeper in full flower, fair-born and noble in mind. She was set firmly on the eternal path of dharma, her eyes on Rāma alone, filled with love for him, lodged in her husband's glorious heart and ever above all other women. Tormented by the fever of separation, her throat choked with streaming tears — that throat that once wore the finest necklace — with her lovely lashes and her sweet voice, she was like a peahen dancing in the forest. She must now be dimmed, the poet suggests, like a crescent moon barely seen behind cloud, like a streak of gold smeared with dust, like the scar of a healing arrow-wound, like a streak of cloud torn by the wind. Not seeing Sītā, the wife of Rāma, lord of men and best of speakers, the monkey was struck with grief for a long while and suddenly lost heart. For the first time Sītā's form is pictured in Hanumān's mind: he has never seen her, but he knows her marks from Rāma's words. All the images carry one feeling — beauty is there, but veiled, soiled, wounded — and so the poet sets Sītā's sorrowful state in the reader's mind before she has even been found. His dismay will deepen in the sargas that follow; but this losing heart is only a passing dip in his spirits, not the end of his resolve.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
मध्यंगत ५.१ गगनस्य मध्यं प्राप्तम्
सन्धिः
मध्यम् + गत → मध्यंगत — अलुक्समासे मकारस्य अनुस्वारः
समासः
मध्यं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः (अलुक्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अंशुमन्तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ज्योत्स्नावितान ५.१ चन्द्रिकायाः आच्छादनवस्त्रम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ज्योत्स्नायाः वितानम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘उद्वमन्तम्’ इत्यस्य कर्म)
उद्वमन्त ५.१ बहिः प्रसारयन्तम्
सन्धिः
उद् + वमन्त → उद्वमन्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वम्’ धातोः शतृप्रत्ययः, ‘उद्’ उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शीतांशु ५.२ चन्द्रः
सन्धिः
शीत + अंशु → शीतांशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शीताः अंशवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
समेधयन्त ५.२ वर्धयन्तम्
सन्धिः
सम् + एधयन्त → समेधयन्त — मकारस्य स्वरे परे यथावत् संयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘एध्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
राजतपञ्जरस्थ ५.४ रजतमये पञ्जरे स्थितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राजते पञ्जरे तिष्ठति — उपपदतत्पुरुषः (पूर्वपदं कर्मधारयः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘हंसः’ इत्यस्य विशेषणम्)
ककुद्मान् ५.५ ककुद्युक्तः वृषभः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ककुद्’ शब्दात् मतुप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिपूर्णशृङ्गः ५.५ यस्य कलाग्रे सम्पूर्णे, पूर्णचन्द्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परिपूर्णे शृङ्गे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘चन्द्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः ५.६ सूर्यकिरणग्रहणेन नष्टतमोमलः
सन्धिः
महत् + ग्रह → महाग्रह — ‘आन्महतः’ इति आत्वम्
समासः
महाग्रहस्य (सूर्यस्य) ग्राहेण विनष्टः पङ्कः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शशाङ्कः ५.६ चन्द्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शशः अङ्के यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पिशिताशदोषः ५.८ मांसभक्षणरूपः दोषः
सन्धिः
पिशित + आश → पिशिताश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
पिशितम् अश्नाति इति पिशिताशः; तस्य दोषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः’ इति समस्तपदस्य अंशः)
प्रदोषः ५.८ रात्रेः प्रारम्भकालः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नक्तंचराः ५.९ रात्रौ विचरन्तः राक्षसाः
सन्धिः
नक्तम् + चर → नक्तंचर — मकारस्य अनुस्वारः (अलुक्)
समासः
नक्तं चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विहर्तुम् ५.९ क्रीडितुम्, विचरितुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — वि + ‘हृ’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
रथाश्वभद्रासनसंकुलानि ५.१० रथहयसिंहासनैः व्याप्तानि
सन्धिः
रथ + अश्व → रथाश्व; भद्र + आसन → भद्रासन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
रथैः अश्वैः भद्रासनैः च संकुलानि — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कुलानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
अधिक्षिपन्ति ५.११ निन्दन्ति, कटु वदन्ति
सन्धिः
अधि + क्षिपन्ति → अधिक्षिपन्ति — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्षिप्’ धातोः लट्, ‘अधि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
निःश्वसद्भिः ५.१४ दीर्घं श्वसद्भिः
सन्धिः
निस् + श्वसद्भिः → निःश्वसद्भिः — विसर्गसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘श्वस्’ धातोः शतृप्रत्ययः, ‘निस्’ उपसर्गः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
ह्रदा ५.१४ सरोवराः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वपदस्य ‘विनिःश्वसद्भिः’ इत्यस्य विसर्गः ‘र्’ भूत्वा अस्मिन् पदे रेफरूपेण दृश्यते
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् — ‘ह्रदाः’; घोषवति ‘भ’ इत्यस्मिन् परे आकारात् परस्य विसर्गस्य लोपः (नियमितः बाह्यसन्धिः)
संश्रद्दधान ५.१५ सम्यक् श्रद्धावतः
सन्धिः
सम् + श्रद्दधानान् → संश्रद्दधानान् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — श्रत् + ‘धा’ धातोः शानच्, ‘सम्’ उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
आत्मगुणानुरूपान् ५.१६ स्वगुणैः सदृशान्
सन्धिः
गुण + अनुरूप → गुणानुरूप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
आत्मनः गुणानाम् अनुरूपान् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
सुविशुद्धभावाः ५.१७ निर्मलचित्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुविशुद्धः भावः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
त्रपयोपगूढाः ५.१८ लज्जया आवृताः
सन्धिः
त्रपया + उपगूढाः → त्रपयोपगूढाः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
त्रपया उपगूढाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् — ‘…उपगूढाः’; ‘निशीथ’ इति घोषवति परे विसर्गलोपः
हर्म्यतलोपविष्टाः ५.१९ प्रासादपृष्ठे आसीनाः
सन्धिः
तल + उपविष्ट → तलोपविष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
हर्म्यस्य तले उपविष्टाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कान्तप्रहीणा ५.२० प्रियेण वियुक्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कान्तेन प्रहीणाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् — ‘कान्तप्रहीणाः’; ‘रुचिराङ्ग’ इति घोषवति परे विसर्गलोपः
शतह्रदानाम् ५.२२ विद्युताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शतं ह्रदाः यस्याः सा शतह्रदा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
रामेक्षणीम् ५.२४ रामम् एव पश्यन्तीम्, रामे दत्तदृष्टिम्
सन्धिः
राम + ईक्षणी → रामेक्षणी — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
रामम् ईक्षते या — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सानुसृतास्रकण्ठीम् ५.२५ अश्रुधाराभिः गद्गदकण्ठीम्
सन्धिः
अनुसृत + अस्र → अनुसृतास्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अनुसृतम् अस्रं यस्मिन् तादृशः कण्ठः यस्याः सा, सह तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वायुप्रभुग्नाम् ५.२६ वातेन भग्नां विकीर्णाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वायुना प्रभुग्ना — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्लवंगमः ५.२७ वानरः, हनुमान्
सन्धिः
प्लवम् + गम → प्लवंगम — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
प्लवेन गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्