- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लम्बः तोयदः लम्बतोयदः (कर्मधारयः); तेन संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘लम्बे’ पर्वते इत्यस्य विशेषणम्)
सुन्दरकाण्डम् — तृतीयः सर्गः
लङ्कापुरीदर्शनं लङ्काविजयश्च
रात्रौ लङ्कायाः समीपगमनम्, पुर्याः वैभवम्, हनुमतः चिन्ता, पुरीदेवतायाः लङ्कायाः निरोधः, मुष्टिप्रहारः, स्वयम्भूवरस्मरणं प्रवेशानुज्ञा च
लम्बपर्वतस्य शिखरे स्थितः मेधावी हनुमान् सत्त्वम् आस्थाय रात्रौ रम्यकाननतोयाढ्यां, शारदाम्बुधरसदृशैः भवनैः शोभितां, सागरानिलसेवितां, भोगवतीम् अमरावतीं च इव स्थितां, शातकुम्भप्राकारेण परिवृतां लङ्कां प्राप्य सहसा प्राकारम् आरुरोह। जाम्बूनदद्वारैः वैदूर्यसोपानैः स्फटिककुट्टिमैः च भूषितां, वस्वोकसारासदृशीं, प्रमदाम् इव अलंकृतां तां पुरीं दृष्ट्वा सः जहर्ष, किन्तु ‘इयं नगरी बलेन धर्षयितुं न शक्या, केवलं कतिपयानां वानरवीराणां गतिः अत्र भवेत्’ इति चिन्तयामास। ततः लङ्का नाम पुरीदेवता विकृताननरूपेण उत्थाय तं न्यरुणत्, परुषम् अभाषत, तलेन अताडयत् च। क्रुद्धः हनुमान् ‘स्त्री इयम्’ इति मत्वा अतिक्रोधं विना वामहस्तस्य मुष्टिना ताम् अहनत्; सा विह्वला भूमौ पपात। ततः सा प्रसन्ना भूत्वा स्वयम्भुवा दत्तं वरम् अस्मरत् — ‘यदा वानरः त्वां विक्रमेण वशम् आनयेत्, तदा रक्षसां भयम् आगतम् इति जानीहि’ — ‘सीतानिमित्तं रावणस्य राक्षसानां च विनाशः समुपागतः; प्रविश्य यथासुखं जनकात्मजां विमार्ग’ इति अनुज्ञां च अददात्।
१रात्रौ लङ्कायाः समीपगमनं पुर्याः बाह्यशोभा च
१स लम्बशिखरे लम्बे लम्बतोयदसंनिभे।
सत्त्वमास्थाय मेधावी हनुमान्मारुतात्मजः॥
२निशि लंकां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः।
रम्यकाननतोयाढ्यां पुरीं रावणपालिताम्॥
३शारदाम्बुधरप्रख्यैर्भवनैरुपशोभिताम्।
सागरोपमनिर्घोषां सागरानिलसेविताम्॥
४सुपुष्टबलसम्पुष्टां यथैव विटपावतीम्।
चारुतोरणनिर्यूहां पाण्डुरद्वारतोरणाम्॥
५भुजगाचरितां गुप्तां शुभां भोगवतीमिव।
तां सविद्युद्घनाकीर्णां ज्योतिर्गणनिषेविताम्॥
६चण्डमारुतनिर्ह्रादां यथा चाप्यमरावतीम्।
शातकुम्भेन महता प्राकारेणाभिसंवृताम्॥
७किङ्किणीजालघोषाभिः पताकाभिरलंकृताम्।
आसाद्य सहसा हृष्टः प्राकारमभिपेदिवान्॥
मेघसदृशे उन्नते लम्बपर्वतस्य शिखरे स्थितः मेधावी मारुतात्मजः हनुमान् सत्त्वगुणम् आश्रित्य धैर्यं धृत्वा रात्रौ लङ्कां प्रविवेश। सा रावणपालिता पुरी रम्यैः काननैः तोयैः च आढ्या आसीत्। शरत्कालस्य मेघैः सदृशैः शुभ्रैः भवनैः उपशोभिता, सागरस्य इव गम्भीरनिर्घोषा, सागरानिलेन सेविता च सा दृष्टा। सुपुष्टेन बलेन सैन्येन सुरक्षिता सा कुबेरस्य अलकापुरी इव प्रतीयते स्म; तस्याः तोरणानि चारूणि, निर्यूहाः — द्वारेषु निर्गताः दारुभागाः — शोभनाः, बहिर्द्वाराणि अन्तर्द्वाराणि च पाण्डुराणि आसन्। भुजगैः आचरितां गुप्तां शुभां पातालस्थां भोगवतीम् इव, विद्युत्सहितैः घनैः आकीर्णां ज्योतिर्गणैः निषेवितां चण्डमारुतनिर्ह्रादां इन्द्रस्य अमरावतीम् इव च ताम् अपश्यत्। महता सुवर्णप्राकारेण परिवृतां, किङ्किणीजालैः घोषवतीभिः पताकाभिः अलंकृतां तां पुरीम् आसाद्य हृष्टः सः सहसा प्राकारम् आरुरोह। अत्र उपमानत्रयं ध्येयम् — अलका (धनस्य), भोगवती (नागानां गुप्तेः), अमरावती (देवानां वैभवस्य) — एवं लङ्का त्रयाणां लोकानां वैभवं धारयति इति सूच्यते। ‘सत्त्वमास्थाय’ इति पदं हनुमतः मनोबलं दर्शयति; एकाकी शत्रुपुरं प्रवेष्टुं तस्य मनः दृढम्। प्रथमः श्लोकः पूर्वसर्गस्य ‘गिरेः शृङ्गे स्थितः’ इति स्थितिं पुनः स्मारयति — लम्बः नाम त्रिकूटस्य शृङ्गम्। द्वितीये श्लोके ‘विवेश’ इति पदं पूर्वकथनम्; वस्तुतः प्रवेशः अग्रे लङ्कायाः विजयानन्तरं भवति। कविः अत्र रात्रेः अन्धकारे अपि लङ्कायाः शोभां वर्णयति, यतः पुरी दीपैः चन्द्रप्रकाशेन च प्रकाशिता। हनुमतः दृष्टिः प्रथमं समग्रां पुरीं पश्यति, ततः क्रमेण प्राकारं, ततः द्वाराणि — एवं दूरात् समीपं प्रति दृष्टेः गतिः। ‘सहसा हृष्टः’ इति पदेन तस्य उत्साहः प्रकटितः; दीर्घस्य समुद्रलङ्घनस्य अनन्तरं लक्ष्यं दृष्ट्वा तस्य मनः प्रसन्नम्। प्राकारस्य उपरि आरोहणम् एव प्रथमं साहसम्। मुद्रणे चतुर्थश्लोकस्य हिन्द्यनुवादः ‘अलकापुरीके समान शक्तिशालिनी सेनाओंसे सुरक्षित’ इति ‘विटपावतीम्’ इत्यस्य अलकार्थं स्पष्टीकरोति।
Resting on the lofty summit of Lamba, a peak of Trikūṭa that rose like a towering cloud, the wise Hanumān, son of the Wind, summoned all his courage and by night made for Laṅkā, the city Rāvaṇa guarded. It was rich in lovely woods and waters, graced with mansions white as the clouds of autumn, roaring like the sea and fanned by the sea breeze. Protected by well-fed, well-kept troops, it seemed like Kubera's city of Alakā; its gateways were beautiful, its turrets fine, its outer and inner gates gleaming white. He saw it as Bhogavatī, the guarded and lovely city of the serpents in the underworld, and as Indra's Amarāvatī, crowded with clouds and lightning, attended by hosts of stars and loud with fierce winds. Coming up to it — enclosed by a great golden rampart and adorned with banners that jingled with nets of little bells — he leapt at once in delight straight up onto the rampart. Three cities are named: Alakā, city of wealth; Bhogavatī, the well-guarded city of the serpents; and Amarāvatī, city of the gods' splendour — so Laṅkā is shown to hold the riches of all three worlds. "Summoning his courage" shows his strength of mind: to enter an enemy city alone, his heart had to be firm. The poet says here that he entered, but this looks ahead; the real entry comes only after he has overcome Laṅkā herself. Even in the dark of night the city's beauty is described, for it was lit by lamps and by the moon. Hanumān's gaze first takes in the whole city, then the rampart, then the gates, moving from far to near. His sudden delight shows his eagerness: after the long leap across the sea, the sight of his goal gladdens him, and climbing the rampart is his first daring act.
२प्राकारात् दृष्टं पुर्याः आन्तरं वैभवम्
८विस्मयाविष्टहृदयः पुरीमालोक्य सर्वतः।
जाम्बूनदमयैर्द्वारैर्वैदूर्यकृतवेदिकैः॥
९वज्रस्फटिकमुक्ताभिर्मणिकुट्टिमभूषितैः।
तप्तहाटकनिर्यूहै राजतामलपाण्डुरैः॥
१०वैदूर्यकृतसोपानैः स्फाटिकान्तरपांसुभिः।
चारुसंजवनोपेतैः खमिवोत्पतितैः शुभैः॥
११क्रौञ्चबर्हिणसंघुष्टै राजहंसनिषेवितैः।
तूर्याभरणनिर्घोषैः सर्वतः परिनादिताम्॥
१२वस्वोकसारप्रतिमां समीक्ष्य नगरीं ततः।
खमिवोत्पतितां लंकां जहर्ष हनुमान्कपिः॥
प्राकारस्य उपरि स्थितः विस्मयाविष्टहृदयः हनुमान् परितः पुरीम् आलोकयामास। तत्र जाम्बूनदमयानि द्वाराणि, वैदूर्यनिर्मिताः वेदिकाः, वज्रस्फटिकमुक्ताभिः रचितानि मणिकुट्टिमानि च आसन्। तप्तहाटकमयाः निर्यूहाः, रजतवत् निर्मलाः पाण्डुराः भित्तयः, वैदूर्यमयानि सोपानानि, स्फटिकमयाः निर्मलाः अन्तर्भागाः, चारूणि सभाभवनानि च दृश्यन्ते स्म। तानि द्वाराणि आकाशम् उत्पतितानि इव उन्नतानि आसन्। क्रौञ्चैः बर्हिणैः च संघुष्टानि, राजहंसैः निषेवितानि तानि; तूर्याणाम् आभरणानां च निर्घोषैः सा पुरी सर्वतः परिनादिता आसीत्। कुबेरस्य वस्वोकसारा इव शोभमानां, खम् उत्पतिताम् इव लङ्कां समीक्ष्य हनुमान् कपिः जहर्ष। एषः हर्षः शत्रोः ऐश्वर्यं दृष्ट्वा न, अपितु तस्याः सौन्दर्यं दृष्ट्वा निर्मलः विस्मयः। शिल्पिनः कौशलं, रत्नानां बाहुल्यं, पक्षिणां कलरवः, वाद्यानां ध्वनिः च — सर्वं मिलित्वा पुर्याः सजीवं चित्रं रचयति। हिन्द्यनुवादे ‘संजवन’ इति पदं ‘सभा-भवन’ इति व्याख्यातम् — चतुःशालं गृहं वा सभागृहं वा इति तस्य अर्थः। वस्वोकसारा इति कुबेरस्य अलकायाः एव नामान्तरम्; अतः अत्र अपि लङ्कायाः कुबेरसम्बन्धः पुनः स्मार्यते। अष्टमात् एकादशपर्यन्तं एकम् एव दीर्घं वाक्यम् — द्वाराणां विशेषणानि क्रमेण आगच्छन्ति, अन्ते ‘परिनादिताम्’ इति पुरीविशेषणेन वाक्यं समाप्यते। एतेन वाक्यविन्यासेन हनुमतः दृष्टेः अविरतः प्रवाहः अनुकृतः — सः एकैकं वस्तु क्रमेण पश्यति।
Standing on the rampart, his heart full of wonder, Hanumān looked all around over the city. Its gates were of gold with terraces of beryl; its floors were of jewels set with diamond, crystal and pearl; its turrets were of refined gold, its walls spotless and white as silver; its stairways were of beryl, its inner courts of clear crystal, and its lovely assembly-halls rose as if into the sky. The gates rang with the cries of curlews and peacocks and royal swans moved about them, and everywhere the city resounded with music and the tinkle of ornaments. Seeing Laṅkā shining like Vasvokasārā, Kubera's city, and seeming to rise into the sky, the monkey Hanumān rejoiced. His joy was not at the wealth of the enemy but a pure wonder at the city's beauty. The builders' skill, the profusion of jewels, the song of the birds and the sound of music all combine into a living picture of the city. Vasvokasārā is another name for Kubera's Alakā, so Laṅkā's tie to Kubera is recalled once more. The whole description runs as one long sentence, each feature of the gates following the next, imitating the unbroken flow of Hanumān's gaze as he takes in one thing after another.
३लङ्कायाः दुर्जयत्वम् इति हनुमतः चिन्ता
१३तां समीक्ष्य पुरीं लंकां राक्षसाधिपतेः शुभाम्।
अनुत्तमामृद्धिमतीं चिन्तयामास वीर्यवान्॥
१४नेयमन्येन नगरी शक्या धर्षयितुं बलात्।
रक्षिता रावणबलैरुद्यतायुधपाणिभिः॥
१५कुमुदाङ्गदयोर्वापि सुषेणस्य महाकपेः।
प्रसिद्धेयं भवेद्भूमिर्मैन्दद्विविदयोरपि॥
१६विवस्वतस्तनूजस्य हरेश्च कुशपर्वणः।
ऋक्षस्य कपिमुख्यस्य मम चैव गतिर्भवेत्॥
१७समीक्ष्य च महाबाहो राघवस्य पराक्रमम्।
लक्ष्मणस्य च विक्रान्तमभवत्प्रीतिमान्कपिः॥
राक्षसाधिपतेः ताम् अनुत्तमां समृद्धिमतीं शुभां लङ्कां समीक्ष्य वीर्यवान् हनुमान् चिन्तयामास — ‘इयं नगरी अन्येन केनचित् बलात् धर्षयितुं न शक्या, यतः उद्यतायुधपाणिभिः रावणस्य बलैः सर्वतः रक्षिता। कुमुदस्य, अङ्गदस्य, महाकपेः सुषेणस्य, मैन्दद्विविदयोः वा इयं भूमिः प्राप्या भवेत्। विवस्वतः पुत्रस्य सुग्रीवस्य, कुशपर्वणः हरेः, कपिमुख्यस्य ऋक्षराजस्य जाम्बवतः, मम च अत्र गतिः भवेत्।’ ततः महाबाहोः राघवस्य पराक्रमं, लक्ष्मणस्य च विक्रमं स्मृत्वा सः कपिः प्रीतिमान् अभवत्। द्वितीयसर्गे सः ‘चतुर्णाम् एव गतिः’ इति उक्तवान् आसीत्; अत्र सः अधिकानि नामानि गणयति, येन तस्य आशा किञ्चित् वर्धिता इति गम्यते। किन्तु सर्वेषाम् उपरि रामलक्ष्मणयोः पराक्रमः एव तस्य आश्वासनस्य मूलम् — वानराः केवलं साधनम्, विजयः रामस्य। एतेन तस्य स्वामिभक्तिः विनयः च प्रकटितौ — स्वस्य बलं सः न अतिशयं मन्यते। अत्र चिन्ता निराशायाः न, अपितु योजनायाः; सः आगामियुद्धस्य कृते केषां सामर्थ्यम् अपेक्षितम् इति विचारयति। ‘कुशपर्वा’ इति नाम अपरिचितम्; हिन्द्यनुवादः अपि ‘वानर कुशपर्वा’ इति नाम्ना एव तं गृह्णाति। सप्तदशे श्लोके ‘महाबाहो’ इति सम्बोधनरूपं मुद्रितम्, यत् ‘महाबाहोः’ इति षष्ठ्यर्थे प्रयुक्तम् इव। एवं चिन्तया आरब्धः खण्डः प्रीत्या समाप्यते।
Surveying Laṅkā, the fair and prosperous city of the lord of the rākṣasas, unrivalled anywhere, the valiant Hanumān reflected: "No one else could take this city by force, guarded as it is on every side by Rāvaṇa's troops with weapons raised in their hands. This land may be within reach of Kumuda and Aṅgada, of the great monkey Suṣeṇa, of Mainda and Dvivida; of Sugrīva, son of Vivasvān, of the monkey Kuśaparvan, of Jāmbavān, king of the bears and chief among the monkeys, and of myself." But then he remembered the valour of mighty-armed Rāghava and the prowess of Lakṣmaṇa, and the monkey grew glad. In the last sarga he had said only four could come here; now he names more, which suggests his hope has grown a little. Yet above all it is the might of Rāma and Lakṣmaṇa that gives him comfort: the monkeys are only the means, the victory will be Rāma's. This shows his devotion to his master and his modesty — he does not overrate his own strength. His thinking here is not despair but planning: he is considering whose strength the coming war will need. So the passage that began in anxiety ends in gladness.
४प्रमदा इव अलंकृतायाः लङ्कायाः दर्शनम्
१८तां रत्नवसनोपेतां गोष्ठागारावतंसिकाम्।
यन्त्रागारस्तनीमृद्धां प्रमदामिव भूषिताम्॥
१९तां नष्टतिमिरां दीपैर्भास्वरैश्च महाग्रहैः।
नगरीं राक्षसेन्द्रस्य स ददर्श महाकपिः॥
रत्नमयैः प्राकारैः वसनैः इव आवृतां, गोष्ठैः अन्यैः गृहैः च अवतंसैः इव भूषितां, यन्त्रागारैः स्तनैः इव युक्तां, समृद्धां प्रमदाम् इव अलंकृतां, दीपैः भास्वरैः महागृहैः च नष्टतिमिरां राक्षसेन्द्रस्य नगरीं महाकपिः ददर्श। अत्र लङ्का युवतिरूपेण चित्रिता — अग्रिमश्लोकेषु सा साक्षात् स्त्रीरूपेण उत्तिष्ठति, अतः एषा उपमा तस्य पूर्वसूचना। ‘महाग्रहैः’ इति मुद्रितः पाठः — हिन्द्यनुवादः ‘महान् ग्रहोंने अन्धकार नष्ट किया’ इति ग्रहार्थं गृह्णाति।
The great monkey looked on the city of the lord of the rākṣasas. Its jewelled ramparts clothed it like a garment; its cattle-pens and other houses adorned it like earrings; its engine-houses were like breasts; rich and adorned, it was like a young woman; and its darkness was dispelled by lamps and by the shining great planets. Here Laṅkā is pictured as a young woman, and in the verses that follow she will rise up before him in a woman's form, so the image foretells what is to come.
५पुरीदेवतायाः लङ्कायाः प्रादुर्भावः निरोधः च
२०अथ सा हरिशार्दूलं प्रविशन्तं महाकपिम्।
नगरी स्वेन रूपेण ददर्श पवनात्मजम्॥
२१सा तं हरिवरं दृष्ट्वा लंका रावणपालिता।
स्वयमेवोत्थिता तत्र विकृताननदर्शना॥
२२पुरस्तात्तस्य वीरस्य वायुसूनोरतिष्ठत।
मुञ्चमाना महानादमब्रवीत्पवनात्मजम्॥
२३कस्त्वं केन च कार्येण इह प्राप्तो वनालय।
कथयस्वेह यत्तत्त्वं यावत्प्राणा धरन्ति ते॥
२४न शक्यं खल्वियं लंका प्रवेष्टुं वानर त्वया।
रक्षिता रावणबलैरभिगुप्ता समन्ततः॥
२५अथ तामब्रवीद्वीरो हनुमानग्रतः स्थिताम्।
कथयिष्यामि तत्तत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसे॥
२६का त्वं विरूपनयना पुरद्वारेऽवतिष्ठसे।
किमर्थं चापि मां क्रोधान्निर्भर्त्सयसि दारुणे॥
२७हनुमद्वचनं श्रुत्वा लंका सा कामरूपिणी।
उवाच वचनं क्रुद्धा परुषं पवनात्मजम्॥
२८अहं राक्षसराजस्य रावणस्य महात्मनः।
आज्ञाप्रतीक्षा दुर्धर्षा रक्षामि नगरीमिमाम्॥
२९न शक्यं मामवज्ञाय प्रवेष्टुं नगरीमिमाम्।
अद्य प्राणैः परित्यक्तः स्वप्स्यसे निहतो मया॥
३०अहं हि नगरी लंका स्वयमेव प्लवङ्गम।
सर्वतः परिरक्षामि अतस्ते कथितं मया॥
अथ प्रविशन्तं हरिशार्दूलं पवनात्मजं महाकपिं सा लङ्कानगरी स्वेन रूपेण ददर्श। रावणपालिता सा लङ्का तं हरिवरं दृष्ट्वा विकृताननदर्शना स्वयम् एव उत्थिता, वायुसूनोः वीरस्य पुरस्तात् अतिष्ठत्। महानादं मुञ्चन्ती सा पवनात्मजम् अब्रवीत् — ‘हे वनालय, त्वं कः? केन कार्येण इह प्राप्तः? यावत् तव प्राणाः धरन्ति, तावत् तत्त्वं कथय। वानर, रावणस्य बलैः समन्ततः अभिगुप्ता इयं लङ्का त्वया प्रवेष्टुं न शक्या।’ अग्रतः स्थितां तां वीरः हनुमान् अब्रवीत् — ‘यत् त्वं पृच्छसि तत् तत्त्वं कथयिष्यामि। किन्तु विरूपनयने, त्वं का असि, या पुरद्वारे तिष्ठसि? दारुणे, किमर्थं मां क्रोधात् निर्भर्त्सयसि?’ हनुमतः वचनं श्रुत्वा कामरूपिणी लङ्का क्रुद्धा पवनात्मजं परुषं वचनम् उवाच — ‘अहं महात्मनः राक्षसराजस्य रावणस्य आज्ञां प्रतीक्षमाणा दुर्धर्षा इमां नगरीं रक्षामि। माम् अवज्ञाय इमां नगरीं प्रवेष्टुं न शक्यम्; अद्य मया निहतः प्राणैः परित्यक्तः त्वं शयिष्यसे। प्लवङ्गम, अहं स्वयम् एव लङ्का नगरी, सर्वतः इमां रक्षामि — एतत् ते कथितम्।’ अयं प्रसङ्गः समीक्षितसंस्करणे नास्ति; वुल्गेटे एव विस्तरेण वर्ण्यते। नगरस्य अधिदेवता स्त्रीरूपेण प्रत्यक्षा भवति इति कल्पना प्राचीना — प्रत्येकं पुरं स्वदेवतया रक्ष्यते। हनुमान् तस्याः प्रश्नं शान्ततया प्रश्नेन एव प्रतिवदति — सः स्वस्य उद्देशं न प्रकाशयति, प्रथमं प्रतिपक्षस्य परिचयं जिज्ञासते; एषा दूतस्य नीतिः। लङ्कायाः वचनेषु गर्वः क्रोधः च स्फुटौ — ‘यावत् प्राणाः धरन्ति’, ‘स्वप्स्यसे निहतः’ इति भयप्रदर्शनम्। सा स्वं ‘रावणस्य आज्ञाप्रतीक्षा’ इति वदति — पुरीदेवता अपि रावणस्य सेविका जाता, एषः तस्य प्रभावस्य परिचयः। अत्र द्वयोः संवादः नाटकीयः — प्रश्नः, प्रतिप्रश्नः, तर्जनं च। ‘विकृताननदर्शना’ इति विशेषणं द्विः आगतम् (२१, ४१) — उत्थाने पतने च सा समानरूपा, एवं वृत्तस्य समाप्तिः सूच्यते। लङ्का स्वं ‘नगरी लंका’ इति स्वयं परिचाययति, अतः सा नगरस्य अधिदेवता इति निश्चितम्; हिन्द्यनुवादः अपि ‘अधिष्ठात्री देवी लंका’ इति वदति। हनुमतः शान्तिः, तस्याः क्रोधः च इति विरोधः अस्य खण्डस्य मुख्यः रसः। वीरस्य दूतस्य लक्षणम् — प्रथमं वचनेन कार्यसाधनं, ततः एव बलप्रयोगः — अत्र हनुमता अनुसृतम्। सः ‘वनालय’ इति तिरस्कारसूचकं सम्बोधनं शान्त्या सहते। लङ्कायाः गर्वः तस्याः पराजयात् पूर्वम् एव — एषः कथायाः नियमः, यः रावणस्य विषये अपि अग्रे फलिष्यति।
Then the city, in her own form, saw the great monkey, that tiger among monkeys, the son of the Wind, coming in. Laṅkā, whom Rāvaṇa guarded, seeing the best of monkeys, rose up of herself, hideous of face and form, and stood before the heroic son of the Wind. With a great roar she said to him: "Who are you, forest-dweller, and what business brings you here? Tell me the truth while you still have breath in you. You cannot enter this Laṅkā, monkey; Rāvaṇa's forces guard her on every side." The hero Hanumān answered her as she stood before him: "I will tell you the truth of what you ask. But who are you, with your misshapen eyes, standing at the city gate? And why do you rail at me in anger, cruel one?" Hearing this, Laṅkā, who could take any form she pleased, answered him harshly in her anger: "I wait upon the orders of Rāvaṇa, the great king of the rākṣasas; no one can overcome me, and I guard this city. No one may enter it in contempt of me. Today you will lie here, struck down by me, your life gone. For I myself am the city of Laṅkā, monkey, and I guard her on every side. That is what I have to tell you." It is an ancient idea that every city is protected by its own guardian deity, who may appear in a woman's form, and Laṅkā here names herself, so she is clearly the city's presiding goddess. Hanumān meets her question calmly with a question of his own; he does not reveal his purpose but first seeks to know who is opposing him — an envoy's policy. Her words are full of pride and anger, and of threats: "while you still have breath", "you will lie here struck down". She calls herself one who waits on Rāvaṇa's orders: even the city's goddess has become his servant, a sign of how far his power reaches. The exchange is dramatic — question, counter-question, threat — and the contrast between his calm and her rage is its main flavour. He bears patiently even the contemptuous "forest-dweller". A brave envoy first tries to succeed by words and only then uses force, and Hanumān follows this rule. Laṅkā's pride comes before her fall — a law of the story that will later hold for Rāvaṇa too.
६हनुमतः उत्तरं लङ्कायाः ताडनं मुष्टिप्रहारेण पराजयश्च
३१लंकाया वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः।
यत्नवान्स हरिश्रेष्ठः स्थितः शैल इवापरः॥
३२स तां स्त्रीरूपविकृतां दृष्ट्वा वानरपुङ्गवः।
आबभाषेऽथ मेधावी सत्त्ववान्प्लवगर्षभः॥
३३द्रक्ष्यामि नगरीं लंकां साट्टप्राकारतोरणाम्।
इत्यर्थमिह सम्प्राप्तः परं कौतूहलं हि मे॥
३४वनान्युपवनानीह लंकायाः काननानि च।
सर्वतो गृहमुख्यानि द्रष्टुमागमनं हि मे॥
३५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लंका सा कामरूपिणी।
भूय एव पुनर्वाक्यं बभाषे परुषाक्षरम्॥
३६मामनिर्जित्य दुर्बुद्धे राक्षसेश्वरपालिताम्।
न शक्यं ह्यद्य ते द्रष्टुं पुरीयं वानराधम॥
३७ततः स हरिशार्दूलस्तामुवाच निशाचरीम्।
दृष्ट्वा पुरीमिमां भद्रे पुनर्यास्ये यथागतम्॥
३८ततः कृत्वा महानादं सा वै लंका भयंकरम्।
तलेन वानरश्रेष्ठं ताडयामास वेगिता॥
३९ततः स हरिशार्दूलो लंकया ताडितो भृशम्।
ननाद सुमहानादं वीर्यवान्मारुतात्मजः॥
४०ततः संवर्तयामास वामहस्तस्य सोऽङ्गुलीः।
मुष्टिनाभिजघानैनां हनुमान्क्रोधमूर्च्छितः॥
४१स्त्री चेति मन्यमानेन नातिक्रोधः स्वयं कृतः।
सा तु तेन प्रहारेण विह्वलाङ्गी निशाचरी।
पपात सहसा भूमौ विकृताननदर्शना॥
४२ततस्तु हनुमान्वीरस्तां दृष्ट्वा विनिपातिताम्।
कृपां चकार तेजस्वी मन्यमानः स्त्रियं च ताम्॥
लङ्कायाः वचनं श्रुत्वा मारुतात्मजः हरिश्रेष्ठः हनुमान् यत्नवान् भूत्वा अपरः शैलः इव स्थिरः अतिष्ठत्। स्त्रीरूपेण विकृतां तां दृष्ट्वा मेधावी सत्त्ववान् वानरपुङ्गवः अब्रवीत् — ‘अट्टालकैः प्राकारैः तोरणैः च युक्तां लङ्कां नगरीं द्रष्टुम् एव अहम् इह सम्प्राप्तः, मम परं कौतूहलम् अस्ति। लङ्कायाः वनानि, उपवनानि, काननानि, मुख्यानि गृहाणि च द्रष्टुं मम आगमनम्।’ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कामरूपिणी लङ्का पुनः परुषाक्षरं वाक्यम् अभाषत — ‘दुर्बुद्धे वानराधम, राक्षसेश्वरेण पालितां माम् अनिर्जित्य अद्य त्वया इयं पुरी द्रष्टुं न शक्या।’ ततः हरिशार्दूलः तां निशाचरीम् उवाच — ‘भद्रे, इमां पुरीं दृष्ट्वा यथागतं पुनः यास्यामि।’ ततः भयंकरं महानादं कृत्वा सा लङ्का वेगेन तलेन वानरश्रेष्ठं ताडयामास। तया भृशं ताडितः वीर्यवान् मारुतात्मजः सुमहान्तं नादं ननाद। ततः क्रोधमूर्च्छितः हनुमान् वामहस्तस्य अङ्गुलीः संवर्त्य मुष्टिं कृत्वा ताम् अभिजघान। ‘स्त्री इयम्’ इति मन्यमानेन तेन स्वयं अतिक्रोधः न कृतः; तथापि तेन लघुना प्रहारेण एव विह्वलाङ्गी सा निशाचरी विकृताननदर्शना सहसा भूमौ पपात। विनिपातितां तां दृष्ट्वा तेजस्वी वीरः हनुमान् ‘स्त्री’ इति मत्वा तस्याः उपरि कृपां चकार। हनुमतः उत्तरं चतुरम् — सः सत्यम् अपि वदति, तथापि मुख्यं कार्यं न प्रकाशयति; ‘द्रष्टुम् आगतः’ इति वचनं सत्यम्, सीतां द्रष्टुम् एव सः आगतः। ‘यथागतं पुनर्यास्ये’ इति वचनेन सः शान्तिम् अपि प्रस्तौति। किन्तु यदा सा प्रहरति, तदा सः प्रत्युत्तरं ददाति — वामहस्तेन, मन्दक्रोधेन च; एवं स्त्रीवधदोषं परिहरन् अपि सः आत्मरक्षां करोति। एकचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन बद्धाः। ‘कृपां चकार’ इति पदं हनुमतः करुणां दर्शयति — विजितायाम् अपि शत्रुदेवतायां सः दयां करोति। अस्य प्रसङ्गस्य नीतिः स्पष्टा — स्त्रीवधः अधर्मः, अतः हनुमान् पूर्णबलं न प्रयुङ्क्ते; तथापि तस्य लघुः अपि प्रहारः पुरीदेवतां पातयितुं पर्याप्तः, येन तस्य अतुलं बलम् अपि सूचितम्। ‘वामहस्तस्य’ इति विशेषः अपि अवज्ञायाः सूचकः — सः दक्षिणहस्तं न प्रयुङ्क्ते। पूर्वं ‘परं कौतूहलम्’ इति वचनेन सः अहिंसकं स्वरूपं दर्शितवान्; तस्याः आक्रमणेन एव सः प्रत्याक्रमणाय प्रवृत्तः — एवं दोषः तस्याः एव। एतत् संयमस्य उदाहरणं रामायणे पुनः पुनः दृश्यते — रामः अपि ताटकावधात् पूर्वं स्त्रीवधं न इच्छति स्म। हनुमतः ‘सुमहानादः’ अपि लङ्कायाः ‘महानादस्य’ प्रत्युत्तरम्।
Hearing Laṅkā's words, Hanumān, son of the Wind, best of monkeys, braced himself and stood firm like a second mountain. Looking at her in her hideous woman's form, the wise and courageous monkey said: "I have come here to see the city of Laṅkā, with its towers, ramparts and gateways; I am full of curiosity. I have come to see Laṅkā's woods and groves and forests, and its chief houses." Hearing this, Laṅkā, who could take any form she pleased, spoke harshly again: "You fool, you lowest of monkeys, unless you defeat me you will not see this city today, guarded as it is by the lord of the rākṣasas." The tiger among monkeys replied to the night-rover: "Good lady, when I have seen this city I will go back the way I came." At that Laṅkā gave a terrible roar and struck the best of monkeys hard with the flat of her hand. Struck so violently, the valiant son of the Wind let out a mighty roar of his own, answering hers. Then Hanumān, beside himself with anger, curled the fingers of his left hand into a fist and struck her. Yet because she was a woman he held back his fury; even so, at that light blow the night-rover's limbs gave way and she fell at once to the ground, hideous of face and form. Seeing her struck down, the splendid hero took pity on her, for she was a woman. His answer to her was clever: it was true, yet it kept his real purpose hidden, for he had indeed come "to see" — to see Sītā. By offering to leave as he had come, he even held out peace. Only when she struck him did he strike back, and then with his left hand and with his anger reined in, so that he defended himself while avoiding the sin of killing a woman. That he used his left hand, not his right, is itself a sign of disdain. Having shown himself harmless with his talk of curiosity, he was drawn into fighting only by her attack, so the fault was hers. The moral is plain: to kill a woman is against dharma, so Hanumān does not use his full strength; and yet even his light blow is enough to fell the city's goddess, which shows how matchless his strength is. His pity for a defeated enemy goddess shows his compassion. Such restraint is seen again and again in the Rāmāyaṇa — Rāma too was unwilling to kill a woman before he slew Tāṭakā.
७लङ्कायाः स्वयम्भूवरस्मरणं प्रवेशानुज्ञा च
४३ततो वै भृशमुद्विग्ना लंका सा गद्गदाक्षरम्।
उवाचागर्वितं वाक्यं हनुमन्तं प्लवङ्गमम्॥
४४प्रसीद सुमहाबाहो त्रायस्व हरिसत्तम।
समये सौम्य तिष्ठन्ति सत्त्ववन्तो महाबलाः॥
४५अहं तु नगरी लंका स्वयमेव प्लवङ्गम।
निर्जिताहं त्वया वीर विक्रमेण महाबल॥
४६इदं च तथ्यं शृणु मे ब्रुवन्त्या वै हरीश्वर।
स्वयं स्वयम्भुवा दत्तं वरदानं यथा मम॥
४७यदा त्वां वानरः कश्चिद्विक्रमाद्वशमानयेत्।
तदा त्वया हि विज्ञेयं रक्षसां भयमागतम्॥
४८स हि मे समयः सौम्य प्राप्तोऽद्य तव दर्शनात्।
स्वयम्भूविहितः सत्यो न तस्यास्ति व्यतिक्रमः॥
४९सीतानिमित्तं राज्ञस्तु रावणस्य दुरात्मनः।
रक्षसां चैव सर्वेषां विनाशः समुपागतः॥
५०तत्प्रविश्य हरिश्रेष्ठ पुरीं रावणपालिताम्।
विधत्स्व सर्वकार्याणि यानि यानीह वाञ्छसि॥
५१प्रविश्य शापोपहतां हरीश्वर पुरीं शुभां राक्षसमुख्यपालिताम्।
यदृच्छया त्वं जनकात्मजां सतीं विमार्ग सर्वत्र गतो यथासुखम्॥
ततः भृशम् उद्विग्ना लङ्का गद्गदाक्षरं गर्वं विहाय प्लवङ्गमं हनुमन्तम् उवाच — ‘महाबाहो हरिसत्तम, प्रसीद, मां त्रायस्व। सौम्य, सत्त्ववन्तः महाबलाः पुरुषाः समये — शास्त्रमर्यादायां — तिष्ठन्ति, स्त्रियं न घ्नन्ति। प्लवङ्गम, अहं स्वयम् एव लङ्का नगरी; वीर महाबल, त्वया विक्रमेण निर्जिता अस्मि। हरीश्वर, ब्रुवत्याः मम इदं तथ्यं शृणु — स्वयम्भुवा ब्रह्मणा मह्यं यथा वरः दत्तः। सः अवदत् — “यदा कश्चित् वानरः त्वां विक्रमेण वशम् आनयेत्, तदा रक्षसां भयम् आगतम् इति त्वया विज्ञेयम्।” सौम्य, तव दर्शनात् अद्य सः समयः मम प्राप्तः; स्वयम्भुवा विहितं तत् सत्यम्, तस्य व्यतिक्रमः नास्ति। सीतानिमित्तं दुरात्मनः राज्ञः रावणस्य सर्वेषां रक्षसां च विनाशः समुपागतः। तस्मात् हरिश्रेष्ठ, रावणपालितां पुरीं प्रविश्य यानि यानि इह वाञ्छसि तानि सर्वकार्याणि विधत्स्व। हरीश्वर, शापेन उपहतां राक्षसमुख्यपालितां शुभां पुरीं प्रविश्य यथेच्छं यथासुखं सर्वत्र गत्वा सतीं जनकात्मजां विमार्ग।’ अत्र लङ्कायाः पराजयः एव लङ्कायाः विनाशस्य प्रथमं लक्षणम् — ब्रह्मणः वचनम् एतत् निश्चिनोति। ‘सीतानिमित्तम्’ इति पदेन सर्वस्य कथानकस्य मूलं प्रकटितम् — परदाराहरणम् एव रावणस्य नाशस्य कारणम्। पुरीदेवता स्वयम् एव हनुमते अनुज्ञां ददाति, अतः तस्य प्रवेशः चौर्यं न, अपितु धर्मानुमतः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। ‘शापोपहताम्’ इति पदं सूचयति यत् रावणस्य पापैः ऋषीणां स्त्रीणां च शापैः लङ्का पूर्वम् एव हता। लङ्कायाः वचने ‘समये सौम्य तिष्ठन्ति’ इति नीतिवाक्यं हनुमतः एव संयमस्य प्रशंसा — सः स्त्रियं न हतवान् इति सा कृतज्ञा। ब्रह्मवरस्य स्वरूपं रामायणस्य अनेकेषु प्रसङ्गेषु दृश्यते — वरेण एव विनाशस्य कालः निर्दिष्टः। अतः हनुमतः आगमनं न आकस्मिकम्, अपितु दैवनिर्दिष्टम्; तस्य कार्यसिद्धिः पूर्वम् एव निश्चिता इति श्रोतुः आश्वासनम्। ‘यानि यानि वाञ्छसि’ इति अनुज्ञा अपि ध्येया — अग्रे हनुमान् अशोकवनिकाभङ्गं लङ्कादहनं च करिष्यति, तस्य सर्वस्य अपि अत्र पूर्वम् एव अनुमतिः दत्ता इव।
Then Laṅkā, badly shaken, her pride gone, spoke to Hanumān in a faltering voice: "Be gracious, mighty-armed one; spare me, best of monkeys. The strong and mighty, gentle one, keep to the law and do not kill a woman. I myself am the city of Laṅkā, monkey, and you have conquered me by your valour, mighty hero. Hear the truth from me, lord of monkeys: the Self-born, Brahmā, once gave me a boon. He said: 'When some monkey brings you under his power by his valour, know that fear has come upon the rākṣasas.' Now that I have seen you, gentle one, that time has come. What the Self-born ordained is true; there is no escaping it. Because of Sītā, destruction has come upon the wicked King Rāvaṇa and upon all the rākṣasas. So enter the city Rāvaṇa guards, best of monkeys, and do whatever you wish to do here. Go into this fair city, guarded by the chief of the rākṣasas and struck by a curse, go where you please and at your ease, and search everywhere for Janaka's virtuous daughter." Laṅkā's defeat is the first sign of Laṅkā's destruction, and Brahmā's word makes it certain. "Because of Sītā" lays bare the root of the whole story: carrying off another man's wife is the cause of Rāvaṇa's ruin. The city's own goddess gives Hanumān leave to enter, so his entry is no theft but sanctioned by right. "Struck by a curse" suggests that Laṅkā has already been smitten by the curses of seers and women whom Rāvaṇa wronged. Her maxim that the strong keep to the law is praise of Hanumān's own restraint; she is grateful that he did not kill her. In many episodes of the Rāmāyaṇa a boon of Brahmā sets the hour of destruction; Hanumān's coming is therefore no accident but ordained, and the listener is reassured that his success is already assured. Note too her leave to do "whatever you wish" — as if permission had been given in advance for the wrecking of the Aśoka grove and the burning of Laṅkā that lie ahead. The final verse, in a longer metre, marks the end of the sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- तोय + आढ्य → तोयाढ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- रम्यैः काननैः तोयैः च आढ्या — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- शारद + अम्बुधर → शारदाम्बुधर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शारदाः अम्बुधराः (कर्मधारयः); तैः प्रख्याः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘भवनैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विटप + अवती → विटपावती — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — नाम
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ‘चारुतोरणनिर्यूहाम्’ इत्यत्र चारूणि तोरणानि निर्यूहाः च यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भोग’ शब्दात् मतुप्, ङीप् — नाम
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + ह्राद → निर्ह्राद — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- ‘चण्डमारुतनिर्ह्रादाम्’ इत्यत्र चण्डमारुतस्य निर्ह्रादः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — अभि + ‘पद्’ धातोः क्वसु
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मणीनां कुट्टिमैः भूषितैः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘द्वारैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- संजवन + उपेत → संजवनोपेत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- संजवनैः उपेतैः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वसु + ओकसारा → वस्वोकसारा — यण्सन्धिः (उ + ओ = व् + ओ)
- समासः
- वस्वोकसारायाः प्रतिमा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न विद्यते उत्तमा यस्याः सा — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धृष्’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मैन्दः च द्विविदः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम्
- सन्धिः
- विवस्वतः + तनूजस्य → विवस्वतस्तनूजस्य — विसर्गस्य सकारः — बाह्यसन्धिः, पदद्वयम्
- समासः
- ‘तनूज’ — तनोः जातः इति उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- गोष्ठ + आगार → गोष्ठागार; आगार + अवतंसिका → आगारावतंसिका — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गोष्ठानि आगाराणि च अवतंसिकाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- यन्त्र + आगार → यन्त्रागार — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- यन्त्रागाराणि स्तनौ इव यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- विकृत + आनन → विकृतानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विकृतम् आननं दर्शनं च यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वन + आलय → वनालय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वनम् आलयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परि + ‘प्रच्छ्’ धातोः लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — निर् + ‘भर्त्स्’ धातोः लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आज्ञां प्रतीक्षते या — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘स्वप्’ धातोः लृट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अट्टैः प्राकारैः तोरणैः च सह वर्तमाना — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वानर + अधम → वानराधम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वानरेषु अधमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + वर्तयामास → संवर्तयामास — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः णिजन्तात् आम्प्रत्ययान्तः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- मुष्टिना + अभिजघान → मुष्टिनाभिजघान; अभिजघान + एनाम् → …घानैनाम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ) — बाह्यसन्धिः, पदत्रयम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभिजघान’ — ‘हन्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- विह्वल + अङ्गी → विह्वलाङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विह्वलानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- उवाच + अगर्वितम् → उवाचागर्वितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः — बाह्यसन्धिः, पदद्वयम्
- समासः
- ‘अगर्वितम्’ — न गर्वितम्, नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘उवाच’ — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘अगर्वितम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वयम्भुवा विहितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शाप + उपहत → शापोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शापेन उपहता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्