- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामं रूपं यस्याः सा कामरूपा; ततः इनि — ‘कामरूपिन्’
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुन्दरकाण्डम् — चतुर्थः सर्गः
हनुमतो लङ्काप्रवेशः रावणान्तःपुरप्रवेशश्च
अद्वारेण प्राकारलङ्घनम्, शत्रुमूर्ध्नि वामपादन्यासः, राक्षसगृहाणां शोभा, गीतवाद्यमन्त्रध्वनयः, मध्यमगुल्मे चराः रक्षकाश्च, रावणगृहस्य दर्शनं प्रवेशश्च
कामरूपिणीं लङ्कां विक्रमेण निर्जित्य महातेजाः हनुमान् द्वारं विना प्राकारम् अवपुप्लुवे, रात्रौ च पुरीं प्रविश्य शत्रूणां मूर्ध्नि इव सव्यं पादं न्यधात्। मुक्तपुष्पैः विराजितं महापथम् आस्थाय सः हसितनिनदैः तूर्यघोषैः च नादितां, मेघैः द्यौः इव शुक्लैः पद्मस्वस्तिकवर्धमानाकारैः गृहैः प्रज्वलन्तीं लङ्कां ददर्श। सः मदनविद्धानां स्त्रीणां त्रिस्थानस्वरभूषितं गीतं, काञ्चीनूपुरनिनदं, मन्त्रजपं, स्वाध्यायं, रावणस्तुतिं च शुश्राव। मध्यमे गुल्मे दीक्षितान् जटिलान् मुण्डान् विविधरूपान् विविधायुधान् रावणस्य चरान्, अन्तःपुरस्य अग्रतः शतसहस्रं मध्यमम् आरक्षं च दृष्ट्वा, सः अद्रिमूर्ध्नि स्थितं पुण्डरीकपरिखाभिः प्राकारैः च आवृतं त्रिविष्टपनिभं रावणगृहं ददर्श, तत् च गुप्तम् अपि अन्तःपुरं प्राविशत्।
१अद्वारेण प्राकारलङ्घनं रात्रौ लङ्काप्रवेशश्च
१स निर्जित्य पुरीं लंकां श्रेष्ठां तां कामरूपिणीम्।
विक्रमेण महातेजा हनूमान्कपिसत्तमः॥
२अद्वारेण महावीर्यः प्राकारमवपुप्लुवे।
निशि लंकां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः॥
३प्रविश्य नगरीं लंकां कपिराजहितंकरः।
चक्रेऽथ पादं सव्यं च शत्रूणां स तु मूर्धनि॥
४प्रविष्टः सत्त्वसम्पन्नो निशायां मारुतात्मजः।
स महापथमास्थाय मुक्तपुष्पविराजितम्॥
कपिसत्तमः महातेजाः हनुमान् श्रेष्ठां कामरूपिणीं लङ्कां नाम पुरीदेवतां विक्रमेण निर्जित्य आत्मनः मार्गं निर्विघ्नं कृतवान्। महावीर्यः सः द्वारेण न प्रविष्टः, अपितु प्राकारम् एव लङ्घयित्वा अवपुप्लुवे, निशि च महासत्त्वः कपिकुञ्जरः लङ्कां विवेश। कपिराजस्य सुग्रीवस्य हितं कुर्वन् सः नगरीं प्रविश्य शत्रूणां मूर्ध्नि इव सव्यं वामं पादं निदधौ। सत्त्वसम्पन्नः मारुतात्मजः रात्रौ प्रविष्टः सन् मुक्तपुष्पैः विराजितं महापथं राजमार्गम् आश्रितवान्। द्वारेण प्रवेशः अतिथेः मित्रस्य वा धर्मः; शत्रोः पुरीं तु अद्वारेण प्रविशेत् इति नीतिः अत्र अनुसृता, यया द्वाररक्षकाणां दृष्टिः अपि परिह्रियते। वामपादेन प्रवेशः शत्रुपुरे अशुभसूचकः, शत्रूणां विनाशस्य पूर्वलक्षणम् इति भावः। ‘शत्रूणां मूर्धनि’ इति वाक्यं लाक्षणिकम् — सः तेषां शिरसि पादं स्थापितवान् इव, तेषां गर्वं मर्दितवान् इव। एतेन हनुमतः आत्मविश्वासः अपि सूच्यते — एकाकी अपि सः लङ्कां जेतुं समर्थः इव प्रविशति। रात्रिः प्रवेशस्य कालः इति पूर्वसर्गे स्वयम् एव निश्चितम् आसीत्; अधुना तत् निश्चयं सः कार्ये परिणमयति।
Having conquered by his valour Laṅkā, the finest of cities, who could take any form she pleased, the splendid Hanumān, best of monkeys, cleared his own way. The mighty hero did not go in by a gate but leapt over the rampart itself, and so by night the great elephant among monkeys entered Laṅkā. As he stepped into the city — he who was working for the good of Sugrīva, the monkey king — he set down his left foot first, as though on the very heads of his enemies. Having entered by night, the courageous son of the Wind took to the great royal highway, bright with scattered flowers. To enter by the gate is the way of a guest or a friend; an enemy's city one enters where there is no gate, and by following this rule he also escaped the eyes of the gatekeepers. To enter an enemy city left foot first is an evil omen for it, a first sign of its enemies' ruin. "On the heads of his enemies" is figurative: it is as if he had planted his foot on their heads and crushed their pride. It shows his confidence too — alone as he is, he enters as if able to conquer Laṅkā. In the last sarga he had resolved to enter by night; now he carries out that resolve.
२राक्षसगृहैः प्रज्वलन्त्याः लङ्कायाः शोभा
५ततस्तु तां पुरीं लंकां रम्यामभिययौ कपिः।
हसितोत्कृष्टनिनदैस्तूर्यघोषपुरस्कृतैः॥
६वज्राङ्कुशनिकाशैश्च वज्रजालविभूषितैः।
गृहमेघैः पुरी रम्या बभासे द्यौरिवाम्बुदैः॥
७प्रजज्वाल तदा लंका रक्षोगणगृहैः शुभैः।
सिताभ्रसदृशैश्चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः॥
८वर्धमानगृहैश्चापि सर्वतः सुविभूषितैः।
तां चित्रमाल्याभरणां कपिराजहितंकरः॥
९राघवार्थे चरञ्छ्रीमान्ददर्श च ननन्द च।
भवनाद्भवनं गच्छन्ददर्श कपिकुञ्जरः॥
ततः कपिः तां रम्यां लङ्कापुरीम् अभिययौ। सा पुरी हसितानाम् उत्कृष्टैः निनदैः, तूर्याणां घोषैः च पुरस्कृता आसीत्। वज्राङ्कुशसदृशैः चिह्नैः अलंकृतैः, वज्रमयैः गवाक्षजालैः विभूषितैः मेघसदृशैः शुक्लैः गृहैः सा रम्या पुरी मेघैः द्यौः इव बभासे। तदा लङ्का रक्षोगणानां शुभैः गृहैः प्रजज्वाल इव — तानि गृहाणि सिताभ्रसदृशानि, चित्राणि, पद्माकाराणि स्वस्तिकाकाराणि च आसन्। वर्धमानसंज्ञकैः गृहैः अपि सा सर्वतः सुविभूषिता आसीत्। विचित्रपुष्पमालाभिः आभरणैः इव अलंकृतां तां पुरीं कपिराजहितंकरः श्रीमान् हनुमान् राघवस्य अर्थे चरन् ददर्श, दृष्ट्वा च ननन्द। भवनात् भवनं गच्छन् सः कपिकुञ्जरः विविधाकृतिरूपाणि भवनानि ततः ततः अपश्यत्। अस्मिन् पृष्ठे मुद्रणे पादटिप्पणी अस्ति, या वराहमिहिरस्य संहितां उद्धृत्य गृहाणां संस्थानभेदान् — सर्वतोभद्रं, नन्द्यावर्तं, वर्धमानं, स्वस्तिकं च — लक्षणैः सह विवृणोति। तया ज्ञायते यत् ‘पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः’, ‘वर्धमानगृहैः’ इति पदानि वास्तुशास्त्रस्य पारिभाषिकाणि। हनुमान् एतानि दृष्ट्वा ननन्द — शत्रोः पुरी अपि सुन्दरी इति सः निष्पक्षं स्वीकरोति। किन्तु ‘राघवार्थे चरन्’ इति पदेन तस्य आनन्दः अपि कार्याधीनः इति सूचितम्। नवमे श्लोके ‘ददर्श’ इति क्रियापदं द्विः आगतम् — प्रथमं पुरीं, ततः भवनानि — एवं दर्शनस्य क्रमः स्फुटः।
Then the monkey went on into that lovely city of Laṅkā, which rang with loud bursts of laughter and the sound of music. Its houses were like clouds, marked with emblems like thunderbolts and goads and adorned with lattices of diamond, so that the lovely city shone like the sky with its clouds. Laṅkā seemed to blaze with the fine houses of the rākṣasa clans, white as clouds and many-coloured, built on the lotus and svastika plans, and everywhere adorned with houses of the vardhamāna plan — terms from the science of building for particular layouts of a house. That city, decked with bright garlands as with ornaments, the glorious Hanumān, who worked for the good of the monkey king and moved about on Rāghava's business, looked upon and rejoiced to see. He acknowledged fairly that even the enemy's city was beautiful; yet "moving about on Rāghava's business" shows that even his delight served his task. Going from house to house, the elephant among monkeys saw mansions of many shapes and forms on every side; first he saw the city as a whole, and then its houses one by one.
३गीतवाद्यमन्त्रस्वाध्यायस्तुतीनां श्रवणम्
१०विविधाकृतिरूपाणि भवनानि ततस्ततः।
शुश्राव रुचिरं गीतं त्रिस्थानस्वरभूषितम्॥
११स्त्रीणां मदनविद्धानां दिवि चाप्सरसामिव।
शुश्राव काञ्चीनिनदं नूपुराणां च निःस्वनम्॥
१२सोपाननिनदांश्चापि भवनेषु महात्मनाम्।
आस्फोटितनिनादांश्च क्ष्वेडितांश्च ततस्ततः॥
१३शुश्राव जपतां तत्र मन्त्रान्रक्षोगृहेषु वै।
स्वाध्यायनिरतांश्चैव यातुधानान्ददर्श सः॥
१४रावणस्तवसंयुक्तान्गर्जतो राक्षसानपि।
राजमार्गं समावृत्य स्थितं रक्षोगणं महत्॥
सः हृदये कण्ठे मूर्ध्नि च इति त्रिषु स्थानेषु उत्पन्नैः मन्द्रमध्यतारस्वरैः भूषितं रुचिरं गीतं शुश्राव। स्वर्गे अप्सरसाम् इव मदनविद्धानां स्त्रीणां काञ्चीनिनदं नूपुराणां निःस्वनं च सः अशृणोत्। महात्मनां राक्षसानां भवनेषु सोपानेषु आरोहन्तीनां स्त्रीणां काञ्चीमञ्जीरध्वनिं, पुरुषाणाम् आस्फोटितनिनादान् क्ष्वेडितानि च ततः ततः सः श्रुतवान्। रक्षोगृहेषु मन्त्रान् जपतां राक्षसानां ध्वनिं सः शुश्राव, स्वाध्यायनिरतान् यातुधानान् अपि ददर्श। रावणस्य स्तवेन युक्तान् गर्जतः राक्षसान्, राजमार्गम् आवृत्य स्थितं महत् रक्षोगणं च सः अपश्यत्। अत्र ध्वनीनां क्रमः द्रष्टव्यः — सङ्गीतं, भूषणध्वनिः, वीराणां गर्जनं, वेदमन्त्रजपः, स्वाध्यायः, राजस्तुतिः च। लङ्का केवलं भोगस्थानं न; तत्र वेदाध्ययनं जपः च अपि प्रवर्तते। एतेन रावणस्य राज्यस्य द्वैधं स्वरूपं सूच्यते — विद्या तपः च सन्ति, किन्तु अधर्मेण सह मिश्रितानि। ‘त्रिस्थानस्वरभूषितम्’ इति पदेन गानस्य शास्त्रीयता, गायकानां कौशलं च दर्शितम्। हनुमान् स्वयं व्याकरणवित् संगीतज्ञः च इति परम्परा; अतः सः एतान् ध्वनीन् सूक्ष्मतया विवेक्तुं समर्थः। अस्य खण्डस्य ‘शुश्राव’ इति क्रियापदं त्रिवारम् आगतम् — हनुमान् अधुना नेत्राभ्यां न, कर्णाभ्याम् अपि अन्विष्यति। रावणस्तुतिः राजमार्गे एव गीयते, येन राक्षसानां स्वामिनि भक्तिः सूचिता।
He heard lovely singing, adorned with notes drawn from the three registers of chest, throat and head; he heard women smitten with love, like the apsarases in heaven, and the jingle of their girdles and the tinkling of their anklets as they climbed the stairs in the houses of the great rākṣasas; and here and there he heard the slapping of arms and the war-cries of men. In the houses of the rākṣasas he heard mantras being murmured, and he saw yātudhānas intent on reciting the Veda. He saw rākṣasas roaring out the praises of Rāvaṇa, and a great troop of rākṣasas posted across the royal road. Notice the sequence of sounds — music, the chime of ornaments, the shouts of warriors, the muttering of mantras, the recitation of the Veda, the praise of the king. Laṅkā is not merely a place of pleasure: learning and prayer are pursued there too. This shows the double nature of Rāvaṇa's kingdom: it has learning and austerity, but mixed with wickedness. The singing drawn from the three registers shows the learned art of the music and the skill of the singers. By tradition Hanumān himself was a master of grammar and music, so he could tell these sounds apart finely. Three times the poet says "he heard": now Hanumān searches not with his eyes alone but with his ears too. The praise of Rāvaṇa sung in the very highway shows the rākṣasas' devotion to their master.
४मध्यमगुल्मे रावणस्य चराः विविधाः रक्षकाश्च
१५ददर्श मध्यमे गुल्मे राक्षसस्य चरान्बहून्।
दीक्षिताञ्जटिलान्मुण्डान्गोजिनाम्बरवाससः॥
१६दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुधांस्तथा।
कूटमुद्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि॥
१७एकाक्षानेकवर्णांश्च लंबोदरपयोधरान्।
करालान्भुग्नवक्त्रांश्च विकटान्वामनांस्तथा॥
१८धन्विनः खड्गिनश्चैव शतघ्नीमुसलायुधान्।
परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान्॥
१९नातिस्थूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घातिह्रस्वकान्।
नातिगौरान्नातिकृष्णान्नातिकुब्जान्न वामनान्॥
२०विरूपान्बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः।
ध्वजिनः पताकिनश्चैव ददर्श विविधायुधान्॥
२१शक्तिवृक्षायुधांश्चैव पट्टिशाशनिधारिणः।
क्षेपणीपाशहस्तांश्च ददर्श स महाकपिः॥
२२स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान्।
नानावेषसमायुक्तान्यथास्वैरचरान्बहून्॥
२३तीक्ष्णशूलधरांश्चैव वज्रिणश्च महाबलान्।
शतसाहस्रमव्यग्रमारक्षं मध्यमं कपिः॥
मध्यमे गुल्मे — नगरस्य मध्यभागस्थे रक्षकस्थाने — सः रावणस्य बहून् चरान् ददर्श। तेषु केचित् दीक्षिताः, केचित् जटिलाः, केचित् मुण्डिताः, केचित् गोचर्मधारिणः, केचित् दिगम्बराः आसन्। केचित् दर्भमुष्टिम् एव प्रहरणं, केचित् अग्निकुण्डम् एव आयुधं, अन्ये कूटमुद्गरपाणयः, अपरे दण्डायुधधराः च आसन्। केचित् एकाक्षाः, केचित् अनेकवर्णाः, लम्बोदराः, लम्बपयोधराः, करालाः, भुग्नवक्त्राः, विकटाः, वामनाः च। धन्विनः, खड्गिनः, शतघ्नीमुसलायुधाः, उत्तमपरिघहस्ताः, विचित्रकवचोज्ज्वलाः च केचित्। केचित् न अतिस्थूलाः न अतिकृशाः, न अतिदीर्घाः न अतिह्रस्वाः, न अतिगौराः न अतिकृष्णाः, न अतिकुब्जाः न वामनाः — मध्यमरूपाः। विरूपाः, बहुरूपाः, सुरूपाः, सुवर्चसः, ध्वजिनः, पताकिनः, विविधायुधाः च ते आसन्। शक्तिवृक्षायुधाः, पट्टिशाशनिधारिणः, क्षेपणीपाशहस्ताः च तान् महाकपिः ददर्श। स्रग्विणः, चन्दनेन अनुलिप्ताः, वराभरणभूषिताः, नानावेषधारिणः, यथेच्छं चरन्तः बहवः तत्र आसन्। तीक्ष्णशूलधराः, वज्रिणः, महाबलाः च ते; एवं शतसहस्रम् अव्यग्रं मध्यमम् आरक्षं कपिः अपश्यत्। दीक्षितजटिलमुण्डादिरूपैः चराः तपस्विनां वेषं धृत्वा अपि गूढं चरन्ति — एषः रावणस्य गुप्तचरव्यवस्थायाः सूक्ष्मः परिचयः। दर्भमुष्टिः, अग्निकुण्डं च आयुधत्वेन इति विचित्रं वर्णनम् — तापसवेषिणः अपि आभिचारिककर्मभिः प्रहरन्ति इति भावः। एकोनविंशे श्लोके ‘न अति’ इति निषेधस्य अष्टवारम् आवृत्तिः मध्यमरूपाणां सामान्यपुरुषाणाम् अपि उपस्थितिं दर्शयति। एवं कविः समग्रं समाजं चित्रयति — विरूपान् सुरूपान् च, तापसवेषिणः योद्धॄन् च। हनुमान् एतान् सर्वान् अतिक्रम्य गच्छति, कोऽपि तं न लक्षयति — तस्य लघुरूपस्य रात्रेः च प्रभावः एषः। ‘मध्यमे गुल्मे’ इति पदस्य अर्थः हिन्द्यनुवादे ‘नगरके मध्यभागमें’ इति; अतः एतत् नगरस्य केन्द्रीयं रक्षकस्थानम्। चराणां वेषवैविध्यं कवेः सूक्ष्मदृष्टिं दर्शयति — राजनीतौ गुप्तचराः तापसवणिग्भिक्षुवेषैः सञ्चरन्ति इति कौटिलीयेऽपि उक्तम्। एवं रावणः केवलं बलेन न, बुद्ध्या अपि राज्यं रक्षति। ‘शतसाहस्रम्’ इति संख्या अतिशयोक्त्या अपि बलस्य महत्त्वं सूचयति। हनुमतः दृष्टौ एतत् सर्वं पर्यवेक्षणं भविष्यति, यत् सः अनन्तरं रामाय निवेदयिष्यति।
In the central guard-post, at the heart of the city, he saw many of Rāvaṇa's spies. Some were under religious vows, some had matted hair, some shaven heads; some wore cowhide and some went naked. Some carried fistfuls of darbha grass as weapons, some fire-pits, others hammers and clubs, and some staves. Some were one-eyed and some many-coloured; some had pendulous bellies and breasts; they were fearsome, with twisted faces, misshapen, dwarfish. Some carried bows and swords, śataghnīs and pestles, fine iron bars, and some shone in bright armour. Some were of middling build — neither too fat nor too thin, neither too tall nor too short, neither too fair nor too dark, neither hunched nor dwarfish. Some were ugly, some could change their shape, some were handsome and radiant; they carried standards and banners and every kind of weapon. The great monkey saw them wielding spears and trees, pattiśas and thunderbolts, slings and nooses. Many wore garlands and were smeared with sandal-paste, adorned with fine ornaments, dressed in every sort of garb, roaming at will; they carried sharp spears and thunderbolts and were immensely strong. So the monkey saw the central guard, a hundred thousand strong and ever watchful. Disguised as ascetics with vows, matted hair or shaven heads, spies move about unnoticed — a subtle glimpse of Rāvaṇa's secret service; the science of statecraft too says that spies go about disguised as ascetics, merchants and mendicants. So Rāvaṇa guards his kingdom not by force alone but by cunning. The strange weapons, darbha grass and fire-pits, suggest that even those in the garb of ascetics strike through sorcery. The long run of "neither too… nor too…" shows that ordinary men of middling build were there as well, and so the poet paints the whole of society — the ugly and the handsome, disguised ascetics and warriors. "A hundred thousand" conveys, even as an exaggeration, the size of the force. Hanumān passes by them all and no one notices him, thanks to his small form and the night. All this he observes, and later he will report it to Rāma.
५रावणगृहस्य दर्शनम् अन्तःपुरप्रवेशश्च
२४रक्षोऽधिपतिनिर्दिष्टं ददर्शान्तःपुराग्रतः।
स तदा तद्गृहं दृष्ट्वा महाहाटकतोरणम्॥
२५राक्षसेन्द्रस्य विख्यातमद्रिमूर्ध्नि प्रतिष्ठितम्।
पुण्डरीकावतंसाभिः परिखाभिः समावृतम्॥
२६प्राकारावृतमत्यन्तं ददर्श स महाकपिः।
त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादविनादितम्॥
२७वाजिह्रेषितसंघुष्टं नादितं भूषणैस्तथा।
रथैर्यानैर्विमानैश्च तथा हयगजैः शुभैः॥
२८वारणैश्च चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः।
भूषितै रुचिरद्वारं मत्तैश्च मृगपक्षिभिः॥
२९रक्षितं सुमहावीर्यैर्यातुधानैः सहस्रशः।
राक्षसाधिपतेर्गुप्तमाविवेश गृहं कपिः॥
३०स हेमजाम्बूनदचक्रवालं महार्हमुक्तामणिभूषितान्तम्।
परार्ध्यकालागुरुचन्दनार्हं स रावणान्तःपुरमाविवेश॥
रक्षोऽधिपतिना रावणेन निर्दिष्टं तत् आरक्षसैन्यं अन्तःपुरस्य अग्रतः स्थितम् इति सः ददर्श। ततः महाहाटकतोरणं, राक्षसेन्द्रस्य विख्यातं, त्रिकूटाद्रेः मूर्ध्नि प्रतिष्ठितं, श्वेतपद्मैः अलंकृताभिः परिखाभिः समावृतं, अत्यन्तं प्राकारैः आवृतं, त्रिविष्टपसदृशं दिव्यं, दिव्यनादैः विनादितं रावणगृहं महाकपिः ददर्श। तत् अश्वानां ह्रेषितैः संघुष्टं, भूषणानां ध्वनिभिः नादितं, रथैः यानैः विमानैः हयैः गजैः च शुभम् आसीत्। चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयसदृशैः भूषितैः वारणैः, मत्तैः मृगपक्षिभिः च तस्य द्वारं रुचिरम् आसीत्। सुमहावीर्यैः सहस्रशः यातुधानैः रक्षितं राक्षसाधिपतेः तत् गुप्तं गृहं कपिः प्राविशत्। हेमजाम्बूनदमयेन चक्रवालेन प्राकारेण परिवृतं, महार्हैः मुक्तामणिभिः भूषितान्तं, परार्ध्यैः कालागुरुचन्दनैः अर्चितं तत् रावणस्य अन्तःपुरं सः आविवेश। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः, येन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। ‘गुप्तम्’ इति पदं रक्षणस्य दृढतां सूचयति, तथापि हनुमान् अविघ्नं प्रविशति — एषः तस्य बुद्धेः कौशलस्य च परिणामः। ‘त्रिविष्टपनिभम्’ इति उपमया रावणेन स्वर्गस्य एव अनुकृतिः कृता इति सूच्यते। अग्रिमे सर्गे चन्द्रोदयस्य वर्णनेन सह तस्य अन्तःपुरे अन्वेषणं विस्तरेण वर्ण्यते; अत्र केवलं प्रवेशः। चतुर्दन्ताः गजाः ऐरावतसदृशाः, येन रावणस्य इन्द्रतुल्यं वैभवं पुनः स्मार्यते। रावणगृहं पर्वतस्य शिखरे स्थितम्, परिखाभिः प्राकारैः च द्विगुणं रक्षितम्, सहस्रैः यातुधानैः अपि गुप्तम् — एवं त्रिविधं रक्षणम्। एतत् सर्वम् अतिक्रम्य हनुमतः प्रवेशः तस्य अद्भुतं सामर्थ्यं दर्शयति। अत्र ‘आविवेश’ इति क्रियापदं द्विः — एकोनत्रिंशे त्रिंशे च श्लोके — आवर्तते, येन प्रवेशस्य निश्चयः दृढीकृतः।
He saw that this guard had been posted by Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, in front of the inner palace. Then the great monkey beheld Rāvaṇa's house, famous as the home of the rākṣasa king, with its gateways of fine gold, set on the summit of Mount Trikūṭa, girdled by moats adorned with white lotuses and closely surrounded by ramparts; heavenly, like paradise itself, resounding with celestial music, ringing with the neighing of horses and the tinkle of ornaments, and full of chariots, carriages and aerial cars, fine horses and elephants. Its lovely gateway was graced by four-tusked elephants like masses of white cloud, and by wild beasts and birds in the season of rut. Guarded by thousands of yātudhānas of immense might, that closely guarded house of the lord of the rākṣasas the monkey entered. He went into Rāvaṇa's inner palace, girdled by a ring-wall of gold, its interior adorned with precious pearls and gems and fragrant with costly black aloe and sandal. Closely guarded though it was, Hanumān entered without hindrance, thanks to his intelligence and skill. "Like paradise" suggests that Rāvaṇa had built a copy of heaven itself, and the four-tusked elephants, like Indra's Airāvata, recall again his Indra-like splendour. His house stood on the mountain-top, protected by moats and ramparts and guarded by thousands of yātudhānas — a threefold defence — and Hanumān's getting past it all shows his marvellous ability. The poet says twice that he entered, to make the entry sure. Here only the entry is told; in the next sarga, with the rising of the moon, his search within the palace is described at length.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न द्वारम् अद्वारम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘प्लु’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- हितम् + कर → हितंकर — मकारस्य अनुस्वारः (अलुक्)
- समासः
- कपिराजस्य हितं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘मूर्धन्’ शब्दः)
- सन्धिः
- महत् + पथ → महापथ — ‘आन्महतः’ इति आत्वम्
- समासः
- महान् पन्थाः — कर्मधारयः (समासान्तः अच्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुक्तैः पुष्पैः विराजितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘महापथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हसित + उत्कृष्ट → हसितोत्कृष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- हसितानाम् उत्कृष्टैः निनदैः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- द्यौः + इव → द्यौरिव — विसर्गस्य रेफः; इव + अम्बुदैः → इवाम्बुदैः — सवर्णदीर्घसन्धिः — बाह्यसन्धिः, पदत्रयम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘द्यौः’ — प्रथमा, एकवचनम्; ‘अम्बुदैः’ — तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पद्मस्य स्वस्तिकस्य च संस्थानम् इव संस्थानं येषां तैः — बहुव्रीहिः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘गृहैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वर्धमानसंज्ञकानि गृहाणि — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्रीणि स्थानानि यस्य सः त्रिस्थानः; तैः स्वरैः भूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मदनेन विद्धाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आस्फोटितानां निनादाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्ष्विड्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- स्व + अध्याय → स्वाध्याय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- स्वाध्याये निरताः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- गो + अजिन → गोजिन (पूर्वरूपम्); अजिन + अम्बर → …नाम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गोः अजिनम् अम्बरं च वासः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘…प्रहरणान् + अग्नि’ इति नकारः स्वरे परे संयुक्तः
- समासः
- दर्भमुष्टिः प्रहरणं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- एकाक्ष + अनेकवर्ण → एकाक्षानेकवर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (बाह्यसन्धिः, पदद्वयम् ‘एकाक्षान् अनेकवर्णान्’ इति च पठ्यते)
- समासः
- एकम् अक्षि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + अति → नाति — सवर्णदीर्घसन्धिः; दीर्घ + अति → दीर्घाति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- न अतिदीर्घाः न अतिह्रस्वकाः — नञ्समासः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पट्टिश + अशनि → पट्टिशाशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पट्टिशान् अशनीन् च धारयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वैरम् अनतिक्रम्य यथास्वैरम् — अव्ययीभावः; तथा चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — आ + ‘रक्ष्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रक्षः + अधिपति → रक्षोऽधिपति — विसर्गस्य उत्वे गुणे पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
- समासः
- रक्षसाम् अधिपतिना निर्दिष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पुण्डरीक + अवतंस → पुण्डरीकावतंस — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पुण्डरीकाणि अवतंसाः यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘परिखाभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्रिविष्टपेन निभम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाजिनां ह्रेषितैः संघुष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- चतुर् + दन्त → चतुर्दन्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चत्वारः दन्ताः येषां तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चक्रम् इव वालः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अन्तःपुरम्’ इत्यस्य विशेषणे बहुव्रीह्यंशः)
- सन्धिः
- रावण + अन्तःपुर → रावणान्तःपुर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रावणस्य अन्तःपुरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्