सुग्रीवेण एवम् उक्तः हृष्टः दधिमुखः कपिः राघवं लक्ष्मणं सुग्रीवं च अभ्यवादयत्। सः सुग्रीवं महाबलौ राघवौ च प्रणम्य शूरैः वानरैः सहितः दिवम् एव उत्पपात। यथा पूर्वम् आगतः, तथा एव त्वरितं गतः; गगनात् भूमौ निपत्य तत् वनं प्रविवेश। मधुवनं प्रविष्टः सः विमदान् अनुद्धतान् मधूदकं मेहमानान् सर्वान् हरियूथपान् ददर्श — अर्थात् तेषां मदः अवतीर्णः आसीत्। सः वीरः तान् उपागम्य करपुटाञ्जलिं बद्ध्वा हृष्टवत् अङ्गदम् इदं श्लक्ष्णं वचनम् उवाच — हे सौम्य, एभिः रक्षिभिः अज्ञानात् क्रोधात् च यत् भवन्तः प्रतिषिद्धाः, तत्र रोषः न कर्तव्यः। हे महाबल, भवन्तः दूरात् श्रान्ताः अनुप्राप्ताः; स्वकं मधु भक्षयत; त्वं युवराजः, अस्य वनस्य ईशः च। दधिमुखस्य परिवर्तनं द्रष्टव्यम् — यः पूर्वं दण्डम् इच्छन् गतः, सः अद्य अञ्जलिं बद्ध्वा क्षमां याचते। एतत् राज्ञः आज्ञायाः फलम्, दधिमुखस्य विनयस्य च। सः अङ्गदं ‘सौम्य’, ‘महाबल’, ‘युवराज’ इति सम्बोधयति — एतेन तस्य अधिकारं स्वीकरोति, वनं च ‘स्वकम्’ इति वदति। वानराणां विमदत्वम् अपि सूचितम् — मदः अवतीर्णः, अतः ते इदानीं विवेकेन व्यवहरिष्यन्ति। ‘मेहमानान् मधूदकम्’ इति वर्णनं स्वाभाविकम् — अतिपानस्य परिणामः। दधिमुखस्य गतिः अपि पूर्ववत् त्वरिता, राजाज्ञायाः शीघ्रपालनाय। अस्य भागस्य सप्तमः श्लोकः ‘श्रान्तो दूरादनुप्राप्तो…’ इति पूर्वार्धेन वुल्गेटमात्रः। दधिमुखः ‘अज्ञानात्’ ‘क्रोधात्’ इति कारणद्वयं वदति — रक्षकाः वानराणां कार्यसिद्धिं न ज्ञातवन्तः, अतः क्रुद्धाः। एवं सः स्वभृत्यान् अपि रक्षति, अपराधं च लघूकरोति। सुग्रीवस्य आज्ञया अधुना वनम् अङ्गदस्य एव इति सः स्वीकरोति।

मौर्ख्यात् मया पूर्वं यः रोषः कृतः, तं भवान् क्षन्तुम् अर्हति। हे हरिसत्तम, यथा पूर्वं तव पिता वाली हरिगणेश्वरः अभूत्, तथा त्वम् अपि, सुग्रीवः अपि; अन्यः अस्माकं स्वामी नास्ति। हे अनघ, मया गत्वा तव पितृव्याय सुग्रीवाय एतेषां वनचारिणां सर्वेषाम् इह उपयानम् आख्यातम्। भवताम् आगमनं श्रुत्वा सः एभिः वनचारिभिः सह प्रहृष्टः, वनं प्रधर्षितं श्रुत्वा अपि न रुष्टः। तव पितृव्यः वानरेश्वरः सुग्रीवः प्रहृष्टः ‘तान् सर्वान् शीघ्रं प्रेषय’ इति माम् उवाच। दधिमुखः अत्र वालिनं सुग्रीवं च समं पश्यति — द्वौ अपि तस्य स्वामिनौ, अङ्गदः च तयोः उत्तराधिकारी। एतेन वानरराज्ये अङ्गदस्य स्थानं स्पष्टं भवति। सः स्वस्य पूर्वं कृतं रोषं ‘मौर्ख्यात्’ इति वदति, न तु अङ्गदस्य दोषम्। सुग्रीवस्य संदेशः त्रिविधः — प्रहर्षः, अरोषः, शीघ्रागमनस्य आज्ञा च। ‘आख्यातं हि मया गत्वा’ इति वचनेन दधिमुखः स्वस्य निवेदनम् अपि स्वीकरोति, न गोपयति। एषः सत्यवादिनः सेवकस्य गुणः। ‘नान्यस्तु हरिसत्तम’ इति वाक्येन सः स्वस्य निष्ठां घोषयति — राजवंशं विना अन्यः तस्य प्रभुः नास्ति।

दधिमुखस्य एतत् श्लक्ष्णं वचनं श्रुत्वा वाक्यविशारदः हरिश्रेष्ठः अङ्गदः तान् अब्रवीत् — हे हरियूथपाः, अयं वृत्तान्तः रामेण श्रुतः इति शङ्के; यतः अयं हर्षात् आख्याति, तेन हेतुना अहं जानामि। हे परंतपाः, कृते कार्ये इह स्थातुं नः न क्षमम्। विक्रान्ताः वनचारिणः यथाकामं मधु पीत्वा, किं शेषम्? यत्र सुग्रीवः वानरः, तत्र गमनम् एव। हे हरिपुङ्गवाः, यूयं समेत्य यथा मां वक्ष्यथ, तथा अहं कर्तव्ये कर्ता अस्मि; भवद्भिः अहं परवान्। यद्यपि अहं युवराजः अस्मि, तथापि युष्मान् आज्ञापयितुम् अहम् ईशः न; कृतकर्माणः यूयं, बलात् धर्षयितुम् अयुक्तम्। एवं ब्रुवतः अङ्गदस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टमनसः वनौकसः इदं वाक्यम् ऊचुः — हे राजन् वानरर्षभ, प्रभुः सन् कः एवं वक्ष्यति? ऐश्वर्यमदमत्तः हि सर्वः ‘अहम्’ इति मन्यते। इदं वाक्यं तव एव सुसदृशं, न अन्यस्य कस्यचित्; तव सन्नतिः भविष्यत्शुभयोग्यतां ख्याति। वयम् अपि सर्वे तत्र गन्तुं कृतक्षणाः प्राप्ताः, यत्र हरिवीराणाम् अव्ययः पतिः सुग्रीवः। हे हरिश्रेष्ठ, त्वया अनुक्तैः हरिभिः पदात् पदम् अपि क्वचित् गन्तुं न शक्यम् — इदं ते सत्यं ब्रूमः। अङ्गदस्य विनयः अत्र परमः — मदस्य अनन्तरं सः स्वस्य दोषं ज्ञात्वा अधिकारं त्यजति। वानराः अपि तस्य नम्रतया तस्य भाविनं राजत्वं स्वीकुर्वन्ति। ‘सन्नतिः’ इति पदं नम्रतायाः वाचकम्, सा एव भविष्यतः शुभस्य लक्षणम् इति ते मन्यन्ते। परस्परं सम्मानस्य एतत् दृश्यं पूर्वसर्गयोः कलहस्य विपरीतम्। अत्र चतुर्दशस्य पूर्वार्धः वुल्गेटमात्रः। अङ्गदस्य वचने त्रयः अंशाः — प्रथमं शङ्का ‘रामेण श्रुतः’, ततः निश्चयः ‘इह स्थातुं न क्षमम्’, अन्ते च विनयः ‘भवद्भिः परवानहम्’। सः दधिमुखस्य मुखस्य हर्षात् एव अनुमानं करोति — यथा सुग्रीवः वानराणां मदात् अनुमानम् अकरोत्। एषः अनुमानस्य समानः प्रकारः उभयत्र दृश्यते। अङ्गदः ‘कृतकर्माणः’ इति वानरान् सम्मानयति — ते अपि तस्य सहायाः, न केवलं भृत्याः। पूर्वं प्रायोपवेशसमये अङ्गदः राज्यभयात् दुःखितः आसीत्; अद्य सः वानराणां प्रीतिं लब्ध्वा निश्चिन्तः। ‘ब्रूमः सत्यमिदं तु ते’ इति वानराणां वचनं तेषां निष्ठायाः प्रमाणम्। वानराणाम् उत्तरं तेषां स्वतन्त्रं निर्णयं न, अपितु अङ्गदस्य आज्ञायाः प्रतीक्षां दर्शयति।

तेषु एवं वदत्सु अङ्गदः ‘साधु, गच्छामः’ इति प्रत्यभाषत; इति उक्त्वा महाबलाः खम् उत्पेतुः। उत्पतन्तम् अङ्गदं सर्वे ते हरियूथपाः अनूत्पेतुः, आकाशं निराकाशं कृत्वा यन्त्रोत्क्षिप्ताः उपलाः इव। अङ्गदं हनूमन्तं च वानरं पुरतः कृत्वा ते वेगवन्तः प्लवङ्गमाः सहसा अम्बरम् उत्पत्य, वातेरिताः घनाः यथा, महानादं विनदन्तः गच्छन्ति स्म। अङ्गदे समनुप्राप्ते वानरेश्वरः सुग्रीवः शोकसंतप्तं कमललोचनं रामम् उवाच — समाश्वसिहि, भद्रं ते; देवी दृष्टा, न संशयः। ‘यन्त्रोत्क्षिप्ताः उपलाः’ इति उपमा — क्षेपण्या क्षिप्ताः पाषाणाः इव इति हिन्दीटीका — वानराणां वेगं दिशायाः निश्चयं च सूचयति। घनानाम् उपमा तेषां नादं वर्णयति। अत्र ‘अङ्गदे समनुप्राप्ते’ इति वाक्ये समीपागमनम्, न तु साक्षात् आगमनम् — ते अद्य अपि आकाशे। सुग्रीवः तेषां आगमनस्य पूर्वम् एव रामं सान्त्वयति, यतः सः स्वानुमाने दृढः। ‘भद्रं ते’ इति आशीः अपि रामस्य दुःखस्य अवसानं सूचयति। कविः सर्गस्य मध्ये दृश्यं मधुवनात् किष्किन्धां प्रति परिवर्तयति — वानराः आकाशे, सुग्रीवः रामः च भूमौ प्रतीक्षमाणौ। एषः क्रमः नाटकीयः। सुग्रीवस्य वचनं ‘दृष्टा देवी न संशयः’ इति संक्षिप्तम्, किन्तु निश्चितम्।

अतीतसमयैः तैः इह आगन्तुं न शक्यम्; हे शुभदर्शन, अङ्गदस्य प्रहर्षात् च अहं जानामि। कृत्ये विनिपातिते सति प्लवतां वरः युवराजः महाबाहुः अङ्गदः मम सकाशं न आगच्छेत्। यद्यपि अकृतकृत्यानाम् ईदृशः उपक्रमः स्यात्, तथापि सः दीनवदनः भ्रान्तविप्लुतमानसः भवेत्। पूर्वकैः अभिरक्षितं पितृपैतामहं मम मधुवनं जनकात्मजाम् अदृष्ट्वा न हन्यात्। हे सुव्रत राम, कौसल्या सुप्रजाः, समाश्वसिहि; देवी दृष्टा, न संदेहः, न च अन्येन, हनूमता एव। अस्य कर्मणः साधने हनूमतः अन्यः हेतुः नास्ति; हे मतिसत्तम, हनूमति इह सिद्धिः मतिः च, व्यवसायः शौर्यं श्रुतं च प्रतिष्ठितम्। यत्र जाम्बवान् नेता, हरीश्वरः अङ्गदः, अधिष्ठाता हनूमान्, तत्र गतिः अन्यथा न भवति। हे अमितविक्रम, सम्प्रति चिन्तासमायुक्तः मा भूः। यदा दर्पितोदग्राः काननौकसः सङ्गताः, अकृतकार्याणाम् ईदृशः उपक्रमः न स्यात्; वनभङ्गेन मधूनां भक्षणेन च अहं जानामि। ततः सः आकाशे आसन्नं किलकिलाशब्दं शुश्राव — हनूमत्कर्मदृप्तानां किष्किन्धाम् उपयातानां नदतां काननौकसां, सिद्धिं कथयताम् इव। अत्र सुग्रीवः पूर्वसर्गस्य तर्कं रामं प्रति साक्षात् पुनः वदति — तत्र लक्ष्मणं प्रति, अत्र रामं प्रति। ‘कौसल्या सुप्रजाः’ इति वचनं रामस्य मातरं प्रशंसति — एतादृशः पुत्रः यस्याः सा। ‘अतीतसमयैः’ इति पदेन मासस्य अवधिः स्मर्यते, यः किष्किन्धाकाण्डे सुग्रीवेण वानरेभ्यः दत्तः। कार्यं विना अवधिम् अतिक्रम्य आगताः दण्ड्याः इति तेषां ज्ञातम्; अतः तेषां आगमनम् एव सिद्धेः प्रमाणम्। किलकिलाशब्दः वानराणां हर्षनादः — सः वचनात् पूर्वम् एव वार्तां कथयति। मुद्रणे अस्मिन् भागे त्रयः अर्धश्लोकाः वुल्गेटमात्राः — २८ उत्तरार्धम् ‘अङ्गदस्य प्रहर्षाच्च…’, ३६ पूर्वार्धम् ‘यदा हि दर्पितोदग्राः…’, ३७ पूर्वार्धम् ‘वनभङ्गेन जानामि…’; ते सुग्रीवस्य तर्कं दृढीकुर्वन्ति। सुग्रीवः चत्वारि लिङ्गानि गणयति — अवधेः अतिक्रमः, अङ्गदस्य प्रहर्षः, मधुवनस्य भङ्गः, वानराणां दर्पः। एकैकं लिङ्गं पृथक् अपि पर्याप्तम्, सर्वाणि मिलित्वा निश्चयं जनयन्ति। ‘भ्रान्तविप्लुतमानसः’ इति पदेन असफलस्य दूतस्य अवस्था चित्रिता — अङ्गदः तादृशः न। रामः अत्र मौनी, केवलं शृणोति — तस्य चिन्ता सुग्रीवस्य वचनैः एव शाम्यति। ‘सम्प्रत्यमितविक्रम’ इति सम्बोधनं रामस्य पराक्रमं स्मारयति — सीतायाः प्राप्तौ अधुना तस्य पराक्रमस्य अवसरः। समीक्षिते अस्मिन् स्थले ‘न मे मधुवनं हन्याददृष्टः प्लवगेश्वरः’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘अदृष्ट्वा जनकात्मजाम्’ इति — अर्थः समानः। ‘नदतां’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘नर्दतां’। सुग्रीवस्य एतत् भाषणं रामस्य प्रति प्रथमं साक्षात् आश्वासनम्; पूर्वसर्गे तु सः लक्ष्मणं प्रति अवदत्।

ततः कपीनां तं निनादं श्रुत्वा कपिसत्तमः सुग्रीवः आयताञ्चितलाङ्गूलः हृष्टमानसः अभवत्। रामदर्शनकाङ्क्षिणः ते हरयः अपि अङ्गदं हनूमन्तं च वानरं पुरतः कृत्वा आजग्मुः। अङ्गदप्रमुखाः ते वीराः प्रहृष्टाः मुदान्विताः हरिराजस्य राघवस्य च समीपे निपेतुः। महाबाहुः हनूमान् च शिरसा प्रणम्य ‘देवी नियता अक्षता च’ इति राघवाय न्यवेदयत्। ‘दृष्टा देवी’ इति हनुमद्वदनात् अमृतोपमं वचनम् आकर्ण्य रामः सलक्ष्मणः हर्षम् आप। पवनात्मजे निश्चितार्थं सुग्रीवं प्रीतिमान् लक्ष्मणः बहुमानात् प्रीतम् अवैक्षत। परवीरहा राघवः अपि परया प्रीत्या उपेतः महता बहुमानेन हनूमन्तम् अवैक्षत। हनूमतः निवेदनस्य प्रथमं पदम् — ‘नियताम् अक्षताम्’ — सीतायाः पातिव्रत्यं शारीरकुशलं च एकत्र वदति, यत् रामस्य प्रथमः प्रश्नः स्यात्। सः प्रथमं प्रणामं करोति, ततः वदति — एषः दूतस्य विनयः। सुग्रीवस्य लाङ्गूलस्य उत्क्षेपः वानरस्वभावस्य हर्षचिह्नम्, राज्ञः अपि। लक्ष्मणः सुग्रीवं बहुमानेन पश्यति, यतः तस्य अनुमानं सत्यं जातम्; रामः हनूमन्तम्, यतः सः एव कार्यस्य साधकः। एवं प्रत्येकस्य योग्यं सम्मानं कविः वितरति। अस्मिन् सर्गे त्रिचत्वारिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — रामस्य हर्षस्य साक्षात् वर्णनम्। ‘आयताञ्चितलाङ्गूलः’ इति वर्णनं हिन्दीटीका स्वपुच्छं दीर्घम् उन्नतं च अकरोत् इति व्याचष्टे। वानराः आकाशात् अवतीर्य प्रथमं राज्ञः रामस्य च समीपे निपतन्ति — एषः दूतानां धर्मः। अस्य सर्गस्य अन्ते रामः केवलं पश्यति, वदति न; तस्य प्रश्नाः अग्रिमे सर्गे आरप्स्यन्ते। चत्वारिंशस्य उत्तरार्धः पञ्चविंशस्य पूर्वार्धेन अक्षरशः समानः। लक्ष्मणस्य प्रीतिः सुग्रीवं प्रति, रामस्य बहुमानः हनूमन्तं प्रति — एवं सर्गः द्वयोः कृतज्ञतया समाप्यते।

సుగ్రీవుడు ఇలా చెప్పగా హర్షించిన దధిముఖుడనే కపి రాఘవునికీ లక్ష్మణునికీ సుగ్రీవునికీ నమస్కరించాడు. అతడు సుగ్రీవునికీ మహాబలులైన రాఘవులిద్దరికీ ప్రణమిల్లి, శూరులైన వానరులతో కలిసి ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. ఎలా వచ్చాడో అలాగే త్వరగా వెళ్ళాడు; ఆకాశం నుండి నేలపై దిగి ఆ వనంలోకి ప్రవేశించాడు. మధువనంలోకి ప్రవేశించిన అతడు మత్తు దిగిపోయి, ఉద్ధతి తగ్గి, మధుజలాన్ని మూత్రంగా విసర్జిస్తున్న వానరయూథపతులందరినీ చూశాడు — అంటే వారి మత్తు దిగిపోయింది. ఆ వీరుడు వారి దగ్గరకు వెళ్ళి దోసిలి జోడించి, సంతోషంగా అంగదునితో ఈ మృదువైన మాట అన్నాడు — సౌమ్యుడా, ఈ రక్షకులు అజ్ఞానం వల్లా క్రోధం వల్లా మిమ్మల్ని అడ్డుకున్నందుకు రోషం పెట్టుకోవద్దు. మహాబలా, మీరు దూరం నుండి అలసిపోయి వచ్చారు; మీ సొంత మధువును తినండి; నువ్వు యువరాజువు, ఈ వనానికి ప్రభువువు. దధిముఖునిలో వచ్చిన మార్పు చూడదగినది — ఇంతకుముందు దండన కోరుకుంటూ వెళ్ళినవాడు ఇప్పుడు దోసిలి జోడించి క్షమాపణ కోరుతున్నాడు. ఇది రాజాజ్ఞ ఫలం, దధిముఖుని వినయమూ. అతడు అంగదుని ‘సౌమ్యుడా’, ‘మహాబలా’, ‘యువరాజా’ అని సంబోధిస్తాడు — దీని ద్వారా అతని అధికారాన్ని అంగీకరిస్తాడు, వనాన్ని ‘మీ సొంతది’ అని అంటాడు. వానరుల మత్తు దిగిపోవడం కూడా సూచించబడింది — మత్తు దిగింది, కాబట్టి వారు ఇప్పుడు వివేకంతో ప్రవర్తిస్తారు. ‘మధుజలాన్ని విసర్జిస్తున్న’ అనే వర్ణన స్వాభావికమైనది — అతిపానపు పరిణామం. దధిముఖుని గమనం కూడా మునుపటిలాగే వేగమైనది, రాజాజ్ఞను శీఘ్రంగా పాటించడానికి. ఈ భాగంలోని ఏడవ శ్లోకం ‘శ్రాంతో దూరాదనుప్రాప్తో…’ అనే పూర్వార్ధంతో వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. దధిముఖుడు ‘అజ్ఞానం వల్ల’, ‘క్రోధం వల్ల’ అనే రెండు కారణాలు చెబుతాడు — రక్షకులకు వానరుల కార్యసిద్ధి తెలియదు, అందుకే క్రుద్ధులయ్యారు. ఇలా అతడు తన సేవకులను కూడా కాపాడతాడు, అపరాధాన్ని తేలిక చేస్తాడు. సుగ్రీవుని ఆజ్ఞవల్ల ఇప్పుడు వనం అంగదునిదేనని అతడు అంగీకరిస్తాడు.

మూర్ఖత్వం వల్ల నేను ఇంతకుముందు చూపిన రోషాన్ని నువ్వు క్షమించాలి. హరిసత్తమా, ఇంతకుముందు నీ తండ్రి వాలి వానరగణాలకు ప్రభువుగా ఉన్నట్టే నువ్వూ, సుగ్రీవుడూ కూడా; మాకు మరొక స్వామి లేడు. పాపరహితుడా, నేను వెళ్ళి నీ పినతండ్రి సుగ్రీవునికి ఈ వనచారులందరూ ఇక్కడికి వచ్చిన సంగతి చెప్పాను. మీ రాక విని అతడు ఈ వనచారులతో కలిసి మిక్కిలి సంతోషించాడు, వనం ధ్వంసమైందని విన్నా కోపించలేదు. నీ పినతండ్రి వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు సంతోషించి ‘వారందరినీ త్వరగా పంపించు’ అని నాతో అన్నాడు. దధిముఖుడు ఇక్కడ వాలినీ సుగ్రీవునీ సమానంగా చూస్తాడు — ఇద్దరూ అతనికి స్వాములు, అంగదుడు వారికి ఉత్తరాధికారి. దీనితో వానరరాజ్యంలో అంగదుని స్థానం స్పష్టమవుతుంది. అతడు తాను ఇంతకుముందు చూపిన రోషాన్ని ‘మూర్ఖత్వం వల్ల’ అని చెబుతాడు, అంగదుని దోషంగా కాదు. సుగ్రీవుని సందేశం మూడు విధాలు — హర్షం, కోపం లేకపోవడం, శీఘ్రంగా రావాలనే ఆజ్ఞ. ‘నేను వెళ్ళి చెప్పాను’ అనే మాటతో దధిముఖుడు తాను నివేదించిన సంగతిని కూడా అంగీకరిస్తాడు, దాచడు. ఇది సత్యవాది అయిన సేవకుని గుణం. ‘మరొక స్వామి లేడు, హరిసత్తమా’ అనే వాక్యంతో అతడు తన నిష్ఠను ప్రకటిస్తాడు — రాజవంశం తప్ప అతనికి మరొక ప్రభువు లేడు.

దధిముఖుని ఈ మృదువైన మాట విని వాక్యవిశారదుడూ వానరశ్రేష్ఠుడూ అయిన అంగదుడు వారితో ఇలా అన్నాడు — వానరయూథపతులారా, ఈ వృత్తాంతం రాముడు విన్నాడని నేను శంకిస్తున్నాను; ఇతడు హర్షంతో చెబుతున్నాడు, ఆ కారణంగా నాకు తెలుస్తోంది. పరంతపులారా, పని పూర్తయిన తరువాత ఇక్కడ ఉండడం మనకు తగదు. పరాక్రమశాలులైన వనచారులు ఇష్టం వచ్చినంత మధువు తాగారు, ఇంకా మిగిలినదేమిటి? సుగ్రీవుడనే వానరుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్ళడమే. వానరశ్రేష్ఠులారా, మీరంతా కలిసి నాకు ఏమి చెబుతారో, కర్తవ్యంలో నేను అలాగే చేస్తాను; నేను మీకు అధీనుడను. నేను యువరాజునైనా మిమ్మల్ని ఆజ్ఞాపించడానికి నేను ప్రభువును కాను; కార్యం సాధించిన మిమ్మల్ని బలవంతంగా అదలించడం తగదు. ఇలా మాట్లాడుతున్న అంగదుని ఉత్తమమైన మాట విని సంతోషించిన మనసులతో వనవాసులు ఈ మాట అన్నారు — రాజా, వానరవృషభా, ప్రభువై ఉండి ఇలా ఎవరు మాట్లాడతారు? ఐశ్వర్యమదంతో మత్తెక్కిన ప్రతివాడూ ‘నేనే’ అనుకుంటాడు. ఈ మాట నీకే తగినది, మరెవరికీ కాదు; నీ వినయం నీ భవిష్యత్ శుభయోగ్యతను తెలియజేస్తోంది. మేము కూడా అందరమూ వానరవీరులకు నాశరహితుడైన ప్రభువు సుగ్రీవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమై వచ్చాము. వానరశ్రేష్ఠా, నువ్వు చెప్పకుండా వానరులు ఎక్కడికీ ఒక్క అడుగు కూడా వేయలేరు — ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాము. అంగదుని వినయం ఇక్కడ పరాకాష్ఠలో ఉంది — మత్తు దిగాక అతడు తన దోషాన్ని తెలుసుకుని అధికారాన్ని విడిచిపెడతాడు. వానరులు కూడా అతని నమ్రత ద్వారా అతని భావి రాజత్వాన్ని అంగీకరిస్తారు. ‘సన్నతి’ అనే పదం నమ్రతను సూచిస్తుంది, అదే భవిష్యత్ శుభానికి లక్షణమని వారు భావిస్తారు. పరస్పర గౌరవపు ఈ దృశ్యం మునుపటి రెండు సర్గలలోని కలహానికి విరుద్ధం. ఇక్కడ పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. అంగదుని మాటలో మూడు అంశాలు — మొదట శంక ‘రాముడు విన్నాడు’, తరువాత నిశ్చయం ‘ఇక్కడ ఉండడం తగదు’, చివరికి వినయం ‘నేను మీకు అధీనుడను’. అతడు దధిముఖుని ముఖంలోని హర్షం నుండే ఊహిస్తాడు — సుగ్రీవుడు వానరుల మత్తు నుండి ఊహించినట్టే. ఊహలోని ఈ సమానమైన పద్ధతి రెండుచోట్లా కనిపిస్తుంది. అంగదుడు వానరులను ‘కార్యం సాధించినవారు’ అని గౌరవిస్తాడు — వారు కూడా అతనికి సహాయకులు, కేవలం సేవకులు కాదు. ఇంతకుముందు ప్రాయోపవేశ సమయంలో అంగదుడు రాజ్యభయంతో దుఃఖించాడు; ఇప్పుడు వానరుల ప్రీతిని పొంది నిశ్చింతుడయ్యాడు. ‘ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాము’ అనే వానరుల మాట వారి నిష్ఠకు ప్రమాణం. వానరుల జవాబు వారి స్వతంత్ర నిర్ణయాన్ని కాక, అంగదుని ఆజ్ఞ కోసం వారి నిరీక్షణను చూపుతుంది.

వారు ఇలా అంటుండగా అంగదుడు ‘మంచిది, వెళ్దాం’ అని బదులిచ్చాడు; అలా చెప్పి ఆ మహాబలులు ఆకాశంలోకి ఎగిరారు. ఎగురుతున్న అంగదుని వెంట ఆ వానరయూథపతులందరూ, యంత్రంతో విసిరిన రాళ్ళలా, ఆకాశంలో ఖాళీ లేకుండా చేస్తూ ఎగిరారు. అంగదుని, వానరుడు హనుమంతుని ముందుంచుకుని వేగవంతులైన ఆ వానరులు ఒక్కసారిగా ఆకాశంలోకి ఎగిరి, గాలికి నెట్టబడిన మేఘాలలా మహానాదం చేస్తూ వెళ్తున్నారు. అంగదుడు సమీపిస్తుండగా వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు శోకంతో తపిస్తున్న కమలలోచనుడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు — ఊరట చెందు, నీకు శుభమగుగాక; దేవి కనబడింది, సందేహం లేదు. ‘యంత్రంతో విసిరిన రాళ్ళు’ అనే ఉపమానం — వడిసెలతో విసిరిన రాళ్ళ వలె అని హిందీ వ్యాఖ్య — వానరుల వేగాన్నీ దిశానిశ్చయాన్నీ సూచిస్తుంది. మేఘాల ఉపమానం వారి నాదాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ ‘అంగదుడు సమీపిస్తుండగా’ అనే వాక్యంలో దగ్గరకు రావడం మాత్రమే ఉంది, ప్రత్యక్షంగా వచ్చేయడం కాదు — వారు ఇంకా ఆకాశంలోనే ఉన్నారు. సుగ్రీవుడు వారు రాకముందే రాముని ఊరడిస్తాడు, ఎందుకంటే అతడు తన ఊహలో దృఢంగా ఉన్నాడు. ‘నీకు శుభమగుగాక’ అనే ఆశీర్వాదం కూడా రాముని దుఃఖం ముగుస్తోందని సూచిస్తుంది. కవి సర్గ మధ్యలో దృశ్యాన్ని మధువనం నుండి కిష్కింధకు మారుస్తాడు — వానరులు ఆకాశంలో, సుగ్రీవుడూ రాముడూ భూమిపై ఎదురుచూస్తూ. ఈ క్రమం నాటకీయమైనది. సుగ్రీవుని మాట ‘దేవి కనబడింది, సందేహం లేదు’ సంక్షిప్తమైనది, కాని నిశ్చితమైనది.

గడువు దాటిపోయినవారు పని సాధించకుండా ఇక్కడికి రాలేరు; శుభదర్శనా, అంగదుని హర్షం వల్ల కూడా నాకు తెలుస్తోంది. కార్యం విఫలమైతే వానరశ్రేష్ఠుడూ యువరాజూ మహాబాహువూ అయిన అంగదుడు నా దగ్గరకు రాడు. పని సాధించనివారు ఇటువంటి ప్రయత్నం చేసినా, అతడు దీనమైన ముఖంతో, భ్రమించి కలవరపడిన మనసుతో ఉంటాడు. పూర్వీకులు రక్షించిన, తాతముత్తాతల నుండి వచ్చిన నా మధువనాన్ని జనకాత్మజను చూడకుండా అతడు ధ్వంసం చేయడు. సువ్రతుడవైన రామా, కౌసల్య సుపుత్రుని కన్నది; ఊరట చెందు; దేవి కనబడింది, సందేహం లేదు, మరొకరిచేత కాదు, హనుమంతునిచేతనే. ఈ పనిని సాధించడంలో హనుమంతుడు తప్ప మరొక హేతువు లేదు; బుద్ధిశాలులలో శ్రేష్ఠుడా, హనుమంతునిలో సిద్ధీ బుద్ధీ, పట్టుదలా శౌర్యమూ శాస్త్రజ్ఞానమూ ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి. జాంబవంతుడు నాయకుడూ, వానరేశ్వరుడు అంగదుడూ, అధిష్ఠాతగా హనుమంతుడూ ఉన్నచోట ఫలితం మరోలా ఉండదు. అమితపరాక్రమా, ఇప్పుడు చింతతో ఉండకు. దర్పంతో ఉప్పొంగిన వనవాసులు గుమిగూడినప్పుడు — పని సాధించనివారికి ఇటువంటి ఉత్సాహం ఉండదు; వనభంగం వల్లా మధుభక్షణం వల్లా నాకు తెలుస్తోంది. అప్పుడు అతడు ఆకాశంలో సమీపంలో కిలకిలారావాన్ని విన్నాడు — హనుమంతుని కార్యంతో గర్వించి కిష్కింధకు చేరుకుంటున్న, గర్జిస్తున్న వనవాసులు సిద్ధిని చెబుతున్నట్టు. ఇక్కడ సుగ్రీవుడు మునుపటి సర్గలోని తర్కాన్ని రామునికి ప్రత్యక్షంగా మళ్ళీ చెబుతాడు — అక్కడ లక్ష్మణునికి, ఇక్కడ రామునికి. ‘కౌసల్య సుపుత్రుని కన్నది’ అనే మాట రాముని తల్లిని ప్రశంసిస్తుంది — ఇటువంటి కుమారుడు గలది ఆమె. ‘గడువు దాటిపోయినవారు’ అనే పదంతో కిష్కింధాకాండలో సుగ్రీవుడు వానరులకు ఇచ్చిన నెల గడువు గుర్తుకు వస్తుంది. పని సాధించకుండా గడువు దాటి వచ్చినవారు దండనార్హులని వారికి తెలుసు; కాబట్టి వారి రాకే సిద్ధికి ప్రమాణం. కిలకిలారావం వానరుల హర్షనాదం — అది మాటల కంటే ముందే వార్తను చెబుతుంది. ముద్రణలో ఈ భాగంలో మూడు అర్ధశ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి — 28వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘అంగదస్య ప్రహర్షాచ్చ…’, 36వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘యదా హి దర్పితోదగ్రాః…’, 37వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘వనభంగేన జానామి…’; అవి సుగ్రీవుని తర్కాన్ని దృఢపరుస్తాయి. సుగ్రీవుడు నాలుగు లింగాలను (సూచనలను) లెక్కిస్తాడు — గడువు దాటడం, అంగదుని హర్షం, మధువన భంగం, వానరుల దర్పం. ప్రతి లింగమూ వేరుగా కూడా చాలు, అన్నీ కలిసి నిశ్చయాన్ని కలిగిస్తాయి. ‘భ్రమించి కలవరపడిన మనసు గలవాడు’ అనే పదంతో విఫలుడైన దూత అవస్థ చిత్రించబడింది — అంగదుడు అలా లేడు. రాముడు ఇక్కడ మౌనంగా ఉన్నాడు, కేవలం వింటున్నాడు — అతని చింత సుగ్రీవుని మాటలతోనే శాంతిస్తుంది. ‘అమితపరాక్రమా’ అనే సంబోధన రాముని పరాక్రమాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — సీత జాడ దొరికాక ఇప్పుడు అతని పరాక్రమానికి అవకాశం. సమీక్షిత పాఠంలో ఈ స్థలంలో ‘న మే మధువనం హన్యాదదృష్టః ప్లవగేశ్వరః’ (వానరేశ్వరుడు సీతను చూడకుండా నా మధువనాన్ని ధ్వంసం చేయడు) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రణలో మాత్రం ‘అదృష్ట్వా జనకాత్మజామ్’ (జనకాత్మజను చూడకుండా) అని ఉంది — అర్థం ఒక్కటే. ‘నదతాం’ (గర్జిస్తున్న) అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత పాఠంలో ‘నర్దతాం’. సుగ్రీవుని ఈ భాషణం రామునికి మొదటి ప్రత్యక్ష ఊరడింపు; మునుపటి సర్గలో అతడు లక్ష్మణునితో మాట్లాడాడు.

అప్పుడు కపుల ఆ నినాదం విని కపిసత్తముడైన సుగ్రీవుడు తోకను పొడవుగా పైకి వంచి, సంతోషించిన మనసు గలవాడయ్యాడు. రాముని చూడాలని కోరుకుంటూ ఆ వానరులు కూడా అంగదుని, వానరుడు హనుమంతుని ముందుంచుకుని వచ్చారు. అంగదుడు మొదలైన ఆ వీరులు మిక్కిలి సంతోషంతో, ఆనందంతో వానరరాజు సమీపంలో, రాఘవుని సమీపంలో దిగారు. మహాబాహువైన హనుమంతుడు శిరస్సు వంచి ప్రణమిల్లి ‘దేవి నియమంతో ఉంది, క్షేమంగా ఉంది’ అని రాఘవునికి నివేదించాడు. ‘దేవి కనబడింది’ అనే అమృతం వంటి మాటను హనుమంతుని నోట విని రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి హర్షించాడు. పవనాత్మజుని విషయంలో నిశ్చయంగా ఊహించిన సుగ్రీవుని ప్రీతిమంతుడైన లక్ష్మణుడు ఎంతో గౌరవంతో ప్రీతిగా చూశాడు. శత్రువీరహంతకుడైన రాఘవుడు కూడా పరమప్రీతితో, గొప్ప గౌరవంతో హనుమంతుని చూశాడు. హనుమంతుని నివేదనలోని మొదటి మాట — ‘నియతామ్ అక్షతామ్’ (నియమంతో, క్షేమంగా) — సీత పాతివ్రత్యాన్నీ శారీరక క్షేమాన్నీ ఒకేసారి చెబుతుంది, రాముని మొదటి ప్రశ్న అదే అయి ఉండేది. అతడు మొదట ప్రణామం చేస్తాడు, తరువాత మాట్లాడతాడు — ఇది దూత వినయం. సుగ్రీవుడు తోకను పైకెత్తడం వానరస్వభావపు హర్షచిహ్నం, రాజుకు కూడా. లక్ష్మణుడు సుగ్రీవుని గౌరవంగా చూస్తాడు, ఎందుకంటే అతని ఊహ నిజమైంది; రాముడు హనుమంతుని, ఎందుకంటే అతడే కార్యాన్ని సాధించినవాడు. ఇలా కవి ప్రతి ఒక్కరికీ తగిన గౌరవాన్ని పంచుతాడు. ఈ సర్గలో నలభై మూడవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది — రాముని హర్షపు ప్రత్యక్ష వర్ణన. ‘ఆయతాంచితలాంగూలః’ అనే వర్ణనను హిందీ వ్యాఖ్య ‘తన తోకను పొడవుగా, ఎత్తుగా చేశాడు’ అని వివరిస్తుంది. వానరులు ఆకాశం నుండి దిగి మొదట రాజు, రాముల సమీపంలో దిగుతారు — ఇది దూతల ధర్మం. ఈ సర్గ చివర రాముడు కేవలం చూస్తాడు, మాట్లాడడు; అతని ప్రశ్నలు తరువాతి సర్గలో మొదలవుతాయి. నలభైవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ఇరవై ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధంతో అక్షరశః సమానం. లక్ష్మణుని ప్రీతి సుగ్రీవుని పట్ల, రాముని గౌరవం హనుమంతుని పట్ల — ఇలా సర్గ ఇద్దరి కృతజ్ఞతతో ముగుస్తుంది.

சுக்ரீவனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, மகிழ்ந்த வானரன் ததிமுகன் ராகவனையும் லக்ஷ்மணனையும் சுக்ரீவனையும் வணங்கினான். அவன் சுக்ரீவனையும் பெருவலிமையுடைய ராகவர் இருவரையும் வணங்கி, வீர வானரர்களோடு சேர்ந்து வானத்திலேயே எழும்பினான். முன்பு வந்ததுபோலவே விரைவாகச் சென்றான்; வானிலிருந்து தரையில் இறங்கி அந்த வனத்தில் நுழைந்தான். மதுவனத்தில் நுழைந்த அவன், களிவெறி தணிந்தவர்களாகவும் செருக்கற்றவர்களாகவும் தேன்நீரைச் சிறுநீராகக் கழித்துக்கொண்டிருப்பவர்களாகவும் இருந்த வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரையும் கண்டான் — அதாவது அவர்களுடைய களிவெறி இறங்கியிருந்தது. அந்த வீரன் அவர்களை அணுகி, கைகூப்பி, மகிழ்ச்சியுடன் அங்கதனிடம் இந்த இனிய சொல்லைச் சொன்னான் — சாந்தமானவனே, இந்தக் காவலர்களால் அறியாமையாலும் சினத்தாலும் நீங்கள் தடுக்கப்பட்டதற்காகச் சினங்கொள்ள வேண்டாம். பெருவலிமையுடையவனே, நீங்கள் தொலைவிலிருந்து களைத்து வந்திருக்கிறீர்கள்; உங்களுடைய சொந்தத் தேனை உண்ணுங்கள்; நீ இளவரசன், இந்த வனத்தின் உரிமையாளனும் ஆவாய். ததிமுகனின் மாற்றம் கவனிக்கத்தக்கது — முன்பு தண்டனையை விரும்பிச் சென்றவன் இன்று கைகூப்பி மன்னிப்புக் கேட்கிறான். இது அரசனின் ஆணையின் பயன், ததிமுகனின் பணிவின் பயனும் ஆகும். அவன் அங்கதனைச் ‘சாந்தமானவனே’, ‘பெருவலிமையுடையவனே’, ‘இளவரசனே’ என்று விளிக்கிறான் — இதனால் அவனுடைய அதிகாரத்தை ஏற்கிறான்; வனத்தையும் ‘உங்களுடைய சொந்தம்’ என்கிறான். வானரர்களின் களிவெறி தணிந்ததும் சுட்டப்படுகிறது — களிவெறி இறங்கிவிட்டது; ஆகவே அவர்கள் இனி விவேகத்துடன் நடந்துகொள்வார்கள். ‘தேன்நீரைச் சிறுநீராகக் கழித்துக்கொண்டிருந்தனர்’ என்ற வருணனை இயல்பானது — அளவுகடந்து குடித்ததன் விளைவு. ததிமுகனின் செல்கையும் முன்புபோலவே விரைவானது, அரசனின் ஆணையை விரைவில் நிறைவேற்றுவதற்காக. இந்தப் பகுதியின் ஏழாம் சுலோகம் ‘களைத்துத் தொலைவிலிருந்து வந்திருக்கிறீர்கள்…’ என்ற முன்பாதியோடு வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ததிமுகன் ‘அறியாமையால்’, ‘சினத்தால்’ என்ற இரண்டு காரணங்களைச் சொல்கிறான் — காவலர்கள் வானரர்களின் பணிவெற்றியை அறியவில்லை, ஆகவே சினமுற்றனர். இவ்வாறு அவன் தன் பணியாளர்களையும் காக்கிறான், குற்றத்தையும் இலகுவாக்குகிறான். சுக்ரீவனின் ஆணையால் இப்போது வனம் அங்கதனுடையதே என்று அவன் ஏற்கிறான்.

மடமையால் நான் முன்பு கொண்ட சினத்தை நீ பொறுத்தருள வேண்டும். வானரர்களில் சிறந்தவனே, முன்பு உன் தந்தை வாலி வானரக் கூட்டங்களின் தலைவனாக இருந்ததுபோல நீயும், சுக்ரீவனும் — வேறு எவனும் எங்களுக்குத் தலைவன் அல்லன். குற்றமற்றவனே, நான் சென்று உன் சிற்றப்பன் சுக்ரீவனிடம் இந்தக் காட்டுவாசிகள் அனைவரும் இங்கே வந்திருப்பதைத் தெரிவித்தேன். நீங்கள் வந்ததைக் கேட்டு அவன் இந்தக் காட்டுவாசிகளோடு சேர்ந்து மகிழ்ந்தான்; வனம் தாக்கப்பட்டதைக் கேட்டும் சினங்கொள்ளவில்லை. உன் சிற்றப்பனும் வானரர்களின் தலைவனுமான சுக்ரீவன் மகிழ்ந்து, ‘அவர்கள் அனைவரையும் விரைவில் அனுப்பு’ என்று என்னிடம் சொன்னான். ததிமுகன் இங்கே வாலியையும் சுக்ரீவனையும் சமமாகக் காண்கிறான் — இருவரும் அவனுடைய தலைவர்கள், அங்கதன் அவர்களுடைய வாரிசு. இதனால் வானர அரசில் அங்கதனின் இடம் தெளிவாகிறது. தான் முன்பு கொண்ட சினத்தை ‘மடமையால்’ என்கிறான், அங்கதனின் குற்றம் என்று அன்று. சுக்ரீவனின் செய்தி மூவகையானது — மகிழ்ச்சி, சினமின்மை, விரைந்து வருமாறு ஆணை. ‘நான் சென்று தெரிவித்தேன்’ என்ற சொல்லால் ததிமுகன் தான் முறையிட்டதையும் ஒப்புக்கொள்கிறான், மறைக்கவில்லை. இதுவே வாய்மையுடைய பணியாளனின் குணம். ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, வேறு எவனும் அல்லன்’ என்ற வாக்கியத்தால் அவன் தன் பற்றுறுதியை அறிவிக்கிறான் — அரச வம்சத்தைத் தவிர வேறு எவனும் அவனுக்குத் தலைவன் அல்லன்.

ததிமுகனின் இந்த இனிய சொல்லைக் கேட்டு, பேச்சில் வல்லவனும் வானரர்களில் சிறந்தவனுமான அங்கதன் அவர்களிடம் சொன்னான் — வானரக் கூட்டத் தலைவர்களே, இந்தச் செய்தி ராமனால் கேட்கப்பட்டுவிட்டது என்று ஐயுறுகிறேன்; இவன் மகிழ்ச்சியுடன் சொல்வதால், அந்தக் காரணத்தால் அதை அறிகிறேன். பகைவரை வாட்டுபவர்களே, பணி முடிந்தபின் இங்கே தங்கியிருப்பது நமக்குத் தகாது. வீரமுடைய காட்டுவாசிகள் விருப்பம்போலத் தேனைக் குடித்தாயிற்று; இனி எஞ்சியது என்ன? வானரன் சுக்ரீவன் இருக்கும் இடத்துக்குச் செல்வதே. சிறந்த வானரர்களே, நீங்கள் ஒன்றுகூடி என்னிடம் எப்படிச் சொல்வீர்களோ, அப்படியே செய்ய வேண்டியதை நான் செய்வேன்; நான் உங்களுக்குக் கட்டுப்பட்டவன். நான் இளவரசனாக இருந்தாலும், உங்களுக்கு ஆணையிட நான் உரிமையுடையவன் அல்லன்; நீங்கள் பணியை நிறைவேற்றியவர்கள்; உங்களை வலுக்கட்டாயமாக அடக்குவது முறையன்று. இவ்வாறு பேசிய அங்கதனின் சிறந்த சொல்லைக் கேட்டு, மகிழ்ந்த மனத்துடைய காட்டுவாசிகள் இந்த வார்த்தையைச் சொன்னார்கள் — அரசே, வானரர்களில் சிறந்தவனே, தலைவனாக இருந்துகொண்டு யார்தான் இப்படிப் பேசுவார்? செல்வச்செருக்கால் மயங்கிய எவனும் ‘நானே’ என்றுதான் கருதுவான். இந்தச் சொல் உனக்கே மிகவும் தகுந்தது, வேறு எவனுக்கும் அன்று; உன் பணிவு வருங்கால நலனுக்கு நீ தகுதியுடையவன் என்பதை அறிவிக்கிறது. வானர வீரர்களின் அழிவற்ற தலைவனான சுக்ரீவன் இருக்கும் இடத்துக்குச் செல்ல நாங்களும் அனைவரும் ஆயத்தமாக வந்திருக்கிறோம். வானரர்களில் சிறந்தவனே, நீ சொல்லாமல் வானரர்களால் எங்கும் ஓர் அடிகூட எடுத்து வைக்க முடியாது — இதை உனக்கு உண்மையாகச் சொல்கிறோம். அங்கதனின் பணிவு இங்கே உச்சமாக உள்ளது — களிவெறி தணிந்தபின் அவன் தன் குற்றத்தை உணர்ந்து அதிகாரத்தைக் கைவிடுகிறான். வானரர்களும் அவனுடைய பணிவால் அவனுடைய வருங்கால அரசுரிமையை ஏற்கிறார்கள். ‘சன்னதி’ என்ற சொல் பணிவைக் குறிக்கிறது; அதுவே வருங்கால நலனின் அடையாளம் என்று அவர்கள் கருதுகிறார்கள். ஒருவரையொருவர் மதிக்கும் இந்தக் காட்சி முந்தைய இரு சர்க்கங்களின் சச்சரவுக்கு நேர் எதிரானது. இங்கே பதினான்காம் சுலோகத்தின் முன்பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. அங்கதனின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் — முதலில் ஐயம் ‘ராமனால் கேட்கப்பட்டது’, பிறகு முடிவு ‘இங்கே தங்கியிருப்பது தகாது’, இறுதியில் பணிவு ‘நான் உங்களுக்குக் கட்டுப்பட்டவன்’. அவன் ததிமுகனின் முகத்தில் தெரியும் மகிழ்ச்சியிலிருந்தே ஊகிக்கிறான் — சுக்ரீவன் வானரர்களின் களிவெறியிலிருந்து ஊகித்ததுபோல. ஊகத்தின் இந்த ஒத்த வகை இரண்டு இடங்களிலும் தெரிகிறது. அங்கதன் வானரர்களைப் ‘பணியை நிறைவேற்றியவர்கள்’ என்று மதிக்கிறான் — அவர்களும் அவனுடைய துணைவர்கள், வெறும் பணியாளர்கள் அல்லர். முன்பு உண்ணாநோன்பிருந்தபோது அங்கதன் அரசைப் பற்றிய அச்சத்தால் துயருற்றிருந்தான்; இன்று வானரர்களின் அன்பைப் பெற்றுக் கவலையற்றிருக்கிறான். ‘இதை உனக்கு உண்மையாகச் சொல்கிறோம்’ என்ற வானரர்களின் சொல் அவர்களுடைய பற்றுறுதிக்குச் சான்று. வானரர்களின் விடை அவர்களுடைய தன்னிச்சையான முடிவைக் காட்டவில்லை; அங்கதனின் ஆணையை எதிர்பார்ப்பதையே காட்டுகிறது.

அவர்கள் இவ்வாறு பேசியபோது அங்கதன் ‘நன்று, செல்வோம்’ என்று மறுமொழி கூறினான்; இவ்வாறு சொல்லிப் பெருவலிமையுடையவர்கள் வானில் எழும்பினர். எழும்பிய அங்கதனைத் தொடர்ந்து அந்த வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரும், இயந்திரத்தால் வீசப்பட்ட கற்களைப்போல, வானத்தை இடைவெளியற்றதாக்கி எழும்பினர். அங்கதனையும் வானரன் அனுமனையும் முன்னிறுத்தி, வேகமுடைய அந்த வானரர்கள் திடீரென வானில் எழும்பி, காற்றால் தள்ளப்படும் மேகங்களைப்போலப் பெருமுழக்கம் செய்தவாறு சென்றனர். அங்கதன் அருகில் வந்தபோது, வானரர்களின் தலைவனான சுக்ரீவன் சோகத்தால் வாடிய, தாமரைக் கண்ணுடைய ராமனிடம் சொன்னான் — ஆறுதல் கொள், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; தேவி காணப்பட்டாள், ஐயமில்லை. ‘இயந்திரத்தால் வீசப்பட்ட கற்கள்’ என்ற உவமை — கவணால் வீசப்பட்ட கற்கள் போல என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது — வானரர்களின் வேகத்தையும் திசையின் உறுதியையும் சுட்டுகிறது. மேகங்களின் உவமை அவர்களுடைய முழக்கத்தை வருணிக்கிறது. இங்கே ‘அங்கதன் அருகில் வந்தபோது’ என்ற வாக்கியம் நெருங்கி வருவதைக் குறிக்கிறது, நேரடியாக வந்துசேர்ந்ததை அன்று — அவர்கள் இன்னும் வானிலேயே உள்ளனர். அவர்கள் வருவதற்கு முன்பே சுக்ரீவன் ராமனுக்கு ஆறுதல் கூறுகிறான், ஏனெனில் தன் ஊகத்தில் அவன் உறுதியாக இருக்கிறான். ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற ஆசியும் ராமனின் துயரத்தின் முடிவைச் சுட்டுகிறது. கவி சர்க்கத்தின் நடுவில் காட்சியை மதுவனத்திலிருந்து கிஷ்கிந்தைக்கு மாற்றுகிறார் — வானரர்கள் வானில், சுக்ரீவனும் ராமனும் தரையில் காத்திருக்கின்றனர். இந்த அமைப்பு நாடகத்தன்மை வாய்ந்தது. ‘தேவி காணப்பட்டாள், ஐயமில்லை’ என்ற சுக்ரீவனின் சொல் சுருக்கமானது, ஆனால் உறுதியானது.

காலவரம்பைக் கடந்தவர்களாக அவர்களால் இங்கே வர முடியாது; அழகிய தோற்றமுடையவனே, அங்கதனின் மகிழ்ச்சியாலும் இதை அறிகிறேன். பணி கெட்டுப்போயிருந்தால், தாவுவோரில் சிறந்தவனும் பெருந்தோளுடையவனுமான இளவரசன் அங்கதன் என்னிடம் வரமாட்டான். பணியை நிறைவேற்றாதவர்களுக்கும் இத்தகைய தொடக்கம் இருக்கலாம் என்றாலும், அப்போது அவன் வாடிய முகத்துடனும் குழம்பிக் கலங்கிய மனத்துடனும் இருப்பான். முன்னோர்களால் காக்கப்பட்ட, தந்தை-பாட்டன் வழி வந்த என் மதுவனத்தை ஜனகன் மகளைக் காணாமல் அவன் அழிக்கமாட்டான். நல்ல விரதமுடைய ராமா, கௌசல்யை நல்ல மகனைப் பெற்றவள்; ஆறுதல் கொள்; தேவி காணப்பட்டாள், ஐயமில்லை — வேறு யாராலும் அன்று, அனுமனாலேயே. இந்தப் பணியை நிறைவேற்றுவதில் அனுமனைத் தவிர வேறு காரணம் இல்லை; அறிவில் சிறந்தவனே, அனுமனிடம் இங்கே வெற்றியும் அறிவும், முயற்சியும் வீரமும் கல்வியும் நிலைகொண்டுள்ளன. ஜாம்பவான் தலைவனாகவும், வானரர்தலைவனாக அங்கதனும், பணியை நடத்துபவனாக அனுமனும் உள்ள இடத்தில், முடிவு வேறுவிதமாக இருக்காது. அளவற்ற வீரமுடையவனே, இப்போது கவலையில் ஆழ்ந்திருக்காதே. செருக்கால் தலைநிமிர்ந்த காட்டுவாசிகள் ஒன்றுகூடியிருக்கும்போது, பணியை நிறைவேற்றாதவர்களுக்கு இத்தகைய தொடக்கம் இருக்காது; வனம் அழிக்கப்பட்டதாலும் தேன் உண்ணப்பட்டதாலும் இதை அறிகிறேன். பிறகு அவன் வானில் அருகே கிலுகிலு ஒலியைக் கேட்டான் — அனுமனின் செயலால் செருக்கேறி, கிஷ்கிந்தையை நெருங்கி, முழங்கிக்கொண்டிருந்த காட்டுவாசிகளின் ஒலி, வெற்றியை அறிவிப்பதுபோல. இங்கே சுக்ரீவன் முந்தைய சர்க்கத்தின் தர்க்கத்தை ராமனிடம் நேரடியாக மீண்டும் சொல்கிறான் — அங்கே லக்ஷ்மணனிடம், இங்கே ராமனிடம். ‘கௌசல்யை நல்ல மகனைப் பெற்றவள்’ என்ற சொல் ராமனின் தாயைப் புகழ்கிறது — இத்தகைய மகனைப் பெற்றவள் அவள். ‘காலவரம்பைக் கடந்தவர்களாக’ என்ற சொல்லால், கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் சுக்ரீவன் வானரர்களுக்கு விதித்த ஒரு மாதக் காலவரம்பு நினைவுகூரப்படுகிறது. பணியின்றிக் காலவரம்பைக் கடந்து வந்தவர்கள் தண்டிக்கப்படுவார்கள் என்பது அவர்களுக்குத் தெரியும்; ஆகவே அவர்கள் வருவதே வெற்றிக்குச் சான்று. கிலுகிலு ஒலி வானரர்களின் மகிழ்ச்சி முழக்கம் — சொல்லுக்கு முன்பே அது செய்தியை அறிவிக்கிறது. அச்சுப் பதிப்பில் இந்தப் பகுதியில் மூன்று அரைச்சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — 28 பின்பாதி ‘அங்கதனின் மகிழ்ச்சியாலும்…’, 36 முன்பாதி ‘செருக்கால் தலைநிமிர்ந்த…’, 37 முன்பாதி ‘வனம் அழிக்கப்பட்டதால் அறிகிறேன்…’; அவை சுக்ரீவனின் தர்க்கத்தை உறுதிப்படுத்துகின்றன. சுக்ரீவன் நான்கு அடையாளங்களைக் கணக்கிடுகிறான் — காலவரம்பைக் கடந்தது, அங்கதனின் மகிழ்ச்சி, மதுவனத்தின் அழிவு, வானரர்களின் செருக்கு. ஒவ்வோர் அடையாளமும் தனியாகவே போதுமானது; அனைத்தும் சேர்ந்து உறுதியைத் தோற்றுவிக்கின்றன. ‘குழம்பிக் கலங்கிய மனத்துடன்’ என்ற சொல்லால் தோல்வியுற்ற தூதனின் நிலை சித்திரிக்கப்படுகிறது — அங்கதன் அத்தகையவன் அல்லன். இங்கே ராமன் மௌனமாக இருக்கிறான், கேட்கிறான் மட்டுமே — அவனுடைய கவலை சுக்ரீவனின் சொற்களாலேயே தணிகிறது. ‘அளவற்ற வீரமுடையவனே’ என்ற விளி ராமனின் வீரத்தை நினைவூட்டுகிறது — சீதை கண்டுபிடிக்கப்பட்டதால் இப்போது அவனுடைய வீரத்துக்கு வாய்ப்பு வந்துள்ளது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்த இடத்தில் ‘வானரத்தலைவன் காணாமல் என் மதுவனத்தை அழிக்கமாட்டான்’ என்ற பாடம் உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘ஜனகன் மகளைக் காணாமல்’ என்று உள்ளது — பொருள் ஒன்றே. ‘நததாம்’ (முழங்கும்) என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நர்ததாம்’ (கர்ஜிக்கும்). சுக்ரீவனின் இந்தப் பேச்சே ராமனுக்கு அவன் நேரடியாகக் கூறும் முதல் ஆறுதல்; முந்தைய சர்க்கத்திலோ அவன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்.

பிறகு வானரர்களின் அந்த முழக்கத்தைக் கேட்டு, வானரர்களில் சிறந்த சுக்ரீவன் தன் வாலை நீளமாக நீட்டி வளைத்து உயர்த்தியவனாக மகிழ்ந்த மனமுடையவனானான். ராமனைக் காணும் ஆவலுடைய அந்த வானரர்களும் அங்கதனையும் வானரன் அனுமனையும் முன்னிறுத்தி வந்துசேர்ந்தனர். அங்கதன் முதலிய அந்த வீரர்கள் மிக மகிழ்ந்து, களிப்புடன் வானரவேந்தனுக்கும் ராகவனுக்கும் அருகே இறங்கினர். பெருந்தோளுடைய அனுமனும் தலைவணங்கி, ‘தேவி கட்டுப்பாட்டோடும் தீங்கின்றியும் இருக்கிறாள்’ என்று ராகவனுக்குத் தெரிவித்தான். ‘தேவி காணப்பட்டாள்’ என்ற அமுதம் போன்ற சொல்லை அனுமனின் வாயிலிருந்து கேட்டு, ராமன் லக்ஷ்மணனோடு மகிழ்ச்சியடைந்தான். வாயுமைந்தனிடம் உறுதியான நம்பிக்கை கொண்டிருந்த சுக்ரீவனை, மகிழ்ந்த லக்ஷ்மணன் பெருமதிப்போடு அன்புடன் நோக்கினான். பகைவீரர்களைக் கொல்லும் ராகவனும் பெரும் அன்போடு, மிகுந்த மதிப்போடு அனுமனை நோக்கினான். அனுமனின் அறிவிப்பின் முதல் சொல் — ‘கட்டுப்பாட்டோடும் தீங்கின்றியும்’ — சீதையின் கற்பையும் உடல்நலத்தையும் ஒருசேரச் சொல்கிறது; இதுவே ராமனின் முதல் கேள்வியாக இருந்திருக்கும். அவன் முதலில் வணங்குகிறான், பிறகு பேசுகிறான் — இதுவே தூதனின் பணிவு. சுக்ரீவன் வாலை உயர்த்துவது வானர இயல்பின் மகிழ்ச்சி அடையாளம், அரசனுக்கும் அதுவே. லக்ஷ்மணன் சுக்ரீவனைப் பெருமதிப்போடு நோக்குகிறான், ஏனெனில் அவனுடைய ஊகம் உண்மையாயிற்று; ராமன் அனுமனை நோக்குகிறான், ஏனெனில் பணியை நிறைவேற்றியவன் அவனே. இவ்வாறு ஒவ்வொருவருக்கும் உரிய மதிப்பைக் கவி பகிர்ந்தளிக்கிறார். இந்தச் சர்க்கத்தில் நாற்பத்துமூன்றாம் சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது — ராமனின் மகிழ்ச்சியின் நேரடி வருணனை. ‘நீளமாக நீட்டி வளைத்து உயர்த்திய வாலுடையவன்’ என்ற வருணனையை, ‘தன் வாலை நீளமாகவும் உயரமாகவும் ஆக்கினான்’ என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது. வானரர்கள் வானிலிருந்து இறங்கி முதலில் அரசனுக்கும் ராமனுக்கும் அருகே இறங்குகிறார்கள் — இதுவே தூதர்களின் தர்மம். இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராமன் பார்க்கிறான் மட்டுமே, பேசவில்லை; அவனுடைய கேள்விகள் அடுத்த சர்க்கத்தில் தொடங்கும். நாற்பதாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியோடு எழுத்துக்கு எழுத்து ஒத்துள்ளது. லக்ஷ்மணனின் அன்பு சுக்ரீவனிடம், ராமனின் மதிப்பு அனுமனிடம் — இவ்வாறு சர்க்கம் இருவருடைய நன்றியுணர்வோடு நிறைவடைகிறது.

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಪಿ ದಧಿಮುಖನು ರಾಘವನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಶೂರ ವಾನರರೊಡನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆತುರದಿಂದ ಹೋದನು; ಆಕಾಶದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕಿಳಿದು ಆ ವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಮಧುವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಅವನು, ಮದವಿಳಿದ, ಉದ್ಧಟತನ ಬಿಟ್ಟ, ಮಧುರಸವನ್ನು ಮೂತ್ರವಾಗಿ ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು — ಅಂದರೆ ಅವರ ಮದವು ಇಳಿದಿತ್ತು. ಆ ವೀರನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಈ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ರಕ್ಷಕರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೂ ನಿಮ್ಮನ್ನು ತಡೆದುದಕ್ಕೆ ರೋಷಪಡಬೇಡ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ, ನೀವು ದಣಿದು ದೂರದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ; ನಿಮ್ಮದೇ ಆದ ಮಧುವನ್ನು ಸವಿಯಿರಿ; ನೀನು ಯುವರಾಜ, ಈ ವನಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನೂ ಹೌದು. ದಧಿಮುಖನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದೆ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಹೋದವನು ಇಂದು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯ ಫಲ, ದಧಿಮುಖನ ವಿನಯದ್ದೂ ಹೌದು. ಅವನು ಅಂಗದನನ್ನು ‘ಸೌಮ್ಯ’, ‘ಮಹಾಬಲ’, ‘ಯುವರಾಜ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ವನವನ್ನು ‘ಸ್ವಕಮ್’ (ನಿಮ್ಮದೇ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಮದವಿಳಿದುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮದ ಇಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಈಗ ವಿವೇಕದಿಂದ ವರ್ತಿಸುವರು. ‘ಮೇಹಮಾನಾನ್ ಮಧೂದಕಮ್’ (ಮಧುರಸವನ್ನು ಮೂತ್ರವಾಗಿ ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವರನ್ನು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಅತಿಪಾನದ ಪರಿಣಾಮ. ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಾಲಿಸಲು ದಧಿಮುಖನ ಗತಿಯೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ತ್ವರಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಶ್ರಾಂತೋ ದೂರಾದನುಪ್ರಾಪ್ತೋ…’ ಎಂಬ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ದಧಿಮುಖನು ‘ಅಜ್ಞಾನಾತ್’, ‘ಕ್ರೋಧಾತ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ಷಕರಿಗೆ ವಾನರರ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸೇವಕರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಹಗುರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಈಗ ವನವು ಅಂಗದನದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ನಾನು ಹಿಂದೆ ತೋರಿದ ರೋಷವನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ವಾಲಿಯು ವಾನರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಂತೆ ನೀನೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಸುಗ್ರೀವನೂ ಹಾಗೆಯೇ; ನಮಗೆ ಬೇರೆ ಒಡೆಯನಿಲ್ಲ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಾನು ಹೋಗಿ ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಈ ಎಲ್ಲ ವನಚರರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆನು. ನಿಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಈ ವನಚರರೊಡನೆ ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು; ವನವು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ‘ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸು’ ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು. ದಧಿಮುಖನು ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಅವನ ಒಡೆಯರು, ಅಂಗದನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ. ಇದರಿಂದ ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಸ್ಥಾನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಾನು ಹಿಂದೆ ತೋರಿದ ರೋಷವನ್ನು ‘ಮೌರ್ಖ್ಯಾತ್’ (ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗದನ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವು ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಅತಿಹರ್ಷ, ರೋಷವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಬೇಗನೆ ಬರಬೇಕೆಂಬ ಆಜ್ಞೆ. ‘ಆಖ್ಯಾತಂ ಹಿ ಮಯಾ ಗತ್ವಾ’ (ನಾನು ಹೋಗಿ ತಿಳಿಸಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದಧಿಮುಖನು ತಾನು ನಿವೇದಿಸಿದುದನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಸೇವಕನ ಗುಣ. ‘ನಾನ್ಯಸ್ತು ಹರಿಸತ್ತಮ’ (ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಬೇರೆ ಒಡೆಯನಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜವಂಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಭುವಿಲ್ಲ.

ದಧಿಮುಖನ ಈ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೇ, ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ರಾಮನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ. ಶತ್ರುತಾಪನರೇ, ಕಾರ್ಯವು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲಿ ತಂಗುವುದು ನಮಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವನಚರರು ಮನಬಂದಂತೆ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿದಾಯಿತು, ಇನ್ನೇನು ಉಳಿದಿದೆ? ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಉಳಿದುದು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ನನಗೆ ಏನು ಹೇಳುವಿರೋ ಹಾಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡುವೆನು; ನಾನು ನಿಮಗೆ ಅಧೀನನು. ನಾನು ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಮಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ; ನೀವು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವರು, ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಅಯುಕ್ತ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗದನ ಉತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ರಾಜನೇ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದೂ ಯಾರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುವರು? ಐಶ್ವರ್ಯಮದದಿಂದ ಮತ್ತನಾದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ‘ನಾನೇ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತು ನಿನಗೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಕ್ಕುದು, ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಅಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ನಮ್ರತೆಯು ಮುಂದಿನ ಶುಭಕ್ಕೆ ನಿನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಹರಿವೀರರ ಅವ್ಯಯನಾದ ಒಡೆಯ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಿದ್ಧರಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹೇಳದೆ ವಾನರರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಇಡಲಾರರು — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಅಂಗದನ ವಿನಯವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮವಾದುದು — ಮದವಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರೂ ಅವನ ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಸನ್ನತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ನಮ್ರತೆಯ ವಾಚಕ; ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಶುಭದ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವದ ಈ ದೃಶ್ಯವು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಕಲಹಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅಂಗದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಮೊದಲು ‘ರಾಮನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಶಂಕೆ, ಅನಂತರ ‘ಇಲ್ಲಿ ತಂಗುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ, ಕೊನೆಗೆ ‘ಭವದ್ಭಿಃ ಪರವಾನಹಮ್’ (ನಾನು ನಿಮಗೆ ಅಧೀನನು) ಎಂಬ ವಿನಯ. ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರ ಮದದಿಂದ ಊಹಿಸಿದಂತೆಯೇ ಅವನು ದಧಿಮುಖನ ಮುಖದ ಹರ್ಷದಿಂದಲೇ ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನುಮಾನದ ಈ ಸಮಾನ ಪ್ರಕಾರವು ಎರಡೂ ಕಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ವಾನರರನ್ನು ‘ಕೃತಕರ್ಮಾಣಃ’ (ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವರು) ಎಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರೂ ಅವನ ಸಹಾಯಕರು, ಕೇವಲ ಸೇವಕರಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ರಾಜ್ಯದ ಭಯದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಇಂದು ವಾನರರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಬ್ರೂಮಃ ಸತ್ಯಮಿದಂ ತು ತೇ’ (ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ) ಎಂಬ ವಾನರರ ಮಾತು ಅವರ ನಿಷ್ಠೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ವಾನರರ ಉತ್ತರವು ಅವರ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನಲ್ಲ, ಅಂಗದನ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಕಾಯುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಅಂಗದನು ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು; ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದರು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗದನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೂ, ಯಂತ್ರದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲುಗಳಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ ನೆಗೆದರು. ಅಂಗದನನ್ನೂ ವಾನರ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆ ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರು ಥಟ್ಟನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು. ಅಂಗದನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರಲು ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಕಮಲಲೋಚನ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಸಮಾಧಾನ ತಂದುಕೋ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ದೇವಿಯು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ‘ಯಂತ್ರೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ ಉಪಲಾಃ’ (ಯಂತ್ರದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲುಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕವಣೆಯಿಂದ ಬೀಸಿದ ಕಲ್ಲುಗಳಂತೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ವಾನರರ ವೇಗವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಡಗಳ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ನಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂಗದೇ ಸಮನುಪ್ರಾಪ್ತೇ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸುವುದು ಎಂದರ್ಥ, ನೇರವಾಗಿ ಬಂದು ತಲುಪಿದುದಲ್ಲ — ಅವರು ಇನ್ನೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅನುಮಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢನಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವರು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ರಾಮನ ದುಃಖದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಮಧುವನದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ರಾಮರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ನಾಟಕೀಯವಾದುದು. ‘ದೃಷ್ಟಾ ದೇವೀ ನ ಸಂಶಯಃ’ (ದೇವಿಯು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು.

ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಶುಭದರ್ಶನನೇ, ಅಂಗದನ ಅತಿಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ನಾನು ಇದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ. ಕಾರ್ಯವು ಹಾಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸದವರು ಇಂತಹ ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದರೂ, ಅವನು ದೀನಮುಖನಾಗಿ, ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟ ಕಳವಳದ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಪಿತೃಪಿತಾಮಹರ ಕಾಲದ ನನ್ನ ಮಧುವನವನ್ನು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸುವ್ರತನಾದ ರಾಮನೇ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸತ್ಪುತ್ರವತಿ; ಸಮಾಧಾನ ತಂದುಕೋ; ದೇವಿಯು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ — ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನಿಂದಲೇ. ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನೆಗೆ ಹನುಮಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣನಿಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಉದ್ಯಮ, ಶೌರ್ಯ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಜಾಂಬವಂತನು ನಾಯಕನಾಗಿ, ವಾನರೇಶ್ವರ ಅಂಗದನು ಇದ್ದು, ಹನುಮಂತನು ಅಧಿಷ್ಠಾತನಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಫಲಿತಾಂಶವು ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು. ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಈಗ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾಗಬೇಡ. ದರ್ಪದಿಂದ ಉನ್ನತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿರುವಾಗ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸದವರ ಇಂತಹ ಸಾಹಸ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ವನಭಂಗದಿಂದಲೂ ಮಧುಭಕ್ಷಣದಿಂದಲೂ ನಾನು ಇದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಕಿಲಕಿಲಾಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹೆಮ್ಮೆಗೊಂಡು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ, ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವನವಾಸಿಗಳ ಶಬ್ದ ಅದು. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ತರ್ಕವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ. ‘ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸುಪ್ರಜಾಃ’ (ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸತ್ಪುತ್ರವತಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂತಹ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದವಳು ಅವಳು. ‘ಅತೀತಸಮಯೈಃ’ (ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಬಂದವರು ದಂಡನಾರ್ಹರು ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದೇ ಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣ. ಕಿಲಕಿಲಾಶಬ್ದವು ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ — ಅದು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — 28ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಅಂಗದಸ್ಯ ಪ್ರಹರ್ಷಾಚ್ಚ…’, 36ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಯದಾ ಹಿ ದರ್ಪಿತೋದಗ್ರಾಃ…’, 37ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ವನಭಂಗೇನ ಜಾನಾಮಿ…’; ಅವು ಸುಗ್ರೀವನ ತರ್ಕವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ನಾಲ್ಕು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು (ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು) ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಧಿಯ ಅತಿಕ್ರಮಣ, ಅಂಗದನ ಅತಿಹರ್ಷ, ಮಧುವನದ ಭಂಗ, ವಾನರರ ದರ್ಪ. ಒಂದೊಂದು ಲಿಂಗವೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೇ ಸಾಕು, ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಭ್ರಾಂತವಿಪ್ಲುತಮಾನಸಃ’ (ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟ ಕಳವಳದ ಮನಸ್ಸಿನವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಫಲನಾದ ದೂತನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಂಗದನು ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೌನಿ, ಕೇವಲ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಚಿಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಪ್ರತ್ಯಮಿತವಿಕ್ರಮ’ (ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಈಗ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯ ಸುಳಿವು ದೊರೆತಿರುವಾಗ ಈಗ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ನ ಮೇ ಮಧುವನಂ ಹನ್ಯಾದದೃಷ್ಟಃ ಪ್ಲವಗೇಶ್ವರಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅದೃಷ್ಟ್ವಾ ಜನಕಾತ್ಮಜಾಮ್’ (ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ) — ಅರ್ಥ ಸಮಾನ. ‘ನದತಾಮ್’ (ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನರ್ದತಾಮ್’. ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಭಾಷಣವು ರಾಮನಿಗೆ ಮೊದಲ ನೇರ ಆಶ್ವಾಸನೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು.

ಅನಂತರ ಕಪಿಗಳ ಆ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಾಲವನ್ನು ಉದ್ದವಾಗಿ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕನಾದನು. ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರೂ ಅಂಗದನನ್ನೂ ವಾನರ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ಆ ವೀರರು ಅತಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಆನಂದಭರಿತರಾಗಿ ವಾನರರಾಜನ ಮತ್ತು ರಾಘವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇಳಿದರು. ಮಹಾಬಾಹು ಹನುಮಂತನು ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ‘ದೇವಿಯು ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಯಾವ ಹಾನಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಬಾಯಿಂದ ‘ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು’ ಎಂಬ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಪವನಾತ್ಮಜನ ಬಗ್ಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವುಳ್ಳ, ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನೋಡಿದನು. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ರಾಘವನೂ ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಹಾ ಬಹುಮಾನದಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಹನುಮಂತನ ನಿವೇದನೆಯ ಮೊದಲ ಪದವೇ — ‘ನಿಯತಾಮ್ ಅಕ್ಷತಾಮ್’ (ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳು, ಹಾನಿಯಿಲ್ಲದವಳು) — ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನೂ ದೈಹಿಕ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೂತನ ವಿನಯ. ಸುಗ್ರೀವನು ಬಾಲವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವುದು ವಾನರಸ್ವಭಾವದ ಹರ್ಷಚಿಹ್ನೆ, ರಾಜನದೂ ಸಹ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅನುಮಾನ ಸತ್ಯವಾಯಿತು; ರಾಮನು ಹನುಮಂತನನ್ನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಕಾರ್ಯದ ಸಾಧಕ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ತಕ್ಕ ಗೌರವವನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ರಾಮನ ಹರ್ಷದ ನೇರ ವರ್ಣನೆ. ‘ಆಯತಾಂಚಿತಲಾಂಗೂಲಃ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು ‘ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಎತ್ತರವಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿದನು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿದು ಮೊದಲು ರಾಜನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ — ಇದು ದೂತರ ಧರ್ಮ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುವುವು. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರೀತಿ, ಹನುಮಂತನ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಬಹುಮಾನ — ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಇಬ್ಬರ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೊಡನೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

സുഗ്രീവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഹർഷിതനായ ദധിമുഖൻ എന്ന കപി രാഘവനെയും ലക്ഷ്മണനെയും സുഗ്രീവനെയും വന്ദിച്ചു. സുഗ്രീവനെയും മഹാബലരായ രാഘവന്മാരെയും നമിച്ച് അവൻ ശൂരന്മാരായ വാനരന്മാരോടൊപ്പം ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. മുമ്പു വന്നതുപോലെതന്നെ അവൻ തിടുക്കത്തിൽ പോയി; ആകാശത്തുനിന്നു നിലത്തിറങ്ങി ആ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. മധുവനത്തിൽ കടന്ന അവൻ, മദമിറങ്ങി ശാന്തരായിക്കഴിഞ്ഞ, മധുനീർ മൂത്രമായി ഒഴിക്കുന്ന എല്ലാ വാനരയൂഥപന്മാരെയും കണ്ടു — അതായത് അവരുടെ മദം ഇറങ്ങിയിരുന്നു. ആ വീരൻ അവരുടെ അടുക്കൽ ചെന്ന് കൈകൂപ്പി, ആഹ്ലാദത്തോടെ അംഗദനോടു മൃദുവായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — സൗമ്യാ, ഈ കാവൽക്കാർ അറിവില്ലായ്മകൊണ്ടും ക്രോധംകൊണ്ടും നിങ്ങളെ തടഞ്ഞതിൽ നീരസം വിചാരിക്കരുത്. മഹാബലാ, നിങ്ങൾ ദൂരെനിന്നു ക്ഷീണിച്ചെത്തിയവരാണ്; നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം മധു ഭക്ഷിച്ചുകൊള്ളുക; നീ യുവരാജാവാണ്, ഈ വനത്തിന്റെ ഉടമയും. ദധിമുഖന്റെ മാറ്റം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — മുമ്പു ശിക്ഷ ആഗ്രഹിച്ചു പോയവൻ ഇന്നു കൈകൂപ്പി ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു. ഇതു രാജാവിന്റെ ആജ്ഞയുടെയും ദധിമുഖന്റെ വിനയത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. അവൻ അംഗദനെ ‘സൗമ്യ’, ‘മഹാബല’, ‘യുവരാജ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ഇതിലൂടെ അവന്റെ അധികാരം അംഗീകരിക്കുന്നു; വനം ‘നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം’ എന്നും പറയുന്നു. വാനരന്മാരുടെ മദമിറക്കവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — മദം ഇറങ്ങി; അതിനാൽ ഇനി അവർ വിവേകത്തോടെ പെരുമാറും. ‘മധുനീർ മൂത്രമായി ഒഴിക്കുന്നവർ’ എന്ന വർണന സ്വാഭാവികമാണ് — അമിതപാനത്തിന്റെ പരിണാമം. രാജാജ്ഞ വേഗം പാലിക്കാനായി ദധിമുഖന്റെ യാത്രയും മുമ്പത്തേതുപോലെ വേഗമുള്ളതാണ്. ഈ ഭാഗത്തെ ഏഴാം ശ്ലോകം ‘ശ്രാന്തോ ദൂരാദനുപ്രാപ്തോ…’ (ദൂരെനിന്നു ക്ഷീണിച്ചെത്തിയവൻ) എന്ന പൂർവാർധത്തോടെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ദധിമുഖൻ ‘അറിവില്ലായ്മ’, ‘ക്രോധം’ എന്നീ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ പറയുന്നു — വാനരന്മാരുടെ കാര്യസിദ്ധി കാവൽക്കാർ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല; അതിനാൽ അവർ ക്രുദ്ധരായി. ഇങ്ങനെ അവൻ തന്റെ ഭൃത്യരെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു, അപരാധം ലഘൂകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഇപ്പോൾ വനം അംഗദന്റേതുതന്നെയാണെന്ന് അവൻ അംഗീകരിക്കുന്നു.

മൗഢ്യംകൊണ്ടു മുമ്പു ഞാൻ കാണിച്ച രോഷം ഭവാൻ ക്ഷമിക്കേണ്ടതാണ്. ഹരിസത്തമാ, മുമ്പു നിന്റെ പിതാവായ ബാലി വാനരഗണങ്ങളുടെ അധിപനായിരുന്നതുപോലെ നീയും, സുഗ്രീവനും; ഞങ്ങൾക്കു മറ്റൊരു സ്വാമിയില്ല. പാപമറ്റവനേ, ഞാൻ ചെന്ന് നിന്റെ പിതൃവ്യനായ സുഗ്രീവനോട് ഈ വനചാരികളെല്ലാം ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്ന വിവരം പറഞ്ഞു. നിങ്ങളുടെ വരവിനെക്കുറിച്ചു കേട്ട് ഈ വനചാരികളോടൊപ്പം അവൻ അത്യധികം ഹർഷിച്ചു; വനം കയ്യേറപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ടിട്ടും രുഷ്ടനായില്ല. നിന്റെ പിതൃവ്യനും വാനരേശ്വരനുമായ സുഗ്രീവൻ ഹർഷിതനായി, ‘അവരെയെല്ലാം വേഗം അയയ്ക്കുക’ എന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞു. ദധിമുഖൻ ഇവിടെ ബാലിയെയും സുഗ്രീവനെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നു — ഇരുവരും അവന്റെ സ്വാമിമാരാണ്; അംഗദൻ അവരുടെ ഉത്തരാധികാരിയും. ഇതിലൂടെ വാനരരാജ്യത്തിൽ അംഗദന്റെ സ്ഥാനം വ്യക്തമാകുന്നു. മുമ്പു കാണിച്ച രോഷം ‘മൗഢ്യംകൊണ്ട്’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു; അംഗദന്റെ ദോഷമായല്ല. സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശം മൂന്നുവിധമാണ് — അത്യാഹ്ലാദം, രോഷമില്ലായ്മ, വേഗം വരാനുള്ള ആജ്ഞ. ‘ഞാൻ ചെന്നു പറഞ്ഞു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ദധിമുഖൻ താൻ വിവരമറിയിച്ച കാര്യവും സമ്മതിക്കുന്നു, മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. ഇതു സത്യവാനായ സേവകന്റെ ഗുണമാണ്. ‘ഹരിസത്തമാ, മറ്റൊരു സ്വാമിയില്ല’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ അവൻ തന്റെ നിഷ്ഠ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — രാജവംശമല്ലാതെ മറ്റാരും അവന്റെ പ്രഭുവല്ല.

ദധിമുഖന്റെ ഈ മൃദുവായ വാക്കു കേട്ട്, വാക്കിൽ നിപുണനും ഹരിശ്രേഷ്ഠനുമായ അംഗദൻ അവരോടു പറഞ്ഞു — വാനരയൂഥപന്മാരേ, ഈ വൃത്താന്തം രാമൻ കേട്ടിട്ടുണ്ടെന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു; കാരണം ഇവൻ ഹർഷത്തോടെയാണ് ഇതു പറയുന്നത്; അതുകൊണ്ടാണ് എനിക്കതു മനസ്സിലാകുന്നത്. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവരേ, കാര്യം സാധിച്ചിരിക്കെ ഇവിടെ തങ്ങുന്നതു നമുക്ക് ഉചിതമല്ല. പരാക്രമികളായ വനചാരികൾ ഇഷ്ടംപോലെ മധു കുടിച്ചുകഴിഞ്ഞു; ഇനി എന്താണു ബാക്കി? സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരൻ എവിടെയോ, അവിടേക്കു പോകുകതന്നെ. വാനരശ്രേഷ്ഠരേ, നിങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന് എന്നോട് എന്തു പറയുന്നുവോ, അതുപോലെ കർത്തവ്യം ഞാൻ ചെയ്യാം; ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു വിധേയനാണ്. ഞാൻ യുവരാജാവാണെങ്കിലും നിങ്ങളോട് ആജ്ഞാപിക്കാൻ എനിക്ക് അധികാരമില്ല; കർമം സാധിച്ചവരാണു നിങ്ങൾ; നിങ്ങളെ ബലമായി ഭരിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. ഇങ്ങനെ പറയുന്ന അംഗദന്റെ ഉത്തമമായ വാക്കു കേട്ട്, ഹർഷിതമനസ്കരായ വനവാസികൾ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — രാജാവേ, വാനരശ്രേഷ്ഠാ, പ്രഭുവായിരിക്കെ ആരാണ് ഇങ്ങനെ പറയുക? ഐശ്വര്യമദത്താൽ മത്തരായ എല്ലാവരും ‘ഞാൻ’ എന്നാണു കരുതുക. ഈ വാക്കു നിനക്കുമാത്രമേ യോജിക്കൂ, മറ്റാർക്കുമല്ല; നിന്റെ വിനയം ഭാവിയിലെ ശുഭത്തിനുള്ള നിന്റെ യോഗ്യത വിളിച്ചറിയിക്കുന്നു. വാനരവീരന്മാരുടെ അക്ഷയനായ അധിപനായ സുഗ്രീവൻ എവിടെയോ, അവിടേക്കു പോകാൻ ഞങ്ങളും ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നു. ഹരിശ്രേഷ്ഠാ, നീ പറയാതെ വാനരന്മാർക്ക് എവിടേക്കും ഒരടിപോലും വയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല — ഇതു ഞങ്ങൾ നിന്നോടു സത്യമായി പറയുന്നു. അംഗദന്റെ വിനയം ഇവിടെ പരമമാണ് — മദമിറങ്ങിയശേഷം തന്റെ ദോഷം മനസ്സിലാക്കി അവൻ അധികാരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. വാനരന്മാരും അവന്റെ വിനയത്താൽ അവന്റെ ഭാവിരാജത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘സന്നതി’ എന്ന പദം വിനയത്തെ കുറിക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണു ഭാവിശുഭത്തിന്റെ ലക്ഷണം എന്ന് അവർ കരുതുന്നു. പരസ്പരബഹുമാനത്തിന്റെ ഈ ദൃശ്യം കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ കലഹത്തിനു വിപരീതമാണ്. ഇവിടെ പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അംഗദന്റെ വാക്കിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം ‘രാമൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്’ എന്ന ശങ്ക, പിന്നെ ‘ഇവിടെ തങ്ങുന്നത് ഉചിതമല്ല’ എന്ന നിശ്ചയം, ഒടുവിൽ ‘ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു വിധേയൻ’ എന്ന വിനയം. ദധിമുഖന്റെ മുഖത്തെ ഹർഷത്തിൽനിന്നുതന്നെ അവൻ അനുമാനിക്കുന്നു — വാനരന്മാരുടെ മദത്തിൽനിന്നു സുഗ്രീവൻ അനുമാനിച്ചതുപോലെ. അനുമാനത്തിന്റെ സമാനമായ രീതി രണ്ടിടത്തും കാണാം. അംഗദൻ വാനരന്മാരെ ‘കർമം സാധിച്ചവർ’ എന്നു ബഹുമാനിക്കുന്നു — അവരും അവന്റെ സഹായികളാണ്, വെറും ഭൃത്യരല്ല. മുമ്പു പ്രായോപവേശസമയത്ത് അംഗദൻ രാജഭയത്താൽ ദുഃഖിതനായിരുന്നു; ഇന്നു വാനരന്മാരുടെ സ്നേഹം നേടി അവൻ നിശ്ചിന്തനാണ്. ‘ഇതു ഞങ്ങൾ നിന്നോടു സത്യമായി പറയുന്നു’ എന്ന വാനരന്മാരുടെ വാക്ക് അവരുടെ നിഷ്ഠയ്ക്കു തെളിവാണ്. വാനരന്മാരുടെ മറുപടി അവരുടെ സ്വതന്ത്രമായ തീരുമാനമല്ല, അംഗദന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കുള്ള കാത്തിരിപ്പാണു കാണിക്കുന്നത്.

അവർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അംഗദൻ ‘നന്ന്, നമുക്കു പോകാം’ എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു; ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹാബലർ ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. കുതിച്ചുയരുന്ന അംഗദനെ പിന്തുടർന്ന് ആ വാനരയൂഥപന്മാരെല്ലാവരും, യന്ത്രത്തിൽനിന്നു തെറിപ്പിച്ച കല്ലുകൾപോലെ, ആകാശത്തെ ഇടമില്ലാത്തതാക്കി കുതിച്ചുയർന്നു. അംഗദനെയും ഹനുമാൻ എന്ന വാനരനെയും മുന്നിൽ നിർത്തി, വേഗമേറിയ ആ വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് ആകാശത്തിലേക്കുയർന്ന്, കാറ്റിനാൽ തള്ളപ്പെടുന്ന മേഘങ്ങൾപോലെ, മഹാനാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ടു നീങ്ങി. അംഗദൻ അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ ശോകതപ്തനും താമരക്കണ്ണനുമായ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ആശ്വസിക്കുക, നിനക്കു മംഗളം; ദേവിയെ കണ്ടിരിക്കുന്നു, സംശയമില്ല. ‘യന്ത്രത്തിൽനിന്നു തെറിപ്പിച്ച കല്ലുകൾ’ എന്ന ഉപമ — കവണയിൽനിന്നു തെറിപ്പിച്ച കല്ലുകൾപോലെ എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം — വാനരന്മാരുടെ വേഗവും ദിശാനിശ്ചയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മേഘങ്ങളുടെ ഉപമ അവരുടെ നാദം വർണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘അംഗദൻ അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ’ എന്ന വാക്യത്തിൽ അടുത്തുവരുന്നതാണ്, നേരിട്ട് എത്തിച്ചേർന്നതല്ല — അവർ ഇപ്പോഴും ആകാശത്താണ്. തന്റെ അനുമാനത്തിൽ ദൃഢനായതിനാൽ, അവർ എത്തുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ സുഗ്രീവൻ രാമനെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുന്നു. ‘നിനക്കു മംഗളം’ എന്ന ആശീർവാദവും രാമന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ അവസാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സർഗമധ്യത്തിൽ കവി ദൃശ്യം മധുവനത്തിൽനിന്നു കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു മാറ്റുന്നു — വാനരന്മാർ ആകാശത്ത്, സുഗ്രീവനും രാമനും നിലത്തു കാത്തിരിക്കുന്നു. ഈ ക്രമം നാടകീയമാണ്. ‘ദേവിയെ കണ്ടിരിക്കുന്നു, സംശയമില്ല’ എന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാക്കു ചുരുക്കമെങ്കിലും നിശ്ചിതമാണ്.

നിശ്ചയിച്ച സമയം കഴിഞ്ഞവർക്ക് ഇവിടേക്കു വരാൻ കഴിയില്ല; ശുഭദർശനാ, അംഗദന്റെ അത്യാഹ്ലാദത്തിൽനിന്നും ഞാൻ ഇതറിയുന്നു. കാര്യം പരാജയപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ ചാടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹാബാഹുവുമായ യുവരാജാവ് അംഗദൻ എന്റെ അടുക്കൽ വരില്ലായിരുന്നു. കാര്യം സാധിക്കാത്തവർ ഇങ്ങനെയൊരു തുടക്കം കുറിച്ചാലും, അവൻ ദീനമുഖനും പരിഭ്രമിച്ചു കലങ്ങിയ മനസ്സുള്ളവനുമായിരിക്കും. പൂർവികർ സംരക്ഷിച്ചുപോന്ന, പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ച എന്റെ മധുവനം ജനകപുത്രിയെ കാണാതെ അവൻ നശിപ്പിക്കില്ല. സുവ്രതനായ രാമാ, കൗസല്യ നല്ല സന്താനമുള്ളവളാണ്; ആശ്വസിക്കുക; ദേവിയെ കണ്ടിരിക്കുന്നു, സംശയമില്ല; മറ്റാരുമല്ല, ഹനുമാൻതന്നെ. ഈ കർമം സാധിക്കാൻ ഹനുമാനല്ലാതെ മറ്റൊരു കാരണമില്ല; ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, സിദ്ധിയും ബുദ്ധിയും ഉദ്യമവും ശൗര്യവും ശാസ്ത്രജ്ഞാനവും ഹനുമാനിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. ജാംബവാൻ നേതാവും വാനരേശ്വരനായ അംഗദനും ഹനുമാൻ അധിഷ്ഠാതാവുമായിരിക്കുന്നിടത്തു ഫലം മറിച്ചാവില്ല. അമിതപരാക്രമിയേ, ഇപ്പോൾ ചിന്താകുലനാകരുത്. ദർപ്പംകൊണ്ടു തലയുയർത്തിയ വനവാസികൾ ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുമ്പോൾ — കാര്യം സാധിക്കാത്തവരുടെ തുടക്കം ഇങ്ങനെയാവില്ല; വനഭംഗത്താലും മധുഭക്ഷണത്താലും ഞാൻ ഇതറിയുന്നു. അപ്പോൾ അവൻ ആകാശത്ത് അടുത്തെത്തിയ കിലുകിലാരവം കേട്ടു — ഹനുമാന്റെ കർമത്തിൽ അഭിമാനംകൊണ്ട്, കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് അടുത്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന, ഗർജിക്കുന്ന വനവാസികളുടേത്, കാര്യസിദ്ധി വിളിച്ചുപറയുന്നതുപോലെ. ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ യുക്തി രാമനോടു നേരിട്ടു വീണ്ടും പറയുന്നു — അവിടെ ലക്ഷ്മണനോട്, ഇവിടെ രാമനോട്. ‘കൗസല്യ നല്ല സന്താനമുള്ളവൾ’ എന്ന വാക്കു രാമന്റെ മാതാവിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെയൊരു പുത്രനുള്ളവൾ. ‘നിശ്ചയിച്ച സമയം കഴിഞ്ഞവർ’ എന്ന പദംകൊണ്ട്, കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാർക്കു നൽകിയ ഒരു മാസത്തെ കാലാവധി ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. കാര്യം സാധിക്കാതെ കാലാവധി ലംഘിച്ചു വന്നവർ ശിക്ഷാർഹരാണെന്ന് അവർക്കറിയാമായിരുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ വരവുതന്നെ സിദ്ധിക്കു തെളിവാണ്. കിലുകിലാരവം വാനരന്മാരുടെ ഹർഷനാദമാണ് — വാക്കിനു മുമ്പുതന്നെ അതു വാർത്ത അറിയിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ ഈ ഭാഗത്തു മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — 28-ന്റെ ഉത്തരാർധം ‘അംഗദസ്യ പ്രഹർഷാച്ച…’ (അംഗദന്റെ അത്യാഹ്ലാദത്തിൽനിന്നും…), 36-ന്റെ പൂർവാർധം ‘യദാ ഹി ദർപിതോദഗ്രാഃ…’ (ദർപ്പംകൊണ്ടു തലയുയർത്തിയവർ…), 37-ന്റെ പൂർവാർധം ‘വനഭംഗേന ജാനാമി…’ (വനഭംഗത്താൽ ഞാനറിയുന്നു…); അവ സുഗ്രീവന്റെ യുക്തിയെ ദൃഢമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ നാലു ലക്ഷണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — കാലാവധിലംഘനം, അംഗദന്റെ അത്യാഹ്ലാദം, മധുവനഭംഗം, വാനരന്മാരുടെ ദർപ്പം. ഓരോ ലക്ഷണവും വെവ്വേറെയായാലും മതി; എല്ലാം ചേരുമ്പോൾ നിശ്ചയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘പരിഭ്രമിച്ചു കലങ്ങിയ മനസ്സുള്ളവൻ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പരാജയപ്പെട്ട ദൂതന്റെ അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — അംഗദൻ അങ്ങനെയല്ല. രാമൻ ഇവിടെ മൗനിയാണ്, കേൾക്കുകമാത്രം ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ ചിന്ത സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളാൽത്തന്നെ ശമിക്കുന്നു. ‘അമിതപരാക്രമിയേ’ എന്ന സംബോധന രാമന്റെ പരാക്രമത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ കണ്ടെത്തിയതോടെ ഇനി അവന്റെ പരാക്രമത്തിനുള്ള അവസരമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ സ്ഥാനത്ത് ‘ന മേ മധുവനം ഹന്യാദദൃഷ്ടഃ പ്ലവഗേശ്വരഃ’ (കാര്യം കാണാതെ വാനരേശ്വരൻ എന്റെ മധുവനം നശിപ്പിക്കില്ല) എന്നാണു പാഠം; അച്ചടിയിലാകട്ടെ ‘അദൃഷ്ട്വാ ജനകാത്മജാം’ (ജനകപുത്രിയെ കാണാതെ) എന്നും — അർഥം ഒന്നുതന്നെ. ‘നദതാം’ (ഗർജിക്കുന്ന) എന്നത് അച്ചടിയിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നർദതാം’. രാമനോടുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ആദ്യത്തെ നേരിട്ടുള്ള ആശ്വാസവചനമാണ് ഈ പ്രസംഗം; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അവൻ ലക്ഷ്മണനോടാണു പറഞ്ഞത്.

പിന്നെ കപികളുടെ ആ നാദം കേട്ട് കപിസത്തമനായ സുഗ്രീവൻ വാൽ നീട്ടി ഉയർത്തി, ഹർഷിതമനസ്കനായി. രാമനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ വാനരന്മാരും അംഗദനെയും ഹനുമാൻ എന്ന വാനരനെയും മുന്നിൽ നിർത്തി വന്നെത്തി. അംഗദൻ മുതലായ ആ വീരന്മാർ അത്യാഹ്ലാദത്തോടെ, ആനന്ദഭരിതരായി, വാനരരാജാവിന്റെയും രാഘവന്റെയും അടുക്കൽ വന്നിറങ്ങി. മഹാബാഹുവായ ഹനുമാൻ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമിച്ച്, ‘ദേവി നിയമനിഷ്ഠയോടെയും പോറലേൽക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നു’ എന്നു രാഘവനെ അറിയിച്ചു. ‘ദേവിയെ കണ്ടു’ എന്ന അമൃതുപോലുള്ള വാക്കു ഹനുമാന്റെ വായിൽനിന്നു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമൻ ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. പവനപുത്രനിൽ ഉറച്ച വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്ന, ഇപ്പോൾ പ്രീതനായ സുഗ്രീവനെ, സന്തുഷ്ടനായ ലക്ഷ്മണൻ ഏറെ ബഹുമാനത്തോടെ നോക്കി. ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന രാഘവനും പരമമായ പ്രീതിയോടെ, വലിയ ബഹുമാനത്തോടെ ഹനുമാനെ നോക്കി. ഹനുമാന്റെ അറിയിപ്പിലെ ആദ്യപദം — ‘നിയമനിഷ്ഠ, പോറലേൽക്കാത്തവൾ’ — സീതയുടെ പാതിവ്രത്യവും ശാരീരികക്ഷേമവും ഒരുമിച്ചു പറയുന്നു; ഇതുതന്നെയായിരിക്കും രാമന്റെ ആദ്യചോദ്യം. അവൻ ആദ്യം നമസ്കരിക്കുന്നു, പിന്നെ പറയുന്നു — ഇതു ദൂതന്റെ വിനയമാണ്. സുഗ്രീവൻ വാലുയർത്തുന്നതു വാനരസ്വഭാവത്തിലെ ഹർഷചിഹ്നമാണ്, രാജാവിന്റേതും. ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ബഹുമാനത്തോടെ നോക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ അനുമാനം സത്യമായി; രാമൻ ഹനുമാനെ, കാരണം കാര്യം സാധിച്ചത് അവനാണ്. ഇങ്ങനെ ഓരോരുത്തർക്കും യോഗ്യമായ ബഹുമാനം കവി പകുത്തുനൽകുന്നു. ഈ സർഗത്തിലെ നാൽപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — രാമന്റെ ഹർഷത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള വർണന. ‘വാൽ നീട്ടി ഉയർത്തി’ എന്ന വർണനയ്ക്ക്, തന്റെ വാൽ നീളത്തിലും ഉയരത്തിലും ആക്കി എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം അർഥം നൽകുന്നു. വാനരന്മാർ ആകാശത്തുനിന്നിറങ്ങി ആദ്യം രാജാവിന്റെയും രാമന്റെയും അടുക്കലാണ് ഇറങ്ങുന്നത് — ഇതു ദൂതന്മാരുടെ ധർമമാണ്. ഈ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാമൻ നോക്കുകമാത്രം ചെയ്യുന്നു, സംസാരിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആരംഭിക്കും. നാൽപ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധത്തോട് അക്ഷരംപ്രതി സമാനമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രീതി സുഗ്രീവനോട്, രാമന്റെ ബഹുമാനം ഹനുമാനോട് — ഇങ്ങനെ ഇരുവരുടെയും കൃതജ്ഞതയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.

Thus addressed by Sugrīva, the monkey Dadhimukha, delighted, saluted Rāghava, Lakṣmaṇa and Sugrīva. Having bowed to Sugrīva and to the two mighty Rāghavas, he flew up into the sky with his brave monkeys, and went back as swiftly as he had come, eager to carry out the king's order; dropping from the sky to the ground, he entered the grove. In Madhuvana he found the leaders of the monkey troops sober now and no longer unruly, passing water mixed with honey, the natural result of drinking so much. Their drunkenness had passed, and from now on they would act with judgement. The hero went up to them, joined his palms, and joyfully spoke to Aṅgada in gentle words: "Gentle prince, do not be angry that these guards, out of ignorance and anger, tried to stop you. You are weary and have come a long way; eat your own honey. You are the crown prince, mighty one, and lord of this grove." Notice how Dadhimukha had changed: he who had gone away wanting punishment now asked forgiveness with joined palms. That was the fruit of the king's command and of Dadhimukha's own humility. By calling Aṅgada gentle, mighty and crown prince he acknowledged his authority, and he now called the grove Aṅgada's own. In saying the guards acted out of ignorance and anger, not knowing the monkeys had succeeded, he both shielded his own servants and made light of the offence.

"Forgive me the anger I showed before in my folly," he said. "Just as your father Vālin was once lord of the monkey hosts, so are you, best of monkeys, and so is Sugrīva, and no one else is our master. I went, sinless one, and told your uncle Sugrīva that all these forest-dwellers had come here. When he heard that you had come with them, he was delighted, and not angry even though he heard that the grove had been ravaged. Your uncle Sugrīva, the king, lord of the monkeys, was delighted and told me: 'Send them all quickly.'" Dadhimukha saw Vālin and Sugrīva alike as his masters, and Aṅgada as heir to both, which makes Aṅgada's place in the monkey kingdom clear, and in saying no one else was their master he declared his loyalty to the royal house. He called his own earlier anger folly and did not blame Aṅgada. He also openly admitted that he had gone and reported the matter, not hiding it, as a truthful servant should. Sugrīva's message, as he gave it, had three parts: delight, no anger, and a command to come at once.

Hearing these gentle words of Dadhimukha, Aṅgada, best of monkeys and skilled in speech, said to the others: "Leaders of the monkey troops, I suspect this news has already reached Rāma. This monkey speaks out of joy, and from that I know it. So, scorchers of foes, now that our task is done, it is not right for us to stay here. You valiant forest-dwellers have drunk honey to your hearts' content; what is left but to go where the monkey Sugrīva is? Whatever all of you, bulls among monkeys, tell me together, that I shall do; I am in your hands. Though I am the crown prince, I am not the master to command you; it is not right to force you, who have accomplished your task." His words had three parts: a guess, that Rāma had heard; a decision, that they must not stay; and humility, that he was in their hands. He read the news from the joy in Dadhimukha's face, just as Sugrīva had read it from the monkeys' revelry; the same kind of inference appears on both sides. He honoured the monkeys as those who had done the work, companions and not mere servants. Aṅgada's humility here is supreme: after his drunkenness he knew his fault and laid his authority aside. When they heard these excellent words, the forest-dwellers were glad at heart and said: "King, bull among monkeys, what master would speak like this? Drunk with power, everyone thinks 'I am all.' Such words befit you and no one else; your humility shows you are fit for the good fortune to come. We too are all ready and eager to go where Sugrīva is, the undying lord of the monkey heroes. Without your command, best of monkeys, no monkey can go anywhere, not a single step; we tell you this truly." The monkeys, for their part, saw in his humility the sign of his future kingship, and their answer showed not an independent decision but their waiting on his command, a proof of their loyalty. Once, while fasting to death, Aṅgada had been anxious about the kingdom; now, with the monkeys' affection won, he was at ease. This scene of mutual respect is the opposite of the quarrel of the last two sargas.

When they had spoken, Aṅgada answered, "Very well, let us go," and with that the mighty monkeys flew up into the sky. All the leaders of the monkey troops flew up after him as he rose, filling the sky so that no space was left, like stones hurled from a sling, an image of their speed and certainty of direction. With Aṅgada and the monkey Hanumān in front, the swift monkeys leapt suddenly into the sky and went on roaring loudly like clouds driven by the wind. As Aṅgada drew near, though still in the sky, Sugrīva, lord of the monkeys, said to lotus-eyed Rāma, who was burning with grief: "Take heart, and may good fortune be yours. The queen has been found; there is no doubt of it." Here the poet shifts the scene in mid-sarga from Madhuvana to Kiṣkindhā, the monkeys in the sky, Sugrīva and Rāma waiting on the ground, a dramatic turn. Sure of his inference, Sugrīva comforted Rāma even before they arrived, and his blessing already signals the end of Rāma's grief.

"Having overstayed their appointed time," he said, "they could not have come back here if they had failed; and I know it from Aṅgada's delight, you whose sight brings good fortune. Had the task miscarried, the mighty-armed crown prince Aṅgada, best of leapers, would not come into my presence. Even if those who had failed might do some such thing, his face would be woeful and his mind distracted and confused. And he would never have destroyed my Madhuvana, inherited from my father and grandfather and guarded by my forebears, without having found Janaka's daughter. Kausalyā is blessed in her son, Rāma; take heart, you who keep your vows. The queen has been found, there is no doubt of it, and by none other than Hanumān. No one but Hanumān could have brought this about; in Hanumān, wisest of men, are success and intelligence, resolve, courage and learning. Where Jāmbavān is leader, Aṅgada lord of the monkeys and Hanumān the director, the outcome cannot be otherwise. Do not be troubled now, you of boundless valour. When the forest-dwellers have come together so proud and exultant, their conduct cannot be that of failures; I know it from the breaking of the grove and the eating of the honey." Just then he heard, close by in the sky, the kilakilā cries of the forest-dwellers, proud of Hanumān's deed, roaring as they approached Kiṣkindhā as though proclaiming their success. Sugrīva repeated to Rāma himself the reasoning he had given Lakṣmaṇa in the previous sarga; this was his first direct comfort to Rāma. He counted four signs, the overstaying of the time, Aṅgada's delight, the ruin of the grove and the monkeys' pride, each enough on its own and all together a certainty. The appointed time was the month Sugrīva had given the monkeys in the Kiṣkindhā Kāṇḍa; those who came back after it with nothing to show knew they would be punished, so their very return was proof of success. A monkey who had failed would be woeful and confused, and Aṅgada was not. "Kausalyā is blessed in her son" praises Rāma's mother, and calling him "you of boundless valour" reminded him that, with Sītā found, the time for his valour had come. Rāma here stays silent and only listens, his anxiety eased by Sugrīva's words. And the monkeys' kilakilā cries told the news before any words were spoken.

Hearing that uproar of the monkeys, Sugrīva, best of monkeys, stretched out and curled up his tail, his heart full of joy, the natural sign of gladness in a monkey, even a king. The monkeys too arrived, eager to see Rāma, with Aṅgada and the monkey Hanumān at their head, and those joyful heroes led by Aṅgada came down beside the king of the monkeys and Rāghava, landing first before the king and Rāma, as messengers should. Mighty-armed Hanumān bowed his head and told Rāghava that the queen was steadfast in her vows and unharmed. His very first words spoke of her faithfulness and her bodily safety together, the two things Rāma would most want to know, and he bowed first and spoke after, an envoy's humility. Hearing from Hanumān's lips the words, sweet as nectar, "The queen has been found," Rāma rejoiced, and Lakṣmaṇa with him. Lakṣmaṇa, full of love, looked with great respect at Sugrīva, who was glad and who had been so sure of the Wind's son, for his inference had proved true; and Rāghava, slayer of hostile heroes, filled with the highest delight, looked on Hanumān with great honour, for he was the one who had achieved the task. So the poet gives each his due honour, and the sarga ends in the gratitude of both brothers. Here Rāma only looks and does not speak; his questions begin in the next sarga.