हनूमतः यथावत् अभिभाषितं वाक्यं श्रुत्वा रामः प्रीतिसमायुक्तः उत्तरं वाक्यम् अब्रवीत्। ‘हनूमता सुमहत् कार्यं कृतम्, यत् भुवि दुर्लभम्; धरणीतले अन्यः कश्चित् मनसा अपि तत् कर्तुं न शक्नोति। गरुडं वायुं हनूमन्तं च विहाय अन्यं कञ्चित् न पश्यामि यः महोदधिं तरेत्। देवदानवयक्षगन्धर्वोरगराक्षसैः अपि अप्रधृष्यां रावणेन सुरक्षितां लङ्कां स्वबलम् आश्रित्य प्रविष्टः कः जीवन् निष्क्रमेत्? राक्षसैः सुरक्षितां तां सुदुराधर्षां पुरीं कः विशेत्?’ इति। रामस्य प्रशंसा क्रमेण वर्धते — प्रथमं समुद्रस्य लङ्घनम्, ततः लङ्काप्रवेशः, ततः जीवतः निष्क्रमणम्। एकैकम् अपि दुष्करम्, त्रयं तु एकेन एव कृतम् इति रामस्य विस्मयः। गरुडवाय्वोः उपमा हनूमतः वेगं सूचयति, यतः वायुः तस्य पिता एव। अपि च, ‘मनसापि’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् अन्ये तादृशं कर्म कल्पयितुम् अपि न शक्नुवन्ति। देवदानवादीनां षण्णां गणानां परिगणनेन लङ्कायाः दुर्गमत्वं स्फुटीकृतम् — यत्र ते सर्वे अपि असमर्थाः, तत्र एकः वानरः प्रविष्टः निष्क्रान्तः च।

यः वीर्येण बलेन च हनूमतः समः न स्यात्, सः तत्र प्रवेष्टुं न अर्हति। हनूमता सुग्रीवस्य महत् भृत्यकार्यं कृतम्, स्वबलं च विक्रमस्य सदृशं प्रकटितम्। ततः रामः भृत्यानां त्रीन् भेदान् वदति। यः भृत्यः भर्त्रा दुष्करे कर्मणि नियुक्तः सन् तत् कृत्वा तदनुरागेण अन्यत् अपि प्रियं कुर्यात्, तं पुरुषोत्तमम् आहुः। यः नियुक्तः समर्थः युक्तः च सन् अपि नृपतेः परं प्रियं कार्यं न कुर्यात्, सः मध्यमः नरः। यः तु नियुक्तः समर्थः युक्तः च सन् अपि नृपतेः कार्यं समाहितः न कुर्यात्, तं पुरुषाधमम् आहुः। हनूमता नियोगे नियुक्तेन कृत्यं कृतम्, आत्मा लघुतां न नीतः, सुग्रीवः च तोषितः। अतः सः उत्तमः भृत्यः। सीतायाः अन्वेषणम् एव तस्य नियोगः आसीत्; तेन तु लङ्कायाः दुर्गाणां परीक्षा, राक्षसानां वधः, रावणस्य दर्शनं च अपि कृतम्। अष्टमनवमयोः द्वयोः अपि उत्तरार्धे ‘भृत्यो युक्तः समर्थश्च’ इति समानं पदम्; केवलम् अन्ते ‘मध्यमं नरम्’, ‘पुरुषाधमम्’ इति भेदः। एषा त्रिविधा गणना केवलं हनूमतः स्तुतिः न, अपितु सेवाधर्मस्य उपदेशः अपि — भृत्यस्य गुणः आज्ञापालनेन न समाप्यते, स्वामिनः हितस्य अनुरागेण वर्धते। मध्यमः आज्ञामात्रं करोति, अधमः तत् अपि न; उत्तमः तु आज्ञायाः परम् अपि पश्यति।

अद्य वैदेह्याः दर्शनेन अहं, रघुवंशः, महाबलः लक्ष्मणः च धर्मतः परिरक्षिताः। इदं तु मम दीनस्य मनः भूयः प्रकर्षति, यत् इह अस्य प्रियाख्यातुः सदृशं प्रियं कर्तुं न शक्नोमि। वनवासी रामः राज्यहीनः; दातुं तस्य समीपे किमपि वस्तु नास्ति। अतः इमं कालं प्राप्य महात्मने हनूमते मया सर्वस्वभूतः परिष्वङ्गः एव दत्तः इति सः वदति। इति उक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गः रामः कृतात्मानं कृतकार्यम् उपागतं हनूमन्तं परिषस्वजे। परिष्वङ्गः एव रामस्य सर्वस्वम् — स्वामिनः आलिङ्गनात् परं भृत्यस्य किमपि पुरस्कारं नास्ति इति भावः। हनूमते प्रीतिः केवलं वचसा न, अपितु शरीरेण अपि प्रकटिता। पुरस्कारस्य अभावः रामस्य दैन्यं, परिष्वङ्गः तु तस्य हृदयस्य औदार्यं दर्शयति। ‘कृतात्मानम्’ इति विशेषणेन हनूमतः आत्मसंयमः सूच्यते — सः महत् कर्म कृत्वा अपि न गर्वितः। ‘कृतकार्यम्’ इति पदेन तस्य सफलता, ‘उपागतम्’ इति पदेन प्रत्यागमनं च उक्तम्। स्वामिनः आलिङ्गनम् एव भक्तस्य परमं फलम् इति परम्परायाम् अयं श्लोकः प्रसिद्धः।

ततः ध्यात्वा रघुसत्तमः हरीणाम् ईश्वरस्य सुग्रीवस्य उपशृण्वतः पुनः इदं वचनम् उवाच। सीतायाः परिमार्गणं तावत् सर्वथा सुकृतम्; किन्तु सागरं समासाद्य मम मनः पुनः नष्टम्। दुष्पारस्य महाम्भसः समुद्रस्य दक्षिणं पारं इह समागताः हरयः कथं नाम गमिष्यन्ति? वैदेह्या अपि मम एषः एव वृत्तान्तः गदितः — हरीणां समुद्रपारगमने किम् उत्तरम्? इति उक्त्वा शोकसम्भ्रान्तः शत्रुनिबर्हणः महाबाहुः रामः हनूमन्तं प्रति दृष्टिं निधाय ध्यानम् उपागमत्। अत्र सर्गस्य भावः परिवर्तते — प्रीतिः क्षणेन चिन्तया आवृता। सीतायाः वार्ता प्राप्ता, किन्तु सा समुद्रस्य परस्मिन् पारे। हनूमान् एकः एव तर्तुं शक्तः, सेना तु न। सीता अपि अशोकवनिकायां हनूमन्तं प्रति एतम् एव संशयम् अवदत् इति रामः स्मरति। एवं पूर्वकाण्डस्य प्रश्नः एव अस्य काण्डस्य आरम्भः भवति। सुग्रीवस्य उपशृण्वतः इति पदं सूचयति यत् रामः केवलं स्वगतं न चिन्तयति, अपितु सेनापतिं श्रावयन् समस्यां निवेदयति। अनेन अग्रिमे सर्गे सुग्रीवस्य उत्साहवचनस्य भूमिका रचिता।

హనుమంతుడు యథాతథంగా చెప్పిన మాటలను విని రాముడు ప్రీతితో నిండినవాడై ఇలా బదులు పలికాడు: ‘హనుమంతుడు భూమి మీద దుర్లభమైన చాలా గొప్ప కార్యం చేశాడు; భూతలంలో మరెవ్వరూ దానిని మనస్సులోనైనా చేయలేరు. గరుడుడు, వాయువు, హనుమంతుడు — వీరిని తప్ప ఈ మహాసముద్రాన్ని దాటగలవాడిని మరెవరినీ నేను చూడను. దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, గంధర్వులు, నాగులు, రాక్షసులు కూడా ఎదిరించలేని, రావణుడు చక్కగా కాపాడుతున్న లంకలో తన బలాన్ని నమ్ముకుని ప్రవేశించి ఎవడు ప్రాణాలతో బయటికి రాగలడు? రాక్షసులు కాపాడుతున్న, ఎంతో దుర్భేద్యమైన ఆ పురంలోకి ఎవడు ప్రవేశించగలడు?’ రాముని ప్రశంస క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట సముద్రలంఘనం, తరువాత లంకాప్రవేశం, ఆపైన ప్రాణాలతో బయటపడడం. ఒక్కొక్కటీ దుష్కరమే, కాని ఈ మూడింటినీ ఒక్కడే చేశాడని రాముని విస్మయం. గరుడునితో, వాయువుతో పోలిక హనుమంతుని వేగాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే వాయువు అతని తండ్రే. అంతేకాక ‘మనసాపి’ (మనస్సులోనైనా) అనే పదంతో, ఇతరులు అటువంటి పనిని ఊహించనైనా ఊహించలేరని కవి చూపిస్తున్నాడు. దేవతలు, దానవులు మొదలైన ఆరు గణాలను లెక్కించడంతో లంక దుర్గమత్వం స్పష్టమవుతుంది — వారందరూ అసమర్థులైన చోట ఒక్క వానరుడు ప్రవేశించాడు, బయటికి వచ్చాడు.

వీర్యంలోనూ బలంలోనూ హనుమంతునితో సమానుడు కానివాడు అక్కడ ప్రవేశించడానికి తగడు. హనుమంతుడు సుగ్రీవునికి సేవకునిగా గొప్ప కార్యం చేశాడు, తన పరాక్రమానికి తగిన బలాన్ని ప్రదర్శించాడు. తరువాత రాముడు సేవకులలో మూడు రకాలను చెబుతాడు. యజమాని ఒక దుష్కరమైన పనిలో నియమించగా, ఆ పనిని చేసి, అతని పట్ల అనురాగంతో మరొక ప్రియమైన పనిని కూడా చేసే సేవకుడిని పురుషోత్తముడు అంటారు. నియమించబడి, సమర్థుడై, తగినవాడై కూడా రాజుకు అంతకుమించిన ప్రియకార్యం చేయనివాడు మధ్యముడు. నియమించబడి, సమర్థుడై, తగినవాడై కూడా రాజు కార్యాన్ని శ్రద్ధగా చేయనివాడిని పురుషాధముడు అంటారు. హనుమంతుడు తనకు అప్పగించిన పనిని చేశాడు, తనను తాను చిన్నబుచ్చుకోలేదు, సుగ్రీవుని సంతోషపెట్టాడు. కాబట్టి అతడు ఉత్తమ సేవకుడు. సీతను వెదకడం మాత్రమే అతనికి అప్పగించిన పని; కాని అతడు లంక దుర్గాలను పరీక్షించాడు, రాక్షసులను వధించాడు, రావణుని కూడా చూశాడు. ఎనిమిదవ, తొమ్మిదవ శ్లోకాలు రెండింటి ఉత్తరార్ధంలోనూ ‘భృత్యో యుక్తః సమర్థశ్చ’ (సేవకుడు తగినవాడు, సమర్థుడు) అనే సమానమైన పదబంధం ఉంది; చివరన ‘మధ్యమం నరమ్’ (మధ్యముడైన నరుడు), ‘పురుషాధమమ్’ (అధమ పురుషుడు) అనే భేదం మాత్రమే. ఈ మూడు రకాల లెక్క కేవలం హనుమంతుని స్తుతి కాదు, సేవాధర్మానికి ఉపదేశం కూడా — సేవకుని గుణం ఆజ్ఞాపాలనతో ముగిసిపోదు, యజమాని హితం పట్ల అనురాగంతో పెరుగుతుంది. మధ్యముడు ఆజ్ఞను మాత్రమే పాటిస్తాడు, అధముడు అదీ చేయడు; ఉత్తముడు మాత్రం ఆజ్ఞకు అవతల ఉన్నదాన్ని కూడా చూస్తాడు.

‘ఈరోజు వైదేహిని చూడడం వల్ల నేను, రఘువంశం, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు ధర్మబద్ధంగా రక్షించబడ్డాము. కాని దీనుడనైన నా మనస్సును ఇది మళ్ళీ మళ్ళీ బాధిస్తోంది — ఈ ప్రియవార్త చెప్పినవానికి తగిన ప్రియాన్ని నేను ఇక్కడ చేయలేకపోతున్నాను.’ వనవాసి అయిన రాముడు రాజ్యం లేనివాడు; ఇవ్వడానికి అతని దగ్గర ఏ వస్తువూ లేదు. కాబట్టి ‘ఈ సమయం వచ్చినప్పుడు మహాత్ముడైన హనుమంతునికి నా సర్వస్వమైన ఆలింగనాన్నే ఇస్తున్నాను’ అని అతడు అంటాడు. ఇలా పలికి ప్రీతితో పులకించిన శరీరం గల రాముడు, కృతాత్ముడై, కార్యం సాధించి తిరిగివచ్చిన హనుమంతుని కౌగిలించుకున్నాడు. ఆలింగనమే రాముని సర్వస్వం — యజమాని కౌగిలి కంటే మించిన బహుమానం సేవకునికి ఏదీ లేదని భావం. హనుమంతుని పట్ల ప్రీతి మాటలతోనే కాదు, శరీరంతో కూడా ప్రకటించబడింది. బహుమానం లేకపోవడం రాముని దైన్యాన్ని చూపిస్తే, ఆలింగనం అతని హృదయ ఔదార్యాన్ని చూపిస్తుంది. ‘కృతాత్మానమ్’ (ఆత్మను సంస్కరించుకున్నవానిని) అనే విశేషణంతో హనుమంతుని ఆత్మసంయమం సూచించబడుతుంది — గొప్ప కార్యం చేసి కూడా అతడు గర్వించలేదు. ‘కృతకార్యమ్’ (కార్యం సాధించినవానిని) అనే పదంతో అతని సాఫల్యం, ‘ఉపాగతమ్’ (దగ్గరికి వచ్చినవానిని) అనే పదంతో అతని తిరుగురాక చెప్పబడ్డాయి. యజమాని ఆలింగనమే భక్తునికి పరమఫలం అనే అర్థంలో ఈ శ్లోకం సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధమైనది.

తరువాత ఆలోచించి రఘుసత్తముడు, వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు వింటుండగా, మళ్ళీ ఈ మాట అన్నాడు: ‘సీతను వెదకడం అన్నివిధాలా చక్కగా జరిగింది; కాని సముద్రాన్ని చేరుకోగానే నా మనస్సు మళ్ళీ కుంగిపోయింది. దాటడానికి కష్టమైన, మహాజలరాశి అయిన సముద్రపు దక్షిణ తీరానికి ఇక్కడ చేరిన వానరులు ఎలా వెళ్ళగలరు? వైదేహి కూడా నాకు ఈ సంగతినే చెప్పి పంపింది — వానరులు సముద్రం అవతలికి వెళ్ళడానికి ఉపాయం ఏమిటి?’ ఇలా పలికి శోకంతో కలవరపడిన, శత్రుసంహారకుడైన మహాబాహువు రాముడు హనుమంతుని వైపు చూపు నిలిపి ధ్యానంలో మునిగిపోయాడు. ఇక్కడ సర్గపు భావం మారుతుంది — ప్రీతి క్షణంలోనే చింతతో కప్పబడింది. సీత వార్త దొరికింది, కాని ఆమె సముద్రం అవతలి తీరంలో ఉంది. హనుమంతుడు ఒక్కడే దాటగలడు, సేన మాత్రం దాటలేదు. సీత కూడా అశోకవనంలో హనుమంతునితో ఇదే సందేహాన్ని వ్యక్తం చేసిందని రాముడు గుర్తుచేసుకుంటున్నాడు. ఇలా పూర్వకాండపు ప్రశ్నే ఈ కాండానికి ఆరంభమవుతుంది. ‘సుగ్రీవస్య ఉపశృణ్వతః’ (సుగ్రీవుడు వింటుండగా) అనే పదం, రాముడు కేవలం తనలో తాను ఆలోచించడం లేదని, సేనాపతికి వినిపిస్తూ సమస్యను నివేదిస్తున్నాడని సూచిస్తుంది. దీనితో తరువాతి సర్గలో సుగ్రీవుని ఉత్సాహవచనానికి భూమిక ఏర్పడుతుంది.

அனுமன் முறைப்படி எடுத்துரைத்த சொற்களைக் கேட்டு, ராமன் மகிழ்ச்சியுடன் இவ்வாறு விடையளித்தான்: ‘அனுமன் மிகப் பெரிய செயலைச் செய்திருக்கிறான்; அது இவ்வுலகில் அரிதானது. பூமியில் வேறு எவனும் மனத்தாலும் அதைச் செய்ய இயலாது. கருடனையும் வாயுவையும் அனுமனையும் தவிர, இந்தப் பெருங்கடலைக் கடக்கக்கூடிய வேறு எவனையும் நான் காணவில்லை. தேவர், தானவர், யக்ஷர், கந்தர்வர், நாகர், ராக்ஷசர் ஆகியோராலும் தாக்க முடியாததும், ராவணனால் நன்கு காக்கப்படுவதுமான இலங்கைக்குள் தன் வலிமையை மட்டுமே நம்பி நுழைந்தவன் எவன் உயிரோடு வெளியே வர முடியும்? ராக்ஷசர்களால் காக்கப்படும், அணுகவே அரிய அந்த நகருக்குள் எவன்தான் நுழைவான்?’ ராமனின் புகழ்ச்சி படிப்படியாக வளர்கிறது — முதலில் கடலைத் தாண்டியது, பிறகு இலங்கைக்குள் நுழைந்தது, பிறகு உயிரோடு வெளியே வந்தது. இவற்றில் ஒவ்வொன்றுமே அரியது; மூன்றையும் ஒருவனே செய்தான் என்பதுதான் ராமனின் வியப்பு. கருடன், வாயு என்ற உவமை அனுமனின் வேகத்தைக் குறிக்கிறது; வாயுவோ அவனுடைய தந்தையே. மேலும், ‘மனத்தாலும்’ என்ற சொல்லால், பிறர் அத்தகைய செயலைக் கற்பனை செய்யக்கூட இயலாது என்று கவி காட்டுகிறார். தேவர், தானவர் முதலிய ஆறு கூட்டங்களை எண்ணிச் சொல்வதால் இலங்கையை அணுகுவது எவ்வளவு கடினம் என்பது தெளிவாகிறது — அவர்கள் அனைவரும் இயலாமல் நிற்கும் இடத்தில், ஒரு வானரன் தனியாக நுழைந்து வெளியேயும் வந்தான்.

வீரத்திலும் வலிமையிலும் அனுமனுக்கு நிகரில்லாதவன் அங்கே நுழையத் தகுதியற்றவன். அனுமன் சுக்ரீவனுக்கு ஒரு பணியாளனின் பெரும் கடமையைச் செய்து முடித்திருக்கிறான்; தன் வீரத்துக்கு ஏற்ற வலிமையையும் வெளிப்படுத்தியிருக்கிறான். பிறகு ராமன் பணியாளர்களின் மூன்று வகைகளைக் கூறுகிறான். தலைவனால் கடினமான பணியில் அமர்த்தப்பட்டு, அதைச் செய்து முடித்து, தலைவன்மீது கொண்ட அன்பால் அதற்கு மேலும் அவனுக்கு விருப்பமானதைச் செய்பவனை உத்தமமான மனிதன் என்பர். பணியில் அமர்த்தப்பட்டு, திறமையும் தகுதியும் இருந்தும், அரசனுக்கு அதற்கு மேலான விருப்பச் செயலைச் செய்யாதவன் இடைப்பட்ட மனிதன். பணியில் அமர்த்தப்பட்டு, திறமையும் தகுதியும் இருந்தும், அரசனின் பணியைக் கருத்தூன்றிச் செய்யாதவனை மனிதர்களில் கடையவன் என்பர். அனுமன் தனக்கு இட்ட பணியைச் செய்து முடித்தான்; தன்னைத் தாழ்த்திக்கொள்ளவில்லை; சுக்ரீவனையும் மகிழ்வித்தான். ஆகவே அவன் உத்தமமான பணியாளன். சீதையைத் தேடுவது மட்டுமே அவனுக்கு இடப்பட்ட பணி; ஆனால் அவன் இலங்கையின் அரண்களை ஆராய்ந்தான், ராக்ஷசர்களைக் கொன்றான், ராவணனையும் கண்டான். எட்டாவது, ஒன்பதாவது ஆகிய இரு சுலோகங்களின் பின்பாதியிலும் ‘பணியாளன் தகுதியும் திறமையும் உடையவனாக இருந்தும்’ என்ற ஒரே சொற்றொடர் வருகிறது; இறுதியில் ‘இடைப்பட்ட மனிதன்’, ‘மனிதர்களில் கடையவன்’ என்பதில் மட்டுமே வேறுபாடு. இந்த மூவகைக் கணக்கு அனுமனைப் புகழ்வது மட்டுமன்று, பணிசெய்யும் அறத்துக்கான உபதேசமும் ஆகும் — பணியாளனின் நற்பண்பு கட்டளையை நிறைவேற்றுவதோடு முடிந்துவிடுவதில்லை; தலைவனின் நலனில் கொண்ட அன்பால் அது வளர்கிறது. இடைப்பட்டவன் கட்டளையை மட்டும் செய்கிறான்; கடையவன் அதையும் செய்வதில்லை; உத்தமனோ கட்டளைக்கு அப்பாலும் நோக்குகிறான்.

‘இன்று வைதேகியைக் கண்டதால் நானும், ரகுவம்சமும், பெருவலிமை வாய்ந்த லக்ஷ்மணனும் அறநெறிப்படி காக்கப்பட்டோம். ஆனால் இந்த நற்செய்தியைக் கொண்டுவந்தவனுக்கு ஈடான நன்மையை என்னால் செய்ய இயலவில்லையே என்ற எண்ணம் இரங்கத்தக்க என் மனத்தை மீண்டும் மீண்டும் வருத்துகிறது.’ காட்டில் வாழும் ராமன் அரசை இழந்தவன்; கொடுப்பதற்கு அவனிடம் எந்தப் பொருளும் இல்லை. ஆகவே, ‘இந்த நேரத்தில் மகாத்மாவான அனுமனுக்கு என் உடைமை அனைத்துமாகிய இந்தத் தழுவலையே நான் அளிக்கிறேன்’ என்கிறான். இவ்வாறு கூறி, அன்பால் உடல் சிலிர்த்த ராமன், தன்னடக்கம் உடையவனும் பணியை முடித்துத் திரும்பி வந்தவனுமான அனுமனை ஆரத் தழுவிக்கொண்டான். தழுவலே ராமனின் உடைமை அனைத்தும் — தலைவனின் அணைப்பைவிட மேலான பரிசு பணியாளனுக்கு எதுவுமில்லை என்பது கருத்து. அனுமன்மீது கொண்ட அன்பு சொல்லால் மட்டுமன்றி உடலாலும் வெளிப்பட்டது. பரிசு கொடுக்க இயலாமை ராமனின் வறுமையைக் காட்டுகிறது; தழுவலோ அவனுடைய உள்ளத்தின் பெருந்தன்மையைக் காட்டுகிறது. ‘க்ருதாத்மா’ (தன்னடக்கம் உடையவன்) என்ற அடைமொழியால் அனுமனின் தன்னடக்கம் குறிக்கப்படுகிறது — பெரும் செயலைச் செய்தபின்னும் அவன் கர்வம் கொள்ளவில்லை. ‘க்ருதகார்யன்’ (பணியை முடித்தவன்) என்ற சொல்லால் அவனுடைய வெற்றியும், ‘உபாகதன்’ (அருகில் வந்தவன்) என்ற சொல்லால் அவன் திரும்பி வந்ததும் சொல்லப்படுகின்றன. தலைவனின் அணைப்பே பக்தனுக்குக் கிடைக்கும் உயர்ந்த பயன் என்ற பொருளில் இந்தச் சுலோகம் மரபில் புகழ்பெற்றது.

பிறகு ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனான ராமன் சிந்தித்து, வானரர்களின் தலைவனான சுக்ரீவன் கேட்டுக்கொண்டிருக்கும்போதே மீண்டும் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘சீதையைத் தேடும் பணி எல்லா வகையிலும் நன்றாக நிறைவேறிவிட்டது; ஆனால் கடலை நினைக்கும்போது என் மனம் மீண்டும் தளர்ந்துவிடுகிறது. கடக்க அரிய, பெருநீர் கொண்ட இந்தக் கடலின் தென்கரைக்கு, இங்கே கூடியிருக்கும் வானரர்கள் எப்படித்தான் செல்வார்கள்? வைதேகியும் இதே செய்தியைத்தான் என்னிடம் சொல்லியனுப்பினாள் — வானரர்கள் கடலைக் கடந்து அக்கரை சேர்வதற்கு என்ன விடை?’ இவ்வாறு கூறி, சோகத்தால் கலங்கிய, பகைவரை அழிப்பவனான நீண்ட கைகளுடைய ராமன் அனுமன்மீது பார்வையைப் பதித்துச் சிந்தனையில் ஆழ்ந்தான். இங்கே சர்க்கத்தின் உணர்வு மாறுகிறது — மகிழ்ச்சியைக் கணப்பொழுதில் கவலை மூடிக்கொள்கிறது. சீதையைப் பற்றிய செய்தி கிடைத்துவிட்டது; ஆனால் அவள் கடலின் அக்கரையில் இருக்கிறாள். அனுமன் ஒருவனே கடக்க வல்லவன்; படையோ அப்படியன்று. அசோகவனத்தில் சீதையும் அனுமனிடம் இதே ஐயத்தைத்தான் சொன்னாள் என்பதை ராமன் நினைவுகூர்கிறான். இவ்வாறு முந்தைய காண்டத்தின் கேள்வியே இந்தக் காண்டத்தின் தொடக்கமாகிறது. ‘சுக்ரீவன் கேட்டுக்கொண்டிருக்கும்போதே’ என்ற சொல், ராமன் தனக்குள் மட்டும் சிந்திக்கவில்லை, படைத்தலைவன் கேட்கும்படியாகப் பிரச்சினையை முன்வைக்கிறான் என்பதைக் குறிக்கிறது. இதனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் சுக்ரீவனின் ஊக்கமூட்டும் சொற்களுக்கு அடித்தளம் அமைக்கப்படுகிறது.

ಹನುಮಂತನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಹನುಮಂತನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಗರುಡ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಬಲ್ಲ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ. ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ಉರಗ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ರಾವಣನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೇ ನಂಬಿ ಹೊಕ್ಕು, ಯಾರು ತಾನೇ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೊರಬರಬಲ್ಲರು? ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕಾವಲಿರುವ, ಎದುರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದ ಆ ನಗರವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲರು?’ ರಾಮನ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಆಮೇಲೆ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಅನಂತರ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೊರಬಂದದ್ದು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದೂ ದುಷ್ಕರ; ಆದರೆ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಬ್ಬನೇ ಮಾಡಿದನಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯ. ಗರುಡ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ಉಪಮೆಯು ಹನುಮಂತನ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯುವು ಅವನ ತಂದೆಯೇ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಮನಸಾಪಿ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಬೇರೆಯವರು ಅಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಆರರು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವ-ದಾನವಾದಿ ಆರು ಗಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಮತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಕಡೆ ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ಒಳಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬಂದಿದ್ದಾನೆ.

ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಮನಲ್ಲದವನು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿ ಸೇವಕನ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೇವಕರ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಒಡೆಯನು ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿ, ಒಡೆಯನ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಬೇರೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಸೇವಕನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನಿಯಮಿತನಾಗಿ, ಸಮರ್ಥನೂ ಯೋಗ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ರಾಜನಿಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದವನು ಮಧ್ಯಮ ಮನುಷ್ಯ. ನಿಯಮಿತನಾಗಿ, ಸಮರ್ಥನೂ ಯೋಗ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ರಾಜನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಮಾಡದವನನ್ನು ಪುರುಷಾಧಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನು ತನಗೆ ವಹಿಸಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದಾನೆ, ತನ್ನನ್ನು ಕೀಳಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಉತ್ತಮ ಸೇವಕ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಮಾತ್ರವೇ ಅವನಿಗೆ ವಹಿಸಿದ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅವನು ಲಂಕೆಯ ಕೋಟೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ, ರಾವಣನ ದರ್ಶನ — ಇವನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು. ಎಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೆರಡರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲೂ ‘ಭೃತ್ಯೋ ಯುಕ್ತಃ ಸಮರ್ಥಶ್ಚ’ (ಯೋಗ್ಯನೂ ಸಮರ್ಥನೂ ಆದ ಸೇವಕ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದಗುಚ್ಛವಿದೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಧ್ಯಮಂ ನರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷಾಧಮಮ್’ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ವಿಂಗಡಣೆ ಹನುಮಂತನ ಸ್ತುತಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸೇವಾಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವೂ ಹೌದು — ಸೇವಕನ ಗುಣವು ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಹಿತದ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಮನು ಆಜ್ಞೆಯಷ್ಟನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅಧಮನು ಅದನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಉತ್ತಮನಾದರೋ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಂದು ವೈದೇಹಿಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು, ರಘುವಂಶ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆವು. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಂದವನಿಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾರೆನಲ್ಲ ಎಂಬುದು ದೀನನಾದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೊರೆಯುತ್ತಿದೆ.’ ವನವಾಸಿಯಾದ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಿಲ್ಲದವನು; ಕೊಡಲು ಅವನ ಬಳಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಈ ಸಮಯ ಒದಗಿರುವಾಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವೆನಿಸುವ ಈ ಆಲಿಂಗನವನ್ನೇ ನೀಡಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪುಳಕಿತ ದೇಹದವನಾದ ರಾಮನು, ಕೃತಾತ್ಮನಾಗಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆಲಿಂಗನವೇ ರಾಮನ ಸರ್ವಸ್ವ — ಒಡೆಯನ ಆಲಿಂಗನಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬಹುಮಾನ ಸೇವಕನಿಗೆ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಭಾವ. ಹನುಮಂತನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇಹದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಬಹುಮಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ರಾಮನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ, ಆಲಿಂಗನವು ಅವನ ಹೃದಯದ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಾತ್ಮಾನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಸಂಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ಗರ್ವಪಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಕೃತಕಾರ್ಯಮ್’ (ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸಫಲತೆಯೂ, ‘ಉಪಾಗತಮ್’ (ಬಳಿಗೆ ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಒಡೆಯನ ಆಲಿಂಗನವೇ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಪರಮಫಲ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆಲೋಚಿಸಿ, ವಾನರರ ಒಡೆಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟವೇನೋ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು; ಆದರೆ ಸಾಗರವನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಕುಗ್ಗಿಹೋಗಿದೆ. ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಅಪಾರ ಜಲರಾಶಿಯ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ವಾನರರು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಹೋದಾರು? ವೈದೇಹಿಯೂ ನನಗೆ ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾಳೆ — ವಾನರರು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವೇನು?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ, ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಟ್ಟು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಭಾವ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರೀತಿಯು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿ ದೊರಕಿತು, ಆದರೆ ಅವಳಿರುವುದು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ. ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ದಾಟಬಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯವಲ್ಲ. ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೂ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದೆ ಇದೇ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಳು ಎಂದು ರಾಮನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಕಾಂಡದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಈ ಕಾಂಡದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವಸ್ಯೋಪಶೃಣ್ವತಃ’ (ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು, ರಾಮನು ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ಸಾಹವಚನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ഹനുമാൻ യഥാവിധി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ പ്രീതിയോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഹനുമാൻ വളരെ വലിയൊരു കാര്യമാണു ചെയ്തിരിക്കുന്നത്, ഭൂമിയിൽ ദുർലഭമായ ഒന്ന്; ഭൂതലത്തിൽ മറ്റൊരാൾക്കും മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും അതു ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ഗരുഡനെയും വായുവിനെയും ഹനുമാനെയും ഒഴിച്ചാൽ മഹാസമുദ്രം കടക്കാൻ കഴിയുന്ന മറ്റൊരാളെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും യക്ഷന്മാർക്കും ഗന്ധർവന്മാർക്കും നാഗങ്ങൾക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കുംപോലും ആക്രമിക്കാനാവാത്തതും രാവണനാൽ സുരക്ഷിതവുമായ ലങ്കയിൽ സ്വന്തം ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചു പ്രവേശിച്ചിട്ട് ആരാണു ജീവനോടെ പുറത്തുവരിക? രാക്ഷസന്മാരാൽ കാക്കപ്പെടുന്ന, അത്യന്തം ദുർജയമായ ആ നഗരിയിൽ ആരു പ്രവേശിക്കും?’ രാമന്റെ പ്രശംസ പടിപടിയായി വളരുന്നു — ആദ്യം സമുദ്രലംഘനം, പിന്നെ ലങ്കാപ്രവേശം, പിന്നെ ജീവനോടെയുള്ള മടക്കം. ഓരോന്നും ദുഷ്കരം; മൂന്നും ഒരാൾതന്നെ ചെയ്തു എന്നതാണു രാമന്റെ വിസ്മയം. ഗരുഡനോടും വായുവിനോടുമുള്ള ഉപമ ഹനുമാന്റെ വേഗത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വായു അവന്റെ പിതാവുതന്നെയാണല്ലോ. കൂടാതെ, ‘മനസാപി’ (മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും) എന്ന പദംകൊണ്ട്, മറ്റുള്ളവർക്ക് അത്തരമൊരു കർമം സങ്കൽപ്പിക്കാൻപോലും കഴിയില്ലെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ തുടങ്ങിയ ആറു ഗണങ്ങളെ എണ്ണിപ്പറയുന്നതിലൂടെ ലങ്കയുടെ ദുർഗമത്വം വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു — അവരെല്ലാം അശക്തരായിടത്ത് ഒരു വാനരൻ പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തുവരികയും ചെയ്തു.

വീര്യംകൊണ്ടും ബലംകൊണ്ടും ഹനുമാനു തുല്യനല്ലാത്തവൻ അവിടെ പ്രവേശിക്കാൻ യോഗ്യനല്ല. ഹനുമാൻ സുഗ്രീവനുവേണ്ടി ഭൃത്യനെന്ന നിലയിൽ മഹത്തായ കാര്യം ചെയ്തു; തന്റെ വിക്രമത്തിനു ചേർന്ന ബലം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് രാമൻ ഭൃത്യന്മാരുടെ മൂന്നു തരങ്ങളെക്കുറിച്ചു പറയുന്നു. യജമാനൻ ദുഷ്കരമായ ഒരു കർമത്തിൽ നിയോഗിച്ച ഭൃത്യൻ അതു ചെയ്തശേഷം യജമാനനോടുള്ള അനുരാഗത്താൽ മറ്റു പ്രിയകാര്യങ്ങളും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, അവനെ പുരുഷോത്തമൻ എന്നു പറയുന്നു. നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവനും സമർഥനും യോഗ്യനുമായിരുന്നിട്ടും രാജാവിന് അതിനപ്പുറമുള്ള പ്രിയകാര്യം ചെയ്യാത്തവൻ മധ്യമനായ മനുഷ്യൻ. എന്നാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവനും സമർഥനും യോഗ്യനുമായിരുന്നിട്ടും രാജാവിന്റെ കാര്യം ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യാത്തവനെ പുരുഷാധമൻ എന്നു പറയുന്നു. ഹനുമാൻ നിയോഗമനുസരിച്ചു കർത്തവ്യം നിർവഹിച്ചു, തന്നെത്തന്നെ ചെറുതാക്കിയില്ല, സുഗ്രീവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അതിനാൽ അവൻ ഉത്തമനായ ഭൃത്യനാണ്. സീതയെ അന്വേഷിക്കുക മാത്രമായിരുന്നു അവന്റെ നിയോഗം; എന്നാൽ അവൻ ലങ്കയിലെ ദുർഗങ്ങളുടെ പരിശോധനയും രാക്ഷസവധവും രാവണദർശനവും കൂടി നടത്തി. എട്ടും ഒമ്പതും ശ്ലോകങ്ങളുടെ ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘ഭൃത്യോ യുക്തഃ സമർഥശ്ച’ (യോഗ്യനും സമർഥനുമായ ഭൃത്യൻ) എന്ന പദം ഒരുപോലെയാണ്; അവസാനത്തിലെ ‘മധ്യമം നരം’, ‘പുരുഷാധമം’ എന്നിവയിൽ മാത്രമാണു വ്യത്യാസം. ഈ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ഗണന ഹനുമാന്റെ സ്തുതി മാത്രമല്ല, സേവാധർമത്തിന്റെ ഉപദേശംകൂടിയാണ് — ഭൃത്യന്റെ ഗുണം ആജ്ഞാപാലനത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല, സ്വാമിയുടെ ഹിതത്തോടുള്ള അനുരാഗത്താൽ വളരുന്നു. മധ്യമൻ ആജ്ഞ മാത്രം നിറവേറ്റുന്നു, അധമൻ അതുപോലും ചെയ്യുന്നില്ല; ഉത്തമനാകട്ടെ ആജ്ഞയ്ക്കപ്പുറവും കാണുന്നു.

ഇന്നു വൈദേഹിയെ കണ്ടെത്തിയതിലൂടെ ഞാനും രഘുവംശവും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനും ധർമപ്രകാരം രക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഈ പ്രിയവാർത്ത അറിയിച്ചവന് അതിനൊത്ത ഒരു പ്രിയം ഇവിടെ ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ലല്ലോ എന്നത് ദീനനായ എന്റെ മനസ്സിനെ വീണ്ടും വല്ലാതെ വലയ്ക്കുന്നു. വനവാസിയായ രാമൻ രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവനാണ്; കൊടുക്കാൻ അവന്റെ പക്കൽ ഒന്നുമില്ല. അതിനാൽ ഈ അവസരത്തിൽ മഹാത്മാവായ ഹനുമാനു ഞാൻ എന്റെ സർവസ്വമായ ആലിംഗനംതന്നെ നൽകുന്നു എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, പ്രീതിയാൽ പുളകിതഗാത്രനായ രാമൻ, ആത്മസംയമിയും കാര്യം സാധിച്ചു മടങ്ങിയെത്തിയവനുമായ ഹനുമാനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. ആലിംഗനംതന്നെയാണു രാമന്റെ സർവസ്വം — സ്വാമിയുടെ ആലിംഗനത്തിനപ്പുറം ഭൃത്യന് ഒരു പുരസ്കാരവുമില്ല എന്നാണു ഭാവം. ഹനുമാനോടുള്ള പ്രീതി വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ശരീരംകൊണ്ടും പ്രകടമാക്കപ്പെട്ടു. പുരസ്കാരം നൽകാനില്ലാത്തത് രാമന്റെ ദൈന്യത്തെയും ആലിംഗനം അവന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ ഔദാര്യത്തെയും കാണിക്കുന്നു. ‘കൃതാത്മാനം’ (ആത്മസംയമമുള്ളവനെ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ ഹനുമാന്റെ ആത്മസംയമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മഹത്തായ കർമം ചെയ്തിട്ടും അവൻ ഗർവിതനായില്ല. ‘കൃതകാര്യം’ (കാര്യം സാധിച്ചവനെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ വിജയവും ‘ഉപാഗതം’ (അടുത്തെത്തിയവനെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മടങ്ങിവരവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സ്വാമിയുടെ ആലിംഗനമാണു ഭക്തന്റെ പരമഫലം എന്ന നിലയിൽ ഈ ശ്ലോകം പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.

പിന്നെ ആലോചിച്ചശേഷം രഘുശ്രേഷ്ഠൻ, വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: സീതയെ അന്വേഷിച്ചു കണ്ടെത്തിയത് എല്ലാവിധത്തിലും നന്നായി നടന്നു; എന്നാൽ സാഗരത്തെ നേരിടുമ്പോൾ എന്റെ മനസ്സു വീണ്ടും തളരുന്നു. കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള, മഹാജലരാശിയായ സമുദ്രത്തിന്റെ തെക്കേക്കരയിലേക്ക് ഇവിടെ ഒത്തുകൂടിയ വാനരന്മാർ എങ്ങനെയാണു പോവുക? വൈദേഹിയും ഇതേ കാര്യമാണ് എന്നോടു ചോദിച്ചയച്ചത് — വാനരന്മാർ സമുദ്രം കടക്കുന്നതിന് എന്താണ് ഉത്തരം? ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ശോകത്താൽ വ്യാകുലനായ, ശത്രുസംഹാരകനായ മഹാബാഹു രാമൻ ഹനുമാനിൽ ദൃഷ്ടിയുറപ്പിച്ച് ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകി. ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ ഭാവം മാറുന്നു — പ്രീതിയെ ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു ചിന്ത മൂടുന്നു. സീതയുടെ വാർത്ത കിട്ടി, പക്ഷേ അവൾ സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലാണ്. ഹനുമാന് ഒറ്റയ്ക്കു കടക്കാൻ കഴിയും, സൈന്യത്തിനു കഴിയില്ല. അശോകവനികയിൽവെച്ച് സീതയും ഹനുമാനോട് ഇതേ സംശയം പറഞ്ഞിരുന്നു എന്നു രാമൻ ഓർക്കുന്നു. അങ്ങനെ മുൻകാണ്ഡത്തിലെ ചോദ്യംതന്നെ ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭമാകുന്നു. ‘സുഗ്രീവൻ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ സ്വയം ആലോചിക്കുക മാത്രമല്ല, സേനാപതിയെ കേൾപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പ്രശ്നം അവതരിപ്പിക്കുകയാണ് എന്നാണ്. ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ സുഗ്രീവന്റെ ഉത്സാഹവചനത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു.

When Hanumān had told his story exactly as it had happened, Rāma was filled with delight and answered him. "Hanumān has done a mighty deed, one rarely done on this earth; no one else on the face of the earth could accomplish it even in thought. Apart from Garuḍa, Vāyu and Hanumān himself, I see no one who could cross the great ocean. Laṅkā is guarded by Rāvaṇa, and neither gods nor dānavas, yakṣas, gandharvas, serpents nor rākṣasas can assail it. Who could enter it trusting in his own strength and come out alive? Who could even set foot in that unassailable city, guarded as it is by rākṣasas?" Rāma's praise rises step by step: first the leap across the sea, then the entry into Laṅkā, then the return alive. Any one of these would be hard enough; his wonder is that one monkey did all three. Comparing Hanumān with Garuḍa and the Wind speaks of his speed, and the Wind, after all, is his own father. With the words "even in thought" the poet shows that others could not so much as imagine such a feat, and by listing six whole orders of beings he makes plain how impregnable Laṅkā was: where all of them would fail, a single monkey went in and came out again.

"No one who was not Hanumān's equal in valour and strength could have entered that city," Rāma went on. "He has done Sugrīva a great service, as a true servant should, and has shown a strength worthy of his courage." Then Rāma set out the three kinds of servant. The servant who is given a hard task by his master, carries it out, and then out of devotion does something more to please him is called the best of men. The one who is able and fit but does nothing beyond what the king told him is a middling man. And the one who is able and fit yet does not attentively carry out even the task he was given is called the lowest of men. "Hanumān was charged with a commission and he has done what had to be done; he has not let himself be belittled, and he has fully satisfied Sugrīva." He is therefore the best of servants. His commission had been only to find Sītā, yet he had also tested Laṅkā's defences, slain rākṣasas and seen Rāvaṇa face to face. The second and third kinds are described in almost the same words, "able and fit", differing only in the verdict at the end, middling or lowest. The threefold scheme is not just praise of Hanumān but a lesson in the duty of service: a servant's worth does not end with obeying orders but grows with his devotion to his master's good. The middling servant does only what he is told, the lowest not even that; the best looks beyond the command.

"By finding Vaidehī today," Rāma said, "he has rightly protected me, the whole line of Raghu and mighty Lakṣmaṇa as well. But one thing weighs on my poor heart again: I can do nothing for the bringer of this good news that is equal to the good he has done me." Rāma was an exile in the forest, without a kingdom, with nothing at hand to give. "So, now that this moment has come, let this embrace, which is all I have, be my gift to the great-souled Hanumān." With these words, his whole body thrilling with love, Rāma embraced Hanumān, who had kept command of himself and come back with his task accomplished. That embrace was everything Rāma possessed, and there is no reward a servant can receive beyond his master's embrace. His love for Hanumān was shown not only in words but with his whole person; the lack of any gift showed Rāma's poverty, the embrace the generosity of his heart. Calling Hanumān "self-mastered" marks his restraint, for even after so great a deed he was not proud; the verse also names his success and his return. In the tradition this verse is well known as saying that the master's embrace is the devotee's highest reward.

Then, after reflecting a while, the best of the Raghus spoke again, with Sugrīva, lord of the monkeys, listening. "The search for Sītā has been carried out perfectly in every way. But now that we have come to the ocean, my heart has sunk once more. How will the monkeys gathered here ever reach the southern shore of this vast sea, so hard to cross? This is the very question Vaidehī sent me: what answer is there to the monkeys' crossing of the sea?" Having said this, the mighty-armed Rāma, destroyer of his enemies, fixed his eyes on Hanumān and, overcome with grief, sank into thought. Here the mood of the sarga turns: in a moment joy is clouded by anxiety. News of Sītā has come, but she is on the far side of the ocean. Hanumān alone could cross it; the army could not. Rāma remembers that Sītā herself, in the aśoka grove, had put this same doubt to Hanumān, and so the question left open at the end of the previous book becomes the starting point of this one. Rāma speaks with Sugrīva listening: he is not merely brooding to himself but laying the problem before the commander of the army, and this prepares for Sugrīva's rousing reply in the next sarga.