हनुमतः समुद्रलङ्घनम्

किष्किन्धाकाण्डस्य अन्ते हनुमान् महेन्द्रपर्वतम् आरूढः आसीत्; अस्मात् एव स्थलात् सुन्दरकाण्डस्य आरम्भः। ततः शत्रुकर्षणः हनुमान् रावणेन नीतायाः सीतायाः पदं स्थानम् अन्वेष्टुं चारणैः आचरिते आकाशमार्गे गन्तुम् ऐच्छत्। अन्यैः दुष्करं, यस्मिन् कोऽपि सहायः प्रतिद्वन्द्वी वा नास्ति, तादृशं कर्म कर्तुम् इच्छन् सः वानरः शिरः ग्रीवां च उन्नमय्य गवां पतिः वृषभः इव अशोभत। ततः धीरः महाबलः सः वैदूर्यवर्णेषु सलिलसदृशेषु शाद्वलेषु यथासुखं विचचार। सः पक्षिणः वित्रासयन्, उरसा वृक्षान् पातयन्, बहून् मृगान् निघ्नन्, प्रवृद्धः केसरी इव शुशुभे। तस्य पर्वतस्य तलं नीलैः लोहितैः माञ्जिष्ठैः पद्मवर्णैः सितैः असितैः च स्वभावसिद्धैः विमलैः धातुभिः अलंकृतम् आसीत्। तत्र कामरूपिणः देवकल्पाः यक्षाः किंनराः गन्धर्वाः पन्नगाः च सपरिवाराः नित्यं निवसन्ति स्म। नागवरैः गजैः युक्ते तस्मिन् पर्वततले स्थितः कपिवरः ह्रदे स्थितः महागजः इव अदृश्यत। अत्र कविः काण्डस्य प्रथमश्लोके एव कथायाः लक्ष्यं निर्दिशति — सीतायाः अन्वेषणम्। ‘निष्प्रतिद्वन्द्वम्’ इति पदेन सूच्यते यत् अस्मिन् कर्मणि हनुमान् एकाकी, तस्य सहायः कोऽपि नास्ति। द्वितीयः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, अतः अत्र एव वुल्गेटस्य भेदः आरभते। वृषभस्य केसरिणः गजस्य च उपमाभिः हनुमतः बलं गौरवं च चित्रितम्। पर्वतस्य धातुवर्णनं, देवयोनीनां वासः च महेन्द्रस्य पवित्रतां सूचयतः — सः सामान्यः पर्वतः न, अपितु देवभूमिः। हनुमतः विचरणं ‘यथासुखम्’ इति — महत्कार्यात् पूर्वम् अपि तस्य मनः शान्तम्, न व्याकुलम्। ‘शत्रुकर्षणः’ इति विशेषणं भविष्यत्कर्मणः सूचकम् — सः शत्रून् पीडयिष्यति। महेन्द्रः पूर्वकाण्डान्ते वानराणाम् अन्तिमः आश्रयः आसीत्; अत्र हनुमतः एकाकित्वस्य आरम्भः। ‘चारणाचरिते पथि’ इति आकाशमार्गः — चारणाः नाम देवगायकाः, ये आकाशे विचरन्ति; अतः हनुमतः मार्गः दिव्यः। शाद्वलानां ‘वैदूर्यवर्णेषु सलिलकल्पेषु’ इति विशेषणद्वयं तेषां नीलहरितवर्णं शीतलत्वं च सूचयति, हिन्द्यनुवादः अपि ‘वैदूर्यमणि (नीलम) और समुद्रके जलकी भाँति हरी-हरी घास’ इति।

सः सूर्याय, महेन्द्राय, पवनाय, स्वयम्भुवे ब्रह्मणे, सर्वेभ्यः भूतेभ्यः च अञ्जलिं कृत्वा गमने मतिं चकार। प्राङ्मुखः भूत्वा आत्मनः जनकाय पवनाय अञ्जलिं कुर्वन् दक्षः सः दक्षिणां दिशं गन्तुं ववृधे — शरीरं वर्धयामास। प्लवगप्रवरैः दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः सः रामस्य अभ्युदयाय पर्वसु समुद्रः इव ववृधे। निष्प्रमाणशरीरः अर्णवं लङ्घयितुम् इच्छन् सः बाहुभ्यां चरणाभ्यां च पर्वतं पीडयामास। महाकार्यस्य आरम्भे देवतानमस्कारः भारतीयपरम्परायाः अङ्गम्; हनुमान् विशेषेण पितरं वायुं नमस्करोति, यतः तस्य वेगः वायोः एव प्रसादः। ‘दक्षिणो दक्षिणां दिशम्’ इति श्लेषः — दक्षः कुशलः हनुमान् दक्षिणां दिशं प्रति। पूर्णिमायां समुद्रस्य वेलावृद्धेः उपमा शरीरवृद्धेः क्रमिकतां महत्त्वं च दर्शयति। ‘रामवृद्ध्यर्थम्’ इति पदेन तस्य वृद्धेः उद्देशः निर्दिष्टः — सः स्वार्थाय न, रामस्य कृते एव वर्धते। ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, सूर्यः इन्द्रः च लोकपालौ, वायुः पिता — सर्वेषां नमनेन सः दैवं सहायं प्रार्थयते। ‘निष्प्रमाणशरीरः’ — अपरिमितदेहः।

कपिना पीडितः सः अचलः मुहूर्तं चचाल, पुष्पिताग्राणां तरूणां सर्वं पुष्पं च अशातयत्। वृक्षैः मुक्तेन सुगन्धिना पुष्पौघेण सर्वतः आवृतः सः शैलः पुष्पमयः इव बभौ। उत्तमवीर्येण तेन पीड्यमानः सः पर्वतः मदमत्तः गजः मदजलम् इव सलिलं सुस्राव। बलिना पीड्यमानः महेन्द्रः सुवर्णवर्णाः अञ्जनवर्णाः रजतवर्णाः च रीतीः — धातुमिश्रितजलस्रोतांसि — निर्गमयामास। सः मनःशिलासहिताः विशालाः शिलाः मुमोच, मध्ये ज्वालया युक्तः धूमरेखाः मुञ्चन् अग्निः इव। हरिणा पीड्यमानेन पर्वतेन सर्वतः पीडिताः गुहासु निविष्टाः प्राणिनः विकृतैः स्वरैः विनेदुः। शैलपीडनात् उत्पन्नः सः महान् प्राणिनां नादः पृथिवीं दिशः उपवनानि च पूरयामास। व्यक्तस्वस्तिकचिह्नैः पृथुभिः फणैः युक्ताः नागाः घोरम् अग्निं वमन्तः दशनैः शिलाः ददंशुः। कुपितैः सविषैः तैः दष्टाः ताः महाशिलाः अग्निना दीप्ताः जज्वलुः, सहस्रधा बिभिदुः च। तस्मिन् पर्वते जातानि विषघ्नानि अपि ओषधिजालानि नागानां विषं शमयितुं न शेकुः। अत्र हनुमतः बलस्य प्रभावः परोक्षरूपेण वर्णितः — सः केवलं पादाभ्यां पर्वतं पीडयति, तेन सम्पूर्णः पर्वतः क्षुभ्यति। पुष्पवृष्टिः, जलस्रावः, धातुस्रोतांसि, शिलापातः, प्राणिनां नादः, नागानां क्रोधः — एवं षड्विधः क्षोभः क्रमेण वर्णितः। मदमत्तगजस्य उपमा पर्वतस्य जलस्रावं सजीवं करोति। नागानां स्वस्तिकचिह्नम् इति सर्पाणां फणासु दृश्यमाना नीलरेखा, तस्याः विषये मुद्रणे पादटिप्पणी अपि दत्ता। विषघ्नानाम् ओषधीनाम् अपि असामर्थ्यं विषस्य तीव्रतां, तत्कारणं च हनुमतः पीडनस्य तीव्रतां सूचयति। पञ्चदशे श्लोके ‘रीतीः’ इति प्रवाहाः, हिन्द्यनुवादे अपि ‘सुनहरे, रुपहले और काले रंगके जलस्रोत’ इति। षोडशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति — धूमराजिसहितस्य अग्नेः उपमा वुल्गेटे एव। एतत् दृश्यं भूकम्पस्य इव — पर्वतः कम्पते, जलं स्रवति, शिलाः पतन्ति, प्राणिनः आक्रोशन्ति। कविः हनुमतः बलं साक्षात् न वर्णयति, अपितु तस्य परिणामैः एव; एषा ध्वनिप्रधाना शैली। पर्वतस्य पुष्पवृष्टिः आरम्भे आनन्दसूचिका, अन्ते नागानां विषाग्निः भयसूचकः — एवं सौम्यात् रौद्रं प्रति क्रमः। नागाः क्रुद्धाः यतः तेषां गुहाः पीडिताः; तेषां दंशेन शिलाः अपि ज्वलन्ति, भिद्यन्ते च — विषस्य अग्नेः च ऐक्यम्। अस्मिन् सर्वस्मिन् क्षोभे हनुमान् स्वयं अविचलः — सः केवलं उड्डयनाय सज्जः। एकविंशे श्लोके ‘यानि त्वौषधजालानि’ इति मुद्रितम्, समीक्षिते ‘yāni cauṣadhajālāni’। एतस्य क्षोभस्य कारणं हनुमतः आत्मनः बलं, न कश्चित् बाह्यः उपद्रवः — एवं तस्य शक्तिः प्रकृतेः शक्तिभिः सह तुल्यते।

‘भूतैः अयं गिरिः भिद्यते’ इति मत्वा त्रस्ताः तपस्विनः विद्याधराः च स्त्रीगणैः सह तस्मात् पर्वतात् आकाशम् उत्पेतुः। ते पानभूमौ स्थितं हैमम् आसवभाजनं, महार्हाणि पात्राणि, हिरण्मयान् करकान्, उच्चावचान् लेह्यान् भक्ष्यान्, विविधानि मांसानि, वृषभचर्मनिर्मितानि फलकानि, कनकत्सरून् खड्गान् च त्यक्त्वा गताः। कण्ठे मालाः धारयन्तः, मत्ताः, रक्तमाल्यानुलेपनाः, रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाः च ते गगनं प्रतिपेदिरे। हारनूपुरकेयूरवलयधराः स्त्रियः विस्मिताः सस्मिताः च रमणैः सह आकाशे तस्थुः। स्वां महाविद्यां दर्शयन्तः विद्याधराः महर्षयः च सहिताः आकाशे स्थित्वा पर्वतं वीक्षांचक्रुः। तदा ते विमले अम्बरे स्थितानां भावितात्मनाम् ऋषीणां चारणानां सिद्धानां च शब्दं शुश्रुवुः — ‘एषः पर्वतसंकाशः महावेगः मारुतात्मजः हनुमान् वरुणालयं समुद्रं तितीर्षति। रामार्थं वानरार्थं च दुष्करं कर्म चिकीर्षन् सः समुद्रस्य दुष्प्रापं परं पारं प्राप्तुम् इच्छति।’ तेषां तपस्विनां वाचः श्रुत्वा विद्याधराः पर्वते स्थितम् अप्रमेयं वानरर्षभं ददृशुः। अत्र विद्याधराणां भोगमयं जीवनं चित्रितम् — पानभूमिः, आसवः, मांसानि, मालाः — तेषां पलायनं च सहसा उत्पन्नं भयं दर्शयति। तेषां त्यक्तानि वस्तूनि विस्तरेण गणितानि, येन भयस्य सहसात्वं स्फुटम् — ते भोगान् अपि त्यक्त्वा धावन्ति। स्त्रियः तु ‘विस्मिताः सस्मिताः’ — भयं विहाय कौतुकेन पश्यन्ति; एषः सूक्ष्मः मनोवैज्ञानिकः भेदः। ऋषयः सिद्धाः च हनुमतः उद्देशं जानन्ति, अतः ते भयकारणं स्पष्टीकुर्वन्ति — एषः भूकम्पः न, अपितु रामकार्याय उद्यतस्य वानरस्य बलम्। ‘रामार्थं वानरार्थं च’ इति द्विविधः उद्देशः — स्वामिनः कार्यं, स्वजातेः रक्षणं च, यतः सीताम् अदृष्ट्वा प्रत्यागताः वानराः सुग्रीवेण दण्ड्याः। एकत्रिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। चतुर्विंशे ‘आर्षभाणि च चर्माणि’ इति वृषभचर्माणि फलकरूपेण प्रयुक्तानि। विद्याधराः भूमौ पर्वते च विहरन्ति, आकाशे अपि गन्तुं समर्थाः; ते हनुमतः कर्मणः प्रथमाः साक्षिणः। ऋषीणां वचनं श्रुत्वा एव ते तं पश्यन्ति — एवं कविः हनुमतः परिचयं दिव्यानां मुखेन कारयति। ‘अप्रमेयम्’ इति विशेषणं तस्य अमितं बलं सूचयति — तस्य परिमाणं कोऽपि न जानाति। पानभूमेः वर्णनं विद्याधराणां सुखमयं लोकं दर्शयति, यः क्षणेन भयेन विच्छिन्नः। ‘वीक्षांचक्रुः’ इति आम्प्रत्ययान्तं रूपं मुद्रणे एकपदत्वेन मुद्रितम्। विद्याधराणां स्त्रीभिः सह आकाशे स्थितिः नाटकस्य प्रेक्षकाणाम् इव — ते हनुमतः उड्डयनस्य दर्शकाः।

अनलोपमः सः रोमाणि दुधुवे, चकम्पे च, सुमहान् तोयदः इव महानादं ननाद। उत्पतिष्यन् सः आनुपूर्व्या वृत्तं रोमभिः चितं लाङ्गूलं, पक्षिराजः गरुडः उरगम् इव, विचिक्षेप। अतिवेगस्य तस्य पृष्ठतः आविद्धं लाङ्गूलं गरुडेन ह्रियमाणः महोरगः इव ददृशे। सः महापरिघसंनिभौ बाहू संस्तम्भयामास, कट्यां नम्रः अभवत्, चरणौ च संचुकोच। श्रीमान् वीर्यवान् सः भुजौ शिरोधरां च संहृत्य तेजः सत्त्वं वीर्यं च आत्मनि आविवेश। ऊर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः दूरात् मार्गम् आलोकयन्, आकाशम् अवलोकयन्, सः हृदये प्राणान् रुरोध। कपिकुञ्जरः महाबलः हनुमान् पद्भ्यां दृढं स्थानं कृत्वा, उत्पतिष्यन्, कर्णौ निकुच्य स्थितः। अत्र उत्पतनस्य पूर्वं शरीरस्य सर्वाः क्रियाः सूक्ष्मतया वर्णिताः — यथा व्यायामकुशलः क्रीडकः उड्डयनात् पूर्वं शरीरं सज्जीकरोति। रोमकम्पः, नादः, लाङ्गूलक्षेपः, बाहुस्तम्भनं, कटिनमनं, पादसंकोचः, श्वासनिरोधः, कर्णनिकुञ्चनं — एते सर्वे क्रमेण। गरुडोपमा द्विवारं प्रयुक्ता, यतः गरुडः वेगस्य आदर्शः, हनुमान् अपि अग्रे स्वं सुपर्णम् इव मन्यते। ‘तेजः सत्त्वं वीर्यम्’ इति त्रयाणां संग्रहः — शारीरिकं मानसिकम् आत्मिकं च बलं सः एकत्र करोति। ‘रुरोध हृदये प्राणान्’ इति प्राणायामस्य सूचना, एकाग्रतायाः परमा अवस्था। मुद्रणे ‘निकुच्य’ इति मुद्रितम्, समीक्षिते ‘nikuñcya’; ‘आससाद कपिः कट्याम्’, ‘संचुकोच’ इति च मुद्रणे स्पष्टम्। एतेन वर्णनेन पाठकः अपि उत्कण्ठया उड्डयनं प्रतीक्षते; कविः क्षणं दीर्घीकरोति, यथा चलच्चित्रे मन्दगतिदृश्यम्। लाङ्गूलस्य वर्णनं विशेषं — तत् वानरस्य बलस्य गौरवस्य च प्रतीकम्। हनुमतः एषा सज्जता योगिनः ध्यानम् इव — शरीरं स्थिरं, प्राणाः निरुद्धाः, दृष्टिः लक्ष्ये स्थिरा। सप्तत्रिंशे ‘रुरोध हृदये प्राणान्’ इति — वायुपुत्रः स्वयं वायुं निरुणद्धि, एषः सुन्दरः विरोधाभासः।

ततः वानरश्रेष्ठः वानरान् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘यथा राघवेण मुक्तः शरः वायुवेगेन गच्छेत्, तथा अहं रावणपालितां लङ्कां गमिष्यामि। यदि लङ्कायां जनकात्मजां न द्रक्ष्यामि, तर्हि अनेन एव वेगेन सुरालयं स्वर्गं गमिष्यामि। यदि वा त्रिदिवे अपि कृतश्रमः सीतां न द्रक्ष्यामि, तर्हि राक्षसराजं रावणं बद्ध्वा आनयिष्यामि। सर्वथा कृतकार्यः अहं सीतया सह एष्यामि, अथवा रावणसहितां लङ्काम् एव समुत्पाट्य आनयिष्यामि।’ एवम् उक्त्वा वानरोत्तमः वेगवान् हनुमान् अविचारयन् वेगेन उत्पपात, स कपिकुञ्जरः आत्मानं सुपर्णम् इव मेने। अस्याः प्रतिज्ञायाः त्रयः विकल्पाः — लङ्कायां सीतादर्शनं, स्वर्गे अन्वेषणं, रावणस्य बन्धनं लङ्कायाः उत्पाटनं वा। एषा प्रतिज्ञा तस्य दृढनिश्चयं दर्शयति — कार्यम् असिद्धं कृत्वा सः न प्रत्यागमिष्यति। रामबाणस्य उपमा अर्थपूर्णा — रामस्य बाणः कदापि लक्ष्यं न च्यवते, तथा रामस्य दूतः अपि। ‘अविचारयन्’ इति पदं पूर्णविचारस्य अनन्तरम् एव प्रयुक्तम् — निश्चये कृते सति पुनः संशयः न। ‘सुपर्णमिव चात्मानं मेने’ इति पङ्क्तिः समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटे एव। चत्वारिंशे श्लोके ‘नहि द्रक्ष्यामि’ इति मुद्रितम्। अस्य वचनस्य श्रोतारः अङ्गदजाम्बवत्प्रभृतयः वानराः, ये सर्वे तस्य उपरि आशां स्थापितवन्तः। तेषां पुरतः प्रतिज्ञा तेषां धैर्यं वर्धयति, स्वस्य च दायित्वं दृढीकरोति। ‘श्वसनविक्रमः’ इति मुद्रितः पाठः — वायोः इव विक्रमः यस्य सः शरः। ‘कृतश्रमः’ इति — यदि परिश्रमं कृत्वा अपि न लभेत, तदा अपि सः न निवर्तेत।

तस्मिन् समुत्पतति सति तस्य वेगात् पर्वते रोहन्तः वृक्षाः सर्वान् विटपान् संहृत्य समन्ततः समुत्पेतुः। मत्तकोयष्टिभकैः पक्षिभिः युक्तान् पुष्पशालिनः पादपान् ऊरुवेगेन उद्वहन् सः विमले अम्बरे जगाम। ऊरुवेगेन उत्थिताः वृक्षाः मुहूर्तं कपिम् अन्वयुः, यथा दीर्घमार्गं प्रस्थितं स्वबन्धुं बान्धवाः अनुगच्छन्ति। तस्य ऊरुवेगेन उन्मथिताः सालाः अन्ये च नगोत्तमाः हनूमन्तं, सैन्याः महीपतिम् इव, अनुजग्मुः। सुपुष्पिताग्रैः बहुभिः पादपैः अन्वितः पर्वताकारः हनूमान् अद्भुतदर्शनः बभूव। अथ ये सारवन्तः गुरवः वृक्षाः आसन्, ते लवणसमुद्रे न्यमज्जन्, यथा महेन्द्रस्य भयात् पर्वताः वरुणालये। नानाकुसुमैः साङ्कुरकोरकैः कीर्णः मेघसंकाशः सः कपिः खद्योतैः पर्वतः इव शुशुभे। तस्य वेगात् विमुक्ताः ते द्रुमाः पुष्पाणि मुक्त्वा, निवृत्ताः सुहृदः इव, सलिले व्यवशीर्यन्त। लघुत्वात् कपिवायुना प्रेरितं द्रुमाणां विचित्रं विविधं पुष्पं सागरे अपतत्, तेन सः महार्णवः ताराचितम् आकाशम् इव प्रबभौ। सुगन्धेन नानावर्णेन पुष्पौघेण वानरः विद्युद्गणैः विभूषितः उद्यन् मेघः इव बभौ। तस्य वेगेन समुद्धूतैः पुष्पैः तोयम् उदिताभिः रम्याभिः ताराभिः अम्बरम् इव अदृश्यत। अत्र करुणरसस्य सूक्ष्मः स्पर्शः — वृक्षाः बान्धवाः इव प्रियं मित्रं किञ्चिद् दूरम् अनुगम्य निवर्तन्ते; एषा मानवीयभावस्य प्रकृतौ आरोपणा। सारवतां वृक्षाणां मज्जनम् इन्द्रभयेन पर्वतानां समुद्रप्रवेशस्य उपमया वर्णितम्, यस्य कथा अग्रे मैनाकेन कथ्यते — एवं कविः पूर्वम् एव बीजं स्थापयति। पुष्पैः आच्छादितः समुद्रः ताराभिः युक्तः आकाशः इव — आकाशस्य समुद्रस्य च साम्यं पुनः पुनः दृश्यते। त्रिपञ्चाशः श्लोकः षट्पादः — मुद्रणे त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन बद्धाः। ‘खद्योतैरिव पर्वतः’ इति उपमया रात्रौ खद्योतैः दीप्तः पर्वतः चित्रितः — पुष्पाणि खद्योताः इव। विद्युद्गणैः युक्तः मेघः इति उपमा अग्रे अपि पुनः आगच्छति, यतः हनुमतः आकारः मेघसदृशः। वृक्षाणाम् अनुगमनम् अपि हनुमतः वेगस्य प्रमाणम् — तस्य उरुभ्यां जनितः वायुः वृक्षान् उन्मूल्य आकाशे नयति। ‘सैन्या इव महीपतिम्’ इति उपमया हनुमान् राजा इव, वृक्षाः तस्य सैनिकाः इव — तस्य प्रभुत्वं सूच्यते। मत्तकोयष्टिभकाः पक्षिणः अपि वृक्षैः सह उड्डीयन्ते, सर्वा प्रकृतिः तेन सह गच्छति इव। पुष्पाणां पतनम् ‘लघुत्वेन’ — गुरवः वृक्षाः मज्जन्ति, लघूनि पुष्पाणि प्लवन्ते — एषः सूक्ष्मः भौतिकः अवलोकः अपि। पुष्पाच्छादितं समुद्रं दृष्ट्वा आकाशस्य भ्रमः, पुष्पैः युक्तं हनुमन्तं दृष्ट्वा विद्युन्मेघस्य भ्रमः — द्विविधा प्रतिबिम्बकल्पना। पञ्चपञ्चाशत्तमे ‘रामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम्’ इति मुद्रितं, समीक्षिते ‘abhirāmābhir’। एकपञ्चाशत्तमे ‘साङ्कुरकोरकैः’ इति — अङ्कुरैः कोरकैः च सहितैः पुष्पैः; वृक्षाणां सर्वे भागाः तेन सह उड्डीनाः।

आकाशे प्रसारितौ तस्य बाहू पर्वताग्रात् निष्क्रान्तौ पञ्चशीर्षौ पन्नगौ इव ददृशाते। सः महाकपिः ऊर्मिजालसहितं महार्णवं पिबन् इव, आकाशं च पिपासुः इव ददृशे। वायुमार्गम् अनुसरतः तस्य विद्युत्प्रभे नयने पर्वतस्थौ अनलौ इव प्रकाशेते। पिङ्गाक्षाणां मुख्यस्य तस्य पिङ्गे बृहती परिमण्डले चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ इव स्थिते सम्प्रकाशेते। ताम्रया नासिकया तस्य मुखं ताम्रं, सन्ध्यया स्पृष्टं सूर्यमण्डलम् इव, आबभौ। प्लवमानस्य वायुपुत्रस्य समाविद्धं लाङ्गूलम् अम्बरे उच्छ्रितः इन्द्रध्वजः इव शोभते। लाङ्गूलचक्रः शुक्लदंष्ट्रः महाप्राज्ञः अनिलात्मजः हनुमान् परिवेषयुक्तः भास्करः इव व्यरोचत। अतिताम्रेण स्फिग्देशेन सः महाकपिः महता गैरिकधातुना दारितः गिरिः इव रराज। सागरं प्लवमानस्य तस्य वानरसिंहस्य कक्षान्तरगतः वायुः मेघः इव गर्जति। उत्तरदिशः निःसृता उल्का पुच्छेन सह आकाशे यथा निपतति, तथा सः कपिकुञ्जरः दृश्यते। व्यायतः सः कपिः पतत्पक्षिसदृशः, कक्ष्यया बध्यमानः प्रवृद्धः मातङ्गः इव शुशुभे। उपरि शरीरेण, जले अवगाढया छायया च सः कपिः सागरे मारुतप्रेरिता नौः इव आसीत्। सः महाकपिः समुद्रस्य यं यं देशं जगाम, सः सः देशः तस्य अङ्गवेगेन उन्मत्तः इव लक्ष्यते स्म। शैलशरीराणां सागरोर्मिजालानाम् उरसा अभिघ्नन् सः महावेगः महाकपिः पुप्लुवे। अस्मिन् खण्डे उपमानां राशिः — सर्पौ, अग्नी, चन्द्रसूर्यौ, सन्ध्यासूर्यः, इन्द्रध्वजः, परिवेषसूर्यः, गैरिकपर्वतः, मेघगर्जना, उल्का, पक्षी, गजः, नौः च। प्रत्येकम् उपमानं हनुमतः शरीरस्य एकम् अङ्गं वर्णयति — बाहू, नेत्रे, मुखं, लाङ्गूलं, स्फिग्देशः, कक्षौ। एषा वर्णनरीतिः ‘नखशिखवर्णनम्’ इव, किन्तु गतिमतः शरीरस्य। ‘पिबन्निव’ ‘पिपासुरिव’ इति उत्प्रेक्षाभ्यां तस्य आकारस्य विशालता — सः समुद्रम् आकाशं च ग्रसितुम् इव। उल्कोपमा वेगस्य, नौका उपमा च स्थैर्यस्य सूचिका। द्वाषष्टितमे श्लोके ‘लाङ्गूलचक्रो हनुमान्’ इति मुद्रितम्, समीक्षिते ‘lāṅgūlacakreṇa mahāñ’। एतानि सर्वाणि रूपवर्णनानि हनुमतः दिव्यत्वं प्रकटयन्ति — सः केवलं वानरः न, अपितु देवांशः। पञ्चशीर्षपन्नगोपमायां पञ्च अङ्गुलयः एव पञ्च फणाः इति ध्वनिः। चन्द्रसूर्योपमायां द्वे नेत्रे दिनरात्र्योः अधिपती इव — सर्वकालं जाग्रती दृष्टिः। सन्ध्यासूर्योपमायां ताम्रमुखं दिनान्तस्य सूचकं, यतः हनुमान् सायं लङ्कां प्राप्स्यति। इन्द्रध्वजोपमायां लाङ्गूलं विजयस्य पताका इव उच्छ्रितम्; इन्द्रध्वजः उत्सवे उच्छ्रीयते, अतः हनुमतः यात्रा अपि उत्सवः इव। परिवेषयुक्तसूर्योपमायां लाङ्गूलचक्रं परिवेषः, शुक्लदंष्ट्राः किरणाः। गैरिकपर्वतोपमायां रक्तवर्णः अधोभागः पर्वतस्य धातुरेखा इव। कक्षयोः वायोः गर्जनं मेघगर्जनम् इव — वेगस्य श्रव्यं प्रमाणम्। उल्कोपमा पुच्छसहितस्य तेजस्विनः वेगवतः पतनस्य चित्रम् — लाङ्गूलम् एव उल्कायाः पुच्छम्। नौकोपमायां शरीरं नौः, छाया तस्याः जले प्रतिबिम्बः। ‘सोन्माद इव’ इति उत्प्रेक्षया समुद्रस्य तरङ्गक्षोभः उन्मत्तस्य चेष्टा इव। एवं चतुर्दशभिः श्लोकैः एकः एव क्षणः — उड्डयनस्य मध्यभागः — विविधैः दृष्टिकोणैः चित्रितः। पञ्चषष्टितमे श्लोके ‘उत्तरान्ताद् विनिःसृता’ इति — हिन्द्यनुवादः ‘ऊपरकी दिशासे प्रकट हुई पुच्छयुक्त उल्का’ इति उत्तरशब्दम् ऊर्ध्वार्थे गृह्णाति। षट्षष्टितमे ‘पतत्पतङ्गसंकाशः’ इति पक्षिणा सह उपमा, ‘कक्ष्यया बध्यमानया’ इति गजस्य उदरबन्धनरज्ज्वा सह — हनुमतः कटिप्रदेशे लाङ्गूलं रज्जुः इव। एते श्लोकाः समीक्षितपाठेन सह प्रायः सर्वे मिलन्ति, पाठभेदाः अल्पाः — अतः अयं भागः प्राचीनतमः इव।

कपेः वातः मेघवातः च निर्गतः बलवान् भीमनिर्ह्रादं सागरं भृशं कम्पयामासतुः। लवणसमुद्रे बृहन्ति ऊर्मिजालानि विकर्षन् कपिशार्दूलः द्यावापृथिव्यौ विकिरन् इव पुप्लुवे। महार्णवे उद्गतान् मेरुमन्दरसदृशान् तरङ्गान् गणयन् इव सः महावेगः अत्यक्रामत्। तस्य वेगेन उत्क्षिप्तं मेघसहितं जलम् अम्बरस्थं विस्तृतं शरदभ्रम् इव विबभ्राज। वस्त्रापकर्षणेन शरीरिणां शरीराणि इव, जलापगमात् तिमयः नक्राः झषाः कूर्माः च विवृताः अदृश्यन्त। आकाशे क्रममाणं तं कपिशार्दूलं दृष्ट्वा सागरवासिनः भुजगाः तं सुपर्णं मेनिरे। वानरसिंहस्य दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनायता छाया वेगे अतीव चारुः अभवत्। वायुपुत्रम् अनुगच्छन्ती लवणजले पतिता तस्य छाया श्वेताभ्रपङ्क्तिः इव शुशुभे। महातेजाः महाकायः महाकपिः निरालम्बे वायुमार्गे पक्षवान् पर्वतः इव शुशुभे। येन मार्गेण बलवान् कपिकुञ्जरः वेगेन याति, तेन मार्गेण अर्णवः सहसा द्रोणीकृतः इव अभवत्। पक्षिसङ्घानां मार्गे पक्षिराजः इव गच्छन् हनुमान् मारुतः इव मेघजालानि प्रकर्षति स्म। पाण्डुराणि अरुणानि नीलानि माञ्जिष्ठानि च महाभ्राणि कपिना आकृष्यमाणानि चकाशिरे। अभ्रजालानि प्रविशन्, पुनः पुनः निष्पतन् च सः प्रच्छन्नः प्रकाशः च चन्द्रमाः इव दृश्यते। त्वरितं प्लवमानं तं दृष्ट्वा देवगन्धर्वचारणाः तत्र पुष्पाणि ववृषुः। प्लवमानं वानरेश्वरं सूर्यः न तताप, रामकार्यसिद्धये वायुः च तं सिषेवे। ऋषयः विहायसा प्लवमानं तं तुष्टुवुः, देवगन्धर्वाः वनौकसं प्रशंसन्तः जगुः। नागाः यक्षाः विविधानि रक्षांसि च सहसा विगतक्लमं कपिवरं प्रेक्ष्य तुष्टुवुः। अत्र प्रकृतेः सर्वे घटकाः हनुमतः सहायकाः — सूर्यः न तपति, वायुः सेवते, देवाः पुष्पाणि वर्षन्ति। ‘तरङ्गान् गणयन्निव’ इति उत्प्रेक्षा हनुमतः क्रीडाभावं सूचयति — महत्कार्यम् अपि सः सहजं करोति। छायायाः परिमाणं दशयोजनत्रिंशद्योजनम् इति अतिशयोक्तिः, यत् अग्रे सिंहिकायाः छायाग्रहणस्य प्रसङ्गाय बीजम्। ‘वस्त्रापकर्षणेनेव’ इति उपमा अपूर्वा — जलम् अपगतं चेत् जलचराः नग्नाः इव दृश्यन्ते। चन्द्रोपमा मेघेषु प्रवेशनिर्गमनस्य दृश्यं सुन्दरं करोति, यत् अग्रे १८२–१८३ श्लोकयोः पुनः आवर्तते। एकसप्ततितमात् चतुःसप्ततितमपर्यन्तं, अष्टसप्ततितमात् एकाशीतितमपर्यन्तं च बहवः श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति, वुल्गेटे एव विस्तारः। अस्य खण्डस्य प्रथमभागः समुद्रस्य क्षोभं, द्वितीयः आकाशस्य मेघानां च, तृतीयः देवादीनां प्रतिक्रियां वर्णयति। कपिवातः मेघवातः च द्वौ वायू मिलित्वा समुद्रं कम्पयतः — हनुमतः वेगः स्वयम् एव प्राकृतिकः वायुः इव। ‘विकिरन्निव रोदसी’ इति उत्प्रेक्षा — तस्य वेगेन द्यौः पृथिवी च विकीर्णे इव। तरङ्गाः मेरुमन्दरसदृशाः इति अतिशयोक्त्या समुद्रस्य भीषणता, तान् ‘गणयन् इव’ इति हनुमतः निर्भयता च युगपत् दर्शिते। उत्क्षिप्तं जलं मेघैः सह मिलित्वा शरन्मेघः इव — समुद्रस्य आकाशस्य च भेदः लुप्तः। जलचराणां नग्नत्वम् इव दर्शनं काव्ये विरलम् उपमानम्, हास्यस्य अपि किञ्चित् स्पर्शः। भुजगानां गरुडभ्रमः भयस्य सूचकः, यतः गरुडः सर्पाणां शत्रुः। छायायाः श्वेताभ्रपङ्क्त्या उपमा जले पतितायाः छायायाः वर्णं — श्यामं न, अपितु श्वेतम् — इति विचित्रं सूचयति, सूर्यप्रकाशे फेनयुक्ते जले तथा दृश्यते। ‘द्रोणीकृत इवार्णवः’ इति — तस्य गमनमार्गे समुद्रः द्रोणी इव निम्नः, वायुवेगेन जलस्य अपसरणात्। मेघानां वर्णाः — पाण्डुराः, अरुणाः, नीलाः, माञ्जिष्ठाः — सायंकालस्य वर्णवैचित्र्यं सूचयन्ति। सूर्यस्य अतापनं, वायोः सेवनं च रामकार्यस्य दैवसमर्थनं सूचयतः — यतः वायुः हनुमतः पिता, सूर्यः तस्य गुरुः इति परम्परा। देवाः गन्धर्वाः ऋषयः नागाः यक्षाः राक्षसाः च — सर्वे वर्गाः तं स्तुवन्ति, येन तस्य कर्मणः सार्वभौमं महत्त्वं सूचितम्। ‘विगतक्लमम्’ इति — दीर्घयात्रायाम् अपि श्रमरहितः सः। चतुःसप्ततितमे श्लोके ‘तिमिनक्रझषाः कूर्माः’ इति मुद्रणे स्पष्टं; हिन्द्यनुवादे ‘जल हट जानेके कारण समुद्रके भीतर रहनेवाले’ जन्तवः दृश्यन्ते इति। एकोनाशीतितमे ‘द्रोणीकृत इवार्णवः’ इति हिन्द्यां ‘कठौते’ इव (काष्ठपात्रवत्) व्याख्यातम्। द्विसप्ततितमे ‘अत्यक्रामन्महावेगः’ इति हलन्तसंयोगः मुद्रणे एव। त्र्यशीतितमे मुद्रणे ‘ववृषुस्तत्र पुष्पाणि देवगन्धर्वचारणाः’ इति, समीक्षिते ‘vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ’। पञ्चाशीतितमे ‘प्रशंसन्तो वनौकसम्’ इति, समीक्षिते ‘mahaujasam’। एवं वुल्गेटः स्वल्पैः शब्दभेदैः समीक्षितात् भिद्यते, अर्थः तु समानः।

तस्मिन् प्लवगशार्दूले हनूमति प्लवमाने इक्ष्वाकुकुलस्य सम्मानम् इच्छन् सागरः चिन्तयामास — ‘यदि अहं वानरेन्द्रस्य हनूमतः साहाय्यं न करिष्यामि, तर्हि सर्वेषां वक्तॄणां निन्द्यः भविष्यामि। इक्ष्वाकुनाथेन सगरेण अहं विवर्धितः; अयं च इक्ष्वाकूणां सचिवः, अतः अयम् अवसादं न अर्हति। तथा मया विधातव्यं यथा कपिः विश्रमेत, मयि विश्रान्तः सुखी सः शेषम् अतितरिष्यति।’ इति साध्वीं मतिं कृत्वा समुद्रः जले छन्नं हिरण्यनाभं गिरिसत्तमं मैनाकम् उवाच — ‘देवराज्ञा महात्मना त्वम् इह पातालनिवासिनाम् असुरसङ्घानां परिघः अर्गलः इव स्थापितः। ज्ञातवीर्याणां पुनः उत्पतितुम् इच्छताम् एषां कृते त्वम् अप्रमेयस्य पातालस्य द्वारम् आवृत्य तिष्ठसि। शैल, तिर्यक् ऊर्ध्वम् अधः च वर्धितुं तव शक्तिः अस्ति; तस्मात् त्वां प्रेरयामि — गिरिसत्तम, उत्तिष्ठ। एषः वीर्यवान् भीमकर्मा कपिशार्दूलः हनूमान् रामकार्यार्थी आकाशम् आप्लुतः त्वाम् उपरि आगच्छति। इक्ष्वाकुकुलसेवकस्य अस्य साह्यं मया कर्तव्यम्; इक्ष्वाकवः मम पूज्याः, तव तु ततः अपि अधिकं पूज्याः। अस्माकं साचिव्यं कुरु, यथा नः कर्तव्यं न अतिक्रमेत्; कर्तव्यं यदि अकृतं भवेत्, तत् सज्जनानां क्रोधम् उत्पादयेत्। जलात् ऊर्ध्वम् उत्तिष्ठ, एषः कपिः त्वयि तिष्ठतु; प्लवतां वरः अयम् अस्माकम् अतिथिः पूज्यः च। चामीकरमहानाभ, देवगन्धर्वसेवित, हनूमान् त्वयि विश्रान्तः ततः शेषं मार्गं गमिष्यति। काकुत्स्थस्य आनृशंस्यं, मैथिल्याः प्रवासं, प्लवगेन्द्रस्य श्रमं च समीक्ष्य त्वम् उत्थातुम् अर्हसि।’ अत्र सागरस्य कृतज्ञता मुख्यः भावः — सगरपुत्रैः खनितः सागरः ‘सागरः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः, अतः सः इक्ष्वाकुवंशस्य ऋणी। ‘कृते प्रतिकर्तव्यम्’ इति धर्मः सागरेण अपि पाल्यते, न केवलं मनुष्यैः। मैनाकस्य पातालद्वाररक्षकत्वं तस्य महत्त्वं सूचयति — इन्द्रेण नियुक्तः सः। ‘सर्ववाच्यः’ इति पदेन लोकनिन्दायाः भयम् अपि कर्तव्यस्य प्रेरकम्। अतिथिसत्कारः भारतीयधर्मस्य मूलं; समुद्रः अपि अतिथिं पूजयितुम् इच्छति। द्विनवतितमे श्लोके ‘देवराज्ञा महात्मना’, ‘पातालनिलयानां हि’ इति पाठः समीक्षितात् भिन्नक्रमः — तत्र ‘pātālatalavāsinām… devarājñā giriśreṣṭha’। सागरस्य अन्तर्मनसः चिन्तनम् अत्र मनुष्यवत् चित्रितम् — सः लोकनिन्दां भीरुः, कृतज्ञः, अतिथिवत्सलः च। मैनाकं प्रति तस्य वचनं द्विविधं — प्रथमं मैनाकस्य सामर्थ्यस्य स्मरणं (पातालद्वाररक्षा, त्रिदिक्वर्धनशक्तिः), ततः कर्तव्यस्य बोधनम्। ‘तव परं पूज्यतमाः’ इति वचनेन सागरः मैनाकस्य अपि इक्ष्वाकुसम्बन्धं स्मारयति, यतः मैनाकः सागरे वसति, अतः सागरस्य सम्बन्धिनः तस्य अपि सम्बन्धिनः। ‘कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत्’ इति नीतिवाक्यं सर्वकालिकम् — कर्तव्यस्य अकरणं सज्जनानां क्रोधस्य कारणम्। अन्तिमे श्लोके त्रयः हेतवः — रामस्य करुणा, सीतायाः प्रवासः, हनुमतः श्रमः — एवं भावनायाः कर्तव्यस्य च संयोगः। ‘चामीकरमहानाभ’ इति सम्बोधनं मैनाकस्य स्वर्णमयं स्वरूपं सूचयति। एकनवतितमे ‘समुद्रश्छन्नमम्भसि’ इति — जले निमग्नं मैनाकं समुद्रः सम्बोधयति। चतुर्नवतितमे ‘तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव’ इति वाक्यं पुनः अष्टाशीत्युत्तरशततमे हनुमतः दृष्टेः वर्णने आवर्तते। नवनवतितमे मुद्रणे ‘हनूमाँस्त्वयि’ इति अनुनासिकयुक्तम्। सागरस्य एषा चिन्ता अपि अन्यां दिशं दर्शयति — प्रकृतेः शक्तयः अपि धर्मेण बद्धाः, ताः अपि कृतज्ञतायाः नियमं पालयन्ति। एवं रामायणे समग्रा सृष्टिः रामकार्ये सहायिका भवति।

लवणसमुद्रस्य वचनं निशम्य हिरण्यगर्भः मैनाकः महाद्रुमलताभिः आवृतः तूर्णं जलात् उत्पपात। सः सागरजलं भित्त्वा अत्युच्छ्रितः अभवत्, यथा दीप्तरश्मिः दिवाकरः मेघं भित्त्वा उद्गच्छति। सागरेण नियोजितः सलिलावृतः महात्मा सः पर्वतः मुहूर्तेन स्वानि शृङ्गाणि दर्शयामास। तानि शृङ्गाणि शातकुम्भमयानि, किंनरैः महोरगैः च सहितानि, आदित्योदयसदृशानि, अम्बरम् उल्लिखन्ति इव आसन्। तस्य पर्वतस्य समुत्थितैः जाम्बूनदमयैः शृङ्गैः शस्त्रवत् श्यामं आकाशं काञ्चनप्रभम् अभवत्। जातरूपमयैः भ्राजमानैः महाप्रभैः शृङ्गैः सः गिरिसत्तमः आदित्यशतसदृशः अभवत्। लवणतोयस्य मध्ये सहसा समुत्थितम्, अग्रतः स्थितं तं दृष्ट्वा हनूमान् ‘अयं विघ्नः’ इति निश्चितवान्। महावेगः महाकपिः अत्युच्छ्रितं तं, मारुतः जीमूतम् इव, उरसा पातयामास। कपिना एवं आहतः सः पर्वतोत्तमः तस्य हरेः वेगं बुद्ध्वा जहर्ष, ननाद च। ततः आकाशे समुपस्थितः सः पर्वतः प्रीतः हृष्टमनाः आकाशगतं वीरं कपिम् अब्रवीत्। अत्र मैनाकस्य उत्थानं सूर्योदयेन उपमितम् — स्वर्णशृङ्गाणि सूर्यसदृशानि। ‘शस्त्रसंकाशम्’ इति पदेन आकाशस्य नीलश्यामवर्णः खड्गवर्णः इव सूचितः, हिन्द्यनुवादे अपि ‘शस्त्रके समान नील वर्णवाला आकाश’ इति। हनुमतः प्रतिक्रिया तात्कालिकी — सः विघ्नं मत्वा उरसा प्रहरति; तस्य कार्यनिष्ठा एतादृशी यत् सः सहायम् अपि विघ्नं मन्यते। किन्तु मैनाकः न क्रुध्यति, अपितु तस्य वेगं दृष्ट्वा हृष्यति — महान् महतः बलं सम्मानयति। त्र्युत्तरशततमः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। ‘हिरण्यगर्भः’ इति मुद्रितं विशेषणं मैनाकस्य अन्तः स्वर्णमयत्वं सूचयति; समीक्षिते ‘hiraṇyanābhaḥ’। मैनाकस्य शृङ्गाणां वर्णने ‘आदित्य’ शब्दः त्रिवारम् आगतः — उदयः, शतसंकाशः — येन तस्य तेजः सूर्यवत् इति स्थापितम्। किंनरमहोरगाः तस्य शृङ्गेषु वसन्ति, अतः सः अपि देवभूमिः, महेन्द्रवत्। हनुमतः ‘विघ्नोऽयम्’ इति निश्चयः सावधानतायाः परिणामः — अज्ञाते स्थले अकस्मात् उत्थितं वस्तु शत्रुः भवेत् इति। तस्य प्रहारः अपि संयतः — सः केवलम् उरसा पातयति, न शस्त्रेण। मैनाकस्य ‘जहर्ष च ननाद च’ इति प्रतिक्रिया सौहार्दस्य सूचिका, सः हनुमतः बलं दृष्ट्वा सन्तुष्टः। ‘बुद्ध्वा तस्य हरेर्वेगम्’ इति मुद्रितं, समीक्षिते ‘kaper vegam’; अर्थः समानः। अत्र सूर्योपमा मेघोपमा च परस्परं विरुद्धे इव — मैनाकः सूर्यः इव मेघं भिनत्ति, हनुमान् वायुः इव मेघं पातयति; तस्मिन् क्षणे मैनाकः मेघस्थाने।

मानुषं रूपं धृत्वा स्वस्य शिखरे स्थितः मैनाकः अवदत् — ‘वानरोत्तम, त्वया इदं दुष्करं कर्म कृतम्। मम शृङ्गेषु निपत्य सुखं विश्रम्य गम्यताम्। राघवस्य कुले जातैः सगरादिभिः उदधिः परिवर्धितः; सः सागरः रामहिते युक्तं त्वां प्रत्यर्चयति। कृते उपकारे प्रत्युपकारः कर्तव्यः — एषः सनातनः धर्मः। प्रत्युपकारम् इच्छन् सः त्वत्तः सम्मानम् अर्हति; त्वन्निमित्तं तेन अहं बहुमानात् प्रेरितः — “एषः कपिः शतयोजनम् आकाशम् आप्लुतः; तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमताम्” इति। हरिशार्दूल, तिष्ठ, मयि विश्रम्य गम्यताम्; इदं गन्धवत् स्वादु बहु कन्दमूलफलम् आस्वाद्य विश्रान्तः गमिष्यसि। कपिमुख्य, त्वया सह अस्माकम् अपि सम्बन्धः अस्ति, त्रिषु लोकेषु प्रख्यातः महागुणयुक्तः। मारुतात्मज, ये वेगवन्तः प्लवगाः सन्ति, तेषां त्वाम् अहं मुख्यतमं मन्ये। धर्मं जिज्ञासमानेन विजानता प्राकृतः अपि अतिथिः पूज्यः, किं पुनः भवादृशः। त्वं देववरिष्ठस्य महात्मनः मारुतस्य पुत्रः, तस्य एव वेगेन सदृशः। त्वयि पूजिते मारुतः पूजां प्राप्नोति; तस्मात् त्वं मम पूजनीयः। अत्र कारणं शृणु — पूर्वं कृतयुगे पर्वताः पक्षिणः अभवन्, ते गरुडाः इव वेगिनः सर्वाः दिशः अगच्छन्। तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः ऋषयः भूतानि च तेषां पतनशङ्कया भयं जग्मुः। ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः शतक्रतुः वज्रेण शतसहस्रशः पर्वतानां पक्षान् चिच्छेद। सः देवराट् वज्रम् उद्यम्य क्रुद्धः माम् अपि उपगतः; ततः महात्मना श्वसनेन — तव पित्रा — अहं सहसा क्षिप्तः। अस्मिन् लवणतोये प्रक्षिप्तः अहं तव पित्रा अभिरक्षितः, गुप्तपक्षः समग्रः च अभवम्। ततः अहं त्वां मानयामि, मारुते, त्वं मम मान्यः; एषः मम त्वया सह महागुणः सम्बन्धः। अस्मिन् एवंगते कार्ये सागरस्य मम च प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुम् अर्हसि, महामते। श्रमं मोक्षय, पूजां गृहाण, मम मान्यस्य प्रीतिं च कुरु; तव दर्शनात् अहं प्रीतः अस्मि।’ अत्र मैनाकस्य वचनं द्विविधं कारणं ददाति — सागरस्य इक्ष्वाकुसम्बन्धः, स्वस्य वायुसम्बन्धः च। पक्षच्छेदकथा पुराणप्रसिद्धा — इन्द्रः पर्वतानां पक्षान् अच्छिनत्, मैनाकः वायुना रक्षितः इति तस्य कृतज्ञता। एवं हनुमतः पितुः उपकारः पुत्रे प्रत्यर्प्यते — एषा उपकारपरम्परा। अतिथिधर्मस्य विवेचनम् अपि अत्र — ‘प्राकृतोऽपि अतिथिः पूजार्हः’। सप्तदशोत्तरशततमः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन। पञ्चविंशत्युत्तरशततमे मुद्रणे ‘देवराद्’ इति दकारान्तं स्पष्टं, समीक्षिते ‘devarāṭ’; मुद्रितं रूपं रक्षितम्। ‘मानुषं धारयन् रूपम्’ इति वचनेन सूच्यते यत् मैनाकः अपि कामरूपी, मानुषरूपेण भाषते — हिन्द्यनुवादः ‘मनुष्यरूप धारण करके अपने ही शिखरपर स्थित हो’ इति तथैव गृह्णाति। अस्य दीर्घवचनस्य संरचना ध्येया — प्रथमं निमन्त्रणं (१११–११२), ततः सागरस्य प्रेरणायाः निवेदनं (११२–११५), ततः आतिथ्यस्य प्रस्तावः (११६–११७), ततः हनुमतः प्रशंसा (११८–१२१), ततः स्वकथा (१२२–१२६), अन्ते च पुनः प्रार्थना (१२७–१२९)। एवं सः क्रमेण हनुमतः हृदयं जेतुं यतते। ‘मानुषं धारयन् रूपम्’ इति पदं हिन्द्यनुवादानुसारं मैनाकस्य एव विशेषणम् — सः मनुष्यरूपं धृत्वा स्वशिखरे स्थितः भाषते। कन्दमूलफलानाम् आतिथ्यं वानरस्य स्वभावानुरूपं, वनवासिनः आहारः। ‘तात’ इति सम्बोधनं मैनाकस्य वात्सल्यं सूचयति — सः हनुमतः पितृव्यः इव। पर्वतानां पक्षाः आसन्, ते गरुडवत् उड्डीयन्ते स्म, लोकाः तेषां पतनात् भीताः — एषा कथा अनेकेषु पुराणेषु दृश्यते, इन्द्रस्य ‘गोत्रभित्’ इति नाम अस्याः एव कथायाः फलम्। वायुः मैनाकं समुद्रे प्रक्षिप्य रक्षितवान्; अतः मैनाकः अद्यापि सपक्षः, एकः एव पक्षवान् पर्वतः। ‘महागुणः सम्बन्धः’ इति — उपकारात् उत्पन्नः सम्बन्धः रक्तसम्बन्धात् अपि महान्। मैनाकः स्वं ‘मान्यः’ इति अपि वदति — सः अपि सम्मानम् इच्छति, हनुमतः स्वीकारेण सः अपि सम्मानितः भविष्यति। एवं आतिथ्यम् उभयपक्षीयं — दाता अपि लाभं प्राप्नोति। अस्य प्रसङ्गस्य सर्वेषां अपि श्लोकानां समीक्षितपाठेन सह प्रायः साम्यम्, केवलं पदभेदाः। एकविंशत्युत्तरशततमे ‘पूजिते त्वयि धर्मज्ञे पूजां प्राप्नोति मारुतः’ इति — पुत्रस्य पूजया पितुः पूजा, एषः भारतीयः दृष्टिकोणः। अष्टाविंशत्युत्तरशततमे ‘महामते’ इति मुद्रितं, समीक्षिते ‘mahākape’। ‘अतिथिः किल पूजार्हः’ इति वाक्यं गृहस्थधर्मस्य सारः, पर्वतः अपि गृहस्थः इव अतिथिं पूजयितुम् इच्छति। सप्तविंशत्युत्तरशततमे मुद्रणे ‘मान्योऽसि मम मारुते’ इति, समीक्षिते ‘mānyo hi mama mārutaḥ’ — मुद्रितः पाठः हनुमन्तं सम्बोधयति, समीक्षितः वायुं निर्दिशति।

एवम् उक्तः कपिश्रेष्ठः तं नगोत्तमम् अब्रवीत् — ‘अहं प्रीतः अस्मि, आतिथ्यं कृतम् इव; मन्युः अपनीयताम्। मम कार्यकालः त्वरते, दिनम् अपि अतिवर्तते; अन्तरा न स्थातव्यम् इति मया प्रतिज्ञा दत्ता।’ इति उक्त्वा हरिपुङ्गवः पाणिना शैलम् आलभ्य स्पृष्ट्वा वीर्यवान् प्रहसन् इव आकाशम् आविश्य जगाम। पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानात् अवेक्षितः, उचिताभिः आशीर्भिः पूजितः अभिनन्दितः च सः अभवत्। अथ शैलमहार्णवौ हित्वा ऊर्ध्वं दूरम् आगत्य सः पितुः पन्थानं वायुमार्गम् आसाद्य विमले अम्बरे जगाम। भूयः ऊर्ध्वां गतिं प्राप्य तं गिरिम् अवलोकयन् वायुसूनुः कपिकुञ्जरः निरालम्बः जगाम। हनुमतः उत्तरे त्रयः गुणाः — कृतज्ञता, कार्यनिष्ठा, प्रतिज्ञापालनं च। सः आतिथ्यं न तिरस्करोति, ‘कृतम्’ इति मत्वा स्वीकरोति, किन्तु विश्रामं न करोति। ‘मन्युरेषोऽपनीयताम्’ इति पदेन सः मैनाकस्य मनसि उत्पन्नं दुःखम् अपनेतुं यतते — पूर्वं उरसा आहतः सः इति। पाणिस्पर्शः सम्मानस्य चिह्नं — सः मित्रं स्पृष्ट्वा गच्छति। ‘प्रहसन्निव’ इति तस्य प्रसन्नं मनः सूचयति। ‘प्रतिज्ञा च मया दत्ता’ इति — महेन्द्रे वानराणां पुरतः कृता प्रतिज्ञा अत्र पाल्यते, यत्र ‘अनेनैव वेगेन’ इति उक्तम्। एवं हनुमतः वचनं कर्म च एकरूपे। ‘अहश्चाप्यतिवर्तते’ इति — दिनं गच्छति, सायं लङ्काप्रवेशस्य समयः समीपः। ‘आलभ्य’ इति पदं स्पर्शस्य मृदुतां सूचयति।

हनुमतः तत् द्वितीयं सुदुष्करं कर्म दृष्ट्वा सर्वे सुराः सिद्धाः परमर्षयः च प्रशशंसुः। तत्रस्थाः देवताः तस्य कर्मणा हृष्टाः अभवन्, सहस्राक्षः वासवः च काञ्चनस्य सुनाभस्य मैनाकस्य कर्मणा हृष्टः। धीमान् शचीपतिः स्वयम् एव परितोषात् सगद्गदं वचनं पर्वतश्रेष्ठं सुनाभम् उवाच — ‘हिरण्यनाभ शैलेन्द्र, अहं ते भृशं परितुष्टः; ते अभयं प्रयच्छामि; सौम्य, यथासुखं गच्छ। शतयोजनं क्रमतः भये सति अपि निर्भयस्य हनूमतः विश्रामाय त्वया सुमहत् साह्यं कृतम्। एषः कपिः दाशरथेः रामस्य हिताय एव याति; शक्त्या तस्य सत्क्रियां कुर्वता त्वया अहं दृढं तोषितः।’ देवतानां पतिं शतक्रतुं परितुष्टं दृष्ट्वा सः पर्वतोत्तमः विपुलं प्रहर्षम् अलभत। दत्तवरः सः शैलः तदा अवस्थितः अभवत्, हनूमान् च मुहूर्तेन तं सागरभागं व्यतिचक्राम। अत्र कथायाः विरोधाभासः सुन्दरः — यः इन्द्रः पूर्वं मैनाकस्य पक्षान् छेत्तुम् ऐच्छत्, सः एव अधुना तस्मै अभयं ददाति। कारणं रामकार्यस्य साहाय्यम् — रामस्य सेवा पूर्ववैरम् अपि नाशयति। ‘तद् द्वितीयम्’ इति गणना — प्रथमं कर्म समुद्रलङ्घनारम्भः, द्वितीयं मैनाकप्रसङ्गः, तृतीयं अग्रे सुरसाविजयः। हनुमतः यात्रायां त्रयः विघ्नाः — मैनाकः (सात्त्विकः, स्नेहजः), सुरसा (राजसः, परीक्षारूपः), सिंहिका (तामसः, हिंसकः) — इति पारम्परिकी व्याख्या। ‘निर्भयस्य भये सति’ इति विरोधालङ्कारः हनुमतः धैर्यं दर्शयति। इन्द्रस्य वचने ‘रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेः कपिः’ इति रामकार्यस्य देवानुमोदनं स्पष्टम्। अभयदानं मैनाकस्य कृते महत् फलं, यतः सः इन्द्रात् एव भीतः समुद्रे निलीनः आसीत्। ‘सगद्गदम्’ इति — इन्द्रः अपि हर्षेण गद्गदवाक् अभवत्, येन रामकार्यस्य महत्त्वं देवानाम् अपि हृदयस्पर्शि इति सूच्यते। सप्तत्रिंशदुत्तरशततमे ‘काञ्चनस्य सुनाभस्य’ इति मैनाकस्य नामान्तरं सुनाभः — सुवर्णनाभिः।

ततः देवाः गन्धर्वैः सहिताः, सिद्धाः परमर्षयः च सूर्यसदृशीं नागमातरं सुरसाम् अब्रुवन् — ‘अयं श्रीमान् वातात्मजः हनूमान् नाम सागरस्य उपरि प्लवते; त्वं मुहूर्तं तस्य विघ्नम् आचर। सुघोरं पर्वतोपमं राक्षसं रूपम् आस्थाय, दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं नभःस्पृशं वक्त्रं कृत्वा तिष्ठ। वयं तस्य बलं पराक्रमं च भूयः ज्ञातुम् इच्छामः — सः उपायेन त्वां विजेष्यति, विषादं वा गमिष्यति।’ एवम् उक्ता दैवतैः अभिसत्कृता सा देवी सुरसा समुद्रमध्ये विकृतं विरूपं सर्वस्य भयावहं राक्षसं वपुः बिभ्रती प्लवमानं हनूमन्तम् आवृत्य इदम् उवाच — ‘वानरर्षभ, ईश्वरैः त्वं मम भक्ष्यः प्रदिष्टः; अहं त्वां भक्षयिष्यामि, मम इदम् आननं प्रविश। पुरा धात्रा मम एषः वरः दत्तः।’ इति उक्त्वा सा त्वरिता विपुलं वक्त्रं व्यादाय मारुतेः पुरः स्थिता। अत्र देवानां उद्देशः परीक्षा, न विनाशः — ते हनुमतः बुद्धेः बलस्य च परिमाणं ज्ञातुम् इच्छन्ति। सुरसा नागानां माता, दक्षस्य कन्या, सा राक्षसीरूपं धृत्वा परीक्षकत्वेन उपस्थिता। ‘उपायेन विजेष्यति’ इति देवानां वचनं भविष्यत्कथायाः सूचकम् — हनुमान् बलेन न, उपायेन एव तां जेष्यति। पञ्चाशदुत्तरशततमे मुद्रणे ‘मम भक्ष्यः’ इति, समीक्षिते ‘mama bhakṣaḥ’। एकपञ्चाशदुत्तरशततमः श्लोकः समीक्षिते नास्ति; सः वुल्गेटे अष्टपञ्चाशदुत्तरशततमे श्लोके पुनः प्रायः अक्षरशः आवर्तते — मुद्रणस्य एषा पुनरुक्तिः यथावत् रक्षिता। सुरसायाः वचने ‘ईश्वरैः प्रदिष्टः’ इति पदं देवानाम् आदेशं सूचयति, ‘धात्रा वरः दत्तः’ इति च ब्रह्मणः वरं — द्विविधः अधिकारः। सुरसायाः ‘सूर्यसंकाशा’ इति विशेषणं तस्याः दिव्यत्वं सूचयति — राक्षसरूपं केवलं परीक्षायाः कृते। ‘मुहूर्तं विघ्नम्’ इति — केवलं क्षणिकः विघ्नः, न स्थायी; परीक्षायाः स्वरूपम् एव तत्। चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमात् देवानां प्रसङ्गः आरभते, यत्र ते स्वयं विघ्नं रचयन्ति — एतेन हनुमतः कार्यस्य देवैः अपि परीक्षा क्रियते इति सूच्यते।

सुरसया एवम् उक्तः हनुमान् प्रहृष्टवदनः अब्रवीत् — ‘दाशरथिः रामः नाम भ्रात्रा लक्ष्मणेन भार्यया वैदेह्या च सह दण्डकावनं प्रविष्टः। अन्यकार्यविषक्तस्य राक्षसैः बद्धवैरस्य तस्य यशस्विनी भार्या सीता रावणेन हृता। रामस्य शासनात् अहं दूतः तस्याः सकाशं गमिष्ये; विषयवासिनि, त्वं रामस्य साह्यं कर्तुम् अर्हसि। अथवा मैथिलीम् अक्लिष्टकारिणं रामं च दृष्ट्वा ते वक्त्रम् आगमिष्यामि — इति सत्यं प्रतिशृणोमि।’ हनुमता एवम् उक्ता कामरूपिणी सुरसा अब्रवीत् — ‘मां कश्चित् न अतिवर्तेत — एषः मम वरः।’ प्रयान्तं तं समुद्वीक्ष्य हनूमतः बलं जिज्ञासमाना सा नागमाता पुनः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वानरोत्तम, अद्य मम वदनं प्रविश्य एव गन्तव्यम्; पुरा धात्रा मम एषः वरः दत्तः।’ इति उक्त्वा सा त्वरिता विपुलं वक्त्रं व्यादाय मारुतेः पुरः स्थिता। सुरसया एवम् उक्तः वानरपुंगवः क्रुद्धः अभवत्। हनुमतः प्रथमः उपायः सामः — सः रामस्य कथां निवेदयति, सीतायाः हरणं, स्वस्य दूतत्वं च, तां च सहायं याचते। ‘विषयवासिनि’ इति सम्बोधनं सूचयति यत् सा रामराज्यस्य प्रजा, अतः तस्याः कर्तव्यम् अस्ति राज्ञः सहायः। सः प्रतिज्ञां अपि करोति — कार्यं कृत्वा प्रत्यागमिष्यामि — एवं सत्यनिष्ठया सः तां प्रसादयितुम् इच्छति। यदा सामः विफलः, तदा एव तस्य क्रोधः उद्भवति — एषः क्रमः नीतिशास्त्रानुसारी। द्विपञ्चाशदुत्तरशततमः श्लोकः षट्पादः। सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमः अष्टपञ्चाशदुत्तरशततमः च श्लोकौ समीक्षिते न स्तः; वुल्गेटे सुरसायाः वचनं द्विवारं प्रायः समानैः शब्दैः उक्तम्। ‘सत्यं प्रतिशृणोमि ते’ इति — हनुमान् प्रतिज्ञां सत्यनिष्ठया करोति, यदि जीवितः प्रत्यागमिष्यामि तर्हि तव मुखं प्रविशामि इति। ‘अन्यकार्यविषक्तस्य’ इति — रामः अन्यत्र (मायामृगस्य अनुसरणे) व्यापृतः आसीत् यदा सीता हृता। ‘रामं चाक्लिष्टकारिणम्’ इति रामस्य विशेषणं — यस्य कर्माणि अक्लेशेन सिध्यन्ति; हनुमान् स्वामिनः सामर्थ्ये पूर्णविश्वासं प्रकटयति। सुरसायाः ‘नातिवर्तेन्मां कश्चित्’ इति उत्तरं सूचयति यत् वरस्य नियमः अनुल्लङ्घ्यः, अतः हनुमता अपि उपायः अन्वेष्टव्यः।

क्रुद्धः हनुमान् अब्रवीत् — ‘येन मां सहिष्यसे, तादृशं वक्त्रं कुरु।’ इति उक्त्वा सः दशयोजनायतां सुरसां प्रति दशयोजनविस्तारः अभवत्। मेघसदृशं दशयोजनायतं तं दृष्ट्वा सुरसा अपि आस्यं विंशतियोजनायतम् अकरोत्। ततः क्रुद्धः हनूमान् त्रिंशद्योजनायतः अभवत्, सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशद्योजनोच्छ्रितम् अकरोत्। वीरः हनुमान् पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः अभवत्, सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनोच्छ्रितम्। तदा एव वीरः हनुमान् सप्ततियोजनोच्छ्रितः, सुरसा वक्त्रम् अशीतियोजनोच्छ्रितम्। अनलप्रख्यः हनूमान् नवतियोजनोच्छ्रितः, सुरसा वक्त्रं शतयोजनायतम् अकरोत्। सुरसया व्यादितं दीर्घजिह्वं सुभीमं नरकोपमं तत् आस्यं दृष्ट्वा बुद्धिमान् वायुपुत्रः मेघः इव आत्मनः कायं संक्षिप्य तस्मिन् एव मुहूर्ते अङ्गुष्ठमात्रः अभवत्। सः महाबलः तत् वक्त्रम् अभिपद्य प्रविश्य निष्पत्य च अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमान् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘दाक्षायणि, ते वक्त्रं प्रविष्टः अस्मि, ते नमः अस्तु; यत्र वैदेही तत्र गमिष्ये; तव वरः सत्यः आसीत्।’ राहुमुखात् चन्द्रम् इव वदनात् मुक्तं तं वानरं दृष्ट्वा सुरसा देवी स्वेन रूपेण अब्रवीत् — ‘हरिश्रेष्ठ, सौम्य, अर्थसिद्ध्यै यथासुखं गच्छ; महात्मना राघवेण सह वैदेहीं समानय।’ हनुमतः तत् तृतीयं सुदुष्करं कर्म दृष्ट्वा भूतानि ‘साधु साधु’ इति तदा हरिं प्रशशंसुः। अत्र हनुमतः बुद्धिचातुर्यं मुख्यम् — बलस्पर्धायां विजयः असम्भवः इति ज्ञात्वा सः विपरीतं कर्म करोति; महतः लघुः भूत्वा सः वरं सत्यं करोति, आत्मानं च रक्षति। संख्यानां क्रमः — दश, विंशतिः, त्रिंशत्, चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्, षष्टिः, सप्ततिः, अशीतिः, नवतिः, शतम् — स्पर्धायाः तीव्रतां क्रमेण वर्धयति, ततः सहसा ‘अङ्गुष्ठमात्रकः’ इति विपर्ययः। ‘दाक्षायणि नमोऽस्तु ते’ इति सम्बोधनं विनयपूर्णम् — विजयी अपि सः परीक्षकां नमस्करोति। ‘चन्द्रं राहुमुखादिव’ इति उपमा ग्रहणमोक्षस्य, हनुमतः विजयस्य च सुन्दरं चित्रम्। सुरसायाः स्वरूपप्रकाशनम् आशीर्वादः च परीक्षायाः सफलतां सूचयतः। मुद्रणे एकषष्ट्युत्तरशततमः श्लोकः षट्पादः; तत्र ‘विंशद् योजनमायतम्’ इति ‘विंशत्’ रूपं मुद्रितम्। द्विषष्ट्युत्तरशततमात् पञ्चषष्ट्युत्तरशततमपर्यन्तं मुद्रणे ‘उच्छ्रितम्’ इति, समीक्षिते ‘āyatam’; चतुःषष्ट्युत्तरशततमे मुद्रणे ‘तदैव’, समीक्षिते ‘tathaiva’। अत्र ‘योजन’ इति परिमाणं सहस्रशः हस्तानां, अतः एषा स्पर्धा अलौकिकी। हनुमतः ‘अनलप्रख्यः’ इति विशेषणं क्रोधस्य तेजसः च सूचकम्। सुरसायाः मुखं ‘नरकोपमम्’ — प्रवेशः मृत्युः इव भयानकः, तथापि हनुमान् निर्भयः प्रविशति। अङ्गुष्ठमात्रत्वं तस्य योगसिद्धेः (अणिमायाः) प्रमाणम् — सः इच्छया महिमानम् अणिमानं च प्राप्नोति। तस्य वचनं ‘सत्यश्चासीद् वरस्तव’ इति — सुरसायाः वरः अपि रक्षितः, स्वस्य कार्यम् अपि। एषः धर्मसंकटस्य उत्तमः समाधानः — द्वयोः अपि पक्षयोः हितम्। ‘सोऽभिपद्याथ’ इति मुद्रितं, समीक्षिते ‘so ’bhipatyāśu’; ‘निष्पत्य च महाबलः’ इति च। स्पर्धायाः अन्ते सुरसा स्वरूपं धृत्वा आशिषं ददाति — ‘राघवेण महात्मना वैदेहीं समानय’ — एवं परीक्षिका एव सहायिका जाता।

अनाधृष्यं वरुणालयं सागरम् अभ्येत्य गरुडोपमः सः वेगेन आकाशम् आविश्य जगाम। सः आकाशः वारिधाराभिः सेवितः, पतगैः निषेवितः, कैशिकाचार्यैः सङ्गीताचार्यैः तुम्बुरुप्रभृतिभिः चरितः, ऐरावतेन निषेवितः आसीत्। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः सम्पतद्भिः विमलैः विमानैः अलंकृतः, वज्राशनिसमस्पर्शैः अग्निसदृशैः कृतपुण्यैः महाभागैः स्वर्गजिद्भिः अधिष्ठितः सः मार्गः। हव्यं वहता चित्रभानुना अग्निना सेवितः, ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणैः विभूषितः, महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षैः समाकुलः, विविक्तः विमलः विश्वः विश्वावसुना निषेवितः च। देवराजस्य गजेन आक्रान्तः, चन्द्रसूर्ययोः शिवः पन्थाः, जीवलोकस्य वितानम्, ब्रह्मणा निर्मितः विततः, वीरैः बहुशः सेवितः, विद्याधरगणैः वृतः — तस्मिन् वायुमार्गे मारुतिः गरुत्मान् इव जगाम। हनुमान् मारुतः इव कालागुरुवर्णानि रक्तपीतसितानि मेघजालानि प्राकर्षत्। कपिना कृष्यमाणानि तानि महाभ्राणि चकाशिरे। अभ्रजालानि प्रविशन् पुनः पुनः निष्पतन् च, सर्वत्र प्रदृश्यमानः मारुतात्मजः हनूमान् प्रावृषि इन्दुः इव आभाति स्म। अत्र आकाशस्य सप्तमीविशेषणानां दीर्घा माला — एकः एव वाक्यप्रवाहः चतुःसप्तत्युत्तरशततमात् अशीत्युत्तरशततमपर्यन्तम्। आकाशः न शून्यः, अपितु देवानां, पुण्यवतां, ग्रहनक्षत्राणां, विद्याधराणां च निवासः — एवं हनुमतः मार्गः पवित्रः दिव्यः च। ‘विताने जीवलोकस्य’ इति रूपकेण आकाशः संसारस्य उपरि विस्तारितं वितानं इव। मेघप्रवेशनिर्गमनस्य चन्द्रोपमा पूर्वम् अपि (८२) प्रयुक्ता, अत्र पुनः प्रावृट्कालस्य चन्द्रेण सह सम्बद्धा। अत्र बहवः श्लोकाः समीक्षितात् भिन्नाः — अशीत्युत्तरशततमस्य उत्तरार्धम्, एकाशीत्युत्तरशततमः च समीक्षिते न सन्ति। ‘कैशिकाचार्यैः’ इति पदस्य अर्थः हिन्द्यनुवादे सङ्गीतविद्याचार्याः इति। अस्य वर्णनस्य उद्देशः हनुमतः यात्रायाः महत्त्वं वर्धयितुं — सः यस्मिन् मार्गे गच्छति, सः देवानां ऋषीणां पुण्यवतां च मार्गः। ‘कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिः’ इति पुण्यकर्मभिः स्वर्गं जितवन्तः, ते अपि अस्मिन् आकाशे तिष्ठन्ति। ‘वहता हव्यमत्यन्तम्’ इति यज्ञेषु हुतं हविः देवेभ्यः वहन् अग्निः अपि अत्र चरति। विश्वावसुः गन्धर्वराजः, ऐरावतः इन्द्रस्य गजः — एते आकाशस्य प्रसिद्धाः निवासिनः। ‘देवराजगजाक्रान्ते’ इति ऐरावतस्य मार्गः अपि अयम्। मेघानां कालागुरुवर्णः (कृष्णः) रक्तः पीतः सितः च — विविधवर्णाः मेघाः सूर्यास्तसमये दृश्यन्ते। प्रावृट्कालस्य चन्द्रः मेघैः पुनः पुनः आच्छाद्यते प्रकाश्यते च, तथा हनुमान् अपि। पञ्चसप्तत्युत्तरशततमे ‘सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः’ इति विमानानां वाहनानि — देवानां विविधानि यानानि। अस्य आकाशवर्णनस्य बहवः अंशाः समीक्षिते अपि सन्ति (५.००१.१५७–१६५), किन्तु वुल्गेटे केचन अतिरिक्ताः पादाः दृश्यन्ते। एवम् आकाशवर्णनं सर्गस्य मध्ये विश्रामस्थानम् इव — सुरसासिंहिकयोः द्वयोः संघर्षयोः मध्ये शान्तः अन्तरालः।

पक्षयुक्तः अद्रिराट् इव सः निरालम्बम् अम्बरं भेजे। प्लवमानं तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम कामरूपिणी प्रवृद्धा राक्षसी मनसा चिन्तयामास — ‘अद्य दीर्घस्य कालस्य अनन्तरम् अहम् आशिता भविष्यामि; इदं महासत्त्वं चिरेण मम वशम् आगतम्।’ इति मनसा संचिन्त्य सा तस्य छायां समाक्षिपत्। छायायां गृह्यमाणायां वानरः अचिन्तयत् — ‘प्रतिलोमेन वातेन सागरे महानौः इव अहं सहसा समाक्षिप्तः, मम पराक्रमः पङ्गूकृतः।’ ततः तिर्यक् ऊर्ध्वम् अधः च वीक्षमाणः कपिः लवणजले उत्थितं महासत्त्वं ददर्श। विकृताननां तां दृष्ट्वा मारुतिः अचिन्तयत् — ‘कपिराजेन सुग्रीवेण यत् अद्भुतदर्शनं छायाग्राहि महावीर्यं सत्त्वम् आख्यातं, तत् इदम् एव, अत्र संशयः नास्ति।’ मतिमान् कपिः अर्थतत्त्वेन तां सिंहिकां बुद्ध्वा, प्रावृषि बलाहकः इव महाकायः व्यवर्धत। महाकपेः वर्धमानं कायं दृष्ट्वा सा पातालाम्बरसदृशं वक्त्रं प्रसारयामास। घनराजिः इव गर्जन्ती सा वानरम् अभ्यद्रवत्। ततः मेधावी महाकपिः तस्याः विकृतं सुमहत् मुखं, कायमात्रं, मर्माणि च ददर्श। वज्रसंहननः सः कपिः मुहुः आत्मानं संक्षिप्य तस्याः विकृते वक्त्रे निपपात। पर्वणि राहुणा ग्रस्यमानं पूर्णचन्द्रम् इव तस्याः आस्ये निमज्जन्तं तं सिद्धचारणाः ददृशुः। ततः तीक्ष्णैः नखैः तस्याः मर्माणि उत्कृत्य मनोवेगः सः वानरः वेगेन उत्पपात। दिष्ट्या धृत्या दाक्षिण्येन च तां निपात्य आत्मवान् कपिप्रवीरः पुनः वेगेन ववृधे। हनुमता हृतहृदया सा अम्भसि विधुरा पपात; तस्याः निपातनाय स्वयम्भुवा एव हनुमान् सृष्टः इव। वानरेण आशु हतां पतितां तां सिंहिकां दृष्ट्वा आकाशचारीणि भूतानि तं प्लवगोत्तमम् ऊचुः — ‘त्वया अद्य भीमं कर्म कृतं, महत् सत्त्वं हतम्; प्लवतां वर, अभिप्रेतम् अर्थम् अरिष्टं साधय। वानरेन्द्र, यस्य तव इव धृतिः दृष्टिः मतिः दाक्ष्यं च इति चत्वारि सन्ति, सः कर्मसु न सीदति।’ प्रतिपन्नप्रयोजनैः तैः सम्पूजितः पूज्यः कपिः पन्नगाशनः गरुडः इव आकाशम् आविश्य जगाम। अत्र तृतीयः विघ्नः तामसः — सिंहिका न परीक्षिका, अपितु हिंसिका, अतः हनुमान् तां हन्ति। सुरसया सह तस्य आचरणं भिन्नम् आसीत् — सा देवप्रेषिता, इयं स्वार्थिनी। सुग्रीवेण पूर्वम् एव तस्याः विषये उक्तम् इति हनुमान् स्मरति — सुग्रीवस्य भूगोलज्ञानस्य (किष्किन्धाकाण्डे दिग्वर्णनस्य) फलम्। उपायः पुनः एव — प्रथमं वृद्धिः, ततः संक्षेपः, ततः अन्तः प्रविश्य मर्मच्छेदः। ‘धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यम्’ इति चतुर्णां गुणानां सूत्रं सर्वेषां कार्यकर्तॄणां कृते उपदेशः — धैर्यं, दूरदृष्टिः, बुद्धिः, कौशलं च। नवनवत्युत्तरशततमः श्लोकः (‘स्वयंभुवैव हनुमान् सृष्टस्तस्या निपातने’ इति अंशेन सह) षट्पादः, समीक्षिते च अस्य बहुः अंशः नास्ति। अष्टनवत्युत्तरशततमस्य उत्तरार्धं, नवत्युत्तरशततमस्य त्रयोदशोत्तरशततमस्य च केचन अंशाः वुल्गेटमात्राः। सिंहिका राहोः माता इति पुराणेषु प्रसिद्धा, अतः राहूपमा अत्र द्विगुणं सार्थका — सा स्वयं ग्रहणकर्त्री। तस्याः विशेषशक्तिः छायाग्रहणम् — छायां गृहीत्वा सा प्राणिनं निरुणद्धि; एषा मायायाः अद्भुता शक्तिः। हनुमतः प्रथमा प्रतिक्रिया आश्चर्यम् — ‘समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा’ — ततः अन्वेषणं, ततः परिचयः, ततः उपायः। एषः क्रमः बुद्धिमतः संकटे व्यवहारस्य आदर्शः। ‘प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव’ इति उपमा — प्रतिकूलेन वायुना नौः यथा निरुद्धा भवति, तथा सः। पातालाम्बरसंनिभं मुखं — अधः पातालम्, ऊर्ध्वम् आकाशम् — तस्याः मुखस्य विस्तारः सर्वव्यापी इव। हनुमान् तस्याः शरीरस्य प्रमाणं मर्मस्थानानि च पूर्वम् एव पश्यति — युद्धनीत्या शत्रोः दुर्बलस्थानं ज्ञेयम्। ‘वज्रसंहननः’ इति विशेषणं तस्य शरीरस्य दृढतां सूचयति, अतः सः अन्तः प्रविश्य अपि न नश्यति। सिद्धचारणाः तं ग्रस्यमानं दृष्ट्वा भीताः इव, किन्तु सः क्षणेन मर्माणि छित्त्वा निर्गच्छति। ‘मनःसम्पातविक्रमः’ इति — मनोवेगेन तुल्यः तस्य वेगः। ‘दिष्ट्या धृत्या दाक्षिण्येन’ इति त्रयः हेतवः — दैवं, धैर्यं, कौशलं च। भूतानां स्तुतिः अत्र उपदेशरूपा — धृत्यादयः चत्वारः गुणाः यस्मिन् सन्ति सः कर्मसु न सीदति; एषः श्लोकः लोके सुभाषितत्वेन प्रसिद्धः। ‘पन्नगाशनवत्’ इति गरुडोपमा पुनः — सिंहिकाम् (नागसदृशीं) हत्वा सः गरुडः इव। मुद्रणे नवत्युत्तरशततमे ‘कपिराज्ञा यथाख्यातम्’ इति, समीक्षिते ‘yadākhyātam’। चतुर्नवत्युत्तरशततमे ‘स तस्या विकृते वक्त्रे’ इति, समीक्षिते ‘vivṛte’। ‘हृतहृत्सा’ इति — हृदयं हृतं यस्याः सा, हृदयच्छेदेन मृता। ‘विधुरा’ इति — विह्वला, निर्जीवा। ‘स्वयंभुवैव हनुमान् सृष्टस्तस्या निपातने’ इति वाक्यं वुल्गेटमात्रम् — हनुमतः जन्मनः एकः उद्देशः सिंहिकावधः इति।

प्राप्तभूयिष्ठपारः सर्वतः परिलोकयन् सः योजनानां शतस्य अन्ते वनराजीं ददर्श। पतन् एव शाखामृगश्रेष्ठः विविधद्रुमभूषितं द्वीपं, मलयपर्वतस्य उपवनानि च ददर्श। सः सागरं, सागरस्य अनूपान् तटप्रदेशान्, तत्र जातान् द्रुमान्, सागरस्य पत्नीनां नदीनां मुखानि च व्यलोकयत्। महामेघसदृशम् आकाशं निरुन्धन्तम् इव आत्मानं समीक्ष्य आत्मवान् मतिमान् सः मतिं चकार — ‘मम कायवृद्धिं प्रवेगं च दृष्ट्वा एव राक्षसाः मयि कौतूहलं कुर्युः’ इति महामतिः मेने। ततः महीधरसदृशं तत् शरीरं संक्षिप्य वीतमोहः आत्मवान् इव सः पुनः प्रकृतिम् आपेदे। तत् रूपम् अतिसंक्षिप्य हनूमान् प्रकृतौ स्थितः, यथा बलेः वीर्यहरः हरिः वामनः त्रीन् क्रमान् विक्रम्य स्वरूपे स्थितः। नानाविधरूपधारी सः परैः अशक्यं समुद्रस्य परं तीरं समासाद्य, प्रतिपन्नरूपः, समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः च अभवत्। ततः महाभ्रकूटप्रतिमः महात्मा सः लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे, केतकोद्दालकनारिकेलयुक्ते कूटे निपपात। समुद्रतीरं सम्प्राप्य, गिरिवर्यस्य मूर्ध्नि स्थितां लङ्कां समीक्ष्य, कपिः रूपं विधूय मृगद्विजान् व्यथयन् तस्मिन् पर्वते निपपात। दानवपन्नगैः युतं महोर्मिमालिनं सागरं बलेन विक्रम्य, महोदधेः तीरे निपत्य, सः तदा अमरावतीम् इव लङ्कां ददर्श। अत्र हनुमतः विवेकः पुनः दृश्यते — विशालं शरीरं शत्रूणां दृष्टिम् आकर्षेत्, अतः सः सामान्यरूपं धारयति। ‘वीतमोह इवात्मवान्’ इति उपमा आध्यात्मिकी — यथा मुक्तः पुरुषः मोहं त्यक्त्वा स्वरूपे तिष्ठति, तथा हनुमान् महत् रूपं त्यक्त्वा प्रकृतौ स्थितः। वामनावतारस्य उपमा अपि सार्थका — त्रिविक्रमः यथा त्रिभिः पदैः लोकान् आक्रम्य पुनः वामनः अभवत्। अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः (२१०–२१३) दीर्घवृत्तेषु — उपजात्यां वंशस्थे च — निबद्धाः, सर्गस्य उत्कर्षं समाप्तिं च सूचयन्ति। ‘लंकाममरावतीमिव’ इति अन्तिमं वाक्यम् अग्रिमसर्गस्य लङ्कावर्णनस्य आरम्भम् इव। नदीनां ‘सागरपत्नीः’ इति वर्णनं भारतीयकाव्यस्य प्रसिद्धः संकेतः। ‘प्राप्तभूयिष्ठपारः’ — प्रायः पारं प्राप्तः — इति दीर्घयात्रायाः अन्तः समीपः। मलयः दक्षिणसमुद्रतीरस्थः पर्वतः, तस्य उपवनानि लङ्कायाः समीपे इति कवेः भूगोलः। समुद्रस्य पत्नीनां नदीनां मुखानि दृष्ट्वा सः तटं निश्चिनोति। ‘परैरशक्यम्’ इति — अन्यैः अशक्यं कर्म तेन साधितम्; एतत् वाक्यं सर्गस्य सारः। लम्बगिरेः कूटे केतकोद्दालकनारिकेलाः — दक्षिणतटस्य वनस्पतयः। ‘व्यथयन्मृगद्विजान्’ इति — तस्य अवतरणेन अपि मृगाः पक्षिणः च भीताः, यथा आरम्भे महेन्द्रे। पञ्चोत्तरद्विशततमे ‘मुखान्यपि विलोकयत्’ इति मुद्रितम्। ‘समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः’ इति — स्वम् आत्मानं स्वकार्यं च सम्यक् परीक्ष्य, इति तस्य आत्मनिरीक्षणं सूचितम्। लङ्कायाः दर्शनम् अमरावत्या उपमितं, येन अग्रिमसर्गस्य पुरीवर्णनस्य भूमिका स्थापिता।