- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न आधृष्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सागरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुन्दरकाण्डम् — द्वितीयः सर्गः
लङ्कादर्शनं हनुमतश्चिन्ता सूक्ष्मरूपेण पुरप्रवेशश्च
त्रिकूटतटे स्थितस्य हनुमतः लङ्कादर्शनम्, उद्यानवनानां शोभा, पुर्याः दुर्गमत्वम्, उपायचिन्ता, दूतधर्मविचारः, वृषदंशकमात्रेण रूपेण प्रदोषे प्रवेशः, चन्द्रोदयः
अनाधृष्यं सागरम् अतिक्रम्य महाबलः हनुमान् त्रिकूटस्य तटे स्वस्थः स्थितः लङ्कां ददर्श। शतयोजनं तीर्त्वा अपि सः न श्रान्तः, पुष्पवृष्ट्या अभिवृष्टः पुष्पमयः इव बभौ। नीलशाद्वलानि गन्धवन्ति वनानि पुष्पितान् विविधान् वृक्षान् वापीः उद्यानानि च अतिक्रम्य सः परिखाभिः सुवर्णप्राकारेण गिरिसंकाशैः गृहैः च आवृतां, विश्वकर्मणा मनसा इव निर्मितां, आकाशे प्लवमानाम् इव लङ्कां समीपात् अपश्यत्। तस्याः गुप्तिं सागरं रावणं च दृष्ट्वा सः चिन्तयामास — ‘अत्र साम्नः दानस्य भेदस्य युद्धस्य वा अवकाशः नास्ति; प्रथमं सीता जीवति न वा इति ज्ञेयम्।’ ‘अनेन रूपेण प्रवेष्टुं न शक्यम्; विक्लवः दूतः देशकालविरुद्धं कुर्वन् स्वामिनः कार्यं नाशयति’ इति दूतधर्मं विचार्य सः सूर्यास्तं प्रतीक्ष्य वृषदंशकमात्रः भूत्वा प्रदोषे पुरीं प्राविशत्। सप्तभौमाष्टभौमैः भवनैः काञ्चनतोरणैः च शोभितां लङ्कां दृष्ट्वा सः विषण्णः हृष्टः च अभवत्; तदा तारागणमध्ये चन्द्रः अपि तस्य साचिव्यं कुर्वन् इव उदितः।
१सागरलङ्घनानन्तरं त्रिकूटतटे स्थितिः
१स सागरमनाधृष्यमतिक्रम्य महाबलः।
त्रिकूटस्य तटे लंकां स्थितः स्वस्थो ददर्श ह॥
२ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान्।
अभिवृष्टस्ततस्तत्र बभौ पुष्पमयो हरिः॥
३योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः।
अनिःश्वसन्कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति॥
४शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि।
किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम्॥
५स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः।
जगाम वेगवाँल्लंकां लङ्घयित्वा महोदधिम्॥
६शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च।
मधुमन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च॥
७शैलांश्च तरुसंछन्नान्वनराजीश्च पुष्पिताः।
अभिचक्राम तेजस्वी हनूमान्प्लवगर्षभः॥
८स तस्मिन्नचले तिष्ठन्वनान्युपवनानि च।
स नगाग्रे स्थितां लंकां ददर्श पवनात्मजः॥
महाबलः हनुमान् अनाधृष्यं सागरम् अतिक्रम्य त्रिकूटपर्वतस्य तटे स्वस्थः स्थितः लङ्कां ददर्श। ततः वृक्षेभ्यः मुक्तेन पुष्पवर्षेण अभिवृष्टः सः वीर्यवान् हरिः तत्र पुष्पमयः इव बभौ। उत्तमविक्रमः श्रीमान् कपिः शतं योजनानि तीर्त्वा अपि न दीर्घं निःश्वसिति स्म, न च ग्लानिम् अगच्छत्। सः अचिन्तयत् — ‘अहं योजनानां बहूनि शतानि अपि क्रमितुं शक्नोमि, किं पुनः शतयोजनमात्रं सागरस्य अन्तम्।’ वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवताम् उत्तमः सः वेगवान् महोदधिं लङ्घयित्वा लङ्कां प्रति जगाम। नीलानि शाद्वलानि, गन्धवन्ति वनानि, मधुमन्ति वृक्षसमूहानि, नगवन्ति स्थलानि च मध्येन सः गतवान्। तरुभिः संछन्नान् शैलान्, पुष्पिताः वनराजीः च तेजस्वी प्लवगर्षभः हनुमान् अभिचक्राम। तस्मिन् अचले स्थितः सः पवनात्मजः वनानि उपवनानि च, नगस्य अग्रे स्थितां लङ्कां च ददर्श। अत्र कविः हनुमतः शारीरिकं बलं मानसिकं च धैर्यं युगपत् दर्शयति — दीर्घस्य उड्डयनस्य अनन्तरम् अपि सः श्रमं न अनुभवति, अपितु अधिकं कर्तुम् उत्सहते। चतुर्थः श्लोकः तस्य आत्मगतं वचनम्, यत्र गर्वः न, अपितु आत्मविश्वासः। पुष्पवृष्टिः प्रकृत्या कृतः स्वागतः इव, पूर्वसर्गे महेन्द्रपर्वतात् उड्डयने अपि वृक्षाः पुष्पाणि अवाकिरन्। ‘स्वस्थः’ इति पदं सूचयति यत् सः शान्तचित्तः, न व्याकुलः — एतत् एव अग्रिमस्य सूक्ष्मविचारस्य आधारः। ‘ददर्श ह’ इति पदेन पुरीदर्शनस्य आरम्भः, यः समग्रे सर्गे विस्तरेण वर्णितः। प्रथमसर्गस्य अन्ते सः लम्बपर्वतस्य कूटे निपतितः आसीत्; अत्र सः तस्मात् स्थानात् लङ्काम् अवलोकयति — एवं द्वयोः सर्गयोः कथासूत्रम् अविच्छिन्नम्। हनुमान् तीरं प्राप्य तत्क्षणं पुरीं न प्रविशति, अपितु प्रथमं दूरात् निरीक्षते — एषा सावधानता तस्य बुद्धेः परिचायिका। ‘वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवताम् अपि च उत्तमः’ इति द्विविधं विशेषणं — बले वेगे च सः अग्रणीः।
Having crossed the unassailable ocean, the mighty Hanumān stood calmly on the slope of Mount Trikūṭa and looked out at Laṅkā. The trees showered their flowers on him, and the valiant monkey, covered in blossom, looked as though he were made of flowers. Though he had crossed a hundred leagues, that glorious monkey of supreme valour did not so much as pant, nor did he feel any weariness. "I could stride across many hundreds of leagues," he thought, "let alone the far shore of the ocean, a mere hundred away." It was not pride but confidence. The best of the strong and foremost of leapers, having crossed the great ocean, went swiftly on towards Laṅkā, through dark-green meadows, fragrant woods rich with honey and places thick with trees, passing over wooded hills and rows of flowering forest. Standing on that mountain, the son of the Wind saw the woods and groves, and Laṅkā set on the mountain's summit. Here the poet shows at once his strength of body and his steadiness of mind: after so long a flight he feels no fatigue and is eager to do still more. The rain of flowers is like nature's welcome, as the trees had showered him with flowers when he leapt from Mahendra. That he stood "at ease" shows that his mind was calm and untroubled, and that calm is the ground of all the careful thought that follows. At the end of the last sarga he had come down on a peak of Mount Lamba; now from that spot he gazes at Laṅkā, so that the thread of the story runs unbroken between the two. Having reached the shore he does not rush into the city but first studies it from a distance — a caution that reveals his intelligence. He is called both best of the strong and best of leapers: first in strength and first in speed.
२लङ्कासमीपे वृक्षाणाम् उद्यानानां च शोभा
९सरलान्कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्।
प्रियालान्मुचुलिन्दांश्च कुटजान्केतकानपि॥
१०प्रियङ्गून्गन्धपूर्णांश्च नीपान्सप्तच्छदांस्तथा।
असनान्कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्॥
११पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि।
पादपान्विहगाकीर्णान्पवनाधूतमस्तकान्॥
१२हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्पलावृताः।
आक्रीडान्विविधान्रम्यान्विविधांश्च जलाशयान्॥
१३संततान्विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः।
उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः॥
कपिकुञ्जरः तत्र सरलान्, कर्णिकारान्, सुपुष्पितान् खर्जूरान्, प्रियालान्, मुचुलिन्दान्, कुटजान्, केतकान्, गन्धपूर्णान् प्रियङ्गून्, नीपान्, सप्तच्छदान्, असनान्, कोविदारान्, पुष्पितान् करवीरान् च ददर्श। पुष्पभारेण नम्रान्, मुकुलितान्, विहगैः आकीर्णान्, पवनेन आधूतशिखरान् पादपान् सः अपश्यत्। हंसकारण्डवैः आकीर्णाः, पद्मोत्पलैः आवृताः वापीः, विविधान् रम्यान् आक्रीडान्, विविधान् जलाशयान्, सर्वर्तुफलपुष्पितैः वृक्षैः संततानि रम्याणि उद्यानानि च सः ददर्श। अत्र वृक्षाणां नामावली लङ्कायाः समृद्धिं प्रकृतिसौन्दर्यं च दर्शयति। ‘सर्वर्तुफलपुष्पितैः’ इति पदेन सर्वेषु ऋतुषु फलपुष्पयुक्ताः वृक्षाः इति अलौकिकता सूच्यते। हनुमान् एतानि उद्यानानि ध्यानेन पश्यति — अग्रे अशोकवनिकायाम् एव सीता दृश्यते इति अस्य दर्शनस्य परोक्षं महत्त्वम्। कविः लङ्कायाः बाह्यभागं प्रथमं वर्णयति, ततः एव नगरम्; एवं पाठकः अपि हनुमता सह क्रमेण पुरीं समीपं गच्छति। पुष्पाणां गन्धः, पक्षिणां कलरवः, जलाशयानां शीतलता च — एतत् सर्वं तस्य दीर्घयात्रायाः अनन्तरं विश्रामस्थानम् इव, किन्तु सः क्षणम् अपि न विरमति। शत्रोः राज्यस्य बाह्यभूमिः अपि एतावती रम्या इति रावणस्य ऐश्वर्यस्य प्रथमं प्रमाणम्।
There the elephant among monkeys saw sarala and karṇikāra trees, date palms in full flower, priyālas, mucalindas, kuṭajas and ketakas, fragrant priyaṅgus, nīpas and saptacchadas, asanas, kovidāras and karavīras in bloom; trees bowed down with their loads of blossom and others still in bud, full of birds, their crowns tossing in the wind. He saw pools crowded with swans and kāraṇḍava ducks and covered with lotuses and lilies, many lovely pleasure-grounds, lakes of every kind, and beautiful gardens thick with trees that bore fruit and flower in every season. The long list of trees shows Laṅkā's wealth and natural beauty, and trees that flower and fruit in all seasons at once are something beyond the ordinary world. Hanumān looks closely at these gardens, and the looking matters, for it will be in the Aśoka grove that he finds Sītā. The poet describes the outskirts of Laṅkā first and only then the city, so that the reader, like Hanumān, approaches it step by step. The scent of the flowers, the song of the birds and the coolness of the waters make a resting-place after his long journey, yet he does not stop even for a moment. That even the outer lands of the enemy's kingdom are so lovely is the first proof of Rāvaṇa's splendour.
३समीपात् दृष्टं लङ्कायाः रूपं रक्षणं च
१४समासाद्य च लक्ष्मीवाँल्लंकां रावणपालिताम्।
परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलंकृताम्॥
१५सीतापहरणात्तेन रावणेन सुरक्षिताम्।
समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्वभिः॥
१६काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्।
गृहैश्च गिरिसंकाशैः शारदाम्बुदसंनिभैः॥
१७पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्।
अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजशोभिताम्॥
१८तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्क्तिविराजितैः।
ददर्श हनुमाँल्लंकां देवो देवपुरीमिव॥
१९गिरिमूर्ध्नि स्थितां लंकां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः।
ददर्श स कपिः श्रीमान्पुरीमाकाशगामिव॥
२०पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा।
प्लवमानामिवाकाशे ददर्श हनुमान्कपिः॥
२१वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुवनाम्बराम्।
शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकावतंसकाम्॥
२२मनसेव कृतां लंकां निर्मितां विश्वकर्मणा।
द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः॥
२३कैलासनिलयप्रख्यमालिखन्तमिवाम्बरम्।
ध्रियमाणमिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः॥
२४सम्पूर्णा राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव।
अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा॥
२५दंष्ट्राभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः।
रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव॥
लक्ष्मीवान् हनुमान् रावणपालितां लङ्कां समासाद्य ताम् अपश्यत् — सा सपद्माभिः सोत्पलाभिः परिखाभिः अलंकृता, सीतापहरणात् प्रभृति रावणेन विशेषेण सुरक्षिता, परितः विचरद्भिः उग्रधन्वभिः राक्षसैः रक्षिता च आसीत्। सा महापुरी रम्येण काञ्चनप्राकारेण आवृता, शरन्मेघसदृशैः गिरिसंकाशैः गृहैः, पाण्डुराभिः उच्चाभिः प्रतोलीभिः — रथ्याभिः — अभिसंवृता, अट्टालकशतैः आकीर्णा, पताकाध्वजैः शोभिता च। लतापङ्क्तिचित्रैः दिव्यैः काञ्चनतोरणैः युक्तां लङ्कां हनुमान् देवः देवपुरीम् इव ददर्श। गिरेः मूर्ध्नि स्थितां पाण्डुरैः शुभैः भवनैः युक्तां तां पुरीं श्रीमान् कपिः आकाशे गच्छन्तीम् इव अपश्यत्। राक्षसेन्द्रेण पालितां विश्वकर्मणा निर्मितां तां सः आकाशे प्लवमानाम् इव ददर्श। तस्याः वप्राः प्राकाराः च जघनम् इव, विपुलं जलं वनानि च अम्बरम् इव, शतघ्नीशूलाः केशाः इव, अट्टालकाः अवतंसाः इव आसन्। विश्वकर्मणा मनसा इव निर्मितां तां लङ्कां दृष्ट्वा, उत्तरद्वारम् आसाद्य वानरः चिन्तयामास। तत् द्वारं कैलासशिखरसदृशं, अम्बरम् आलिखत् इव, उच्छ्रितैः भवनोत्तमैः आकाशं धारयत् इव आसीत्। घोरैः राक्षसैः सम्पूर्णा सा नागैः भोगवती इव, अचिन्त्या सुकृता स्पष्टा, पूर्वं कुबेरेण अध्युषिता च। बहुभिः दंष्ट्रिभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः घोरैः राक्षसैः सा रक्षिता, आशीविषैः गुहा इव। अत्र द्वे उपमे विशेषतः ध्येये — लङ्का स्त्रीरूपेण कल्पिता (एकविंशे), अग्रिमसर्गे च सा साक्षात् स्त्रीरूपेण प्रादुर्भवति; पुनः ‘आशीविषैः गुहा इव’ इति उपमा तस्याः प्रवेशस्य भयानकतां दर्शयति। ‘सीतापहरणात्’ इति पदेन रावणस्य भयं सूचितम् — सः अपि जानाति यत् कश्चित् सीतां मोचयितुम् आगमिष्यति। षोडशे श्लोके ‘गृहैश्च गिरिसंकाशैः शारदाम्बुदसंनिभैः’, सप्तदशे च ‘पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्’ इति पङ्क्ती वुल्गेटे एव। ‘कुबेराध्युषितां पुरा’ इति पदं लङ्कायाः पूर्वेतिहासं स्मारयति — रावणः एतां पुरीं भ्रातुः कुबेरात् अहरत्। एवं लङ्का अपहृता सम्पत्तिः, यथा सीता अपहृता भार्या। अस्य खण्डस्य वर्णनं त्रिस्तरीयम् — प्रथमं रक्षणस्य व्यवस्था (परिखाः, प्राकारः, धन्विनः राक्षसाः), ततः सौन्दर्यम् (गृहाणि, प्रतोल्यः, तोरणानि), ततः पुनः भयम् (आशीविषाः, दंष्ट्रिणः)। सौन्दर्यं भयेन आवृतम् — एषः एव लङ्कायाः स्वभावः। ‘देवो देवपुरीमिव’ इति उपमया हनुमतः अपि देवत्वं सूच्यते — सः वायुपुत्रः, देवांशः। ‘आकाशगामिव’, ‘प्लवमानामिव’ इति उपमाद्वयं पर्वतशिखरे स्थितायाः पुर्याः उन्नतिं दर्शयति — दूरात् दृष्टा सा मेघेषु प्लवमाना इव। उत्तरद्वारम् आसाद्य सः चिन्तयति — अर्थात् सः द्वारे एव स्थित्वा प्रवेशस्य उपायं विचारयति, न सहसा प्रविशति। द्वाविंशे श्लोके ‘मनसेव कृताम्’ इति वुल्गेटमात्रा पङ्क्तिः विश्वकर्मणः कौशलस्य प्रशंसा — सः सङ्कल्पमात्रेण एव पुरीं निर्मितवान् इव। एकविंशे श्लोके रूपकं पूर्णम् — लङ्का स्त्री, प्राकाराः तस्याः जघनं, जलवनानि वस्त्रं, शस्त्राणि केशाः, अट्टालकाः कर्णभूषणानि। एषा उपमा अग्रिमसर्गे पुरीदेवतायाः प्रादुर्भावस्य बीजम्।
The glorious Hanumān drew near to Laṅkā, which Rāvaṇa guarded. It was ringed with moats full of lotuses and lilies, and ever since he had carried off Sītā, Rāvaṇa had kept it under especially close guard, with rākṣasas bearing fierce bows patrolling it on every side. The great and lovely city was enclosed by a golden rampart; its houses were like mountains, like the clouds of autumn; it was surrounded by high white streets, crowded with hundreds of towers and bright with flags and banners, and its heavenly gateways of gold were painted with patterns of creepers. Hanumān looked at Laṅkā as a god might look at the city of the gods. Set on the mountain's summit with its fine white mansions, the city built by Viśvakarman and guarded by the lord of the rākṣasas seemed to him to be moving, floating, through the sky. She was like a woman: her ramparts and walls were her hips, her broad waters and woods her garments, her śataghnīs and spears the ends of her hair, her towers her earrings — Laṅkā, which Viśvakarman had made as though by thought alone. Reaching the northern gate, the monkey stopped to think. The gate was like a peak of Kailāsa, seeming to scratch the sky and to hold up the heavens with its lofty mansions. The city was full of fearsome rākṣasas as Bhogavatī is full of serpents; it was beyond imagining, well built and clear to view, and it had once been the home of Kubera. Guarded by many brave rākṣasas with fangs, fearsome, spears and pattiśas in their hands, it was like a cave guarded by venomous snakes. Two images stand out. Laṅkā is imagined as a woman, and in the next sarga she will actually appear in a woman's form, so the image sows the seed of that scene; and the cave full of venomous snakes shows how dangerous it would be to enter. That Rāvaṇa had tightened his guard since carrying off Sītā shows his own fear: he too knows that someone will come to free her. That the city was once Kubera's recalls its history, for Rāvaṇa took it from his brother Kubera; Laṅkā is stolen property, as Sītā is a stolen wife. The description moves in three layers — first the defences, the moats, rampart and archers; then the beauty, the houses, streets and gateways; then fear again, the snakes and fanged guards. Beauty wrapped in fear is Laṅkā's very nature. "As a god sees the city of the gods" hints that Hanumān too is divine, a son of the Wind. Seen from afar, on its mountain-top, the city seems to float among the clouds. At the northern gate he stops and weighs how to enter rather than going in headlong, and the praise of Viśvakarman, who seemed to build by a mere wish, shows the city's marvellous craftsmanship.
४उपायचिन्ता — सामादीनाम् अनवकाशः
२६तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः।
रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः॥
२७आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः।
नहि युद्धेन वै लंका शक्या जेतुं सुरैरपि॥
२८इमां त्वविषमां लंकां दुर्गां रावणपालिताम्।
प्राप्यापि सुमहाबाहुः किं करिष्यति राघवः॥
२९अवकाशो न साम्नस्तु राक्षसेष्वभिगम्यते।
न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते॥
३०चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां तरस्विनाम्।
वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः॥
३१यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा।
तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम्॥
तस्याः पुर्याः महतीं गुप्तिं, सागरं, घोरं रिपुं रावणं च निरीक्ष्य वानरः चिन्तयामास — ‘इह आगत्य अपि हरयः निरर्थकाः भविष्यन्ति; युद्धेन इयं लङ्का सुरैः अपि जेतुं न शक्या। रावणपालितां इमां दुर्गां लङ्कां प्राप्य अपि सुमहाबाहुः राघवः किं करिष्यति? राक्षसेषु साम्नः अवकाशः न दृश्यते, न दानस्य, न भेदस्य, न युद्धस्य अपि। तरस्विनां वानराणां मध्ये चतुर्णाम् एव अत्र गतिः सम्भवति — वालिपुत्रस्य अङ्गदस्य, नीलस्य, मम, धीमतः राज्ञः सुग्रीवस्य च। अस्तु, प्रथमं वैदेही जीवति न वा इति जानामि; तां जनकात्मजां दृष्ट्वा एव तत्र चिन्तयिष्यामि।’ अत्र हनुमतः राजनीतिज्ञता दृश्यते — सः चतुर्णाम् उपायानां साम-दान-भेद-दण्डानां विचारं करोति, तेषां च अत्र अनवकाशं पश्यति। किन्तु सः निराशः न भवति; ‘प्रथमं मुख्यं कार्यं, ततः विचारः’ इति सः निश्चिनोति। एषा व्यावहारिकी बुद्धिः — यावत् सीतायाः स्थितिः न ज्ञायते, तावत् युद्धस्य चिन्ता व्यर्था। ‘अविषमाम्’ इति मुद्रितः पाठः (अष्टाविंशे), समीक्षिते ‘viṣamām’; मुद्रणे ‘त्वविषमां’ इति स्पष्टम्, हिन्द्यनुवादः अपि ‘दुर्गम’ इति एव वदति। सः स्वं चतुर्षु गणयति, किन्तु स्वस्य नाम अन्येषां मध्ये स्थापयति, न प्रथमम् — विनयस्य लक्षणम्। रामस्य बलं सः संदेहेन पश्यति इति न, अपितु लङ्कायाः दुर्गमत्वम् एव स्पष्टीकरोति। अतः तस्य चिन्ता कार्यस्य गाम्भीर्यं ज्ञात्वा उत्पन्ना, न तु दौर्बल्यात्।
Surveying the great defences of the city, the ocean around it and Rāvaṇa, his terrible enemy, the monkey reflected: "Even if the monkeys come here they will be of no use; Laṅkā cannot be taken in battle even by the gods. Even if mighty-armed Rāghava reaches this hard fortress that Rāvaṇa guards, what will he be able to do? With these rākṣasas there is no room for conciliation, none for gifts, none for sowing dissension, none even for war. Of all our swift monkeys only four could get here at all: Vālin's son Aṅgada, Nīla, myself, and our wise king Sugrīva. Well then — let me first find out whether Vaidehī is alive or not. When I have seen the daughter of Janaka, I will think about all this." Here his statesmanship shows: he weighs the four means of policy — conciliation, gifts, dissension and force — and sees no scope for any of them. Yet he does not despair. He decides that the main task comes first and the rest after: until Sītā's condition is known, planning a war is pointless — a practical wisdom. When he counts the four who could come, he puts his own name among the others, not first, a mark of his modesty. He is not doubting Rāma's power; he is simply making plain how hard Laṅkā is to reach. His worry is born of understanding how grave the task is, not of weakness.
५मुहूर्तं चिन्ता — अनेन रूपेण प्रवेशः अशक्यः
३२ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः।
गिरेः शृङ्गे स्थितस्तस्मिन्रामस्याभ्युदयं ततः॥
३३अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी।
प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः॥
३४महौजसो महावीर्या बलवन्तश्च राक्षसाः।
वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गता॥
३५लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लंकापुरी मया।
प्राप्तकालं प्रवेष्टुं मे कृत्यं साधयितुं महत्॥
ततः गिरेः शृङ्गे स्थितः कपिकुञ्जरः रामस्य अभ्युदयं चिन्तयन् मुहूर्तं विचारम् अकरोत् — ‘अनेन रूपेण राक्षसानां पुरीं प्रवेष्टुं मया न शक्यं, यतः क्रूरैः बलसमन्वितैः राक्षसैः सा गुप्ता। महौजसः महावीर्याः बलवन्तः सर्वे राक्षसाः जानकीं परिमार्गता मया वञ्चनीयाः। अतः रात्रौ लक्ष्यालक्ष्येण — दृश्यमानेन अपि अलक्ष्येण — रूपेण महत् कृत्यं साधयितुं लङ्कापुरीं प्रवेष्टुं मम प्राप्तकालम्।’ ‘रामस्याभ्युदयम्’ इति पदेन तस्य चिन्तायाः उद्देशः स्पष्टः — स्वस्य यशः न, रामस्य कल्याणम्। ‘वञ्चनीयाः’ इति शब्दः छलस्य न, अपितु युद्धनीतेः अङ्गम् — शत्रोः दृष्टिं परिहर्तुम्। ‘लक्ष्यालक्ष्येण’ इति पदं हिन्द्यनुवादे ‘जो आँखसे देखा न जा सके, केवल कार्यसे अनुमान हो’ इति व्याख्यातम्। पञ्चत्रिंशे ‘प्राप्तकालं’ इत्यत्र ‘प्त’ संयुक्ताक्षरं स्कैने ‘स’ इव दृश्यते। एवं रूपपरिवर्तनस्य निश्चयः विचारपूर्वकः, न आकस्मिकः।
Then, standing on the mountain peak, the elephant among monkeys thought for a while about how Rāma's cause might prosper. "In this form I cannot enter the city of the rākṣasas," he reflected, "guarded as it is by cruel and powerful rākṣasas. As I search for Jānakī I must slip past them all, mighty as they are in energy, valour and strength. The time has come for me to enter the city of Laṅkā by night, in a form half seen and half unseen, to carry out this great task." His thought is for Rāma's good, not for his own fame. To slip past the enemy is not deceit but a part of the art of war, a way of escaping the enemy's eye; and a form "half seen and half unseen" is one the eye cannot catch, whose presence is known only from its work. So his decision to change his form is a considered one, not a sudden impulse.
६दूतधर्मविचारः सूक्ष्मरूपग्रहणनिश्चयश्च
३६तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः।
हनूमांश्चिन्तयामास विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः॥
३७केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम्।
अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना॥
३८न विनश्येत्कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः।
एकामेकस्तु पश्येयं रहिते जनकात्मजाम्॥
३९भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः।
विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा॥
४०अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते।
घातयन्तीह कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः॥
४१न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत्।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न भवेद्वृथा॥
४२मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः।
भवेद्व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः॥
४३नहि शक्यं क्वचित्स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः।
अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित्॥
४४वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम।
नह्यत्राविदितं किंचिद्रक्षसां भीमकर्मणाम्॥
४५इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः।
विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हास्यति॥
४६तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः।
लंकामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये॥
४७रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम्।
प्रविश्य भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम्॥
सुरासुरैः अपि दुराधर्षां तादृशीं पुरीं दृष्ट्वा हनुमान् मुहुः मुहुः विनिःश्वस्य अचिन्तयत् — ‘केन उपायेन दुरात्मना राक्षसेन्द्रेण रावणेन अदृष्टः सन् मैथिलीं जनकात्मजां पश्येयम्? विदितात्मनः रामस्य कार्यं कथं न विनश्येत्? एकः अहं रहिते देशे एकाकिनीं जनकात्मजां कथं पश्येयम्? सिद्धाः अपि अर्थाः देशकालविरोधिनं विक्लवं दूतम् आसाद्य सूर्योदये तमः इव विनश्यन्ति। अर्थानर्थयोः विषये निश्चिता अपि राज्ञः बुद्धिः अयोग्येन दूतेन न शोभते; पण्डितमानिनः दूताः कार्याणि घातयन्ति। कथं कार्यं न विनश्येत्, कथं मम वैक्लव्यं न भवेत्, कथं च समुद्रस्य लङ्घनं वृथा न भवेत्? यदि राक्षसैः अहं दृष्टः, तर्हि रावणस्य अनर्थम् इच्छतः विदितात्मनः रामस्य इदं कार्यं व्यर्थं भवेत्। राक्षसैः अविज्ञातेन क्वचित् अपि स्थातुं न शक्यं — राक्षसरूपेण अपि, किमुत अन्येन केनचित् रूपेण। अत्र वायुः अपि अज्ञातः न चरेत् इति मम मतिः; भीमकर्मणां रक्षसाम् अविदितं किञ्चित् अत्र नास्ति। यदि अहं स्वेन रूपेण संवृतः इह तिष्ठामि, तर्हि विनाशम् उपयास्यामि, भर्तुः अर्थः च हास्यति। तस्मात् अहं रात्रौ स्वेन रूपेण ह्रस्वतां गतः राघवस्य अर्थसिद्धये लङ्कां प्रविशामि। सुदुरासदां रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सर्वं भवनं च प्रविश्य जनकात्मजां द्रक्ष्यामि।’ अयं खण्डः दूतधर्मस्य शास्त्रम् इव — देशकालज्ञता, धैर्यं, गोपनीयता, स्वाम्यर्थनिष्ठा च दूतस्य गुणाः। ‘पण्डितमानिनः’ इति पदेन मिथ्याभिमानिनः दूतस्य निन्दा; हनुमान् स्वयम् अभिमानं त्यजति, पुनः पुनः विचारयति। ‘विक्लवं दूतम्’ इति उपमा — सूर्योदये तमः इव — अत्यन्तं सार्थका: अयोग्यः दूतः क्षणेन सर्वं नाशयति। एकचत्वारिंशे श्लोके त्रयः प्रश्नाः — कार्यनाशः, वैक्लव्यं, लङ्घनस्य वैयर्थ्यं च — हनुमतः चिन्तायाः त्रीणि मुख्यानि अङ्गानि। अष्टत्रिंशे श्लोके ‘न विनश्येत् कथं कार्यम्’ इति प्रश्नः, एकचत्वारिंशे पुनः आवर्तते — चिन्तायाः आवर्तनं तस्य गम्भीरतां दर्शयति। अन्ते सः निश्चयं करोति — लघुरूपेण रात्रौ प्रवेशः। ‘विदितात्मनः’ इति विशेषणं रामस्य विषये द्विवारम् आगतम् — आत्मज्ञः, प्रख्यातः च रामः, तस्य कार्यं नाशयितुं हनुमान् न इच्छति। ‘एकामेकस्तु’ इति पदद्वये ‘एक’ शब्दस्य आवृत्तिः — एकः दूतः, एका सीता, एकान्ते मिलनम् — इति रहस्यस्य आवश्यकता। एतत् विचारपूर्वकं कर्म हनुमतः बुद्धिमत्तायाः प्रसिद्धं निदर्शनम्। अत्र ‘रावणानर्थमिच्छतः’ इति पदं रामस्य विशेषणम् — रामः रावणस्य नाशम् इच्छति, अतः हनुमतः प्रकटनम् शत्रुं सावधानं कुर्यात्, येन सः सीतां अन्यत्र नयेत् वा हन्यात् वा। एवं गोपनीयता एव कार्यसिद्धेः मूलम्। ‘वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेत्’ इति वाक्यम् अतिशयोक्तिः अपि विरोधाभासः अपि — स्वयं वायुपुत्रः अज्ञातः चरितुम् इच्छति। दूतस्य त्रयः दोषाः अत्र निर्दिष्टाः — देशकालविरोधः, वैक्लव्यं, पण्डितमानित्वं च; हनुमान् त्रीन् अपि परिहरति।
Seeing such a city, which not even gods and asuras could assail, Hanumān sighed again and again and reflected: "How can I see Maithilī, Janaka's daughter, without being seen by that evil-minded Rāvaṇa, lord of the rākṣasas? How can I keep from ruining the cause of Rāma, whose greatness the world knows? How can I, alone, see Janaka's daughter alone and in private? Even things already achieved come to nothing when they fall to a flustered envoy who mistakes the place and the time, as darkness perishes at sunrise. Even a king's settled judgment of what should and should not be done loses its lustre through an unfit envoy; envoys who think themselves wise wreck every undertaking. How can I keep the task from being ruined? How can I keep from losing my head? How can I keep my leap across the ocean from being in vain? If the rākṣasas see me, this whole undertaking of Rāma's, who seeks Rāvaṇa's ruin, will come to nothing. No one can stay anywhere here unknown to the rākṣasas, not even in a rākṣasa's shape, let alone any other. I do not think even the wind could move about here unnoticed; nothing escapes these rākṣasas of terrible deeds. If I stay here hidden in my own form, I shall be killed and my master's cause will fail. So, in my own form but made small, I will slip into Laṅkā by night to accomplish Rāghava's purpose. I will enter Rāvaṇa's city by night, hard as it is to reach, go into every house and find the daughter of Janaka." This passage is like a treatise on the duty of an envoy: he must know the right place and time, keep his nerve, keep his secret and be wholly devoted to his master's cause. He names three faults of an envoy — mistaking place and time, losing his nerve, and thinking himself wise — and he avoids all three. He condemns the envoy puffed up with false learning, and himself sets pride aside, weighing things again and again. The image of darkness vanishing at sunrise is apt: an unfit envoy destroys everything in a moment. His three questions — how not to ruin the task, how not to lose his nerve, how not to waste the leap — are the three chief strands of his worry, and his returning to the same question shows how seriously he takes it. Rāma, he says, seeks Rāvaṇa's destruction; if Hanumān were discovered, the enemy would be put on guard and might carry Sītā elsewhere or kill her. Secrecy is therefore the root of success. The repeated word "alone" — one envoy, one Sītā, a private meeting — underlines the need for secrecy. "Not even the wind could move about here unknown" is both an exaggeration and a paradox, since it is the Wind's own son who wishes to move unknown. At the end he makes his decision: to enter by night, in a small form. This carefully reasoned course is a famous example of Hanumān's wisdom.
७सूर्यास्ते लघुरूपग्रहणं प्रदोषे प्रवेशश्च
४८इति निश्चित्य हनुमान्सूर्यस्यास्तमयं कपिः।
आचकाङ्क्षे तदा वीरो वैदेह्या दर्शनोत्सुकः॥
४९सूर्ये चास्तं गते रात्रौ देहं संक्षिप्य मारुतिः।
वृषदंशकमात्रोऽथ बभूवाद्भुतदर्शनः॥
५०प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्पत्य वीर्यवान्।
प्रविवेश पुरीं रम्यां प्रविभक्तमहापथाम्॥
इति निश्चित्य वैदेह्याः दर्शने उत्सुकः वीरः कपिः हनुमान् तदा सूर्यस्य अस्तमयम् आचकाङ्क्षे। सूर्ये अस्तं गते रात्रौ मारुतिः देहं संक्षिप्य वृषदंशकमात्रः — बिडालप्रमाणः — अद्भुतदर्शनः अभवत्। प्रदोषकाले वीर्यवान् हनुमान् तूर्णम् उत्पत्य प्रविभक्तमहापथां रम्यां पुरीं प्राविशत्। ‘वृषदंशकः’ इति बिडालस्य नाम, हिन्द्यनुवादः अपि ‘बिल्लीके बराबर’ इति वदति; समीक्षिते ‘pṛṣadaṃśaka’। एवं सः यावत् लघुः, तावत् एव अद्भुतः — महतः लघुत्वम् अपि आश्चर्यकरम्। सूर्यास्तस्य प्रतीक्षा धैर्यस्य लक्षणम् — सः उत्सुकः अपि त्वरां न करोति। दिवा प्रवेशे सर्वे पश्येयुः, अतः सः रात्रिम् एव प्रतीक्षते — पूर्वं स्वयम् एव कृतस्य निश्चयस्य (‘रात्रौ लंकापुरी मया… प्रवेष्टुम्’) इदं पालनम्। ‘अद्भुतदर्शनः’ इति विशेषणं लघुरूपे अपि तस्य तेजः न नष्टम् इति सूचयति; सः केवलं शरीरं संक्षिपति, न पराक्रमम्।
Having made up his mind, the heroic monkey Hanumān, eager to see Vaidehī, waited for the sun to set. When the sun had gone down and night had come, the son of the Wind shrank his body to the size of a cat, and even so he was a wonder to see. At dusk the valiant Hanumān sprang up swiftly and entered the lovely city with its well-laid-out highways. Small as he had made himself, he was still wonderful — even the smallness of a great being is a marvel — and his splendour was not lessened, for he had shrunk only his body, not his might. Waiting for sunset shows his patience: eager as he was, he did not hurry, for by day everyone would see him, and so he kept the resolve he had already made, to enter the city by night.
८रात्रौ दृष्टा लङ्कायाः अन्तःशोभा
५१प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनसंनिभैः।
शातकुम्भनिभैर्जालैर्गन्धर्वनगरोपमाम्॥
५२सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम्।
तलैः स्फटिकसंकीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः॥
५३वैदूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः।
तैस्तैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम्॥
५४काञ्चनानि विचित्राणि तोरणानि च रक्षसाम्।
लंकामुद्योतयामासुः सर्वतः समलंकृताम्॥
५५अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्ट्वा लंकां महाकपिः।
आसीद्विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः॥
५६स पाण्डुराविद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम्।
यशस्विनीं रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः सुपालिताम्॥
सा पुरी प्रासादमालाभिः विस्तृता, काञ्चनसदृशैः स्तम्भैः, शातकुम्भनिभैः जालैः च युक्ता, गन्धर्वनगरसदृशी आसीत्। सप्तभौमैः अष्टभौमैः च भवनैः युक्तां तां महापुरीं सः ददर्श। स्फटिकसंकीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः तलैः, वैदूर्यमणिचित्रैः मुक्ताजालविभूषितैः च तलैः राक्षसानां भवनानि अत्र शुशुभिरे। राक्षसानां काञ्चनानि विचित्राणि तोरणानि सर्वतः समलंकृतां लङ्कां प्रकाशयामासुः। अचिन्त्याम् अद्भुताकारां लङ्कां दृष्ट्वा महाकपिः विषण्णः अभवत्, वैदेह्याः दर्शने उत्सुकः हृष्टः च अभवत्। सः श्वेतानां विमानानां मालाभिः युक्तां, महार्हजाम्बूनदजालतोरणां, यशस्विनीं, रावणस्य बाहुभिः पालितां, भीमबलैः निशाचरैः सुपालितां पुरीं प्राविशत्। अत्र विषादहर्षयोः मिश्रणं ध्येयम् — पुर्याः दुर्गमत्वं दृष्ट्वा विषादः, सीतादर्शनस्य आशया हर्षः। षट्पञ्चाशः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, येन वर्णनस्य उत्कर्षः सूचितः। ‘गन्धर्वनगरोपमाम्’ इति उपमया पुर्याः मायामयत्वम् अपि सूच्यते — गन्धर्वनगरं मृगतृष्णावत् दृश्यमानम् अपि असत्। द्विपञ्चाशे त्रिपञ्चाशे च श्लोके ‘तलैः’ इति पदस्य विशेषणानि विस्तरेण उक्तानि, हिन्द्यनुवादः तानि ‘फर्शें’ इति गृह्णाति। पूर्वं दूरात् दृष्टा पुरी अधुना अन्तः दृश्यते, अतः वर्णनं सूक्ष्मतरं — स्तम्भाः, जालानि, तलानि, तोरणानि। ‘रावणबाहुपालिताम्’ इति पदं रावणस्य स्वबलस्य गर्वं सूचयति। हनुमतः विषादः न भयात्, अपितु कार्यस्य गौरवात् — एतादृश्यां विशालायां पुर्याम् एकां स्त्रियम् अन्वेष्टुं कियत् कठिनम्!
The city was spread with rows of mansions, their pillars like gold and their lattices of refined gold, like a city of the gandharvas. He saw that great city with its seven- and eight-storeyed mansions, whose floors were inlaid with crystal and adorned with gold, set with beryl and gems and hung with nets of pearls; with such floors the mansions of the rākṣasas shone. The bright, many-coloured golden gateways of the rākṣasas lit up Laṅkā, adorned on every side. Seeing Laṅkā, beyond imagining and wondrous in form, the great monkey felt both dismay and gladness, for he was eager to see Vaidehī. He entered that glorious city, garlanded with rows of white mansions, with its costly gateways and lattices of gold, protected by the arms of Rāvaṇa and closely guarded by night-rovers of terrible strength. His feelings are mixed: dismay at how hard the city is to search, and joy at the hope of seeing Sītā. His dismay does not come from fear but from the weight of his task — how hard it will be to find one woman in so vast a city. Calling it a city of the gandharvas hints also at its illusory nature, for a gandharva city is a mirage, seen but not real. What was seen from afar is now seen from within, so the description grows more detailed: pillars, lattices, floors and gateways. "Protected by the arms of Rāvaṇa" speaks of Rāvaṇa's pride in his own strength.
९साचिव्यं कुर्वन् इव चन्द्रस्य उदयः
५७चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वंस्तारागणैर्मध्यगतो विराजन्।
ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोकानुत्तिष्ठतेऽनेकसहस्ररश्मिः॥
५८शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्णमुद्गच्छमानं व्यवभासमानम्।
ददर्श चन्द्रं स कपिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसम्॥
तदा तारागणैः मध्ये विराजमानः अनेकसहस्ररश्मिः चन्द्रः अपि अस्य हनुमतः साचिव्यं सहायतां कुर्वन् इव ज्योत्स्नावितानेन लोकान् आच्छादयन् उदतिष्ठत्। शङ्खप्रभं, क्षीरमृणालवर्णम्, उद्गच्छन्तं, भासमानं, सरस्यां प्लवमानं हंसम् इव चन्द्रं कपिप्रवीरः ददर्श। उभौ श्लोकौ उपजातिवृत्ते निबद्धौ। चन्द्रः हनुमतः सहायः इति कवेः कल्पना सुन्दरी — सः अन्धकारे लघुरूपः, चन्द्रः तस्य मार्गं प्रकाशयति। हंसोपमया चन्द्रस्य शुभ्रता गतिः च युगपत् वर्णिते। शङ्खः, क्षीरं, मृणालं च — त्रीणि श्वेतवस्तूनि चन्द्रस्य वर्णे मिलितानि।
Then the moon too rose, as though to help him, shining among the hosts of stars with its many thousands of rays and spreading its canopy of moonlight over the worlds. The foremost of monkeys saw the moon, bright as a conch, white as milk and lotus-stalks, climbing and shining like a swan swimming on a lake. It is a lovely fancy of the poet that the moon is Hanumān's helper: in the darkness, in his small form, he has the moon to light his way. The image of the swan conveys both the moon's whiteness and its gliding motion, and conch, milk and lotus-stalk, three white things, blend in its colour.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पुष्प’ शब्दात् मयट्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तीर्त्वा + अपि → तीर्त्वापि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अपि + उत्तम → अप्युत्तम — यण्सन्धिः — बाह्यसन्धिः, पदत्रयम्
- समासः
- ‘उत्तमविक्रमः’ — उत्तमः विक्रमः यस्य सः, बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘तीर्त्वा’ — क्त्वान्तम् अव्ययम्; ‘उत्तमविक्रमः’ — प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न निःश्वसन् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (शत्रन्तम्)
- सन्धिः
- वेगवान् + लंकाम् → वेगवाँल्लंकाम् — नकारस्य लकारे परे अनुनासिकलकारः (परसवर्णः) — बाह्यसन्धिः, पदद्वयम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘वेगवान्’ — प्रथमा, एकवचनम्; ‘लंकाम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तरुभिः संछन्नाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सप्त + छद → सप्तच्छद — छकारस्य द्वित्वे चकारागमः
- समासः
- सप्त छदाः पत्राणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पवन + आधूत → पवनाधूत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- पवनेन आधूतानि मस्तकानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + ऋतु → सर्वर्तु — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- सर्वेषु ऋतुषु फलैः पुष्पैः च युक्तैः — बहुव्रीहिगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- लक्ष्मीवान् + लंकाम् → लक्ष्मीवाँल्लंकाम् — परसवर्णः (अनुनासिकलकारः) — बाह्यसन्धिः, पदद्वयम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘लक्ष्मीवान्’ — प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उग्राणि धनूंषि येषां तैः — बहुव्रीहिः (धन्वन्)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शत + आकीर्ण → शताकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अट्टालकानां शतैः आकीर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- हनुमान् + लंकाम् → हनुमाँल्लंकाम् — परसवर्णः (अनुनासिकलकारः) — बाह्यसन्धिः, पदद्वयम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘हनुमान्’ — प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वप्राः प्राकाराः च जघनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- अट्टालक + अवतंसक → अट्टालकावतंसक — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अट्टालकाः अवतंसकाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- कुबेर + अध्युषित → कुबेराध्युषित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कुबेरेण अध्युषिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आशीषु विषं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘त्वविषमां’ इत्यत्र तु + अविषमाम् → त्वविषमाम् — यण्सन्धिः (बाह्यः)
- समासः
- न विषमा — नञ्तत्पुरुषः (मुद्रितपाठः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘सामन्’ शब्दः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तरस्’ शब्दात् विनि
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परि + ‘मार्ग्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- लक्ष्य + अलक्ष्य → लक्ष्यालक्ष्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्यं च तत् अलक्ष्यं च — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘रूपेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + निस् + श्वस्य → विनिःश्वस्य — विसर्गसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देशकालयोः विरोधिताः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आत्मानं पण्डितं मन्यन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विक्लव’ शब्दात् ष्यञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वृषदंशकः प्रमाणम् अस्य — तद्धितान्तः (मात्रच्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महत् + पथ → महापथ — ‘आन्महतः’ इति आत्वम्
- समासः
- प्रविभक्ताः महापथाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सप्तभौम + अष्टभौम → सप्तभौमाष्टभौम — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सप्त भूमयः येषां ते सप्तभौमाः — बहुव्रीहिः; ततः द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सचिव’ शब्दात् ष्यञ्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः यङन्तात् शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्