ततः ते वानराः चित्रकाननं प्रस्रवणं शैलं गत्वा रामं महाबलं लक्ष्मणं च शिरसा प्रणम्य, युवराजम् अङ्गदं पुरस्कृत्य सुग्रीवं च अभिवाद्य, सीतायाः प्रवृत्तिं प्रवक्तुम् उपचक्रमुः। रावणस्य अन्तःपुरे तस्याः रोधं, राक्षसीभिः तर्जनं, रामे तस्याः समनुरागं, यथा च तस्याः जीवनाय नियमः कृतः — एतत् सर्वं रामस्य संनिधौ आख्याय ते हरयः तूष्णीम् अभवन्। वैदेहीम् अक्षतां श्रुत्वा रामः उत्तरम् अब्रवीत् — हे वानराः, देवी सीता क्व वर्तते? मयि कथं वर्तते? वैदेहीं प्रति एतत् सर्वं मे आख्यात। रामस्य गदितं श्रुत्वा रामसंनिधौ हरयः सीतावृत्तान्तकोविदं हनूमन्तं चोदयन्ति स्म। ‘यथा च नियमः कृतः’ इति वाक्यं हिन्दीटीका व्याचष्टे — रावणेन सीतायाः जीवनाय द्वयोः मासयोः अवधिः दत्तः। रामस्य प्रश्नद्वयं द्रष्टव्यम् — प्रथमं स्थानस्य, ततः भावस्य; ‘कथं च मयि वर्तते’ इति प्रश्नेन तस्य प्रेम तस्याः निष्ठायाः चिन्ता च प्रकटिता। वानराः सामान्येन वृत्तान्तं वदन्ति, किन्तु विस्तरेण कथयितुं हनूमान् एव योग्यः इति ते जानन्ति, अतः तं चोदयन्ति। प्रस्रवणः किष्किन्धायाः समीपे स्थितः गिरिः, यत्र वर्षाकाले रामः लक्ष्मणः च अवसताम्। अत्र अङ्गदस्य पुरस्कारः, सुग्रीवस्य अभिवादनं च — दूतानां क्रमः राजमर्यादायाः अनुसारम्। वानराणां संक्षिप्तं निवेदनं रामस्य जिज्ञासां वर्धयति। रामः प्रथमं ‘अक्षताम्’ इति शब्दं शृणोति, तेन तस्य हृदयं किञ्चित् आश्वसिति।

तेषां वचनं श्रुत्वा मारुतात्मजः हनूमान् सीतायै देव्यै तां दक्षिणां दिशं प्रति शिरसा प्रणम्य, वाक्यज्ञः सीतायाः दर्शनं यथा अभवत् तथा वाक्यम् उवाच। स्वतेजसा दीप्यमानं दिव्यं काञ्चनं तं मणिं रामाय दत्त्वा हनूमान् प्राञ्जलिः अब्रवीत् — अहं शतयोजनम् आयतं समुद्रं लङ्घयित्वा जानकीं सीतां मार्गमाणः दिदृक्षया अगच्छम्। तत्र दुरात्मनः रावणस्य लङ्का इति नगरी अस्ति। हनूमतः प्रथमं कर्म — दिशं प्रति प्रणामः — तस्य सीतां प्रति भक्तिं दर्शयति; सः यां दृष्ट्वा आगतः, तां मनसा पुनः नमति। मणेः दानं वचनात् पूर्वं कृतम्, येन रामस्य संशयः सर्वथा दूरीभवति; मणिः स्वयं साक्षी। हनूमान् कथां क्रमेण आरभते — समुद्रलङ्घनं, अन्वेषणं, नगरी — किन्तु स्वस्य पराक्रमं संक्षेपेण एव वदति। ‘मार्गमाणो दिदृक्षया’ इति वचनेन तस्य उद्देश्यः एव प्रधानः, न तस्य श्रमः। मुद्रणे सप्तमस्य उत्तरार्धः अष्टमस्य उत्तरार्धः नवमस्य पूर्वार्धः च वुल्गेटमात्राः — प्रणामः, मणेः वर्णनं, दानं च।

दक्षिणस्य समुद्रस्य दक्षिणे तीरे सा नगरी वसति; तत्र रावणस्य अन्तःपुरे सती सीता मया दृष्टा। हे राम, सा त्वयि मनोरथं संन्यस्य जीवन्ती, राक्षसीमध्ये मुहुः मुहुः तर्ज्यमाना मे दृष्टा। विरूपाभिः राक्षसीभिः प्रमदावने रक्षिता सा देवी, हे वीर, त्वया सह सुखोचिता अपि दुःखम् आपद्यते। रावणान्तःपुरे रुद्धा, राक्षसीभिः सुरक्षिता, एकवेणीधरा, दीना, त्वयि चिन्तापरायणा सा। अधःशय्या, हिमागमे पद्मिनी इव विवर्णाङ्गी, रावणात् विनिवृत्तार्था, मर्तव्ये कृतनिश्चया च। हे काकुत्स्थ, त्वन्मनाः सा देवी मया कथंचित् मार्गिता; हे अनघ, इक्ष्वाकुवंशस्य विख्यातिं शनैः कीर्तयता, हे नरशार्दूल, सा मया शनैः विश्वासिता। ततः सा सम्भाषिता, सर्वम् अर्थं दर्शिता च। रामसुग्रीवयोः सख्यं श्रुत्वा सा हर्षम् उपागता; तस्याः समुदाचारः नियतः, भक्तिः च सदा त्वयि। हे महाभाग पुरुषर्षभ, एवं मया जनकनन्दिनी उग्रेण तपसा युक्ता, त्वद्भक्त्या दृष्टा। हनूमतः वर्णने सीतायाः दशा त्रिधा — बाह्या (राक्षसीभिः रक्षिता, तर्ज्यमाना), शारीरी (एकवेणी, अधःशय्या, विवर्णाङ्गी), आन्तरी (त्वयि चिन्तापरायणा, मर्तव्यकृतनिश्चया)। ‘रावणाद्विनिवृत्तार्था’ इति पदं विशेषेण महत्त्वपूर्णम् — रावणात् तस्याः किमपि प्रयोजनं नास्ति, सा तं सर्वथा तिरस्करोति। ‘पद्मिनीव हिमागमे’ इति उपमा हेमन्ते कमलिनी यथा म्लायति, तथा तस्याः कान्तिः क्षीणा इति वदति। हनूमान् स्वस्य उपायम् अपि वदति — इक्ष्वाकुकीर्तनं, शनैः विश्वासः — येन तस्य बुद्धिः प्रकटिता। अन्ते ‘त्वद्भक्त्या’ इति पदेन सीतायाः तपसः उद्देश्यः रामः एव इति सः निश्चयेन कथयति। ‘रामा राम मनोरथम्’ इति शब्दक्रीडा — ‘रामा’ इति रमणीया स्त्री, ‘राम’ इति सम्बोधनम् — कवेः कौशलं दर्शयति। ‘तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः’ इति वचनेन राक्षसीनां क्रौर्यं सततं चलति इति सूच्यते। ‘दुःखमापद्यते देवी त्वया वीर सुखोचिता’ इति पङ्क्तौ सुखस्य दुःखस्य च विरोधः रामस्य हृदयं विशेषेण स्पृशति। सीतायाः निष्ठा ‘नियतः समुदाचारः’ इति पदेन वर्णिता — तस्याः आचारः अविचलः। हनूमान् सीतायाः दुःखं न गोपयति, किन्तु तस्याः धैर्यं निष्ठां च अपि वदति, येन रामस्य शोकः उत्साहे परिवर्तेत। मुद्रणे १३ ‘त्वया वीर सुखोचिता’, समीक्षिते ‘तवादुःखोचिता सती’ इति पाठभेदः।

हे महाप्राज्ञ राघव, चित्रकूटे वायसं प्रति यत् वृत्तं, तत् तव अन्तिके यथावृत्तम् अभिज्ञानं मे दत्तम्। हे वायुसुत, एषः रामः त्वया पुनः अपि विज्ञाप्यः — यथा मया दृष्टं तत् अखिलेन वक्तव्यम् — इति माम् आह जानकी। अयं मणिः यत्नात् सुपरिरक्षितः अस्मै प्रदातव्यः, सुग्रीवस्य उपशृण्वतः एतानि वचनानि ब्रुवता। एषः श्रीमान् चूडामणिः मया ते यत्नेन रक्षितः; मनःशिलायाः तिलकं तत् स्मरस्व — इति च अब्रवीत्। वारिसम्भवः श्रीमान् एषः मणिः मया ते निर्यातितः; व्यसने एनं दृष्ट्वा, हे अनघ, त्वाम् इव दृष्ट्वा अहं प्रमोदिष्ये। हे दशरथात्मज, मासं जीवितं धारयिष्यामि; मासात् ऊर्ध्वं रक्षसां वशम् आगता न जीवेयम्। इति माम् कृशाङ्गी धर्मचारिणी सीता अब्रवीत् — रावणान्तःपुरे रुद्धा, मृगी इव उत्फुल्ललोचना। हे राघव, एतत् एव मया यथा यत् दृष्टं तत् सर्वम् आख्यातम्; सर्वथा सागरजले संतारः प्रविधीयताम्। राजपुत्रौ जाताश्वासौ विदित्वा, तत् च अभिज्ञानं राघवाय प्रदाय, देव्या आख्यातं सर्वम् एव आनुपूर्व्यात् वायुपुत्रः सम्पूर्णया वाचा शशंस। अभिज्ञानद्वयम् — काकवृत्तान्तः, मनःशिलातिलकं च — द्वौ अपि केवलं सीतारामयोः एव ज्ञातौ, अतः सन्देहस्य अवकाशः नास्ति। ‘मृगीवोत्फुल्ललोचना’ इति उपमा भयेन विस्फारितनेत्रां सीतां चित्रयति। हनूमतः अन्तिमं वाक्यं ‘संतारः प्रविधीयताम्’ — वृत्तान्तात् कर्तव्यं प्रति गमनम्; दूतः सूचनया सह उपायम् अपि निर्दिशति। अन्तिमः श्लोकः शालिनीवृत्तः। सीतायाः संदेशे त्रयः अंशाः — अभिज्ञानं (काकः, तिलकं, मणिः), अवधिः (मासः), निवेदनस्य रीतिः (‘सुग्रीवस्य उपशृण्वतः’)। अन्तिमः अंशः विशेषेण बुद्धिमत्तापूर्णः — सुग्रीवस्य समक्षं निवेदिते सः अपि सहायाय बद्धः भवति। ‘त्वामिवानघ’ इति वचनेन मणिः रामस्य प्रतिनिधिः इव सीतायाः आश्रयः आसीत्, अद्य तं प्रत्यर्पयन्ती सा स्वस्य अन्तिमम् आश्रयम् अपि रामाय ददाति। मासस्य अवधिः रामस्य कर्तव्यस्य त्वराम् अपि सूचयति। हनूमान् अत्र ‘राघव’ इति सम्बोधनेन कथां समापयति।

అప్పుడు ఆ వానరులు చిత్రమైన వనాలు గల ప్రస్రవణ పర్వతానికి వెళ్ళి, మహాబలుడైన రామునికీ లక్ష్మణునికీ శిరస్సు వంచి ప్రణమిల్లి, యువరాజైన అంగదుని ముందుంచుకుని, సుగ్రీవునికి కూడా నమస్కరించి, సీత వార్తను చెప్పడం ప్రారంభించారు. రావణుని అంతఃపురంలో ఆమె నిర్బంధం, రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపులు, రామునిపై ఆమె అనురాగం, ఆమె జీవించడానికి నిర్ణయించిన గడువు — ఇదంతా రాముని సన్నిధిలో చెప్పి ఆ వానరులు మౌనం వహించారు. వైదేహి క్షేమంగా ఉందని విని రాముడు ఇలా బదులిచ్చాడు — వానరులారా, సీతాదేవి ఎక్కడ ఉంది? నా పట్ల ఆమె భావం ఎలా ఉంది? వైదేహి గురించిన ఇదంతా నాకు చెప్పండి. రాముని మాట విని రాముని సన్నిధిలో వానరులు సీతావృత్తాంతం బాగా తెలిసిన హనుమంతుని ప్రేరేపించారు. ‘యథా చ నియమః కృతః’ (నిర్ణయించిన నియమం) అనే వాక్యాన్ని హిందీ వ్యాఖ్య ఇలా వివరిస్తుంది — రావణుడు సీత జీవించడానికి రెండు నెలల గడువు ఇచ్చాడు. రాముని రెండు ప్రశ్నలు గమనించదగినవి — మొదటిది స్థానం గురించి, తరువాతిది భావం గురించి; ‘నా పట్ల ఆమె భావం ఎలా ఉంది’ అనే ప్రశ్నతో అతని ప్రేమా ఆమె నిష్ఠ గురించిన చింతా ప్రకటమయ్యాయి. వానరులు సామాన్యంగా వృత్తాంతం చెబుతారు, కాని విస్తారంగా చెప్పడానికి హనుమంతుడే యోగ్యుడని వారికి తెలుసు, అందుకే అతనిని ప్రేరేపిస్తారు. ప్రస్రవణం కిష్కింధ సమీపంలో ఉన్న పర్వతం, అక్కడ వర్షాకాలంలో రామలక్ష్మణులు నివసించారు. ఇక్కడ అంగదుని ముందుంచడం, సుగ్రీవునికి నమస్కరించడం — దూతల క్రమం రాజమర్యాదకు అనుగుణంగా ఉంది. వానరుల సంక్షిప్త నివేదన రాముని జిజ్ఞాసను పెంచుతుంది. రాముడు మొదట ‘క్షేమంగా’ అనే మాట వింటాడు, దానితో అతని హృదయం కొంత ఊరట చెందుతుంది.

వారి మాట విని మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు సీతాదేవికి ఆ దక్షిణ దిశ వైపు శిరస్సు వంచి ప్రణమిల్లి, వాక్యజ్ఞుడైన అతడు సీతను ఎలా చూశాడో అలాగే మాట చెప్పాడు. తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న దివ్యమైన బంగారు ఆ మణిని రామునికి ఇచ్చి హనుమంతుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — నేను నూరు యోజనాల పొడవైన సముద్రాన్ని దాటి జానకి అయిన సీతను వెదకుతూ, చూడాలనే కోరికతో వెళ్ళాను. అక్కడ దురాత్ముడైన రావణుని లంక అనే నగరం ఉంది. హనుమంతుని మొదటి కార్యం — దిశ వైపు ప్రణామం — సీత పట్ల అతని భక్తిని చూపుతుంది; తాను చూసి వచ్చిన ఆమెకు అతడు మనసులో మళ్ళీ నమస్కరిస్తాడు. మాట్లాడకముందే మణిని ఇవ్వడం జరిగింది, దాని వల్ల రాముని సందేహం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది; మణే స్వయంగా సాక్షి. హనుమంతుడు కథను క్రమంగా ఆరంభిస్తాడు — సముద్రలంఘనం, అన్వేషణ, నగరం — కాని తన పరాక్రమాన్ని సంక్షేపంగానే చెబుతాడు. ‘మార్గమాణో దిదృక్షయా’ (వెదకుతూ, చూడాలనే కోరికతో) అనే మాటతో అతని ఉద్దేశమే ప్రధానం, అతని శ్రమ కాదు. ముద్రణలో ఏడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, ఎనిమిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, తొమ్మిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి — ప్రణామం, మణి వర్ణన, సమర్పణ.

దక్షిణ సముద్రపు దక్షిణ తీరంలో ఆ నగరం ఉంది; అక్కడ రావణుని అంతఃపురంలో సాధ్వి అయిన సీతను నేను చూశాను. రామా, ఆ సుందరి నీపైనే తన మనోరథాన్ని నిలుపుకుని జీవిస్తూ, రాక్షసస్త్రీల మధ్య మళ్ళీ మళ్ళీ బెదిరింపబడుతూ నాకు కనిపించింది. వికారరూపులైన రాక్షసస్త్రీలచేత ప్రమదావనంలో కాపలా కాయబడుతున్న ఆ దేవి, వీరా, నీతో సుఖంగా ఉండదగినదైనా దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తోంది. రావణుని అంతఃపురంలో నిర్బంధింపబడి, రాక్షసస్త్రీలచేత కట్టుదిట్టంగా కాపలా కాయబడుతూ, ఒకే జడ ధరించి, దీనురాలై, నీ చింతలోనే మునిగి ఉంది ఆమె. నేలపై పడుకుంటూ, హేమంతం రాగానే తామరతీగలా వన్నె కోల్పోయిన అవయవాలతో, రావణుని నుండి మనసు మళ్ళించుకుని, మరణించడానికి నిశ్చయించుకుని ఉంది. కాకుత్స్థా, నీపైనే మనసు నిలిపిన ఆ దేవిని నేను ఎలాగో వెదకి కనుగొన్నాను; పాపరహితుడా, ఇక్ష్వాకువంశపు ఖ్యాతిని నెమ్మదిగా కీర్తిస్తూ, నరశార్దూలా, ఆమెలో నెమ్మదిగా నమ్మకం కలిగించాను. తరువాత ఆమెతో మాట్లాడాను, విషయమంతా ఆమెకు తెలియజేశాను. రామసుగ్రీవుల స్నేహం గురించి విని ఆమె హర్షించింది; ఆమె సదాచారం నియమబద్ధమైనది, ఆమె భక్తి ఎల్లప్పుడూ నీపైనే. మహాభాగా, పురుషర్షభా, ఇలా ఉగ్రమైన తపస్సుతో కూడిన జనకనందినిని నీపై భక్తితో ఉండగా నేను చూశాను. హనుమంతుని వర్ణనలో సీత దశ మూడు విధాలు — బాహ్యం (రాక్షసస్త్రీల కాపలా, బెదిరింపులు), శారీరకం (ఒకే జడ, నేలపై పడక, వన్నె కోల్పోయిన అవయవాలు), ఆంతరికం (నీ చింతలోనే మునిగి ఉండడం, మరణించడానికి నిశ్చయం). ‘రావణుని నుండి మనసు మళ్ళించుకున్నది’ అనే పదం విశేషంగా ముఖ్యమైనది — రావణుని నుండి ఆమెకు ఏ ప్రయోజనమూ లేదు, ఆమె అతనిని పూర్తిగా తిరస్కరిస్తుంది. ‘హేమంతం రాగానే తామరతీగ వలె’ అనే ఉపమానం హేమంతంలో తామరతీగ వాడిపోయినట్టు ఆమె కాంతి క్షీణించిందని చెబుతుంది. హనుమంతుడు తన ఉపాయాన్ని కూడా చెబుతాడు — ఇక్ష్వాకుకీర్తనం, నెమ్మదిగా నమ్మకం కలిగించడం — దాని ద్వారా అతని బుద్ధి ప్రకటమవుతుంది. చివరికి ‘నీపై భక్తితో’ అనే పదంతో సీత తపస్సుకు ఉద్దేశం రాముడే అని అతడు నిశ్చయంగా చెబుతాడు. ‘రామా రామ మనోరథమ్’ అనే శబ్దక్రీడ — ‘రామా’ అంటే రమణీయమైన స్త్రీ, ‘రామ’ అనేది సంబోధన — కవి కౌశలాన్ని చూపుతుంది. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ బెదిరింపబడుతూ’ అనే మాటతో రాక్షసస్త్రీల క్రౌర్యం నిరంతరంగా సాగుతోందని సూచించబడుతుంది. ‘వీరా, నీతో సుఖంగా ఉండదగినదైనా దేవి దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తోంది’ అనే పంక్తిలోని సుఖదుఃఖాల విరోధం రాముని హృదయాన్ని ప్రత్యేకంగా తాకుతుంది. సీత నిష్ఠ ‘నియమబద్ధమైన సదాచారం’ అనే పదంతో వర్ణించబడింది — ఆమె ఆచారం అవిచలమైనది. హనుమంతుడు సీత దుఃఖాన్ని దాచడు, కాని ఆమె ధైర్యాన్నీ నిష్ఠనూ కూడా చెబుతాడు, దాని వల్ల రాముని శోకం ఉత్సాహంగా మారుతుంది. ముద్రణలో 13వ శ్లోకంలో ‘త్వయా వీర సుఖోచితా’ (వీరా, నీతో సుఖంగా ఉండదగినది), సమీక్షిత పాఠంలో ‘తవాదుఃఖోచితా సతీ’ (దుఃఖానికి తగని నీ సాధ్వి) అనే పాఠభేదం ఉంది.

మహాప్రాజ్ఞుడవైన రాఘవా, చిత్రకూటంలో కాకి విషయంలో నీ సమీపంలో జరిగినదానిని, జరిగినట్టే గుర్తుగా ఆమె నాకు ఇచ్చింది. ‘వాయుపుత్రా, ఈ రామునికి నువ్వు మళ్ళీ విన్నవించాలి — నేను చూసినట్టే అంతా చెప్పాలి’ అని జానకి నాతో అన్నది. ‘ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడిన ఈ మణిని, సుగ్రీవుడు వింటుండగా ఈ మాటలు చెబుతూ అతనికి ఇవ్వాలి. ఈ శ్రీమంతమైన చూడామణిని నీ కోసం నేను జాగ్రత్తగా కాపాడాను; మనశ్శిలతో పెట్టిన తిలకాన్ని గుర్తుచేసుకో’ అని కూడా అన్నది. ‘జలంలో పుట్టిన శ్రీమంతమైన ఈ మణిని నేను నీకు తిరిగి పంపాను; ఆపదలో దీనిని చూసి, పాపరహితుడా, నిన్నే చూసినట్టు నేను ఆనందించాను. దశరథాత్మజా, ఒక నెల రోజులు ప్రాణాలు నిలుపుకుంటాను; నెల దాటితే రాక్షసుల వశంలో పడిన నేను జీవించను.’ — అని కృశించిన శరీరం గల, ధర్మచారిణి అయిన సీత నాతో అన్నది; రావణుని అంతఃపురంలో నిర్బంధింపబడి, బెదిరిన లేడిలా విప్పారిన కన్నులతో ఉన్నది ఆమె. రాఘవా, నేను చూసినదంతా చూసినట్టే చెప్పాను; అన్నివిధాలా సముద్రజలాన్ని దాటే ఏర్పాటు చేయబడుగాక. రాజకుమారులిద్దరూ ఊరట పొందారని గ్రహించి, ఆ గుర్తును రాఘవునికి ఇచ్చి, దేవి చెప్పినదంతా క్రమంగా వాయుపుత్రుడు సంపూర్ణమైన మాటలతో చెప్పాడు. రెండు గుర్తులు — కాకవృత్తాంతం, మనశ్శిల తిలకం — రెండూ సీతారాములకు మాత్రమే తెలిసినవి, కాబట్టి సందేహానికి అవకాశం లేదు. ‘బెదిరిన లేడిలా విప్పారిన కన్నులతో’ అనే ఉపమానం భయంతో కన్నులు విప్పారిన సీతను చిత్రిస్తుంది. హనుమంతుని చివరి వాక్యం ‘దాటే ఏర్పాటు చేయబడుగాక’ — వృత్తాంతం నుండి కర్తవ్యం వైపు సాగడం; దూత సమాచారంతో పాటు ఉపాయాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తాడు. చివరి శ్లోకం శాలినీవృత్తంలో ఉంది. సీత సందేశంలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — గుర్తు (కాకి, తిలకం, మణి), గడువు (ఒక నెల), నివేదన పద్ధతి (‘సుగ్రీవుడు వింటుండగా’). చివరి అంశం ప్రత్యేకంగా బుద్ధిమత్తాపూర్ణమైనది — సుగ్రీవుని సమక్షంలో నివేదిస్తే అతడు కూడా సహాయానికి బద్ధుడవుతాడు. ‘నిన్నే చూసినట్టు, పాపరహితుడా’ అనే మాటతో మణి రాముని ప్రతినిధిలా సీతకు ఆశ్రయంగా ఉండిందని తెలుస్తుంది; ఇప్పుడు దానిని తిరిగి ఇస్తూ ఆమె తన చివరి ఆశ్రయాన్ని కూడా రామునికి ఇస్తోంది. నెల గడువు రాముని కర్తవ్యపు అత్యవసరతను కూడా సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు ఇక్కడ ‘రాఘవా’ అనే సంబోధనతో కథను ముగిస్తాడు.

பிறகு அந்த வானரர்கள் அழகிய காடுகளுடைய பிரஸ்ரவண மலைக்குச் சென்று, பெருவலிமையுடைய ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் தலைவணங்கி, இளவரசன் அங்கதனை முன்னிறுத்திச் சுக்ரீவனையும் வணங்கி, சீதையைப் பற்றிய செய்தியைச் சொல்லத் தொடங்கினர். ராவணனின் அந்தப்புரத்தில் அவள் சிறைவைக்கப்பட்டிருப்பதையும், ராக்ஷசிகள் அவளை மிரட்டுவதையும், ராமனிடம் அவளுடைய ஆழ்ந்த அன்பையும், அவள் உயிர்வாழ்வதற்கு எவ்வாறு காலவரம்பு விதிக்கப்பட்டிருக்கிறது என்பதையும் — இவை அனைத்தையும் ராமனின் முன்னிலையில் சொல்லிவிட்டு அந்த வானரர்கள் மௌனமாயினர். வைதேகி தீங்கின்றி இருக்கிறாள் என்று கேட்டு ராமன் மறுமொழியாகச் சொன்னான் — வானரர்களே, தேவி சீதை எங்கே இருக்கிறாள்? என்னிடம் அவள் எப்படி இருக்கிறாள்? வைதேகியைப் பற்றிய இவை அனைத்தையும் எனக்குச் சொல்லுங்கள். ராமன் சொன்னதைக் கேட்டு, ராமனின் முன்னிலையில் வானரர்கள் சீதையைப் பற்றிய செய்தியை அறிந்தவனான அனுமனைத் தூண்டினர். ‘காலவரம்பு எவ்வாறு விதிக்கப்பட்டிருக்கிறது’ என்ற வாக்கியத்தை இந்தி உரை விளக்குகிறது — ராவணன் சீதை உயிர்வாழ இரண்டு மாதக் காலவரம்பு அளித்திருந்தான். ராமனின் இரண்டு கேள்விகள் கவனிக்கத்தக்கவை — முதலில் இடத்தைப் பற்றி, பிறகு உணர்வைப் பற்றி; ‘என்னிடம் அவள் எப்படி இருக்கிறாள்’ என்ற கேள்வியால் அவனுடைய அன்பும் அவளுடைய பற்றுறுதியைப் பற்றிய கவலையும் வெளிப்படுகின்றன. வானரர்கள் பொதுவாகவே நிகழ்ச்சியைச் சொல்கிறார்கள்; ஆனால் விரிவாகச் சொல்ல அனுமனே தகுந்தவன் என்று அவர்கள் அறிவார்கள்; ஆகவே அவனைத் தூண்டுகிறார்கள். பிரஸ்ரவணம் கிஷ்கிந்தைக்கு அருகில் உள்ள மலை; மழைக்காலத்தில் ராமனும் லக்ஷ்மணனும் அங்கே வசித்தனர். இங்கே அங்கதனை முன்னிறுத்துவதும் சுக்ரீவனை வணங்குவதும் — தூதர்களின் வரிசை அரச மரியாதைக்கு ஏற்ப உள்ளது. வானரர்களின் சுருக்கமான அறிவிப்பு ராமனின் அறியும் ஆவலைப் பெருக்குகிறது. ராமன் முதலில் ‘தீங்கின்றி’ என்ற சொல்லைக் கேட்கிறான்; அதனால் அவனுடைய இதயம் சிறிது ஆறுதலடைகிறது.

அவர்களுடைய சொல்லைக் கேட்டு, வாயுமைந்தனான அனுமன் சீதாதேவிக்காக அந்தத் தென்திசையை நோக்கித் தலைவணங்கி, சொல்லின் திறனறிந்தவனாக, சீதையைக் கண்டது எவ்வாறு நிகழ்ந்ததோ அவ்வாறே சொன்னான். தன் ஒளியால் சுடர்விடும், தெய்வீகமான, பொன்மயமான அந்த மணியை ராமனிடம் அளித்து, அனுமன் கைகூப்பிச் சொன்னான் — நான் நூறு யோஜனை நீளமுள்ள கடலைத் தாண்டி, ஜானகியான சீதையைத் தேடிக்கொண்டு, அவளைக் காணும் ஆவலால் சென்றேன். அங்கே தீயமனத்தனான ராவணனின் இலங்கை என்ற நகரம் இருக்கிறது. அனுமனின் முதல் செயல் — திசையை நோக்கி வணங்குதல் — சீதையிடம் அவனுக்குள்ள பக்தியைக் காட்டுகிறது; யாரைக் கண்டு வந்தானோ அவளை அவன் மனத்தால் மீண்டும் வணங்குகிறான். சொல்லுக்கு முன்பே மணியை அளிக்கிறான்; அதனால் ராமனின் ஐயம் முற்றிலும் நீங்குகிறது; மணியே சாட்சி. அனுமன் கதையை வரிசையாகத் தொடங்குகிறான் — கடலைத் தாண்டுதல், தேடுதல், நகரம் — ஆனால் தன் வீரத்தைச் சுருக்கமாகவே சொல்கிறான். ‘தேடிக்கொண்டு, காணும் ஆவலால்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய நோக்கமே முதன்மையானது, அவனுடைய உழைப்பு அன்று. அச்சுப் பதிப்பில் ஏழாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி, எட்டாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி, ஒன்பதாம் சுலோகத்தின் முன்பாதி ஆகியவை வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — வணக்கம், மணியின் வருணனை, அளித்தல்.

தென்கடலின் தென்கரையில் அந்த நகரம் அமைந்துள்ளது; அங்கே ராவணனின் அந்தப்புரத்தில் கற்புடைய சீதை என்னால் காணப்பட்டாள். ராமா, உன்மீது தன் விருப்பம் முழுவதையும் வைத்து உயிர்வாழ்பவளாக, ராக்ஷசிகளின் நடுவே மீண்டும் மீண்டும் மிரட்டப்படுபவளாக அவள் என்னால் காணப்பட்டாள். வீரனே, விகாரமான ராக்ஷசிகளால் அந்தப்புர வனத்தில் காவல் காக்கப்படும் அந்தத் தேவி, உன்னோடு இன்பத்துக்கு உரியவளாக இருந்தும் துன்பத்தை அனுபவிக்கிறாள். ராவணனின் அந்தப்புரத்தில் சிறைவைக்கப்பட்டவள், ராக்ஷசிகளால் நன்கு காக்கப்படுபவள், ஒற்றைப் பின்னல் தரித்தவள், வாடியவள், உன்னைப் பற்றிய சிந்தனையிலேயே ஆழ்ந்தவள் அவள். தரையில் படுப்பவள், பனிக்காலம் வந்தபோது தாமரைக்கொடி போல நிறமிழந்த உடலுடையவள், ராவணனிடமிருந்து எந்த நோக்கமுமின்றி விலகியவள், சாவதற்கு முடிவுசெய்தவள். காகுத்ஸ்தா, உன்னிடமே மனத்தை வைத்திருக்கும் அந்தத் தேவி என்னால் எப்படியோ தேடிக் கண்டுபிடிக்கப்பட்டாள்; குற்றமற்றவனே, இக்ஷ்வாகு வம்சத்தின் புகழை மெல்ல மெல்லப் போற்றியவாறு, மனிதர்களில் புலியே, அவளுக்கு மெல்ல மெல்ல என்மீது நம்பிக்கை உண்டாக்கினேன். பிறகு அவளோடு உரையாடினேன், எல்லா விஷயங்களையும் அவளுக்குத் தெரிவித்தேன். ராம-சுக்ரீவர்களின் நட்பைக் கேட்டு அவள் மகிழ்ச்சியடைந்தாள்; அவளுடைய நடத்தை கட்டுப்பாடானது, அவளுடைய பக்தி எப்போதும் உன்னிடமே. பெரும்பேறுடையவனே, மனிதர்களில் காளையே, இவ்வாறு உன்மீதுள்ள பக்தியால் கடுந்தவம் மேற்கொண்டிருக்கும் ஜனகன் மகள் என்னால் காணப்பட்டாள். அனுமனின் வருணனையில் சீதையின் நிலை மூவகையானது — புறநிலை (ராக்ஷசிகளால் காக்கப்படுதல், மிரட்டப்படுதல்), உடல்நிலை (ஒற்றைப் பின்னல், தரையில் படுத்தல், நிறமிழந்த உடல்), அகநிலை (உன்னைப் பற்றிய சிந்தனையில் ஆழ்தல், சாவதற்கு முடிவுசெய்தல்). ‘ராவணனிடமிருந்து எந்த நோக்கமுமின்றி விலகியவள்’ என்ற சொல் குறிப்பாக முக்கியமானது — ராவணனால் அவளுக்கு எந்தப் பயனும் இல்லை, அவள் அவனை முற்றிலும் இகழ்கிறாள். ‘பனிக்காலம் வந்தபோது தாமரைக்கொடி’ என்ற உவமை, முன்பனிக்காலத்தில் தாமரைக்கொடி வாடுவதுபோல அவளுடைய ஒளி குன்றியது என்று சொல்கிறது. அனுமன் தன் உபாயத்தையும் சொல்கிறான் — இக்ஷ்வாகு குலத்தைப் போற்றுதல், மெல்ல மெல்ல நம்பிக்கை உண்டாக்குதல் — அதனால் அவனுடைய அறிவு வெளிப்படுகிறது. இறுதியில் ‘உன்மீதுள்ள பக்தியால்’ என்ற சொல்லால் சீதையின் தவத்தின் நோக்கம் ராமனே என்று அவன் உறுதியாகச் சொல்கிறான். ‘ராமா ராம மனோரதம்’ என்ற சொல்விளையாட்டு — ‘ராமா’ என்றால் அழகிய பெண், ‘ராம’ என்பது விளி — கவியின் திறனைக் காட்டுகிறது. ‘மீண்டும் மீண்டும் மிரட்டப்படுபவள்’ என்ற சொல்லால் ராக்ஷசிகளின் கொடுமை இடைவிடாமல் தொடர்கிறது என்பது சுட்டப்படுகிறது. ‘வீரனே, உன்னோடு இன்பத்துக்கு உரியவளாக இருந்தும் தேவி துன்பத்தை அனுபவிக்கிறாள்’ என்ற வரியில் இன்பத்துக்கும் துன்பத்துக்கும் இடையிலான முரண் ராமனின் இதயத்தைக் குறிப்பாகத் தொடுகிறது. சீதையின் பற்றுறுதி ‘நடத்தை கட்டுப்பாடானது’ என்ற சொல்லால் வருணிக்கப்படுகிறது — அவளுடைய ஒழுக்கம் அசைவற்றது. அனுமன் சீதையின் துயரத்தை மறைக்கவில்லை; ஆனால் அவளுடைய மனவுறுதியையும் பற்றுறுதியையும் சொல்கிறான்; அதனால் ராமனின் சோகம் உற்சாகமாக மாறக்கூடும். அச்சுப் பதிப்பின் பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘வீரனே, உன்னோடு இன்பத்துக்கு உரியவள்’ என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தவாதுஃகோசிதா ஸதீ’ (துன்பத்துக்குப் பழக்கமில்லாத உன் மனைவி) என்ற பாடவேறுபாடு உள்ளது.

பேரறிவுடைய ராகவா, சித்திரகூடத்தில் காக்கையைக் குறித்து உன் அருகே நடந்ததை, நடந்தபடியே அடையாளமாக அவள் எனக்குச் சொன்னாள். ‘வாயுமைந்தனே, இந்த ராமனுக்கு நீ மீண்டும் தெரிவிக்க வேண்டும் — நான் கண்டதை முழுமையாகச் சொல்ல வேண்டும்’ என்று ஜானகி என்னிடம் சொன்னாள். ‘முயற்சியோடு நன்கு காக்கப்பட்ட இந்த மணியை, சுக்ரீவன் கேட்டுக்கொண்டிருக்கும்போது இந்தச் சொற்களைச் சொல்லியவாறு அவனிடம் அளிக்க வேண்டும். செழிப்பான இந்தச் சூடாமணி உனக்காக என்னால் முயற்சியோடு காக்கப்பட்டது; மனச்சிலையால் (சிவப்புத் தாதுவால்) இட்ட அந்தத் திலகத்தை நினைவுகூர்’ என்றும் சொன்னாள். ‘நீரில் பிறந்த செழிப்பான இந்த மணி என்னால் உனக்குத் திருப்பி அனுப்பப்படுகிறது; குற்றமற்றவனே, துன்பத்தில் இதைக் கண்டு உன்னைக் கண்டதுபோல நான் மகிழ்ந்துகொண்டிருந்தேன். தசரதன் மைந்தனே, ஒரு மாதம் உயிரைத் தாங்கியிருப்பேன்; ஒரு மாதத்துக்குப் பிறகு ராக்ஷசர்களின் வசப்பட்ட நான் உயிர்வாழமாட்டேன்.’ இவ்வாறு மெலிந்த உடலுடைய, தர்மநெறியில் நடக்கும் சீதை என்னிடம் சொன்னாள் — ராவணனின் அந்தப்புரத்தில் சிறைவைக்கப்பட்டவள், பெண்மான்போல அகலத் திறந்த கண்களுடையவள். ராகவா, நான் கண்டது எவ்வாறோ அவை அனைத்தையும் சொல்லிவிட்டேன்; எல்லா வகையிலும் கடல்நீரைக் கடப்பதற்கான ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும். அரசகுமாரர் இருவரும் ஆறுதல் பெற்றதை அறிந்து, அந்த அடையாளத்தையும் ராகவனிடம் அளித்து, தேவி சொன்னவை அனைத்தையும் வாயுமைந்தன் வரிசையாக முழுமையான சொற்களால் தெரிவித்தான். இரண்டு அடையாளங்களும் — காக்கை நிகழ்ச்சி, மனச்சிலைத் திலகம் — சீதைக்கும் ராமனுக்கும் மட்டுமே தெரிந்தவை; ஆகவே ஐயத்துக்கு இடமில்லை. ‘பெண்மான்போல அகலத் திறந்த கண்களுடையவள்’ என்ற உவமை அச்சத்தால் விரிந்த கண்களுடைய சீதையைச் சித்திரிக்கிறது. ‘கடப்பதற்கான ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும்’ என்ற அனுமனின் இறுதி வாக்கியம் — நிகழ்ச்சி விவரணத்திலிருந்து கடமையை நோக்கிய நகர்வு; தூதன் தகவலோடு சேர்த்து உபாயத்தையும் சுட்டுகிறான். இறுதிச் சுலோகம் சாலினி விருத்தத்தில் உள்ளது. சீதையின் செய்தியில் மூன்று பகுதிகள் — அடையாளம் (காக்கை, திலகம், மணி), காலவரம்பு (ஒரு மாதம்), தெரிவிக்கும் முறை (‘சுக்ரீவன் கேட்டுக்கொண்டிருக்கும்போது’). இறுதிப் பகுதி குறிப்பாக அறிவுநுட்பம் மிக்கது — சுக்ரீவனின் முன்னிலையில் தெரிவிக்கப்பட்டால் அவனும் உதவி செய்யக் கடமைப்பட்டவனாகிறான். ‘உன்னைக் கண்டதுபோல, குற்றமற்றவனே’ என்ற சொல்லால், ராமனின் பிரதிநிதிபோல அந்த மணி சீதைக்குப் பற்றுக்கோடாக இருந்தது என்பது தெரிகிறது; இன்று அதைத் திருப்பி அனுப்பும் அவள் தன் இறுதிப் பற்றுக்கோட்டையும் ராமனுக்கு அளிக்கிறாள். ஒரு மாதக் காலவரம்பு ராமனின் கடமையின் அவசரத்தையும் சுட்டுகிறது. அனுமன் இங்கே ‘ராகவா’ என்ற விளியோடு கதையை நிறைவுசெய்கிறான்.

ಅನಂತರ ಆ ವಾನರರು ವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಮನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬಂಧನ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಅನುರಾಗ, ಅವಳ ಜೀವಕ್ಕೆ ವಿಧಿಸಲಾದ ಅವಧಿ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಆ ವಾನರರು ಮೌನವಾದರು. ವೈದೇಹಿಯು ಹಾನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ವಾನರರೇ, ದೇವಿ ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ? ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳ ಭಾವವೇನು? ವೈದೇಹಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ. ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ರಾಮನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸೀತಾವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿದರು. ‘ಯಥಾ ಚ ನಿಯಮಃ ಕೃತಃ’ (ವಿಧಿಸಲಾದ ಅವಧಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು, ರಾವಣನು ಸೀತೆಯ ಜೀವಕ್ಕೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲನೆಯದು ಸ್ಥಳದ ಬಗ್ಗೆ, ಅನಂತರದ್ದು ಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ; ‘ಕಥಂ ಚ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ’ (ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳ ಭಾವವೇನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನ ಪ್ರೇಮವೂ ಅವಳ ನಿಷ್ಠೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಚಿಂತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ವಾನರರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಹನುಮಂತನೇ ಯೋಗ್ಯ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಸ್ರವಣವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಗಿರಿ; ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು — ದೂತರ ಈ ಕ್ರಮವು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿದೆ. ವಾನರರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ನಿವೇದನೆಯು ರಾಮನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ‘ಅಕ್ಷತಾಮ್’ (ಹಾನಿಯಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿ, ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ ಹೇಗಾಯಿತೋ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದನು. ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಆ ಮಣಿಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ನಾನು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ, ಜಾನಕಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹೋದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಲಂಕೆಯೆಂಬ ನಗರಿಯಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ — ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ — ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ಬಂದಿರುವನೋ ಅವಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಣಿಯನ್ನು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಂಶಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ; ಮಣಿಯೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹನುಮಂತನು ಕಥೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಹುಡುಕಾಟ, ನಗರಿ — ಆದರೆ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾರ್ಗಮಾಣೋ ದಿದೃಕ್ಷಯಾ’ (ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವೇ ಪ್ರಧಾನ, ಅವನ ಶ್ರಮವಲ್ಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, ಎಂಟನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ನಮಸ್ಕಾರ, ಮಣಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಪಣೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆ ನಗರಿಯಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ರಾಮನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಮನೋರಥವನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಜೀವಿಸುತ್ತಿರುವ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ವೀರನೇ, ವಿಕಾರರೂಪಿಣಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಪ್ರಮದಾವನದಲ್ಲಿ ಕಾವಲಿಗೊಳಗಾಗಿರುವ ಆ ದೇವಿಯು, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಾವಲಿಗೊಳಗಾಗಿ, ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೀನಳಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವಳು, ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು, ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದವಳು, ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವಳು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೋ ಹುಡುಕಿದೆನು; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಹಾಡುತ್ತಾ, ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಅವಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆನು. ಅನಂತರ ಅವಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದೆನು, ಎಲ್ಲ ವಿಷಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದೆನು. ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸ್ನೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ಅವಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು; ಅವಳ ನಡತೆ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದುದು, ಅವಳ ಭಕ್ತಿ ಸದಾ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ. ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹೀಗೆ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನಕನಂದಿನಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದಶೆಯು ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಬಾಹ್ಯ (ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲು, ಬೆದರಿಕೆ), ದೈಹಿಕ (ಒಂದೇ ಜಡೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಅಂಗಗಳು), ಆಂತರಿಕ (ನಿನ್ನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿರುವುದು, ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವುದು). ‘ರಾವಣಾದ್ವಿನಿವೃತ್ತಾರ್ಥಾ’ (ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ, ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪದ್ಮಿನೀವ ಹಿಮಾಗಮೇ’ (ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು, ಹೇಮಂತದಲ್ಲಿ ಕಮಲಿನಿ ಬಾಡುವಂತೆ ಅವಳ ಕಾಂತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕೀರ್ತನೆ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತ್ವದ್ಭಕ್ತ್ಯಾ’ (ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶ ರಾಮನೇ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮಾ ರಾಮ ಮನೋರಥಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ‘ರಾಮಾ’ ಎಂದರೆ ರಮಣೀಯ ಸ್ತ್ರೀ, ‘ರಾಮ’ ಎಂಬುದು ಸಂಬೋಧನೆ — ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತರ್ಜ್ಯಮಾನಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದುಃಖಮಾಪದ್ಯತೇ ದೇವೀ ತ್ವಯಾ ವೀರ ಸುಖೋಚಿತಾ’ (ವೀರನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದ ದೇವಿಯು ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ) ಎಂಬ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ವೈರುಧ್ಯವು ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ‘ನಿಯತಃ ಸಮುದಾಚಾರಃ’ (ನಿಯಮಬದ್ಧ ನಡತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳ ಆಚಾರ ಅಚಲವಾದುದು. ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಶೋಕವು ಉತ್ಸಾಹವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಲಿ ಎಂದು. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದ 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಯಾ ವೀರ ಸುಖೋಚಿತಾ’ (ವೀರನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳು) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ತವಾದುಃಖೋಚಿತಾ ಸತೀ’ (ದುಃಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲದ ನಿನ್ನವಳು) ಎಂಬ ಪಾಠಭೇದವಿದೆ.

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನೇ, ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಅವಳು ಗುರುತಾಗಿ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ‘ವಾಯುಪುತ್ರನೇ, ಈ ರಾಮನಿಗೆ ನೀನು ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು — ನೀನು ಕಂಡುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಜಾನಕಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ‘ಯತ್ನದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಪಾಡಿದ ಈ ಮಣಿಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು; ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. “ಈ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಯತ್ನದಿಂದ ಕಾಪಾಡಿದ್ದೆ; ಮನಃಶಿಲೆಯಿಂದ ಇಟ್ಟ ಆ ತಿಲಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ”’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದಳು. ‘“ನೀರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಮಣಿಯನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ನೋಡಿದಂತೆ ನಾನು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ದಶರಥಾತ್ಮಜನೇ, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವೆನು; ತಿಂಗಳ ನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಬದುಕಿರಲಾರೆನು.”’ ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾದ, ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕೃಶಾಂಗಿಯೂ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ಸೀತೆಯು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ರಾಘವನೇ, ನಾನು ಕಂಡುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಾಗರಜಲವನ್ನು ದಾಟುವ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಬೇಕು. ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡುದನ್ನು ಅರಿತು, ಆ ಗುರುತನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ದೇವಿಯು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಎರಡು ಗುರುತುಗಳು — ಕಾಕವೃತ್ತಾಂತ ಮತ್ತು ಮನಃಶಿಲೆಯ ತಿಲಕ — ಇವೆರಡೂ ಸೀತಾರಾಮರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿರುವಂಥವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ‘ಮೃಗೀವೋತ್ಫುಲ್ಲಲೋಚನಾ’ (ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ‘ಸಂತಾರಃ ಪ್ರವಿಧೀಯತಾಮ್’ (ದಾಟುವ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಬೇಕು) — ವೃತ್ತಾಂತದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದು; ದೂತನು ಸುದ್ದಿಯೊಡನೆ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಗುರುತು (ಕಾಗೆ, ತಿಲಕ, ಮಣಿ), ಅವಧಿ (ಒಂದು ತಿಂಗಳು), ನಿವೇದನೆಯ ರೀತಿ (‘ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ’). ಕೊನೆಯ ಅಂಶವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದು — ಸುಗ್ರೀವನ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಿದರೆ ಅವನೂ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ವಾಮಿವಾನಘ’ (ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ನೋಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಮಣಿಯು ರಾಮನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಂತೆ ಸೀತೆಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿತ್ತು; ಇಂದು ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ಆಸರೆಯನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯು ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯದ ತುರ್ತನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

പിന്നെ ആ വാനരന്മാർ വിചിത്രവനങ്ങളുള്ള പ്രസ്രവണപർവതത്തിൽ ചെന്ന്, മഹാബലനായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമിച്ച്, യുവരാജാവായ അംഗദനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സുഗ്രീവനെയും വന്ദിച്ച്, സീതയുടെ വിവരം പറയാൻ തുടങ്ങി. രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ അവളെ തടവിലാക്കിയിരിക്കുന്നതും, രാക്ഷസിമാർ അവളെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നതും, രാമനിലുള്ള അവളുടെ അനുരാഗവും, അവളുടെ ജീവനുവേണ്ടി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്ന നിയമവും — ഇതെല്ലാം രാമന്റെ സന്നിധിയിൽ പറഞ്ഞിട്ട് ആ വാനരന്മാർ മൗനമായി. വൈദേഹി ക്ഷതമേൽക്കാതെയിരിക്കുന്നുവെന്നു കേട്ട് രാമൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — വാനരന്മാരേ, ദേവിയായ സീത എവിടെയാണ്? എന്നോട് അവളുടെ ഭാവമെങ്ങനെ? വൈദേഹിയെക്കുറിച്ച് ഇതെല്ലാം എന്നോടു പറയുക. രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമസന്നിധിയിൽ വാനരന്മാർ സീതാവൃത്താന്തം നന്നായറിയുന്ന ഹനുമാനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ‘അവളുടെ ജീവനുവേണ്ടി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്ന നിയമം’ എന്ന വാക്യത്തിനു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം അർഥം പറയുന്നു — സീതയുടെ ജീവിതത്തിനു രാവണൻ രണ്ടു മാസത്തെ കാലാവധി നൽകിയിരിക്കുന്നു. രാമന്റെ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം സ്ഥലത്തെക്കുറിച്ച്, പിന്നെ ഭാവത്തെക്കുറിച്ച്; ‘എന്നോട് അവളുടെ ഭാവമെങ്ങനെ’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അവന്റെ പ്രേമവും അവളുടെ നിഷ്ഠയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയും പ്രകടമാകുന്നു. വാനരന്മാർ പൊതുവായി വൃത്താന്തം പറയുന്നു; എന്നാൽ വിസ്തരിച്ചു പറയാൻ ഹനുമാൻ മാത്രമാണു യോഗ്യനെന്ന് അവർക്കറിയാം; അതിനാൽ അവർ അവനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്കടുത്തുള്ള ഗിരിയാണു പ്രസ്രവണം; അവിടെയാണു വർഷകാലത്തു രാമനും ലക്ഷ്മണനും വസിച്ചത്. ഇവിടെ അംഗദനെ മുന്നിൽ നിർത്തലും സുഗ്രീവനെ വന്ദിക്കലും — ദൂതന്മാരുടെ ക്രമം രാജമര്യാദയനുസരിച്ചാണ്. വാനരന്മാരുടെ ചുരുക്കത്തിലുള്ള അറിയിപ്പു രാമന്റെ ജിജ്ഞാസ വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ ആദ്യം ‘ക്ഷതമേൽക്കാതെ’ എന്ന വാക്കു കേൾക്കുന്നു; അതോടെ അവന്റെ ഹൃദയം അൽപം ആശ്വസിക്കുന്നു.

അവരുടെ വാക്കു കേട്ട് മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ ദേവിയായ സീതയ്ക്കായി ആ തെക്കേ ദിക്കിനുനേരെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമിച്ച്, വാക്കിന്റെ മർമമറിയുന്നവനായി, സീതയെ കണ്ടതെങ്ങനെയോ അതുപോലെ പറഞ്ഞു. സ്വന്തം തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന, ദിവ്യവും സ്വർണമയവുമായ ആ മണി രാമനു നൽകിയിട്ട് ഹനുമാൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു — നൂറു യോജന നീളമുള്ള സമുദ്രം കടന്ന്, ജാനകിയായ സീതയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട്, കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഞാൻ പോയി. അവിടെ ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ ലങ്ക എന്ന നഗരിയുണ്ട്. ഹനുമാന്റെ ആദ്യകർമം — ദിക്കിനുനേരെയുള്ള നമസ്കാരം — സീതയോടുള്ള അവന്റെ ഭക്തി കാണിക്കുന്നു; ആരെ കണ്ടിട്ടാണോ വന്നത്, അവളെ മനസ്സാ വീണ്ടും നമിക്കുന്നു. മണി നൽകുന്നതു വാക്കിനു മുമ്പുതന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ടു രാമന്റെ സംശയം പൂർണമായും നീങ്ങുന്നു; മണിതന്നെ സാക്ഷി. ഹനുമാൻ കഥ ക്രമമായി ആരംഭിക്കുന്നു — സമുദ്രലംഘനം, അന്വേഷണം, നഗരി — എന്നാൽ സ്വന്തം പരാക്രമം ചുരുക്കമായേ പറയുന്നുള്ളൂ. ‘തിരഞ്ഞുകൊണ്ട്, കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ’ എന്ന വാക്കിൽ അവന്റെ ലക്ഷ്യമാണു പ്രധാനം, അവന്റെ അധ്വാനമല്ല. അച്ചടിയിൽ ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും എട്ടാമത്തേതിന്റെ ഉത്തരാർധവും ഒമ്പതാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — നമസ്കാരം, മണിയുടെ വർണന, ദാനം.

തെക്കേ സമുദ്രത്തിന്റെ തെക്കേക്കരയിലാണ് ആ നഗരി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്; അവിടെ രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ സാധ്വിയായ സീതയെ ഞാൻ കണ്ടു. രാമാ, നിന്നിൽ മനോരഥമർപ്പിച്ചു ജീവിക്കുന്നവളായി, രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നവളായി ഞാൻ അവളെ കണ്ടു. വിരൂപകളായ രാക്ഷസിമാരാൽ പ്രമദാവനത്തിൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെടുന്ന ആ ദേവി, വീരാ, നിന്നോടൊപ്പം സുഖം അനുഭവിക്കാൻ യോഗ്യയായിട്ടും ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ടവളും രാക്ഷസിമാരാൽ കർശനമായി കാവൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നവളും ഒറ്റപ്പിന്നൽ ധരിച്ചവളും ദീനയും നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ മുഴുകിയവളുമാണ് അവൾ. നിലത്തു കിടക്കുന്നവളും, മഞ്ഞുകാലം വരുമ്പോഴത്തെ താമരപ്പൊയ്കപോലെ നിറംമങ്ങിയ അംഗങ്ങളുള്ളവളും, രാവണനിൽനിന്നു മനസ്സു പിന്തിരിച്ചവളും, മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവളുമാണ്. കാകുത്സ്ഥാ, നിന്നിൽ മനസ്സർപ്പിച്ച ആ ദേവിയെ ഞാൻ എങ്ങനെയോ തിരഞ്ഞുകണ്ടെത്തി; പാപമറ്റവനേ, നരശാർദൂലാ, ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ കീർത്തി പതുക്കെ വാഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് ഞാൻ അവളിൽ പതുക്കെ വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചു. പിന്നെ അവളോടു സംസാരിച്ചു, എല്ലാ കാര്യവും കാണിച്ചുകൊടുത്തു. രാമ-സുഗ്രീവന്മാരുടെ സഖ്യത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട് അവൾ ഹർഷിച്ചു; അവളുടെ ആചാരം നിയതമാണ്, ഭക്തി എപ്പോഴും നിന്നിലാണ്. മഹാഭാഗനായ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഇങ്ങനെ ഉഗ്രമായ തപസ്സോടുകൂടിയവളായി, നിന്നിലുള്ള ഭക്തിയോടെ കഴിയുന്ന ജനകനന്ദിനിയെ ഞാൻ കണ്ടു. ഹനുമാന്റെ വർണനയിൽ സീതയുടെ ദശ മൂന്നുവിധമാണ് — ബാഹ്യം (രാക്ഷസിമാരാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നു, ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു), ശാരീരികം (ഒറ്റപ്പിന്നൽ, നിലത്തുള്ള കിടപ്പ്, നിറംമങ്ങിയ അംഗങ്ങൾ), ആന്തരികം (നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ മുഴുകിയവൾ, മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവൾ). ‘രാവണനിൽനിന്നു മനസ്സു പിന്തിരിച്ചവൾ’ എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും പ്രധാനമാണ് — രാവണനിൽനിന്ന് അവൾക്ക് ഒന്നും ആവശ്യമില്ല, അവൾ അവനെ പൂർണമായും തിരസ്കരിക്കുന്നു. ‘മഞ്ഞുകാലത്തെ താമരപ്പൊയ്ക’ എന്ന ഉപമ, ഹേമന്തത്തിൽ താമരപ്പൊയ്ക വാടുന്നതുപോലെ അവളുടെ കാന്തി ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ഹനുമാൻ തന്റെ ഉപായവും പറയുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുകീർത്തനം, പതുക്കെയുള്ള വിശ്വാസം — അതിലൂടെ അവന്റെ ബുദ്ധി പ്രകടമാകുന്നു. ഒടുവിൽ ‘നിന്നിലുള്ള ഭക്തിയോടെ’ എന്ന പദംകൊണ്ട്, സീതയുടെ തപസ്സിന്റെ ലക്ഷ്യം രാമൻതന്നെയാണെന്ന് അവൻ നിശ്ചയത്തോടെ പറയുന്നു. ‘രാമാ രാമ മനോരഥം’ എന്ന ശബ്ദക്രീഡ — ‘രാമാ’ എന്നാൽ രമണീയയായ സ്ത്രീ, ‘രാമ’ എന്നതു സംബോധന — കവിയുടെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. ‘വീണ്ടും വീണ്ടും ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൂരത ഇടതടവില്ലാതെ തുടരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വീരാ, നിന്നോടൊപ്പം സുഖത്തിനു യോഗ്യയായ ദേവി ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു’ എന്ന വരിയിലെ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ വൈരുധ്യം രാമന്റെ ഹൃദയത്തെ വിശേഷിച്ചും സ്പർശിക്കുന്നു. സീതയുടെ നിഷ്ഠ ‘നിയതമായ ആചാരം’ എന്ന പദംകൊണ്ടു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവളുടെ ആചാരം അചഞ്ചലമാണ്. ഹനുമാൻ സീതയുടെ ദുഃഖം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അവളുടെ ധൈര്യവും നിഷ്ഠയും പറയുന്നു; അങ്ങനെ രാമന്റെ ശോകം ഉത്സാഹമായി മാറട്ടെ. അച്ചടിയിൽ 13-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ത്വയാ വീര സുഖോചിതാ’ (വീരാ, നിന്നോടൊപ്പം സുഖത്തിനു യോഗ്യയായവൾ) എന്നും, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘തവാദുഃഖോചിതാ സതീ’ (ദുഃഖം അനുഭവിക്കാൻ യോഗ്യയല്ലാത്ത നിന്റെ സാധ്വി) എന്നും പാഠഭേദമുണ്ട്.

മഹാപ്രാജ്ഞനായ രാഘവാ, ചിത്രകൂടത്തിൽ ഒരു കാക്കയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിന്റെ സമീപത്തു നടന്ന സംഭവം, നടന്നതുപോലെതന്നെ, അവൾ എനിക്ക് അടയാളമായി തന്നു. ‘വായുപുത്രാ, ഈ രാമനോടു നീ വീണ്ടും അറിയിക്കണം — ഞാൻ കണ്ടതുപോലെ എല്ലാം മുഴുവനായി പറയണം’ എന്നു ജാനകി എന്നോടു പറഞ്ഞു. ‘യത്നപൂർവം നന്നായി സൂക്ഷിച്ച ഈ മണി, സുഗ്രീവൻ കേൾക്കെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, അവനു നൽകണം. ഐശ്വര്യമുള്ള ഈ ചൂഡാമണി ഞാൻ നിനക്കുവേണ്ടി യത്നപൂർവം സൂക്ഷിച്ചു; മനഃശിലകൊണ്ടുള്ള ആ തിലകം ഓർക്കുക’ എന്നും പറഞ്ഞു. ‘ജലത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഐശ്വര്യമുള്ള ഈ മണി ഞാൻ നിനക്കു തിരിച്ചയയ്ക്കുന്നു; ആപത്തിൽ ഇതു കണ്ട്, പാപമറ്റവനേ, നിന്നെ കണ്ടതുപോലെ ഞാൻ ആനന്ദിച്ചിരുന്നു. ദശരഥപുത്രാ, ഒരു മാസംകൂടി ഞാൻ ജീവൻ നിലനിർത്തും; മാസത്തിനുശേഷം രാക്ഷസരുടെ വശത്തായ ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല.’ രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ട, മെലിഞ്ഞ ശരീരമുള്ള, ധർമചാരിണിയായ സീത, പേടമാനിനെപ്പോലെ വിടർന്ന കണ്ണുകളോടെ, ഇങ്ങനെ എന്നോടു പറഞ്ഞു. രാഘവാ, ഞാൻ കണ്ടതെല്ലാം അതുപോലെതന്നെ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; എല്ലാവിധത്തിലും സമുദ്രജലം കടക്കാനുള്ള ഏർപ്പാടു ചെയ്യുക. രാജകുമാരന്മാർ ആശ്വസിച്ചുവെന്നറിഞ്ഞ്, ആ അടയാളം രാഘവനു നൽകി, ദേവി പറഞ്ഞതെല്ലാം ക്രമമായി വായുപുത്രൻ പൂർണമായ വാക്കുകളോടെ വിവരിച്ചു. രണ്ട് അടയാളങ്ങൾ — കാകവൃത്താന്തവും മനഃശിലാതിലകവും — സീതയ്ക്കും രാമനും മാത്രമേ അറിയൂ; അതിനാൽ സംശയത്തിന് ഇടമില്ല. ‘പേടമാനിനെപ്പോലെ വിടർന്ന കണ്ണുകൾ’ എന്ന ഉപമ ഭയത്താൽ കണ്ണുകൾ വിടർന്ന സീതയെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘കടക്കാനുള്ള ഏർപ്പാടു ചെയ്യുക’ എന്ന ഹനുമാന്റെ അവസാനവാക്കു വൃത്താന്തത്തിൽനിന്നു കർത്തവ്യത്തിലേക്കുള്ള നീക്കമാണ്; ദൂതൻ വിവരത്തോടൊപ്പം ഉപായവും നിർദേശിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ശാലിനീവൃത്തത്തിലാണ്. സീതയുടെ സന്ദേശത്തിനു മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — അടയാളം (കാക്ക, തിലകം, മണി), കാലാവധി (ഒരു മാസം), അറിയിക്കേണ്ട രീതി (‘സുഗ്രീവൻ കേൾക്കെ’). അവസാനത്തെ അംശം വിശേഷിച്ചും ബുദ്ധിപൂർവമാണ് — സുഗ്രീവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അറിയിച്ചാൽ അവനും സഹായിക്കാൻ ബാധ്യസ്ഥനാകും. ‘പാപമറ്റവനേ, നിന്നെ കണ്ടതുപോലെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, മണി രാമന്റെ പ്രതിനിധിയെന്നപോലെ സീതയ്ക്ക് ആശ്രയമായിരുന്നുവെന്നും, ഇന്ന് അതു തിരിച്ചുകൊടുക്കുമ്പോൾ അവൾ തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയവും രാമനു നൽകുന്നുവെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു. മാസത്തിന്റെ കാലാവധി രാമന്റെ കർത്തവ്യത്തിന്റെ അടിയന്തരതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ഇവിടെ ‘രാഘവാ’ എന്ന സംബോധനയോടെ കഥ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു.

Then the monkeys went to Mount Prasravaṇa with its many-coloured woods, the hill near Kiṣkindhā where Rāma and Lakṣmaṇa had spent the rains, and bowed their heads to Rāma and to mighty Lakṣmaṇa. Placing the crown prince Aṅgada in front and saluting Sugrīva, as royal decorum required, they began to tell the news of Sītā: how she was confined in Rāvaṇa's inner apartments, how the rākṣasīs threatened her, how devoted she was to Rāma, and how a limit had been set to her life, the two months Rāvaṇa had given her. When the monkeys had told all this in Rāma's presence, they fell silent. The first word Rāma caught was that Vaidehī was unharmed, and his heart was a little eased; their brief report only sharpened his longing to know more. Hearing that she was unharmed, he asked: "Where is Queen Sītā staying? And how does she feel towards me? Tell me everything about Vaidehī, monkeys." His two questions came in order, first where she was and then what she felt, and in asking how she felt towards him his love and his concern for her constancy both show. At Rāma's words the monkeys, in his presence, urged Hanumān to speak, for he knew Sītā's story best and was the one fit to tell it in full.

Hearing them, Hanumān, son of the Wind, bowed his head towards the southern quarter in honour of Queen Sītā; in his mind he bowed once more to the lady he had seen and come back from. Then, knowing well how to speak, he told how he had found her. First he gave Rāma the divine golden jewel, blazing with its own brilliance, so that the jewel itself would bear witness and remove all Rāma's doubts before a word was said; then, with folded hands, he said: "I leapt across the ocean, a hundred leagues wide, and went in search of Janaka's daughter Sītā, longing to see her. There is a city called Laṅkā, belonging to the evil-minded Rāvaṇa." He began his story in order, the leap, the search, the city, but told of his own exploits only briefly; what mattered was his purpose, not his toil.

"It stands on the southern shore of the southern ocean, and there, in Rāvaṇa's inner apartments, I saw the virtuous Sītā. Rāma, she lives on with all her heart's desire set on you. I saw her in the midst of the rākṣasīs, threatened by them again and again and without end, guarded in the pleasure grove by hideous rākṣasīs. The queen, who was used to happiness with you, hero, is suffering sorrow. Confined in Rāvaṇa's inner apartments, closely guarded by rākṣasīs, wearing a single braid, wretched, her thoughts wholly on you, she sleeps on the ground, pale of limb like a lotus plant when winter comes; she has nothing to do with Rāvaṇa, and she is resolved to die. Somehow, Kākutstha, I found the queen whose heart is set on you, and, sinless one, by slowly recounting the fame of the Ikṣvāku line, tiger among men, I gradually won her trust. Then I spoke with her and explained the whole matter. When she heard of the friendship of Rāma and Sugrīva she rejoiced. Her conduct is steadfast and her devotion always fixed on you. So, noble one, bull among men, I found Janaka's daughter, given up to fierce austerity out of devotion to you." Hanumān described her state on three levels: her surroundings, guarded and threatened by the rākṣasīs; her body, the single braid, the bare ground for a bed, the pale limbs; and her mind, her thoughts on Rāma and her resolve to die. That she had "nothing to do with Rāvaṇa" matters especially: she wanted nothing from him and rejected him utterly. As a lotus withers in the cold season, so her radiance had faded, and the contrast between the happiness she was used to and the sorrow she now bore struck Rāma's heart with special force. Hanumān also told of his own method, praising the Ikṣvākus and winning her trust slowly, which showed his good sense. He did not hide her sorrow, but he told of her fortitude and constancy too, so that Rāma's grief might turn to resolve; and by ending with "out of devotion to you" he made it clear that Rāma alone was the object of her austerity. The poet plays on Rāma's name, calling Sītā the lovely woman whose desire is set on Rāma.

"As a token," Hanumān went on, "she told me, wise Rāghava, what happened in your presence at Citrakūṭa with the crow, exactly as it happened. 'Son of the Wind,' Jānakī said to me, 'tell Rāma all of this again, just as you have seen it. And give him this, which I have guarded with care, and say these words to him while Sugrīva is listening: I have kept this lovely crest-jewel carefully for you; remember the tilaka mark of red arsenic. This lovely jewel, born of the waters, I send back to you; in my distress, looking at it, I used to rejoice as though I were looking at you, sinless one. I shall keep myself alive for a month, son of Daśaratha; beyond a month, in the power of the rākṣasas, I shall not live.' So Sītā spoke to me, thin and wasted, true to her dharma, shut up in Rāvaṇa's inner apartments, her eyes wide like a frightened doe's. This is all I have to tell you, Rāghava, just as it happened. Now, by every means, let a crossing of the ocean's waters be arranged." Knowing that the two princes had taken heart, and having given the token to Rāghava, the son of the Wind told everything the queen had said, from beginning to end and in full. Sītā's message had three parts: the tokens, the crow, the tilaka and the jewel; the time limit, one month; and the way it was to be delivered, with Sugrīva listening. The tokens were things only Sītā and Rāma knew, so there was no room for doubt. Asking that it be said in Sugrīva's hearing was especially wise, for once the message was delivered before him, he too would be bound to help. The jewel had been her refuge, standing for Rāma himself, and in sending it back she was giving Rāma even her last support; and the month's limit showed how urgent Rāma's task had become. Hanumān's last words moved from report to duty, "let a crossing be arranged", for a good envoy brings not only news but a proposal for what to do.