ततः तस्य महेन्द्रगिरेः शृङ्गे हनुमत्प्रमुखाः महाबलाः हरयः उत्तमां प्रीतिं जग्मुः। प्रीतिमत्सु महात्मसु वानरेषु सुखम् उपविष्टेषु प्रतिसंहृष्टः जाम्बवान् प्रीतियुक्तं महाकपिम् अनिलात्मजं कार्यवृत्तान्तम् अपृच्छत् — ‘त्वया देवी कथं दृष्टा? सा तत्र कथं वर्तते? क्रूरकर्मा दशाननः तस्यां कथं वृत्तः? हे महाकपे, एतत् सर्वं तत्त्वतः नः प्रब्रूहि। देवी कथं सम्मार्गिता, सा किं च प्रत्यभाषत? एतान् अर्थान् श्रुत्वा वयं भूयः कार्यस्य विनिश्चयं चिन्तयिष्यामः। तत्र गतैः अस्माभिः यः अर्थः वक्तव्यः, यत् च रक्षितव्यं गोपनीयं, तत् आत्मवान् भवान् नः व्याकरोतु।’ तेन एवं नियुक्तः सम्प्रहृष्टतनूरुहः सः हनूमान् सीतायै देव्यै शिरसा नमस्यन् प्रत्यभाषत। जाम्बवतः प्रश्नाः वृद्धस्य नायकस्य योग्याः — सः केवलं कथां न पृच्छति, अपितु कार्यस्य भविष्यत्-निर्णयाय आवश्यकं ज्ञानम् इच्छति। ‘किं वक्तव्यं, किं रक्षितव्यम्’ इति प्रश्नः राजनीतेः सूक्ष्मबुद्धिं दर्शयति — सुग्रीवस्य रामस्य च पुरतः किं निवेदनीयं, किं च गोपनीयम् इति पूर्वम् एव निश्चेतव्यम्। हनूमतः प्रतिक्रिया अपि मार्मिका — सः कथां आरभमाणः प्रथमं सीतायै प्रणमति, यद्यपि सा तत्र नास्ति। एषा भक्तिः तस्य सम्पूर्णस्य कथनस्य भावं निश्चिनोति। रोमाञ्चः तस्य हर्षस्य भावावेशस्य च शारीरं चिह्नम्। अयं सर्गः सुन्दरकाण्डस्य दीर्घतमेषु अन्यतमः — हनूमान् समग्रां यात्रां प्रथमपुरुषेण पुनः कथयति, येन सुन्दरकाण्डस्य सङ्क्षेपः इव अयं सर्गः भवति। जाम्बवतः प्रश्नेषु सीतायाः स्थितिः प्रथमा, रावणस्य व्यवहारः द्वितीयः, सीतायाः वचनं तृतीयम् — एषः क्रमः दर्शयति यत् वानराणां चिन्ता मुख्यतया सीतायाः कल्याणविषयिणी। हनूमान् अपि तेन एव क्रमेण न, अपितु घटनानां कालक्रमेण उत्तरं ददाति। एतेन सर्गः एकस्य संवादस्य रूपं गृह्णाति।

‘भवतां प्रत्यक्षम् एव अहं महेन्द्रस्य अग्रात् उदधेः दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः खम् आप्लुतः। गच्छतः मे घोरं विघ्नरूपम् इव अभवत् — सुमनोहरं दिव्यं काञ्चनं शिखरम् अपश्यम्। पन्थानम् आवृत्य स्थितं तं नगं विघ्नं मेने। तं दिव्यं काञ्चनम् उत्तमं नगम् उपसंगम्य ‘अयं मया भेत्तव्यः’ इति मनसा बुद्धिं कृतवान्। मया लाङ्गूलेन प्रहतस्य तस्य महागिरेः सूर्यसंकाशं शिखरं सहस्रधा व्यशीर्यत। मम व्यवसायं बुद्ध्वा सः महागिरिः ‘पुत्र’ इति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन् इव उवाच — “मां मातरिश्वनः सखायं, तव पितृव्यं च विद्धि; महोदधौ निवसन्तं मैनाकः इति विख्यातं। हे पुत्र, पुरा पर्वतोत्तमाः पक्षवन्तः बभूवुः; ते छन्दतः पृथिवीं समन्ततः बाधमानाः चेरुः। नगानां चरितं श्रुत्वा पाकशासनः भगवान् महेन्द्रः वज्रेण एषां सहस्रशः पक्षौ चिच्छेद। अहं तु तदा तव पित्रा महात्मना तस्मात् मोचितः — हे वत्स, मारुतेन वरुणालये प्रक्षिप्तः। अतः हे अरिंदम, राघवस्य साह्ये मया वर्तितव्यम्; रामः धर्मभृतां श्रेष्ठः महेन्द्रसमविक्रमः।” तस्य महात्मनः मैनाकस्य एतत् वचनं श्रुत्वा गिरेः कार्यम् आवेद्य मम मनः गमनाय उद्यतम्। तेन महात्मना मैनाकेन अहम् अनुज्ञातः। सः महाशैलः मानुषेण वपुष्मता शरीरेण अन्तर्हितः, शैलेन तु शरीरेण महोदधौ एव स्थितः।’ हनूमान् मैनाकस्य प्रसङ्गं संक्षेपेण किन्तु स्पष्टं कथयति। सुन्दरकाण्डस्य प्रथमसर्गे अपि मैनाकः हनूमतः विश्रामाय समुद्रात् उत्थितः, हनूमान् च तं विघ्नं मत्वा उरसा पातयामास; अत्र तु सः लाङ्गूलेन शिखरं प्रहरति इति भेदः — सः मूलश्लोकेषु एव, न पाठान्तरम्। मैनाकस्य वचने त्रयः सम्बन्धाः — वायोः सख्यं, पक्षच्छेदात् रक्षणम्, रामस्य च सेवा। एषः कृतज्ञतायाः आदर्शः — पुरा वायुना रक्षितः मैनाकः अद्य वायुपुत्रस्य साहाय्यं कर्तुम् इच्छति। ‘पितृव्यम्’ इति शब्दः सम्बन्धस्य आत्मीयतां दर्शयति। मैनाकस्य द्विविधं रूपं — मानुषं शैलं च — अपि उल्लिखितम्; मानवरूपेण सः अन्तर्हितः, पर्वतरूपेण समुद्रे स्थितः। अस्य कथनस्य उद्देशः वानरेभ्यः दर्शयितुं यत् प्रकृतिः अपि रामकार्ये सहायिका। अस्य कथनस्य शैली विशेषा — हनूमान् मैनाकस्य वचनानि प्रत्यक्षवचनत्वेन उद्धरति, येन श्रोतारः स्वयं मैनाकस्य स्वरं शृण्वन्ति इव। एषा शैली समग्रे सर्गे दृश्यते — सुरसायाः, सिंहिकायाः, लङ्कापुर्याः, रावणस्य, सीतायाः, त्रिजटायाः, राक्षसीनां, विभीषणस्य च वचनानि सर्वाणि प्रत्यक्षं उद्धृतानि। पक्षच्छेदस्य कथा पुराणप्रसिद्धा — पुरा पर्वताः पक्षिणः इव उड्डीय यत्र कुत्रापि पतन्ति स्म, येन प्रजाः पीड्यन्ते स्म; अतः इन्द्रः तेषां पक्षान् अच्छिनत्। मैनाकः एकः एव पक्षवान् अवशिष्टः, वायोः कृपया। अतः सः वायुपुत्रं पुत्रवत् मन्यते। हनूमान् मैनाकस्य आतिथ्यं न स्वीकरोति, केवलं कार्यम् आवेद्य गच्छति — एषा तस्य कार्यनिष्ठा। हनूमान् मैनाकं प्रथमं विघ्नं मत्वा प्रहरति — एतत् तस्य सावधानतायाः चिह्नम्; शत्रुदेशं प्रति गच्छतः दूतस्य कृते अपरिचितः प्रत्येकः पदार्थः सन्देहस्य विषयः। किन्तु मैनाकस्य मधुरवचनं श्रुत्वा सः तत्क्षणं शान्तः भवति। एवं कोपः विवेकः च क्रमेण। मैनाकस्य रामं प्रति ‘धर्मभृतां श्रेष्ठः’ इति विशेषणं दर्शयति यत् रामस्य कीर्तिः समुद्रस्य गर्भे अपि व्याप्ता। पर्वताः अपि तस्य गुणान् जानन्ति, अतः तस्य सेवायै उद्यताः।

‘ततः उत्तमं जवम् आस्थाय शेषम् अध्वानम् आस्थितः अहं सुचिरं कालं जवेन पथि अभ्यगमम्। ततः समुद्रमध्ये नागमातरं देवीं सुरसाम् अपश्यम्; सा देवी इदं वचनम् अब्रवीत् — “हे हरिसत्तम, अमरैः त्वं मम भक्ष्यः प्रदिष्टः; सुरैः त्वं मे विहितः, अतः त्वां भक्षयिष्यामि।” सुरसया एवम् उक्तः अहं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः विवर्णवदनः भूत्वा इदं वाक्यम् उदीरयम् — “दाशरथिः श्रीमान् परंतपः रामः लक्ष्मणेन भ्रात्रा सीतया च सह दण्डकावनं प्रविष्टः। तस्य भार्या सीता दुरात्मना रावणेन हृता। रामस्य शासनात् अहं दूतः तस्याः सकाशं गमिष्ये। त्वं रामस्य विषये सती, तस्य साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि। अथवा मैथिलीम् अक्लिष्टकारिणं रामं च दृष्ट्वा तव वक्त्रम् आगमिष्यामि — इति ते सत्यं प्रतिशृणोमि।” मया एवम् उक्ता कामरूपिणी सा सुरसा अब्रवीत् — “कश्चित् अपि मां न अतिवर्तेत — एषः मम वरः।” सुरसया एवम् उक्तः अहं दशयोजनायतः आसम्; क्षणेन अहम् अर्धगुणविस्तारः बभूव। तया अपि मत्प्रमाणात् अधिकं मुखं व्यादितम्। तत् व्यादितम् आस्यं दृष्ट्वा अहं पुनः ह्रस्वं रूपम् अकरवम्; तस्मिन् एव मुहूर्ते अङ्गुष्ठसम्मितः बभूव। आशु तस्याः वक्त्रम् अभिपत्य ततः क्षणात् निर्गतः। ततः सुरसा देवी स्वेन रूपेण पुनः माम् अब्रवीत् — “हे हरिश्रेष्ठ सौम्य, अर्थसिद्ध्यै यथासुखं गच्छ; वैदेहीं महात्मना राघवेण समानय। हे महाबाहो वानर, सुखी भव; अहं तव प्रीता अस्मि।” ततः सर्वभूतैः ‘साधु साधु’ इति अहं प्रशंसितः।’ सुरसायाः प्रसङ्गे हनूमतः बुद्धेः परीक्षा — बलेन न, अपितु उपायेन सः विजयते। प्रथमं सः विनयेन सत्येन च तां प्रार्थयते, ततः शरीरस्य वर्धनेन, अन्ते अङ्गुष्ठमात्रं भूत्वा मुखं प्रविश्य निर्गच्छति — एवं तस्याः वरः अपि सत्यः, तस्य मार्गः अपि मुक्तः। हनूमतः प्रतिज्ञा ‘रामं दृष्ट्वा तव मुखम् आगमिष्यामि’ इति तस्य सत्यनिष्ठां रामकार्ये प्राणार्पणस्य सङ्कल्पं च दर्शयति। अत्र ‘विवर्णवदनः’ इति पदं तस्य विनयस्य सूचकं, न भयस्य। सुरसा अन्ते प्रीता भूत्वा आशीर्वादं ददाति — एतत् देवानां परीक्षायाः सफलतायाः चिह्नम्। ‘साधुसाध्वीति’ सर्वभूतानां प्रशंसा हनूमतः बुद्धिकौशलस्य सार्वजनीनं स्वीकरणम्। समीक्षितसंस्करणे सुरसायाः वचने ‘देवैः प्रदिष्टः’ इति अंशः अस्ति; वुल्गेटे अपि सः ‘अमरैः’ ‘सुरैः’ इति द्विवारम् उक्तः। एतेन स्पष्टं यत् सुरसा देवानां नियोगेन हनूमतः बलं बुद्धिं च परीक्षितुम् आगता। हनूमतः शरीरस्य दशयोजनात् पञ्चदशयोजनपर्यन्तं वर्धनं, ततः अङ्गुष्ठमात्रं संकोचनं च — एतौ द्वौ विपरीतौ उपायौ तस्य सिद्धिं ‘महिमा’ ‘अणिमा’ च सूचयतः। सुरसायाः वरः ‘कश्चित् अपि मां न अतिवर्तेत’ इति; हनूमान् तस्याः मुखं प्रविश्य निर्गच्छति, अतः वरः अपि न भग्नः, सः अपि न भक्षितः। एषः बुद्धेः विजयः बलस्य विजयात् श्रेष्ठः इति कविः दर्शयति। सुरसा स्वरूपं धृत्वा आशिषं ददाति — ‘वैदेहीं राघवेण समानय’ — एषा आशीः सम्पूर्णस्य सुन्दरकाण्डस्य उद्देशं स्पष्टयति। हनूमतः उत्तरे रामकथायाः संक्षेपः अपि — दण्डकप्रवेशः, सीताहरणं, दूतत्वेन गमनम्। एवं सः प्रत्येकं विघ्नं रामकथया एव जयति — सत्यस्य कथनम् एव तस्य प्रथमम् आयुधम्।

‘ततः अहं गरुडः यथा विपुलम् अन्तरिक्षं प्लुतः। सहसा मम छाया निगृहीता, किन्तु किंचन न पश्यामि। विगतवेगः अहं दश दिशः विलोकयन् तत्र येन मम गतिः विहता, तत् किंचित् न पश्यामि। अथ मम बुद्धिः उत्पन्ना — “मम गमने किंनाम ईदृशः विघ्नः उत्पन्नः, यस्य रूपम् अत्र न दृश्यते?” शोचतः मम दृष्टिः तदा अधोभागे पतिता; तत्र सलिलेशयां भीमां राक्षसीम् अद्राक्षम्। सा भीमा महानादं प्रहस्य असम्भ्रान्तम् अवस्थितं माम् इदम् अशोभनं वाक्यम् उक्तवती — “हे महाकाय, क्व गन्ता असि? क्षुधितायाः मम त्वम् ईप्सितः भक्षः; चिरम् आहारवर्जितं मम देहं प्रीणय।” ‘बाढम्’ इति तां वाणीं प्रत्यगृह्णाम्, तस्याः आस्यप्रमाणात् अधिकं कायम् अपूरयम्। तस्याः महत् भीमम् आस्यं मम भक्षणाय वर्धते। सा मां मम विकृतं कृतं वा न बुबुधे। ततः अहं निमिषान्तरात् विपुलं रूपं संक्षिप्य तस्याः हृदयम् आदाय नभःस्थलं प्रपतामि। मया निकृत्तहृदया पर्वतसंकाशा सा भीमा विसृष्टभुजा लवणाम्भसि पपात। ततः खगतानां सौम्यानां महात्मनां वाचः शृणोमि — “भीमा राक्षसी सिंहिका हनुमता क्षिप्रं हता।”’ सिंहिकायाः प्रसङ्गः सुरसायाः प्रसङ्गेन तुल्यः अपि भिन्नः — सुरसा देवी परीक्षिका आसीत्, अतः हनूमान् ताम् उपायेन प्रीणयति; सिंहिका तु दुष्टा राक्षसी, अतः सः ताम् हन्ति। द्वयोः प्रसङ्गयोः सः शरीरस्य वर्धनं संकोचनं च प्रयुङ्क्ते, किन्तु उद्देशः भिन्नः। छायाग्रहणं सिंहिकायाः विशेषा शक्तिः — अदृश्या सती सा छायया एव जीवान् आकर्षति। ‘अधोभागे दृष्टिः पतिता’ इति वचनेन हनूमतः सावधानता दृश्यते — सः विघ्नस्य कारणं सर्वतः अन्विष्यति। आकाशचारिणां सिद्धानां प्रशंसा पुनः तस्य कर्मणः सार्वजनीनं साक्ष्यम्। एतौ द्वौ प्रसङ्गौ दर्शयतः यत् समुद्रलङ्घनम् एव महत् साहसम् आसीत्, सीतान्वेषणात् पूर्वम् एव। सिंहिका राहोः माता इति पुराणेषु प्रसिद्धा; सा छायाग्राहिणी, आकाशे गच्छतां जीवानां छायां गृहीत्वा तान् आकृष्य भक्षयति। हनूमान् सुरसायाः इव एतस्याः अपि मुखे प्रविशति, किन्तु अत्र सः हृदयं छित्त्वा निर्गच्छति। द्वयोः घटनयोः साम्यं भेदः च पाठकस्य मनसि विवेकं जनयति — कुत्र विनयः, कुत्र दण्डः इति। ‘निमिषान्तरात्’ इति पदं तस्य क्रियायाः शीघ्रतां दर्शयति — सिंहिका किंचित् अपि ज्ञातुं न शक्नोति। ‘मम वा विकृतं कृतम्’ — सा तस्य रूपपरिवर्तनस्य रहस्यं न अबुध्यत। हनूमतः शक्तिः न केवलं बलं, अपितु रूपपरिवर्तनस्य कौशलम् अपि। सिंहिकायाः वधानन्तरं हनूमान् ‘कृत्यम् आत्ययिकं स्मरन्’ इति वदति — विजयस्य हर्षे अपि सः मुख्यं कार्यं न विस्मरति। एषा एकाग्रता तस्य सफलतायाः रहस्यम्।

‘तां हत्वा अत्ययिकं कृत्यं स्मरन् अहं पुनः महत् अध्वानं गत्वा नगमण्डितं दक्षिणं उदधेः तीरं पश्यामि, यत्र लङ्का पुरी गता। दिनकरे अस्तं याते रक्षसां निलयं पुरीं भीमविक्रमैः रक्षोभिः अविज्ञातः प्रविष्टः। तत्र प्रविशतः मम पुरतः कल्पान्तघनसप्रभा अट्टहासं विमुञ्चन्ती का अपि नारी उत्थिता। ज्वलदग्निशिरोरुहां जिघांसन्तीं तां सुभैरवां सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य अहं प्रदोषकाले प्रविशम्। भीतया तया अहम् उक्तः — “हे वीर, अहं लङ्कापुरी; तव विक्रमेण निर्जिता; यस्मात्, तस्मात् त्वं सर्वरक्षांसि अशेषतः विजेता असि।” तत्र अहं सर्वरात्रं जनकात्मजां विचरन् रावणस्य अन्तःपुरं गतः अपि सुमध्यमां न अपश्यम्। रावणस्य निवेशने सीताम् अपश्यन् शोकसागरम् आसाद्य पारं न उपलक्षये। शोचता मया विकृष्टेन काञ्चनेन प्राकारेण अभिसंवृतम् उत्तमं गृहोपवनं दृष्टम्। सप्राकारम् अवप्लुत्य बहुपादपं तत् पश्यामि; अशोकवनिकायाः मध्ये महान् शिंशपापादपः। तम् आरुह्य काञ्चनं कदलीवनं पश्यामि, शिंशपावृक्षात् अदूरात् वरवर्णिनीं च पश्यामि — श्यामां, कमलपत्राक्षीम्, उपवासकृशाननाम्, तदेकवासःसंवीतां, रजोध्वस्तशिरोरुहाम्, शोकसंतापदीनाङ्गीं, भर्तृहिते स्थितां, विरूपाभिः क्रूराभिः मांसशोणितभक्ष्याभिः राक्षसीभिः व्याघ्रीभिः हरिणीम् इव अभिसंवृतां सीताम्। सा मया राक्षसीमध्ये मुहुर्मुहुः तर्ज्यमाना, एकवेणीधरा, दीना, भर्तृचिन्तापरायणा, भूमिशय्या, हिमागमे पद्मिनी इव विवर्णाङ्गी, रावणात् विनिवृत्तार्था, मर्तव्ये कृतनिश्चया, मृगशावाक्षी कथंचित् तूर्णम् आसादिता। तादृशीं यशस्विनीं रामपत्नीं नारीं दृष्ट्वा अहं तत्र एव शिंशपावृक्षे पश्यन् अवस्थितः। ततः रावणस्य निवेशने काञ्चीनूपुरमिश्रितम् अधिकगम्भीरं हलहलाशब्दं शृणोमि।’ लङ्कापुर्याः अधिदेवतायाः पराजयः वामहस्तस्य मुष्टिना कृतः — हनूमान् स्त्रियं पूर्णबलेन न प्रहरति इति तस्य मर्यादा। तस्याः वचनं लङ्कायाः भाविनः पतनस्य पूर्वसूचना। ‘शोकसागरम् आसाद्य’ इति वचनं सीताम् अपश्यतः हनूमतः निराशायाः स्मरणं — पूर्वसर्गेषु एषा निराशा विस्तरेण वर्णिता। सीतायाः वर्णने व्याघ्रीभिः परिवृता हरिणी इति उपमा तस्याः असहायतां राक्षसीनां क्रौर्यं च एकत्र चित्रयति। ‘हिमागमे पद्मिनी’ इति उपमा पूर्वसर्गे अपि प्रयुक्ता — कान्तिहीनत्वस्य प्रसिद्धं चित्रम्। हनूमतः कथने कालस्य क्रमः स्पष्टः — सायंकाले प्रवेशः, रात्रौ अन्वेषणं, प्रभाते सीतादर्शनम्। रावणस्य आगमनस्य सूचना अपि शब्देन एव — काञ्चीनूपुराणां ध्वनिः स्त्रीणां समूहस्य आगमनं सूचयति। लङ्कापुर्याः अधिदेवता स्त्रीरूपेण प्रकटिता — सा नगर्याः रक्षिका। तस्याः पराजयः लङ्कायाः रक्षायाः प्रथमं छिद्रम्। तस्याः वचनं ‘विजेतासि सर्वरक्षांसि अशेषतः’ इति भविष्यवाणी इव — ब्रह्मणः वरात् सा जानाति स्म यत् यदा कश्चित् वानरः ताम् पराजयेत्, तदा राक्षसानां विनाशः आसन्नः। हनूमान् एतत् वानरेभ्यः कथयति, येन तेषां उत्साहः वर्धते। अन्वेषणस्य वर्णनं अत्र अतीव संक्षिप्तम् — सर्वरात्रं विचरणम्, अन्तःपुरप्रवेशः, निराशा च; पूर्वसर्गेषु एतत् दशसु सर्गेषु विस्तरेण वर्णितम् आसीत्। ‘शोकसागरम् आसाद्य न पारम् उपलक्षये’ इति रूपकं हनूमतः तदानीन्तनीं मनोदशां दर्शयति — यः भौतिकं सागरं लङ्घितवान्, सः शोकसागरस्य पारं न पश्यति स्म। अशोकवनिकायाः दर्शनम् अकस्मात् — ‘शोचता च मया दृष्टम्’; निराशायाः क्षणे एव आशायाः मार्गः दृष्टः। शिंशपावृक्षः कथायाः केन्द्रबिन्दुः — ततः हनूमान् सर्वं पश्यति, तत्र एव सीता उपविष्टा। सीतायाः वर्णनं त्रिषु श्लोकेषु समग्रं — शारीरं (श्यामा, कमलपत्राक्षी, कृशानना), वेषः (एकवासाः, रजोध्वस्तकेशा), मानसिकी स्थितिः (शोकसंतापदीनाङ्गी, भर्तृहिते स्थिता), परिसरः (राक्षसीभिः परिवृता)। ‘श्यामा’ इति पदं युवत्याः सूचकम् इति व्याख्यातारः वदन्ति। ‘तूर्णम् आसादिता’ इति वचनं हनूमतः हर्षस्य त्वरायाः च सूचकम्। प्रदोषकाले प्रवेशः अपि बुद्धिपूर्वकः — दिवा प्रवेशे सः दृश्येत, गाढरात्रौ मार्गः न दृश्येत; सायंकाले उभयोः सन्तुलनम्। रावणस्य अन्तःपुरे अपि सीतां न दृष्ट्वा तस्य निराशा — एषः एव पूर्वसर्गेषु वर्णितः प्रसिद्धः ‘मन्दोदरीदर्शनम्’ इति भ्रमस्य प्रसङ्गः, यत्र सः मन्दोदरीं सीतां मत्वा हर्षितः, ततः स्वयम् एव तम् अविवेकं निन्दितवान्; अत्र सः तत् न कथयति। वनस्य सुवर्णप्राकारः, सुवर्णकदलीवनं च रावणस्य ऐश्वर्यं दर्शयतः — तस्मिन् वैभवे अपि सीता धूलिधूसरा उपवासकृशा च।

‘ततः परमोद्विग्नः अहं स्वरूपं प्रत्यसंहरम्, गहने शिंशपावृक्षे पक्षी इव स्थितः। ततः रावणदाराः महाबलः रावणः च यत्र सीता स्थिता, तं देशम् अनुसम्प्राप्ताः। रक्षोगणेश्वरं तं दृष्ट्वा वरारोहा सीता ऊरू संकुच्य पीनौ स्तनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च उपाविशत्। वित्रस्तां परमोद्विग्नाम् इतस्ततः वीक्ष्यमाणां कंचित् त्राणम् अपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीं परमदुःखितां सीतां दशग्रीवः अवाक्शिराः प्रपतितः उवाच — “मां बहु मन्यस्व। हे गर्विते, यदि त्वं दर्पात् मां न अभिनन्दसि, हे सीते, द्विमासानन्तरं तव रुधिरं पास्यामि।” दुरात्मनः तस्य रावणस्य एतत् वचः श्रुत्वा परमक्रुद्धा सीता उत्तमं वचनम् उवाच — “हे राक्षसाधम, अमिततेजसः रामस्य भार्याम्, इक्ष्वाकुवंशनाथस्य दशरथस्य स्नुषाम् अवाच्यं वदतः तव जिह्वा कथं न पतिता? हे अनार्य, तव वीर्यं किंस्वित्? हे पाप, यः त्वं मां भर्तुः असंनिधौ तेन महात्मना अदृष्टः अपहृत्य आगतः। त्वं रामस्य सदृशः न, अस्य दास्ये अपि न युज्यसे। राघवः अजेयः, सत्यवाक्, शूरः, रणश्लाघी च।” जानक्या एवं परुषं वाक्यम् उक्तः दशाननः सहसा कोपात् चितास्थः पावकः इव जज्वाल। क्रूरे नयने विवृत्य दक्षिणं मुष्टिम् उद्यम्य मैथिलीं हन्तुम् आरब्धः; तदा स्त्रीभिः हाहाकृतम्। स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य दुरात्मनः वरा भार्या मन्दोदरी नाम, तया सः प्रतिषेधितः। मदनार्दितः सः तया मधुरां वाणीम् उक्तः — “हे महेन्द्रसमविक्रम, सीतया तव किं कार्यम्? मया सह अद्य रमस्व; जानकी मत्तः विशिष्टा न। हे प्रभो, देवगन्धर्वकन्याभिः यक्षकन्याभिः च सार्धं रमस्व; सीतया किं करिष्यसि?” ततः समेताभिः ताभिः नारीभिः सः महाबलः निशाचरः सहसा उत्थाप्य स्वं भवनं नीतः।’ अस्मिन् भागे हनूमान् रावणसीतयोः संवादं नाट्यवत् पुनः अभिनयति। सीतायाः ऊरुसंकोचनं बाहुभ्यां स्तनाच्छादनं च लज्जायाः भयस्य च स्वाभाविकं चित्रम्। रावणः ‘अवाक्शिराः प्रपतितः’ — सः याचकः इव, तथापि तर्जकः — एषः द्वन्द्वः तस्य कामस्य अहंकारस्य च मिश्रणं दर्शयति। ‘द्विमासानन्तरम्’ इति कालसीमा कथायाः तात्कालिकतां वर्धयति — एषा एव सूचना वानराणां शीघ्रतायाः कारणम्। सीतायाः प्रत्युत्तरे त्रयः अंशाः — रावणस्य निन्दा, तस्य चौर्यस्य उपहासः, रामस्य गुणकीर्तनं च। ‘दास्ये अपि न युज्यसे’ इति वचनं विशेषतः तीक्ष्णम्। मन्दोदर्याः हस्तक्षेपः वुल्गेटस्य विशेषः — सा रावणं सीतावधात् निवारयति, किन्तु स्वार्थवचनेन, येन रावणस्य क्रोधः कामे परिवर्तते। ‘चितास्थः पावकः’ इति उपमा श्मशानस्य अग्नेः — अशुभं भयंकरं च चित्रम्। अत्र हनूमान् रावणस्य आगमनस्य पूर्वं स्वस्य रूपसंकोचनं वदति — सः पक्षी इव वृक्षे निलीनः, येन सः सर्वं द्रष्टुं शृणोतुं च शक्नोति, स्वयम् अदृष्टः। एषा गुप्तचरस्य कला। रावणस्य स्त्रीभिः सह आगमनं तस्य वैभवस्य कामुकतायाः च चिह्नम्। सीतायाः भयस्य वर्णनं — ‘त्राणं कंचित् अपश्यन्तीम्’ — तस्याः सम्पूर्णम् असहायत्वं दर्शयति। किन्तु वाचि सा भीता न — ‘परमक्रुद्धा’ सा रावणं तिरस्करोति। एषः विरोधः सीतायाः चरित्रस्य मूलम् — शरीरं दुर्बलं, मनः वज्रसमम्। रावणस्य ‘कोपात् जज्वाल’ इति वर्णनं तस्य स्वभावस्य अस्थिरतां दर्शयति — क्षणे याचकः, क्षणे हन्ता, क्षणे पुनः कामी। मन्दोदर्याः वचनेन रावणस्य कामः पुनः जागरितः, सः स्त्रीभिः सह गृहं नीतः — एवं सीतायाः प्राणाः तत्क्षणं रक्षिताः। सीता रावणं ‘राक्षसाधम’ इति सम्बोधयति, रामं तु ‘अमिततेजाः’, ‘इक्ष्वाकुवंशनाथस्य स्नुषा’ इति स्वपरिचयं ददाति — सा स्वस्य कुलस्य गौरवेन रावणस्य दर्पं प्रतिहन्ति। ‘तेन अदृष्टः अपहृत्य’ इति वचनेन सा रावणस्य कापुरुषत्वं प्रकटयति — यः वीरः, सः प्रत्यक्षं युध्येत, न चौर्यं कुर्यात्। एषा तर्जना हनूमता स्वयं श्रुता, अतः सः वानरेभ्यः तस्याः तीक्ष्णतां यथावत् वर्णयति।

‘तस्मिन् दशग्रीवे याते विकृताननाः राक्षस्यः क्रूरैः सुदारुणैः वाक्यैः सीतां निर्भर्त्सयामासुः। जानकी तासां भाषितं तृणवत् गणयामास; तासां गर्जितं सीतां प्राप्य निरर्थकम् अभवत्। वृथा गर्जितनिश्चेष्टाः पिशिताशनाः ताः राक्षस्यः सीतायाः महत् व्यवसितं रावणाय शशंसुः। ततः विहताशाः निरुद्यमाः ताः सर्वाः सहिताः समस्ताः परिक्लिश्य निद्रावशम् उपागताः। तासु प्रसुप्तासु भर्तृहिते रता सीता करुणं विलप्य दीना सुदुःखिता प्रशुशोच। तासां मध्यात् त्रिजटा समुत्थाय वाक्यम् अब्रवीत् — “आत्मानं क्षिप्रं खादत, न असितेक्षणां सीतां, जनकस्य आत्मजां साध्वीं दशरथस्य स्नुषाम्। अद्य मया दारुणः रोमहर्षणः स्वप्नः दृष्टः — रक्षसां विनाशाय, अस्याः भर्तुः जयाय च। राघवात् अस्मान् राक्षसीगणं परित्रातुम् एषा एव अलम्; वैदेहीम् अभियाचाम — एतत् हि मम रोचते। यदि दुःखितायाः एवंविधः स्वप्नः प्रदृश्यते, सा विविधैः दुःखैः मुक्ता अनुत्तमं सुखम् आप्नोति। प्रणिपातप्रसन्ना मैथिली जनकात्मजा हि राक्षस्यः, महतः भयात् परित्रातुम् एषा अलम्।” ततः भर्तुः विजयेन हर्षिता ह्रीमती बाला सा अवोचत् — “यदि तत् तथ्यं, भवेयं शरणं हि वः।” सीतायाः तादृशीं दारुणां दशां दृष्ट्वा अहं विश्रान्तः चिन्तयामास; मम मनः न निर्वृतम्। ततः मया जानक्याः सम्भाषणार्थं विधिः चिन्तितः।’ राक्षसीनां तर्जनं सीतायाः दृढतां न कम्पयति — ‘तृणवत्’ इति पदं सुन्दरकाण्डे अन्यत्र अपि सीतायाः रावणं प्रति तिरस्कारस्य चिह्नम्। त्रिजटायाः स्वप्नः अत्र संक्षेपेण उक्तः; पूर्वसर्गेषु तस्य विस्तरः दृष्टः — रामस्य विजयः, रावणस्य विनाशः, लङ्कायाः दाहः च। त्रिजटा वृद्धा राक्षसी, विभीषणस्य पुत्री इति परम्परा; तस्याः वचनं राक्षसीनाम् अपि मनसि परिवर्तनं जनयति। सीतायाः उत्तरं ‘भवेयं शरणं हि वः’ इति करुणायाः परमं निदर्शनम् — या राक्षस्यः ताम् अपीडयन्, तासाम् अपि रक्षणं सा प्रतिजानीते। हनूमतः चिन्ता ‘कथं सम्भाषणं कुर्याम्’ इति व्यावहारिकी — यदि सहसा प्रकटः स्यात्, सीता भीता भवेत्, राक्षस्यः च जागृयुः। अतः सः उपायं चिन्तयति। राक्षसीनां ‘वृथा गर्जितनिश्चेष्टाः’ इति वर्णनं तासां पराजयं दर्शयति — तासां सर्वे प्रयत्नाः सीतायाः दृढतायाः पुरतः निष्फलाः। ताः रावणाय ‘सीताव्यवसितं महत्’ इति शंसन्ति — अर्थात् शत्रवः अपि सीतायाः निश्चयस्य महत्त्वं स्वीकुर्वन्ति। तासां निद्रा सीतायाः एकान्तस्य अवसरः; तस्मिन् एव क्षणे सा विलपति। त्रिजटायाः स्वप्नः दुःखितायाः शुभं फलं सूचयति इति सा वदति — एषः लोकविश्वासः। ‘आत्मानं खादत’ इति तस्याः तीक्ष्णं वचनं राक्षसीनां क्रौर्यं तासाम् एव प्रति परावर्तयति। सीतायाः उत्तरं ‘यदि तत् तथ्यं’ इति संशययुक्तम् — सा स्वप्नं पूर्णतया न विश्वसिति, किन्तु तस्मिन् आशां पश्यति। ‘ह्रीमती’ इति पदं तस्याः लज्जाशीलतां दर्शयति — भर्तुः विजयस्य वार्ता श्रुत्वा अपि सा हर्षं संयच्छति। हनूमतः ‘विश्रान्तः’ इति पदं दर्शयति यत् सः दीर्घं प्रतीक्षितवान्, उचितं क्षणम् अन्विष्य। अस्मिन् भागे राक्षसीनां द्वे रूपे दृश्येते — एकतः क्रूराः तर्जिकाः, अन्यतः त्रिजटा इव विवेकवती। कविः एवं दर्शयति यत् दुष्टेषु अपि सज्जनाः सन्ति; विभीषणः त्रिजटा च तस्य उदाहरणे। सीतायाः करुणा अपि सर्वेषु समाना — सा शत्रूणाम् अपि शरणं भवितुम् उद्यता। एषः एव तस्याः चरित्रस्य दिव्यः अंशः।

‘मया इक्ष्वाकुकुलवंशः स्तुतः, पुरस्कृतः। राजर्षिगणभूषितां तां मया गदितां वाचं श्रुत्वा बाष्पैः पिहितलोचना देवी मां प्रत्यभाषत — “हे वानरपुङ्गव, कः त्वम्? केन, कथं च इह प्राप्तः? रामेण ते का प्रीतिः? तत् मे शंसितुम् अर्हसि।” तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा अहम् अपि वचः अब्रुवम् — “हे देवि, तव भर्तुः रामस्य भीमविक्रमः सहायः सुग्रीवः नाम विक्रान्तः महाबलः वानरेन्द्रः; तस्य भृत्यं माम् इह आगतं हनूमन्तं विद्धि। अक्लिष्टकर्मणा तव भर्त्रा रामेण अहं तुभ्यं सम्प्रहितः। हे यशस्विनि, पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् इदम् अङ्गुलीयम् अभिज्ञानं तुभ्यम् अदात्। हे देवि, त्वया आज्ञप्तं किं करवाणि इति इच्छामि। रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं त्वां नयामि; किम् उत्तरम्?” एतत् श्रुत्वा विदित्वा च जनकनन्दिनी सीता आह — “राघवः रावणम् उत्पाट्य मां नयतु।” अहं आर्याम् अनिन्दितां देवीं शिरसा प्रणम्य राघवस्य मनोह्लादं अभिज्ञानम् अयाचिषम्। अथ सीता माम् अब्रवीत् — “अयम् उत्तमः मणिः गृह्यताम्, येन महाबाहुः रामः त्वां बहु मन्यते।” इति उक्त्वा वरारोहा परमोद्विग्ना उत्तमं मणिप्रवरं प्रायच्छत्, वाचा च मां संदिदेश। ततः समाहितः अहं तस्यै राजपुत्र्यै प्रणम्य इह अभ्युद्गतमानसः प्रदक्षिणं परिक्रामम्। सा मनसा निश्चित्य पुनः उत्तरम् आह — “हे हनूमन्, मम वृत्तान्तं राघवे वक्तुम् अर्हसि, यथा श्रुत्वा एव नचिरात् तौ उभौ वीरौ रामलक्ष्मणौ सुग्रीवसहितौ उपेयातां, तथा कुरु। यदि एतत् अन्यथा भवेत्, मम जीवितं द्वौ मासौ; काकुत्स्थः मां न द्रक्ष्यति, अहम् अनाथवत् म्रिये।” तत् करुणं वाक्यं श्रुत्वा मां क्रोधः अभ्यवर्तत; अनन्तरं कार्यशेषं च मया उत्तरं दृष्टम्। ततः मम कायः पर्वतसंनिभः अवर्धत; युद्धाकाङ्क्षी अहं तस्य वनं विनाशयितुम् आरभे।’ हनूमतः सम्भाषणस्य उपायः इक्ष्वाकुवंशस्य स्तुतिः — रामस्य कुलस्य नाम श्रुत्वा सीता विश्वसिता भवेत् इति तस्य बुद्धिः। सीतायाः प्रथमः प्रश्नः ‘कः त्वम्’ — एषः संशयस्य सहजः भावः। हनूमतः उत्तरे क्रमः — सुग्रीवस्य परिचयः, स्वपरिचयः, रामस्य प्रेषणम्, अभिज्ञानं च। अङ्गुलीयकं रामस्य दत्तं, चूडामणिः सीतायाः दत्तः — एतौ द्वौ अभिज्ञानौ दम्पत्योः सेतुः। सीतायाः उत्तरं ‘रावणम् उत्पाट्य मां नयतु’ इति पूर्वसर्गेषु उक्तस्य तस्याः निश्चयस्य सङ्क्षेपः। ‘द्वौ मासौ’ इति सीमा रावणस्य तर्जनेन सह सङ्गच्छते। सीतायाः करुणवचनात् हनूमतः क्रोधः — एषः क्रोधः एव अनन्तरस्य वनभङ्गस्य मूलम्। सः ‘कार्यशेषम्’ इति वदति — शत्रोः बलस्य परीक्षा, रावणस्य दर्शनं, भयस्य जननं च दूतस्य अवशिष्टं कर्तव्यम्। ‘बाष्पैः पिहितलोचना’ इति पदं सीतायाः भावावेशं दर्शयति — रामस्य कुलस्य स्तुतिं श्रुत्वा एव तस्याः नेत्रे अश्रुपूर्णे। हनूमतः प्रश्नः ‘किं करवाणि’ इति तस्य सेवाभावं दर्शयति — सः स्वयं निर्णयं न करोति, सीतायाः आज्ञाम् अपेक्षते। सीतायाः उत्तरं दृढं — रामः एव रावणम् उत्पाट्य तां नयतु। चूडामणेः दानं सीतायाः हृदयस्य दानम् इव — सः मणिः तस्याः विवाहस्य, पितुः गृहस्य, रामेण सह जीवनस्य च स्मारकः। ‘येन रामः त्वां बहु मन्यते’ इति वचनेन सा हनूमतः अपि सम्मानं रक्षति — मणिं दृष्ट्वा रामः दूतस्य सत्यतां गौरवं च ज्ञास्यति। हनूमतः प्रदक्षिणा सीतायाः प्रति देवतायाः इव भक्तिं दर्शयति। अन्ते सीतायाः ‘म्रिये साहम् अनाथवत्’ इति वचनं करुणरसस्य परमः बिन्दुः — राजपुत्री, राजवधूः, रामस्य पत्नी अपि ‘अनाथवत्’ मरणं चिन्तयति। एतत् श्रुत्वा हनूमतः क्रोधः न्याय्यः। ‘अङ्गुलीयम् अभिज्ञानम्’ इति पदद्वयं कथायाः निर्णायकं क्षणं स्मारयति — एतेन एव सीतायाः संशयः दूरीभूतः। हनूमान् ‘रामेण अक्लिष्टकर्मणा’ इति विशेषणं पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते, येन रामस्य सामर्थ्ये विश्वासः दृढीभवति। सीतायाः सन्देशस्य द्वौ अंशौ — एकः वाचिकः (रामः शीघ्रम् आगच्छतु), अन्यः अभिज्ञानरूपः (चूडामणिः)। पूर्वसर्गेषु काकासुरस्य कथा अपि अभिज्ञानत्वेन उक्ता, किन्तु अत्र हनूमान् ताम् न कथयति — सा रामाय एव वक्तव्या इति तस्य विवेकः; जाम्बवतः ‘किं रक्षितव्यम्’ इति प्रश्नस्य उत्तरम् अपि एतत्।

‘भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजं तत् भग्नं वनखण्डं प्रतिबुद्ध्य विकृताननाः राक्षस्यः निरीक्षन्ते। वने तस्मिन् मां दृष्ट्वा ततस्ततः समागम्य ताः क्षिप्रं समभ्यागताः रावणाय आचचक्षिरे — “हे महाबल राजन्, दुरात्मना वानरेण तव वीर्यम् अविज्ञाय इदं दुर्गं तव वनं भग्नम्। हे राजन्, तव विप्रियकारिणः तस्य दुर्बुद्धिता एषा; यथा असौ पुनः न व्रजेत्, तथा क्षिप्रं वधम् आज्ञापय।” तत् श्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण रावणस्य मनोऽनुगाः बहुदुर्जयाः किंकराः नाम राक्षसाः विसृष्टाः। शूलमुद्गरपाणिनां तेषाम् अशीतिसाहस्रं मया तस्मिन् वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्। तेषां ये हतशिष्टाः, ते लघुविक्रमाः गताः, ‘मया सैन्यं निहतम्’ इति रावणाय आचचक्षिरे। ततः मम बुद्धिः उत्पन्ना — तत्रस्थान् राक्षसान् शतं स्तम्भेन हत्वा लङ्कायाः ललामभूतः उत्तमः चैत्यप्रासादः मया रुषा विध्वंसितः। ततः रावणः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनं घोररूपैः भयानकैः बहुभिः राक्षसैः सार्धम् आदिशत्। बलसम्पन्नं रणकोविदं तं राक्षसं सहानुगम् अहम् अतिघोरेण परिघेण सूदयामि। तत् श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः रावणः पदातिबलसम्पन्नान् महाबलान् मन्त्रिपुत्रान् प्रेषयामास; तान् सर्वान् परिघेण एव यमसादनं नयामि। लघुविक्रमान् मन्त्रिपुत्रान् समरे हतान् श्रुत्वा रावणः पञ्च शूरान् सेनाग्रगान् प्रेषयामास; तान् सर्वान् सहसैन्यान् अहम् अभ्यसूदयम्। ततः पुनः दशग्रीवः महाबलं पुत्रम् अक्षं बहुभिः राक्षसैः सार्धं संयुगे प्रेषयामास। तं मन्दोदरीपुत्रं रणपण्डितं कुमारं सहसा खं समुद्यन्तं पादयोः गृहीतवान्, तम् आसीनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्। अक्षम् आगतं भग्नं निशम्य सः दशाननः रावणः ततः इन्द्रजितं नाम द्वितीयं सुतं बलिनं युद्धदुर्मदं सुसंक्रुद्धः व्यादिदेश। तत् सर्वं बलं तं राक्षसपुङ्गवं च अपि रणे नष्टौजसं कृत्वा अहं परं हर्षम् उपागतः। महता प्रत्ययेन रावणेन मदोद्धतैः वीरैः सह प्रहितः सः महाबाहुः महाबलः माम् अविषह्यं, स्वसैन्यं च अवमर्दितं बुद्ध्वा अतिवेगिनः ब्रह्मणः अस्त्रेण मां प्रबद्ध्वा; ततः राक्षसाः रज्जुभिः अपि मां बध्नन्ति। गृहीत्वा ते मां रावणस्य समीपम् उपागमन्। दुरात्मना रावणेन दृष्ट्वा अहं सम्भाषितः; लङ्कागमनं राक्षसानां वधं च पृष्टः। तत् सर्वं रणे तत्र सीतार्थम् इति मया उपजल्पितम् — “हे विभो, तस्याः दर्शनाकाङ्क्षी अहं त्वद्भवनं प्राप्तः। अहं मारुतस्य औरसः पुत्रः वानरः हनुमान्। मां रामदूतं सुग्रीवसचिवं कपिं विद्धि; सः अहं रामस्य दौत्येन तव सकाशम् इह आगतः।”’ अस्मिन् भागे युद्धानां क्रमः संक्षेपेण किन्तु पूर्णतया उक्तः — किंकराः, चैत्यप्रासादरक्षकाः, जम्बुमाली, मन्त्रिपुत्राः, पञ्च सेनापतयः, अक्षः, इन्द्रजित् च। प्रत्येकं युद्धं पूर्वात् कठिनतरम्, प्रत्येकः शत्रुः पूर्वात् बलवत्तरः — एषः क्रमः रावणस्य वर्धमानं भयं दर्शयति। हनूमतः आयुधम् अधिकतया परिघः — सरलं किन्तु भयंकरम्। अक्षस्य वधः विशेषतः वर्णितः — पादयोः गृहीत्वा शतवारं भ्रामयित्वा पेषणम्। इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्रं हनूमान् स्वेच्छया स्वीकरोति इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्; अत्र सः केवलं बन्धनस्य तथ्यं वदति। रावणसभायां तस्य परिचयः त्रिधा — मारुतस्य पुत्रः, रामस्य दूतः, सुग्रीवस्य सचिवः — एषः परिचयः तस्य त्रिविधं गौरवं दर्शयति। अस्मिन् दीर्घे भागे हनूमतः कथनस्य वेगः दर्शनीयः — प्रत्येकं युद्धं एकेन द्वाभ्यां वा श्लोकाभ्यां समाप्यते। एषा संक्षिप्तता तस्य विनयस्य अपि चिह्नम् — सः स्वस्य वीरतायाः विस्तरं न करोति, केवलं तथ्यानि वदति। किंकराणाम् अशीतिसहस्रसङ्ख्या तस्य बलस्य परिमाणं दर्शयति। चैत्यप्रासादः लङ्कायाः ‘ललामभूतः’ — तस्य नाशः रावणस्य गौरवस्य आघातः; हनूमान् स्तम्भम् एव आयुधं कृत्वा रक्षकान् अहन्। जम्बुमाली प्रहस्तस्य पुत्रः — प्रहस्तः रावणस्य सेनापतिः; तस्य पुत्रस्य वधः सेनापतेः गौरवस्य अपि हानिः। मन्त्रिपुत्राः सप्त इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्; पञ्च सेनाग्रगाः विरूपाक्षादयः। अक्षः रावणस्य पुत्रः, मन्दोदर्याः सुतः — तस्य वधः रावणस्य व्यक्तिगतः आघातः। अतः एव रावणः अन्ते स्वस्य श्रेष्ठं पुत्रम् इन्द्रजितं प्रेषयति। इन्द्रजितः सैन्यम् अपि हनूमान् नाशयति, तस्य ओजः अपि हरति — तदा इन्द्रजित् ब्रह्मास्त्रं प्रयुङ्क्ते। ‘प्रबद्ध्वा’ इति पदेन बन्धनं सूचितम्; राक्षसाः रज्जुभिः अपि बध्नन्ति — पूर्वसर्गेषु वर्णितं यत् रज्जुबन्धनेन ब्रह्मास्त्रस्य बन्धः स्वयम् एव शिथिलः अभवत्। हनूमान् तत् अत्र न वदति, केवलं ‘रावणस्य समीपं गृहीत्वा उपागमन्’ इति। रावणेन पृष्टः सः सर्वं ‘सीतार्थम्’ इति स्वीकरोति — तस्य सर्वकर्मणाम् एकः एव हेतुः। अस्य भागस्य युद्धवर्णनानि सुन्दरकाण्डस्य द्विचत्वारिंशसर्गात् अष्टचत्वारिंशसर्गपर्यन्तं विस्तरेण उक्तानि; अत्र तेषां सारः एव। हनूमतः आत्मपरिचये ‘मारुतस्य औरसः पुत्रः’ इति वचनं विशेषम् — सः स्वस्य दिव्यजन्म प्रथमं वदति, येन रावणः तस्य बलस्य कारणं जानीयात्। प्रत्येकस्मिन् युद्धे रावणः अधिकं बलं प्रेषयति — प्रथमं सामान्याः किंकराः, ततः सेनापतेः पुत्रः, ततः मन्त्रिणां पुत्राः, ततः सेनापतयः, ततः स्वपुत्रः, अन्ते स्वस्य श्रेष्ठः पुत्रः। एषा सोपानपरम्परा रावणस्य अहंकारस्य क्रमिकं पतनं सूचयति — सः प्रारम्भे हनूमन्तं तुच्छं मत्वा अल्पबलं प्रेषयति, अन्ते ब्रह्मास्त्रस्य आश्रयं कर्तुम् अपि बाध्यते। वानराणां कृते एषा कथा विशेषतः उत्साहवर्धिनी — एकः वानरः रावणस्य सर्वान् प्रमुखान् वीरान् पराजितवान्, तर्हि समग्रा वानरसेना किं न कुर्यात्। अग्रिमसर्गे हनूमतः अङ्गदस्य च लङ्काविजयप्रस्तावस्य मूलम् अत्र एव। हनूमतः कथनात् एतत् अपि स्पष्टं यत् सः रावणसभां प्राप्तुं बन्धनम् एव साधनं कृतवान् — अन्यथा रावणस्य साक्षात् दर्शनं दुर्लभम् आसीत्।

‘“यत् अहं ते प्रब्रवीमि, तं समादेशम् अपि शृणु। हे राक्षसेश, हरीशः त्वां समाहितं वाक्यम् आह। महाभागः सुग्रीवः त्वां कौशलम् अब्रवीत्, धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यं च उवाच — ‘विपुलद्रुमे ऋष्यमूके पर्वते वसतः मम रणविक्रान्तः राघवः मित्रत्वं समुपागतः। हे राजन्, तेन मे कथितं — “रक्षसा मम भार्या हृता; तत्र साहाय्यहेतोः मे समयं कर्तुम् अर्हसि।” वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः राघवः सहलक्ष्मणः अग्निसाक्षिकं सख्यं चक्रे। तेन एकेन शरेण संयुगे वालिनम् आहत्य सम्प्लवतां वानराणां महाराजः प्रभुः कृतः। अतः अस्माभिः इह सर्वात्मना तस्य साहाय्यं कार्यम्; तेन धर्मतः अहं तव समीपम् इह प्रस्थापितः। यावत् वीराः हरयः तव बलं न विधमन्ति, तावत् सीता क्षिप्रम् आनीयतां, राघवस्य च दीयताम्। ये देवतानां सकाशं निमन्त्रिताः गच्छन्ति, तेषां वानराणाम् अयं प्रभावः पुरा केन न विदितः?’ इति वानरराजः त्वाम् आह।” इति मया अभिहितः सः रुष्टः चक्षुषा प्रदहन् इव ततः माम् ऐक्षत। मम प्रभावम् अविज्ञाय रौद्रकर्मणा दुरात्मना तेन रक्षसा रावणेन अहं वध्यः आज्ञप्तः। ततः तस्य भ्राता महामतिः विभीषणः नाम तेन राक्षसराजः मम कारणात् याचितः — “हे राक्षसशार्दूल, एवं न; एषः निश्चयः त्यज्यताम्। त्वया राजशास्त्रव्यपेतः मार्गः संलक्ष्यते। हे राक्षस, राजशास्त्रेषु दूतवध्या न दृष्टा; यथाभिहितवादिना दूतेन वेदितव्यम् एव। हे अतुलविक्रम, सुमहति अपराधे अपि दूतस्य विरूपकरणं दृष्टं, शास्त्रतः वधः नास्ति।”’ सुग्रीवस्य सन्देशः राजनीतेः आदर्शः — प्रथमं कुशलप्रश्नः, ततः घटनानां वर्णनं, ततः मैत्र्याः घोषणा, अन्ते चेतावनी। ‘धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यम्’ इति वचनेन हनूमान् सन्देशस्य स्वरूपं निर्दिशति — एषः न केवलं भयस्य सन्देशः, अपितु रावणस्य हिताय अपि। वालिवधस्य उल्लेखः रामस्य बलस्य प्रमाणम् — यः वालिनम् एकेन शरेण अहन्, सः रावणम् अपि हन्तुं शक्नोति। रावणस्य प्रतिक्रिया ‘चक्षुषा प्रदहन् इव’ — तस्य क्रोधः दृष्ट्या एव प्रकटः। विभीषणस्य वचनं धर्मस्य राजनीतेः च स्वरः — ‘दूतः अवध्यः’ इति प्राचीनः नियमः। सः वधस्य स्थाने विरूपकरणं दण्डत्वेन सूचयति — एतत् एव पुच्छदाहस्य मूलम्। अत्र विभीषणस्य प्रथमः प्रवेशः हनूमतः कथने; युद्धकाण्डे सः रामस्य शरणं गमिष्यति। ‘ये देवतानां सकाशं निमन्त्रिताः गच्छन्ति’ इति वचनं वानराणां पूर्ववीरतायाः स्मरणम् — पुरा देवासुरयुद्धेषु वानराः देवानां साहाय्यं कृतवन्तः इति परम्परा। सुग्रीवस्य सन्देशे ‘यावत् … न विधमन्ति’ इति कालसीमा रावणाय अन्तिमः अवसरः। रावणः तं न स्वीकरोति; तस्य उत्तरं वधाज्ञा। ‘मत्प्रभावम् अविज्ञाय’ इति हनूमतः वचने तस्य आत्मविश्वासः — रावणः तं सामान्यं वानरं मन्यते, किन्तु सः ब्रह्मवरेण रक्षितः। विभीषणस्य वचनं राजशास्त्रस्य प्रमाणेन — सः नीतिं स्मारयति, न दयाम्। तस्य त्रयः हेतवः — राजशास्त्रे दूतवधः न दृष्टः, दूतः केवलं यथोक्तं वदति, महति अपराधे अपि विरूपकरणम् एव दण्डः। एषः विभीषणस्य धर्मनिष्ठायाः प्रथमः परिचयः। सुग्रीवस्य सन्देशे रामस्य परिचयः ‘रणविक्रान्तः’ इति, सुग्रीवस्य च ‘हृतराज्यः’ इति — द्वयोः अपि दुःखस्य साम्यम् एव तयोः मैत्र्याः आधारः। हनूमान् एतत् सन्देशं रावणसभायां निर्भयं वदति — एषः दूतस्य धर्मः।

‘विभीषणेन एवम् उक्तः रावणः तान् राक्षसान् संदिदेश — “अस्य एतत् लाङ्गूलम् एव अद्य दह्यताम्।” ततः तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः शणवल्कैः कार्पासकैः पट्टैः च वेष्टितम्। ततः सिद्धसंनाहाः चण्डविक्रमाः ते राक्षसाः काष्ठमुष्टिभिः हनन्तः तदा मम पुच्छम् आदीपयन्त। बहुभिः पाशैः बद्धस्य राक्षसैः यन्त्रितस्य अपि मम काचित् पीडा न अभवत्, यतः अहं दिवा नगरीं द्रष्टुम् ऐच्छम्। ततः ते शूराः राक्षसाः अग्निसंवृतं बद्धं मां राजमार्गे अघोषयन्, नगरद्वारम् आगताः। ततः अहं पुनः आत्मनः सुमहत् रूपं संक्षिप्य तं बन्धं विमोचयित्वा पुनः प्रकृतिस्थः स्थितः। आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांसि असूदयम्; ततः तत् नगरद्वारं वेगेन प्लुतवान्। प्रदीप्तेन पुच्छेन साट्टगोपुरां तां पुरीं युगान्ताग्निः प्रजाः इव असम्भ्रान्तः अहं दहामि।’ हनूमतः बन्धनस्य स्वीकारः बुद्धिपूर्वकः — सः दिवा नगरीं द्रष्टुम् इच्छति स्म, बन्धनेन राक्षसाः स्वयम् एव तं समग्रे नगरे अनयन्। एवं शत्रवः एव तस्य गुप्तचरकार्ये सहायकाः अभवन्। ‘दिदृक्षोः’ इति पदं तस्य उद्देशं स्पष्टयति। पुच्छवेष्टने शणवल्कं, पट्टवस्त्रं, कार्पासं च — त्रिविधानि ज्वलनशीलानि वस्तूनि; राक्षसाः पूर्णसज्जया तं दग्धुम् इच्छन्ति। नगरद्वारे बन्धमोक्षः, परिघग्रहणं, राक्षसवधः, द्वारारोहणं, दाहः च — एतानि कर्माणि क्षिप्रं क्रमेण घटन्ते। ‘युगान्ताग्निः इव’ इति उपमा लङ्कादाहस्य भीषणतां प्रलयेन तुल्यां करोति। ‘असम्भ्रान्तः’ इति पदं हनूमतः धैर्यं दर्शयति — सः क्रोधेन न, अपितु सुविचारितेन दाहं करोति; किन्तु अग्रे सः एव स्वस्य प्रमादं स्वीकरोति। हनूमतः कथनं अत्र अतीव संक्षिप्तम्; पूर्वसर्गेषु लङ्कादाहस्य विस्तरः दृष्टः। सः दाहस्य प्रयोजनं न वदति, केवलं कर्म। किन्तु तस्य वचनात् स्पष्टं यत् बन्धनं, पुच्छदाहः, राजमार्गे घोषणा च — सर्वम् अपि तस्य योजनायाः अंशः अभवत्। राक्षसाः तं अपमानयितुम् इच्छन्ति स्म, किन्तु तेन एव तेषां नगरं भस्मीभूतम्। एषः विधेः परिहासः। नगरद्वारस्य आरोहणं दाहस्य प्रारम्भबिन्दुः — ततः सः गृहात् गृहं कूर्दन् सर्वां लङ्कां ज्वालाभिः व्याप्तवान्, यथा पूर्वसर्गेषु वर्णितम्।

‘“जानकी व्यक्तं विनष्टा, यतः लङ्कायाः कश्चित् उद्देशः अदग्धः न दृश्यते, सर्वा पुरी भस्मीकृता। लङ्कां दहता मया सीता दग्धा, अत्र संशयः नास्ति; मया रामस्य इदं महत् कार्यं विफलीकृतम्।” इति शोकसमाविष्टः अहं चिन्ताम् उपागतः। ततः ‘जानकी न च दग्धा’ इति विस्मयोदन्तभाषिणां चारणानां शुभाक्षरां वाचम् अश्रौषम्। तां अद्भुतां गिरं श्रुत्वा मम बुद्धिः उत्पन्ना — ‘जानकी अदग्धा’ इति निमित्तैः अपि उपलक्षितम्; दीप्यमाने लाङ्गूले अपि पावकः मां न दहति; मम हृदयं प्रहृष्टं, वाताः सुरभिगन्धिनः। तैः दृष्टार्थैः निमित्तैः, महागुणैः कारणैः, दृष्टार्थैः ऋषिवाक्यैः च अहं हृष्टमानसः अभवम्। पुनः वैदेही दृष्टा, तया च पुनः विसृष्टः। ततः पुनः अरिष्टं पर्वतम् आसाद्य तत्र युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया प्रतिप्लवनम् आरेभे। ततः श्वसनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितं पन्थानम् आक्रम्य अहं भवतः इह दृष्टवान्। राघवस्य प्रसादेन भवतां तेजसा च सुग्रीवस्य कार्यार्थं मया सर्वम् अनुष्ठितम्। एतत् सर्वं मया तत्र यथावत् उपपादितम्; यत् तत्र न कृतं, शेषं, तत् सर्वं क्रियताम्।’ अस्मिन् अन्तिमभागे पञ्चपञ्चाशसर्गस्य वृत्तान्तः संक्षेपेण पुनः कथितः — एकोनषष्ट्युत्तरशततमः श्लोकः तस्य सर्गस्य एकादशेन श्लोकेन अक्षरशः समानः। हनूमान् स्वस्य भयं दोषं च अपि गोपयति न — एषा तस्य सत्यनिष्ठा। चारणानां वचनं, निमित्तानि, स्वस्य अदग्धं लाङ्गूलं च — त्रीणि प्रमाणानि सीतायाः सुरक्षायाः। तथापि सः पुनः सीतां प्रत्यक्षं दृष्ट्वा एव निश्चिन्तः भवति। उपसंहारे तस्य विनयः अतीव स्पष्टः — सर्वं कार्यं ‘राघवस्य प्रसादेन’, ‘भवतां तेजसा’ च कृतम् इति सः वदति, न स्वबलेन। ‘यत् शेषं, तत् सर्वं क्रियताम्’ इति वचनेन सः अग्रिमं कर्तव्यं सभायै समर्पयति — एतत् एव अग्रिमसर्गस्य विचारस्य आरम्भः। एवं हनूमतः दीर्घं कथनं सुन्दरकाण्डस्य सम्पूर्णं कथानकं पुनः उपस्थापयति, श्रोतृणां वानराणां पाठकानां च कृते। ‘श्वसनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितं पन्थानम्’ इति आकाशमार्गस्य वर्णनं पूर्वसर्गस्य गगनार्णवरूपकं स्मारयति। ‘भवतः इह दृष्टवान्’ इति वचनेन कथा वर्तमानकाले प्रत्यागच्छति — हनूमान् पुनः महेन्द्रे वानराणां मध्ये। तस्य कथनस्य आरम्भः जाम्बवतः प्रश्नेन, अन्तः सभायै दायित्वसमर्पणेन — एवं वृत्तं पूर्णम्। ‘तत्र यन्न कृतं शेषम्’ इति वचनं विनयस्य परमं रूपम् — महत् कार्यं कृत्वा अपि सः स्वकर्म अपूर्णम् इव मन्यते, अवशिष्टं च अन्येभ्यः समर्पयति। हनूमतः कथने स्वस्य भयस्य स्वीकारः विशेषतः हृदयस्पर्शी — सः वीरः अपि मनुष्यवत् शोकं चिन्तां च अनुभवति, तां न गोपयति। तस्य उत्तरं कर्म अपि — सः सीतां पुनः द्रष्टुं गच्छति, केवलं श्रुतेन न तुष्यति। एषा प्रत्यक्षप्रमाणस्य आग्रहः दूतस्य सत्यनिष्ठां दर्शयति, यतः सः रामाय असत्यं वक्तुं न इच्छति।

అప్పుడు ఆ మహేంద్రగిరి శిఖరంపై హనుమంతుడు మొదలైన మహాబలులైన వానరులు ఉత్తమమైన ప్రీతిని పొందారు. ప్రీతిమంతులైన మహాత్ములైన వానరులు సుఖంగా కూర్చున్న తరువాత, మిక్కిలి సంతోషించిన జాంబవంతుడు ప్రీతితో ఉన్న మహాకపి అయిన వాయుపుత్రుని కార్యవృత్తాంతం గురించి ఇలా అడిగాడు — ‘నువ్వు దేవిని ఎలా చూశావు? ఆమె అక్కడ ఎలా ఉంది? క్రూరకర్ముడైన దశాననుడు ఆమె పట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తున్నాడు? మహాకపీ, ఇదంతా యథార్థంగా మాకు చెప్పు. దేవిని ఎలా వెదకి కనుగొన్నావు, ఆమె ఏమని బదులు చెప్పింది? ఈ విషయాలు విని మేము మళ్ళీ కార్యనిర్ణయం గురించి ఆలోచిస్తాము. అక్కడికి వెళ్ళినప్పుడు మేము ఏ విషయం చెప్పాలో, దేనిని రహస్యంగా కాపాడాలో, ఆత్మవంతుడివైన నువ్వు మాకు వివరించు.’ ఇలా అతని చేత నియోగించబడి, ఆనందంతో రోమాంచితుడైన ఆ హనుమంతుడు సీతాదేవికి శిరస్సు వంచి నమస్కరిస్తూ బదులు చెప్పాడు. జాంబవంతుని ప్రశ్నలు వృద్ధుడైన నాయకునికి తగినవి — అతడు కేవలం కథ అడగడం లేదు, కార్యం గురించి భవిష్యత్ నిర్ణయానికి అవసరమైన జ్ఞానాన్ని కోరుతున్నాడు. ‘ఏమి చెప్పాలి, దేనిని కాపాడాలి’ అనే ప్రశ్న రాజనీతిలోని సూక్ష్మబుద్ధిని చూపుతుంది — సుగ్రీవుని, రాముని ఎదుట ఏమి నివేదించాలో, ఏమి రహస్యంగా ఉంచాలో ముందుగానే నిశ్చయించుకోవాలి. హనుమంతుని ప్రతిక్రియ కూడా హృదయాన్ని తాకుతుంది — కథను ప్రారంభిస్తూ అతడు మొదట సీతకు ప్రణమిల్లుతాడు, ఆమె అక్కడ లేకపోయినా. ఈ భక్తియే అతని సంపూర్ణ కథనపు భావాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. రోమాంచం అతని హర్షానికీ భావావేశానికీ శారీరక చిహ్నం. ఈ సర్గ సుందరకాండలోని అతి దీర్ఘమైన సర్గలలో ఒకటి — హనుమంతుడు యాత్రనంతటినీ ఉత్తమపురుషలో మళ్ళీ చెబుతాడు, దాని వల్ల ఈ సర్గ సుందరకాండకు సంగ్రహంలా అవుతుంది. జాంబవంతుని ప్రశ్నలలో సీత స్థితి మొదటిది, రావణుని ప్రవర్తన రెండవది, సీత మాట మూడవది — ఈ క్రమం వానరుల చింత ప్రధానంగా సీత క్షేమం గురించేనని చూపుతుంది. హనుమంతుడు అదే క్రమంలో కాక, సంఘటనల కాలక్రమంలో జవాబిస్తాడు. దీని వల్ల సర్గ ఒక సంవాదరూపాన్ని పొందుతుంది.

‘మీరందరూ ప్రత్యక్షంగా చూస్తుండగానే నేను మహేంద్రపర్వత శిఖరం నుండి సముద్రపు దక్షిణ తీరాన్ని కోరుతూ, ఏకాగ్రచిత్తంతో ఆకాశంలోకి ఎగిరాను. నేను వెళ్తుండగా ఘోరమైన విఘ్నం వంటిది ఒకటి ఎదురైంది — అతి మనోహరమైన దివ్యమైన బంగారు శిఖరాన్ని చూశాను. దారిని అడ్డుకుని నిలిచిన ఆ పర్వతాన్ని విఘ్నంగా భావించాను. దివ్యమైన, బంగారుమయమైన ఆ ఉత్తమ పర్వతాన్ని సమీపించి ‘దీనిని నేను భేదించాలి’ అని మనసులో నిశ్చయించుకున్నాను. నేను తోకతో కొట్టగానే ఆ మహాపర్వతపు సూర్యుని వంటి శిఖరం వేయి ముక్కలైపోయింది. నా ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి ఆ మహాపర్వతం మనసును ఆహ్లాదపరుస్తున్నట్టు ‘పుత్రా’ అని మధురమైన మాట పలికింది — “నన్ను మాతరిశ్వుని (వాయువు) స్నేహితునిగా, నీ పినతండ్రిగా తెలుసుకో; మహాసముద్రంలో నివసించే మైనాకుడని ప్రసిద్ధుడను. పుత్రా, పూర్వం శ్రేష్ఠమైన పర్వతాలు రెక్కలు కలిగి ఉండేవి; అవి తమ ఇష్టం వచ్చినట్టు భూమిని అన్నివైపులా బాధిస్తూ సంచరించేవి. పర్వతాల ప్రవర్తన విని పాకశాసనుడైన భగవాన్ మహేంద్రుడు వజ్రాయుధంతో వేలకొద్దీ పర్వతాల రెక్కలను నరికివేశాడు. నన్ను మాత్రం అప్పుడు మహాత్ముడైన నీ తండ్రి దాని నుండి విడిపించాడు — నాయనా, వాయువు నన్ను వరుణాలయమైన సముద్రంలోకి విసిరివేశాడు. కాబట్టి అరిందమా, నేను రాఘవునికి సహాయంగా ప్రవర్తించాలి; రాముడు ధర్మాన్ని నిలిపేవారిలో శ్రేష్ఠుడు, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు.” మహాత్ముడైన ఆ మైనాకుని ఈ మాట విని, ఆ పర్వతానికి నా కార్యాన్ని తెలియజేసి, నా మనసు ప్రయాణానికి సిద్ధమైంది. మహాత్ముడైన ఆ మైనాకుడు నాకు అనుమతి ఇచ్చాడు. ఆ మహాపర్వతం సుందరమైన మానవరూపంతో అంతర్ధానమైంది, కాని పర్వతరూపంతో మహాసముద్రంలోనే నిలిచింది.’ హనుమంతుడు మైనాకుని ప్రసంగాన్ని సంక్షేపంగా కాని స్పష్టంగా చెబుతాడు. సుందరకాండ మొదటి సర్గలో కూడా మైనాకుడు హనుమంతుని విశ్రాంతి కోసం సముద్రం నుండి పైకి లేచాడు, హనుమంతుడు దానిని విఘ్నంగా భావించి వక్షస్సుతో పడదోశాడు; ఇక్కడ మాత్రం తోకతో శిఖరాన్ని కొడతాడనే భేదం ఉంది — ఇది మూలశ్లోకాలలోనే ఉంది, పాఠాంతరం కాదు. మైనాకుని మాటలో మూడు సంబంధాలు ఉన్నాయి — వాయువుతో స్నేహం, రెక్కలు తెగకుండా రక్షణ, రాముని సేవ. ఇది కృతజ్ఞతకు ఆదర్శం — పూర్వం వాయువుచేత రక్షించబడిన మైనాకుడు ఇప్పుడు వాయుపుత్రునికి సహాయం చేయాలనుకుంటున్నాడు. ‘పినతండ్రి’ అనే పదం సంబంధపు ఆత్మీయతను చూపుతుంది. మైనాకుని రెండు రూపాలు — మానవరూపం, పర్వతరూపం — కూడా ప్రస్తావించబడ్డాయి; మానవరూపంతో అతడు అంతర్ధానమయ్యాడు, పర్వతరూపంతో సముద్రంలో నిలిచాడు. ఈ కథనపు ఉద్దేశం ప్రకృతి కూడా రామకార్యంలో సహాయపడుతుందని వానరులకు చూపడం. ఈ కథనపు శైలి విశేషమైనది — హనుమంతుడు మైనాకుని మాటలను ప్రత్యక్షవచనాలుగా ఉదహరిస్తాడు, దాని వల్ల శ్రోతలు స్వయంగా మైనాకుని స్వరాన్ని వింటున్నట్టు ఉంటుంది. ఈ శైలి సర్గ అంతటా కనిపిస్తుంది — సురస, సింహిక, లంకాపురి, రావణుడు, సీత, త్రిజట, రాక్షసస్త్రీలు, విభీషణుడు — వీరందరి మాటలూ ప్రత్యక్షంగా ఉదహరించబడ్డాయి. రెక్కలు నరికిన కథ పురాణప్రసిద్ధమైనది — పూర్వం పర్వతాలు పక్షుల్లా ఎగిరి ఎక్కడపడితే అక్కడ పడేవి, దాని వల్ల ప్రజలు బాధపడేవారు; అందుకే ఇంద్రుడు వాటి రెక్కలను నరికాడు. వాయువు కృప వల్ల మైనాకుడు ఒక్కడే రెక్కలతో మిగిలాడు. కాబట్టి అతడు వాయుపుత్రుని పుత్రునిలా భావిస్తాడు. హనుమంతుడు మైనాకుని ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించడు, కేవలం కార్యాన్ని తెలియజేసి వెళ్ళిపోతాడు — ఇది అతని కార్యనిష్ఠ. హనుమంతుడు మైనాకుని మొదట విఘ్నంగా భావించి కొడతాడు — ఇది అతని జాగ్రత్తకు చిహ్నం; శత్రుదేశానికి వెళ్తున్న దూతకు తెలియని ప్రతి వస్తువూ సందేహానికి విషయమే. కాని మైనాకుని మధురవచనం విని అతడు వెంటనే శాంతిస్తాడు. ఇలా కోపమూ వివేకమూ క్రమంగా. మైనాకుడు రామునికి ఇచ్చిన ‘ధర్మాన్ని నిలిపేవారిలో శ్రేష్ఠుడు’ అనే విశేషణం రాముని కీర్తి సముద్రగర్భంలో కూడా వ్యాపించిందని చూపుతుంది. పర్వతాలు కూడా అతని గుణాలను తెలుసుకున్నాయి, అందుకే అతని సేవకు సిద్ధంగా ఉన్నాయి.

‘తరువాత ఉత్తమమైన వేగాన్ని ఆశ్రయించి మిగిలిన దారిని పట్టుకుని నేను చాలాసేపు వేగంగా మార్గంలో సాగాను. అప్పుడు సముద్రం మధ్యలో నాగమాత అయిన సురసాదేవిని చూశాను; ఆ దేవి ఇలా అన్నది — “హరిసత్తమా, దేవతలు నిన్ను నాకు ఆహారంగా నిర్ణయించారు; సురులు నిన్ను నాకోసం విధించారు, కాబట్టి నిన్ను భక్షిస్తాను.” సురస ఇలా అనగా నేను చేతులు జోడించి వంగి నిలుచుని, వెలవెలబోయిన ముఖంతో ఈ మాట పలికాను — “దశరథపుత్రుడూ, శ్రీమంతుడూ, శత్రుతాపకుడూ అయిన రాముడు తన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో, సీతతో కలిసి దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు. అతని భార్య సీతను దురాత్ముడైన రావణుడు అపహరించాడు. రాముని ఆజ్ఞపై నేను దూతగా ఆమె దగ్గరకు వెళ్తున్నాను. నువ్వు రాముని రాజ్యంలో నివసిస్తున్నదానివి, అతనికి సహాయం చేయడం నీకు తగును. లేదా మైథిలినీ, క్లేశరహితంగా కార్యం సాధించే రామునీ చూసి నీ నోటికి వస్తాను — అని నీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను.” నేను ఇలా అనగా కామరూపిణి అయిన ఆ సురస ఇలా అన్నది — “ఎవ్వరూ నన్ను దాటిపోలేరు — ఇది నాకున్న వరం.” సురస ఇలా అనగా నేను పది యోజనాల పొడవున్నాను; క్షణంలో నేను అంతకు ఒకటిన్నర రెట్లు విస్తారం గలవాడినయ్యాను. ఆమె కూడా నా ప్రమాణం కంటే ఎక్కువగా నోరు తెరిచింది. ఆ తెరిచిన నోటిని చూసి నేను మళ్ళీ చిన్న రూపం ధరించాను; అదే ముహూర్తంలో బొటనవేలంతవాడినయ్యాను. వెంటనే ఆమె నోటిలోకి దూకి క్షణంలో బయటికి వచ్చాను. అప్పుడు సురసాదేవి తన స్వరూపంతో మళ్ళీ నాతో ఇలా అన్నది — “హరిశ్రేష్ఠా, సౌమ్యుడా, కార్యసిద్ధి కోసం సుఖంగా వెళ్ళు; వైదేహిని మహాత్ముడైన రాఘవునితో కలుపు. మహాబాహువైన వానరా, సుఖంగా ఉండు; నేను నీపట్ల ప్రసన్నురాలినయ్యాను.” అప్పుడు సర్వప్రాణులూ ‘బాగు బాగు’ అని నన్ను ప్రశంసించాయి.’ సురస ప్రసంగంలో హనుమంతుని బుద్ధికి పరీక్ష — బలంతో కాదు, ఉపాయంతో అతడు జయిస్తాడు. మొదట అతడు వినయంతో సత్యంతో ఆమెను ప్రార్థిస్తాడు, తరువాత శరీరాన్ని పెంచుతాడు, చివరికి బొటనవేలంతవాడై నోటిలోకి ప్రవేశించి బయటికి వస్తాడు — ఇలా ఆమె వరమూ సత్యమవుతుంది, అతని మార్గమూ విడుదలవుతుంది. ‘రాముని చూసి నీ నోటికి వస్తాను’ అనే హనుమంతుని ప్రతిజ్ఞ అతని సత్యనిష్ఠనూ, రామకార్యంలో ప్రాణార్పణ సంకల్పాన్నీ చూపుతుంది. ఇక్కడ ‘వివర్ణవదనుడై’ (వెలవెలబోయిన ముఖంతో) అనే పదం అతని వినయానికి సూచకమే గాని భయానికి కాదు. చివరికి సురస ప్రసన్నురాలై ఆశీర్వదిస్తుంది — ఇది దేవతల పరీక్షలో సాఫల్యానికి చిహ్నం. సర్వప్రాణుల ‘బాగు బాగు’ అనే ప్రశంస హనుమంతుని బుద్ధికౌశలానికి సార్వజనీన అంగీకారం. సమీక్షిత పాఠంలో సురస మాటలో ‘దేవతలు నిర్ణయించారు’ అనే అంశం ఉంది; వల్గేట్‌లో కూడా అది ‘అమరులు’, ‘సురులు’ అని రెండుసార్లు చెప్పబడింది. దీని వల్ల సురస దేవతల నియోగంపై హనుమంతుని బలాన్నీ బుద్ధినీ పరీక్షించడానికి వచ్చిందని స్పష్టమవుతుంది. హనుమంతుని శరీరం పది యోజనాల నుండి పదిహేను యోజనాల వరకు పెరగడం, తరువాత బొటనవేలంత కుంచించుకుపోవడం — ఈ రెండు విరుద్ధ ఉపాయాలు అతని ‘మహిమ’, ‘అణిమ’ అనే సిద్ధులను సూచిస్తాయి. సురస వరం ‘ఎవ్వరూ నన్ను దాటిపోలేరు’ అని; హనుమంతుడు ఆమె నోటిలోకి ప్రవేశించి బయటికి వస్తాడు, కాబట్టి వరమూ భంగం కాలేదు, అతడూ భక్షింపబడలేదు. బుద్ధి విజయం బలం విజయం కంటే శ్రేష్ఠమైనదని కవి చూపుతాడు. సురస తన స్వరూపం ధరించి ఆశీర్వదిస్తుంది — ‘వైదేహిని రాఘవునితో కలుపు’ — ఈ ఆశీర్వాదం సుందరకాండ మొత్తపు ఉద్దేశాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. హనుమంతుని జవాబులో రామకథ సంగ్రహం కూడా ఉంది — దండకప్రవేశం, సీతాపహరణం, దూతగా వెళ్ళడం. ఇలా అతడు ప్రతి విఘ్నాన్నీ రామకథతోనే జయిస్తాడు — సత్యాన్ని చెప్పడమే అతని మొదటి ఆయుధం.

‘తరువాత నేను గరుడునిలా విశాలమైన అంతరిక్షంలో ఎగిరాను. హఠాత్తుగా నా నీడ పట్టుకోబడింది, కాని నాకు ఏమీ కనిపించలేదు. వేగం తగ్గిపోయిన నేను పది దిక్కులూ చూస్తూ, నా గమనాన్ని దేనివల్ల ఆటంకం కలిగిందో దానిని ఏమాత్రమూ చూడలేకపోయాను. అప్పుడు నాకు ఈ ఆలోచన కలిగింది — “నా ప్రయాణంలో ఇటువంటి విఘ్నం ఎలా కలిగింది, దీని రూపం ఇక్కడ కనిపించడం లేదే?” అలా ఆలోచిస్తుండగా నా దృష్టి కిందికి పడింది; అక్కడ నీటిలో పడుకుని ఉన్న భయంకరమైన రాక్షసిని చూశాను. ఆ భీకరురాలు గట్టిగా నవ్వి, తొట్రుపాటు లేకుండా నిలిచిన నాతో ఈ అశుభమైన మాట అన్నది — “మహాకాయా, ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? ఆకలితో ఉన్న నాకు నువ్వు కోరిన ఆహారానివి; చాలాకాలంగా ఆహారం లేని నా దేహాన్ని తృప్తిపరచు.” ‘సరే’ అని ఆమె మాటను అంగీకరించి, ఆమె నోటి ప్రమాణం కంటే పెద్దగా నా శరీరాన్ని పెంచాను. నన్ను భక్షించడానికి ఆమె మహాభయంకరమైన నోరు పెరుగుతూ ఉంది. నన్ను గానీ, నేను చేసిన రూపమార్పును గానీ ఆమె గ్రహించలేదు. అప్పుడు నేను రెప్పపాటులో విశాలమైన రూపాన్ని కుదించుకుని, ఆమె హృదయాన్ని పెకలించి తీసుకుని ఆకాశంలోకి దూసుకుపోయాను. నేను హృదయం చీల్చివేయగా పర్వతంలాంటి ఆ భయంకరి చేతులు జార్చుకుని లవణసముద్రంలో పడిపోయింది. అప్పుడు ఆకాశంలో సంచరించే సౌమ్యులైన మహాత్ముల మాటలు విన్నాను — “భయంకరమైన రాక్షసి సింహికను హనుమంతుడు వెంటనే చంపాడు.”’ సింహిక ప్రసంగం సురస ప్రసంగంతో పోలి ఉన్నా భిన్నమైనది — సురస పరీక్షించే దేవత, కాబట్టి హనుమంతుడు ఆమెను ఉపాయంతో ప్రసన్నురాలిని చేస్తాడు; సింహిక మాత్రం దుష్టరాక్షసి, కాబట్టి అతడు ఆమెను చంపుతాడు. రెండు ప్రసంగాలలోనూ అతడు శరీరాన్ని పెంచడం, కుంచించడం ప్రయోగిస్తాడు, కాని ఉద్దేశం వేరు. నీడను పట్టుకోవడం సింహిక విశేషశక్తి — కనిపించకుండానే ఆమె నీడ ద్వారానే ప్రాణులను లాక్కుంటుంది. ‘నా దృష్టి కిందికి పడింది’ అనే మాటలో హనుమంతుని జాగ్రత్త కనిపిస్తుంది — అతడు విఘ్నపు కారణాన్ని అన్నివైపులా వెదకుతాడు. ఆకాశచారులైన సిద్ధుల ప్రశంస మళ్ళీ అతని కార్యానికి సార్వజనీన సాక్ష్యం. ఈ రెండు ప్రసంగాలు సీతాన్వేషణకు ముందే సముద్రలంఘనమే గొప్ప సాహసమని చూపుతాయి. సింహిక రాహువు తల్లి అని పురాణాలలో ప్రసిద్ధం; ఆమె ఛాయాగ్రాహిణి, ఆకాశంలో వెళ్ళే ప్రాణుల నీడను పట్టుకుని వాటిని లాక్కుని భక్షిస్తుంది. హనుమంతుడు సురస నోటిలోకి ప్రవేశించినట్టే దీని నోటిలోకి కూడా ప్రవేశిస్తాడు, కాని ఇక్కడ హృదయాన్ని చీల్చి బయటికి వస్తాడు. రెండు సంఘటనల పోలికా భేదమూ పాఠకుని మనసులో వివేకాన్ని కలిగిస్తాయి — ఎక్కడ వినయం, ఎక్కడ దండన అని. ‘నిమిషాంతరాత్’ (రెప్పపాటులో) అనే పదం అతని క్రియ శీఘ్రతను చూపుతుంది — సింహిక ఏమాత్రమూ గ్రహించలేకపోతుంది. ‘మమ వా వికృతం కృతమ్’ — అతని రూపమార్పు రహస్యాన్ని ఆమె గ్రహించలేదు. హనుమంతుని శక్తి కేవలం బలం కాదు, రూపమార్పులోని కౌశలం కూడా. సింహికను చంపిన తరువాత హనుమంతుడు ‘అత్యవసరమైన కార్యాన్ని స్మరిస్తూ’ అంటాడు — విజయపు హర్షంలో కూడా అతడు ముఖ్యకార్యాన్ని మరువడు. ఈ ఏకాగ్రతయే అతని సాఫల్యపు రహస్యం.

‘ఆమెను చంపి, అత్యవసరమైన కార్యాన్ని స్మరిస్తూ, మళ్ళీ చాలా దూరం ప్రయాణించి, లంకానగరం ఉన్న పర్వతాలతో అలంకరింపబడిన సముద్రపు దక్షిణ తీరాన్ని చూశాను. సూర్యుడు అస్తమించాక భయంకర పరాక్రమం గల రాక్షసులకు తెలియకుండా రాక్షసుల నివాసమైన ఆ నగరంలోకి ప్రవేశించాను. అక్కడ ప్రవేశిస్తుండగా నా ఎదుట ప్రళయకాల మేఘం వంటి కాంతి గల ఒక స్త్రీ అట్టహాసం చేస్తూ లేచి నిలిచింది. మండుతున్న అగ్ని వంటి జుట్టు గలదీ, నన్ను చంపాలనుకుంటున్నదీ, అతి భయంకరమైనదీ అయిన ఆమెను ఎడమ పిడికిలి దెబ్బతో ఓడించి నేను ప్రదోషకాలంలో ప్రవేశించాను. భయపడిన ఆమె నాతో ఇలా అన్నది — “వీరా, నేను లంకాపురిని; నీ పరాక్రమానికి ఓడిపోయాను; కాబట్టి నువ్వు రాక్షసులందరినీ పూర్తిగా జయిస్తావు.” అక్కడ నేను రాత్రంతా జనకాత్మజను వెదకుతూ రావణుని అంతఃపురానికి వెళ్ళినా ఆ సుమధ్యమను చూడలేకపోయాను. రావణుని నివాసంలో సీత కనబడక శోకసముద్రంలో పడి నాకు దాని తీరం కనిపించలేదు. శోకిస్తున్న నేను పొడవుగా విస్తరించిన బంగారు ప్రాకారంతో చుట్టబడిన ఉత్తమమైన గృహోద్యానాన్ని చూశాను. ప్రాకారాన్ని దాటి దూకి ఎన్నో చెట్లు గల దానిని చూశాను; అశోకవనం మధ్యలో ఒక పెద్ద శింశుపావృక్షం ఉంది. దానిని ఎక్కి బంగారు అరటితోటను చూశాను, శింశుపావృక్షానికి దగ్గరలోనే శ్రేష్ఠమైన వర్ణం గల ఆమెను చూశాను — యౌవనవతి, తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలది, ఉపవాసాలతో కృశించిన ముఖం గలది, ఒకే వస్త్రం ధరించినది, ధూళి పట్టిన జుట్టు గలది, శోకతాపాలతో దీనమైన అవయవాలు గలది, భర్త హితంలోనే నిలిచినది, పులుల మధ్య లేడిలా వికారరూపులూ క్రూరులూ మాంసరక్తాలు భక్షించేవారూ అయిన రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడినది అయిన సీతను. రాక్షసస్త్రీల మధ్య మళ్ళీ మళ్ళీ బెదిరింపబడుతున్నది, ఒకే జడ ధరించినది, దీనురాలు, భర్తచింతలో మునిగినది, నేలపై పడుకునేది, హేమంతం వచ్చినప్పుడు తామరతీగలా వన్నె కోల్పోయిన అవయవాలు గలది, రావణుని నుండి మనసు మళ్ళించుకున్నది, మరణించడానికి నిశ్చయించుకున్నది, లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గలది అయిన ఆమెను ఎలాగో త్వరగా కనుగొన్నాను. అటువంటి యశస్విని అయిన రామపత్నిని చూసి నేను అక్కడే శింశుపావృక్షంపై ఉండి చూస్తూ ఉన్నాను. అప్పుడు రావణుని నివాసంలో మొలనూళ్ళ, అందెల సవ్వడితో కలిసిన, మిక్కిలి గంభీరమైన హలహలా శబ్దం విన్నాను.’ లంకాపురి అధిదేవతను ఎడమచేతి పిడికిలితో ఓడించాడు — స్త్రీని పూర్తిబలంతో కొట్టడు అనేది హనుమంతుని మర్యాద. ఆమె మాట లంక రాబోయే పతనానికి పూర్వసూచన. ‘శోకసముద్రంలో పడి’ అనే మాట సీత కనబడని హనుమంతుని నిరాశను గుర్తుచేస్తుంది — మునుపటి సర్గలలో ఈ నిరాశ విస్తారంగా వర్ణించబడింది. సీత వర్ణనలో పులుల మధ్య లేడి అనే ఉపమానం ఆమె నిస్సహాయతనూ రాక్షసస్త్రీల క్రౌర్యాన్నీ ఒకేసారి చిత్రిస్తుంది. ‘హేమంతంలో తామరతీగ’ అనే ఉపమానం మునుపటి సర్గలో కూడా ప్రయోగించబడింది — కాంతిహీనతకు ప్రసిద్ధ చిత్రం. హనుమంతుని కథనంలో కాలక్రమం స్పష్టంగా ఉంది — సాయంకాలం ప్రవేశం, రాత్రి అన్వేషణ, ప్రభాతంలో సీతాదర్శనం. రావణుని రాక సూచన కూడా శబ్దం ద్వారానే — మొలనూళ్ళ, అందెల ధ్వని స్త్రీసమూహం రాకను సూచిస్తుంది. లంకాపురి అధిదేవత స్త్రీరూపంలో ప్రకటమైంది — ఆమె నగర రక్షకురాలు. ఆమె ఓటమి లంక రక్షణలో మొదటి రంధ్రం. ఆమె ‘రాక్షసులందరినీ పూర్తిగా జయిస్తావు’ అనే మాట భవిష్యవాణి వంటిది — ఏ వానరుడైనా తనను ఓడిస్తే రాక్షసుల వినాశం సమీపించినట్టేనని బ్రహ్మ వరం వల్ల ఆమెకు తెలుసు. హనుమంతుడు ఇది వానరులకు చెబుతాడు, దాని వల్ల వారి ఉత్సాహం పెరుగుతుంది. అన్వేషణ వర్ణన ఇక్కడ చాలా సంక్షిప్తం — రాత్రంతా సంచారం, అంతఃపుర ప్రవేశం, నిరాశ; మునుపటి సర్గలలో ఇది పది సర్గలలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది. ‘శోకసముద్రంలో పడి తీరం కనిపించలేదు’ అనే రూపకం హనుమంతుని అప్పటి మనోదశను చూపుతుంది — భౌతిక సముద్రాన్ని దాటినవాడు శోకసముద్రపు తీరాన్ని చూడలేకపోయాడు. అశోకవనం దర్శనం అకస్మాత్తుగా జరిగింది — ‘శోకిస్తున్న నేను చూశాను’; నిరాశ క్షణంలోనే ఆశామార్గం కనిపించింది. శింశుపావృక్షం కథకు కేంద్రబిందువు — దానిపై నుండే హనుమంతుడు అంతా చూస్తాడు, దాని దగ్గరే సీత కూర్చుని ఉంది. సీత వర్ణన మూడు శ్లోకాలలో సమగ్రంగా ఉంది — శారీరకం (యౌవనవతి, తామరరేకుల కన్నులు, కృశించిన ముఖం), వేషం (ఒకే వస్త్రం, ధూళి పట్టిన జుట్టు), మానసిక స్థితి (శోకతాపాలతో దీనమైన అవయవాలు, భర్త హితంలో నిలిచినది), పరిసరం (రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడినది). ‘శ్యామా’ అనే పదం యౌవనవతికి సూచకమని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు. ‘త్వరగా కనుగొన్నాను’ అనే మాట హనుమంతుని హర్షానికీ తొందరకూ సూచకం. ప్రదోషకాలంలో ప్రవేశించడం కూడా బుద్ధిపూర్వకమైనదే — పగలు ప్రవేశిస్తే అతడు కనిపిస్తాడు, గాఢరాత్రిలో దారి కనిపించదు; సాయంకాలం రెండింటికీ సమతుల్యత. రావణుని అంతఃపురంలో కూడా సీత కనబడక అతనికి కలిగిన నిరాశ — మునుపటి సర్గలలో వర్ణించిన ప్రసిద్ధమైన ‘మండోదరీ దర్శనం’ అనే భ్రమ ప్రసంగం ఇదే, అక్కడ అతడు మండోదరిని సీత అనుకుని హర్షించి, తరువాత తానే ఆ అవివేకాన్ని నిందించుకున్నాడు; ఇక్కడ అతడు దానిని చెప్పడు. వనపు బంగారు ప్రాకారం, బంగారు అరటితోట రావణుని ఐశ్వర్యాన్ని చూపుతాయి — ఆ వైభవంలో కూడా సీత ధూళిధూసరితయై ఉపవాసాలతో కృశించి ఉంది.

‘అప్పుడు మిక్కిలి ఉద్విగ్నుడనైన నేను నా రూపాన్ని కుదించుకుని, దట్టమైన శింశుపావృక్షంపై పక్షిలా ఉన్నాను. అప్పుడు రావణుని భార్యలూ మహాబలుడైన రావణుడూ సీత ఉన్న ఆ ప్రదేశానికి వచ్చారు. రాక్షసగణాధిపతి అయిన అతనిని చూసి వరారోహ అయిన సీత తొడలను ముడుచుకుని, పీనమైన స్తనాలను చేతులతో కప్పుకుని కూర్చుంది. మిక్కిలి భయపడి, తీవ్రంగా కలవరపడి, అటూ ఇటూ చూస్తూ, ఏ రక్షణా కనబడక, వణుకుతున్న, తపస్విని అయిన, పరమదుఃఖితురాలైన సీతతో దశగ్రీవుడు తల వంచి సాగిలపడి ఇలా అన్నాడు — “నన్ను గౌరవించు. గర్వితురాలా, గర్వంతో నువ్వు నన్ను ఆదరించకపోతే, సీతా, రెండు నెలల తరువాత నీ రక్తం తాగుతాను.” దురాత్ముడైన ఆ రావణుని ఈ మాట విని పరమక్రుద్ధురాలైన సీత ఉత్తమమైన మాట పలికింది — “రాక్షసాధమా, అమితతేజస్సు గల రాముని భార్యనూ, ఇక్ష్వాకువంశనాథుడైన దశరథుని కోడలినీ అయిన నాతో అనరాని మాటలు మాట్లాడుతున్న నీ నాలుక ఎందుకు రాలిపడలేదు? అనార్యా, నీ పరాక్రమం ఏపాటిది? పాపీ, భర్త సమీపంలో లేనప్పుడు ఆ మహాత్ముని కంటపడకుండా నన్ను అపహరించుకుని వచ్చినవాడివి నువ్వు. నువ్వు రామునికి సాటి కావు, అతనికి దాస్యం చేయడానికి కూడా తగవు. రాఘవుడు అజేయుడు, సత్యవాక్కు గలవాడు, శూరుడు, యుద్ధంలో కీర్తిని కోరేవాడు.” జానకి ఇలా కఠినమైన మాట అనగా దశాననుడు ఒక్కసారిగా కోపంతో చితిపై ఉన్న అగ్నిలా ప్రజ్వరిల్లాడు. క్రూరమైన కన్నులు తిప్పి, కుడి పిడికిలి ఎత్తి మైథిలిని చంపడానికి పూనుకున్నాడు; అప్పుడు స్త్రీలు హాహాకారాలు చేశారు. స్త్రీల మధ్య నుండి లేచి ఆ దురాత్ముని శ్రేష్ఠభార్య మండోదరి అనే ఆమె అతనిని వారించింది. కామపీడితుడైన అతనితో ఆమె మధురమైన మాట పలికింది — “మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడా, సీతతో నీకేమి పని? ఈ రోజు నాతో రమించు; జానకి నాకంటే విశిష్టురాలు కాదు. ప్రభూ, దేవ గంధర్వ కన్యలతో, యక్షకన్యలతో రమించు; సీతతో ఏమి చేస్తావు?” అప్పుడు కలిసి వచ్చిన ఆ స్త్రీలు మహాబలుడైన ఆ నిశాచరుని వెంటనే లేవదీసి తన భవనానికి తీసుకువెళ్ళారు.’ ఈ భాగంలో హనుమంతుడు రావణ సీతల సంవాదాన్ని నాటకంలా మళ్ళీ అభినయిస్తాడు. సీత తొడలను ముడుచుకోవడం, చేతులతో స్తనాలను కప్పుకోవడం లజ్జకూ భయానికీ స్వాభావికమైన చిత్రం. రావణుడు ‘తల వంచి సాగిలపడ్డాడు’ — అతడు యాచకునిలా ఉన్నాడు, అయినా బెదిరిస్తున్నాడు — ఈ ద్వంద్వం అతని కామమూ అహంకారమూ కలిసి ఉండడాన్ని చూపుతుంది. ‘రెండు నెలల తరువాత’ అనే కాలపరిమితి కథ అత్యవసరతను పెంచుతుంది — ఈ సూచనయే వానరుల తొందరకు కారణం. సీత ప్రత్యుత్తరంలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — రావణుని నింద, అతని దొంగతనాన్ని ఎగతాళి చేయడం, రాముని గుణకీర్తన. ‘దాస్యం చేయడానికి కూడా తగవు’ అనే మాట ముఖ్యంగా తీక్ష్ణమైనది. మండోదరి జోక్యం వల్గేట్ విశేషం — ఆమె రావణుని సీతావధ నుండి వారిస్తుంది, కాని స్వార్థవచనంతో, దాని వల్ల రావణుని క్రోధం కామంగా మారుతుంది. ‘చితిపై ఉన్న అగ్ని’ అనే ఉపమానం శ్మశానాగ్నికి సంబంధించినది — అశుభమైన భయంకరమైన చిత్రం. ఇక్కడ హనుమంతుడు రావణుడు రాకముందు తన రూపాన్ని కుదించుకున్నానని చెబుతాడు — అతడు పక్షిలా చెట్టులో దాగి ఉన్నాడు, దాని వల్ల తాను కనబడకుండా అంతా చూడగలడు, వినగలడు. ఇది గూఢచారి కళ. రావణుడు స్త్రీలతో కలిసి రావడం అతని వైభవానికీ కాముకత్వానికీ చిహ్నం. సీత భయపు వర్ణన — ‘ఏ రక్షణా కనబడక’ — ఆమె సంపూర్ణ నిస్సహాయతను చూపుతుంది. కాని మాటలో ఆమె భయపడలేదు — ‘పరమక్రుద్ధురాలై’ ఆమె రావణుని తిరస్కరిస్తుంది. ఈ విరోధమే సీత చరిత్రకు మూలం — శరీరం దుర్బలం, మనసు వజ్రసమానం. రావణుడు ‘కోపంతో ప్రజ్వరిల్లాడు’ అనే వర్ణన అతని స్వభావపు అస్థిరతను చూపుతుంది — క్షణంలో యాచకుడు, క్షణంలో హంతకుడు, క్షణంలో మళ్ళీ కాముకుడు. మండోదరి మాటతో రావణుని కామం మళ్ళీ మేల్కొంది, అతడు స్త్రీలతో కలిసి ఇంటికి తీసుకువెళ్ళబడ్డాడు — ఇలా ఆ క్షణంలో సీత ప్రాణాలు రక్షించబడ్డాయి. సీత రావణుని ‘రాక్షసాధమా’ అని సంబోధిస్తుంది, రాముని ‘అమితతేజస్వి’ అనీ, తనను ‘ఇక్ష్వాకువంశనాథుని కోడలు’ అనీ పరిచయం చేసుకుంటుంది — ఆమె తన వంశగౌరవంతో రావణుని దర్పాన్ని దెబ్బతీస్తుంది. ‘అతని కంటపడకుండా అపహరించి’ అనే మాటతో ఆమె రావణుని పిరికితనాన్ని బయటపెడుతుంది — వీరుడైనవాడు ప్రత్యక్షంగా యుద్ధం చేస్తాడు, దొంగతనం చేయడు. ఈ బెదిరింపును హనుమంతుడు స్వయంగా విన్నాడు, కాబట్టి అతడు దాని తీక్ష్ణతను వానరులకు యథాతథంగా వర్ణిస్తాడు.

‘ఆ దశగ్రీవుడు వెళ్ళిపోయాక వికృతమైన ముఖాలు గల రాక్షసస్త్రీలు క్రూరమైన అతి దారుణమైన మాటలతో సీతను బెదిరించారు. జానకి వారి మాటలను గడ్డిపోచలా లెక్కించింది; వారి గర్జనలు సీతను చేరి నిరర్థకమైపోయాయి. వృథాగా గర్జించి ఏమీ చేయలేకపోయిన మాంసభక్షకులైన ఆ రాక్షసస్త్రీలు సీత గొప్ప నిశ్చయాన్ని రావణునికి తెలియజేశారు. తరువాత ఆశలు దెబ్బతిని ఉత్సాహం కోల్పోయిన వారందరూ కలిసి అలసిపోయి నిద్రకు లోనయ్యారు. వారు గాఢంగా నిద్రిస్తుండగా భర్త హితంలోనే రమించే సీత కరుణంగా విలపించి, దీనురాలై, అతి దుఃఖితురాలై మిక్కిలి శోకించింది. వారి మధ్య నుండి త్రిజట లేచి ఇలా అన్నది — “త్వరగా మిమ్మల్ని మీరే తినండి, నల్లని కన్నుల సీతను కాదు — జనకుని కుమార్తె, సాధ్వి, దశరథుని కోడలు ఆమె. ఈ రోజు నేను రోమాంచం కలిగించే దారుణమైన స్వప్నాన్ని చూశాను — రాక్షసుల వినాశానికీ, ఈమె భర్త విజయానికీ సూచకమైనది. రాఘవుని నుండి రాక్షసస్త్రీలమైన మనలను రక్షించడానికి ఈమె ఒక్కతే చాలు; వైదేహిని ప్రార్థిద్దాం — ఇదే నాకు నచ్చింది. దుఃఖితురాలికి ఇటువంటి స్వప్నం కనిపిస్తే, ఆమె నానావిధ దుఃఖాల నుండి విముక్తురాలై అనుపమమైన సుఖాన్ని పొందుతుంది. రాక్షసస్త్రీలారా, జనకాత్మజ అయిన మైథిలి ప్రణామం చేస్తే ప్రసన్నురాలవుతుంది; మహాభయం నుండి మనలను రక్షించడానికి ఈమె చాలు.” అప్పుడు భర్త విజయవార్తతో హర్షించిన, లజ్జాశీలి అయిన ఆ యువతి ఇలా అన్నది — “అది నిజమైతే నేను మీకు శరణు అవుతాను.” సీత అటువంటి దారుణమైన దశను చూసి నేను కొంతసేపు ఆగి ఆలోచించాను; నా మనసు శాంతించలేదు. అప్పుడు జానకితో మాట్లాడటానికి ఒక ఉపాయం ఆలోచించాను.’ రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపులు సీత దృఢత్వాన్ని కదిలించలేవు — ‘గడ్డిపోచలా’ అనే పదం సుందరకాండలో ఇతరచోట్ల కూడా రావణుని పట్ల సీత తిరస్కారానికి చిహ్నం. త్రిజట స్వప్నం ఇక్కడ సంక్షేపంగా చెప్పబడింది; మునుపటి సర్గలలో దాని విస్తారం చూశాము — రాముని విజయం, రావణుని వినాశం, లంకాదహనం. త్రిజట వృద్ధ రాక్షసి, విభీషణుని కుమార్తె అని సంప్రదాయం; ఆమె మాట రాక్షసస్త్రీల మనసులో కూడా మార్పు తెస్తుంది. ‘మీకు శరణు అవుతాను’ అనే సీత జవాబు కరుణకు పరమ నిదర్శనం — తనను బాధించిన రాక్షసస్త్రీలను కూడా రక్షిస్తానని ఆమె ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది. ‘ఎలా మాట్లాడాలి’ అనే హనుమంతుని చింత ఆచరణాత్మకమైనది — హఠాత్తుగా ప్రత్యక్షమైతే సీత భయపడవచ్చు, రాక్షసస్త్రీలు మేల్కొనవచ్చు. కాబట్టి అతడు ఉపాయం ఆలోచిస్తాడు. రాక్షసస్త్రీలను ‘వృథాగా గర్జించి ఏమీ చేయలేకపోయినవారు’ అని వర్ణించడం వారి ఓటమిని చూపుతుంది — సీత దృఢత్వం ఎదుట వారి ప్రయత్నాలన్నీ నిష్ఫలమయ్యాయి. వారు రావణునికి ‘సీత నిశ్చయం గొప్పది’ అని తెలియజేస్తారు — అంటే శత్రువులు కూడా సీత నిశ్చయపు గొప్పతనాన్ని అంగీకరిస్తారు. వారి నిద్ర సీతకు ఏకాంతపు అవకాశం; ఆ క్షణంలోనే ఆమె విలపిస్తుంది. దుఃఖితురాలికి వచ్చిన స్వప్నం శుభఫలాన్ని సూచిస్తుందని త్రిజట చెబుతుంది — ఇది లోకవిశ్వాసం. ‘మిమ్మల్ని మీరే తినండి’ అనే ఆమె తీక్ష్ణమైన మాట రాక్షసస్త్రీల క్రౌర్యాన్ని వారి మీదికే తిప్పుతుంది. ‘అది నిజమైతే’ అనే సీత జవాబులో సందేహం ఉంది — ఆమె స్వప్నాన్ని పూర్తిగా నమ్మదు, కాని అందులో ఆశను చూస్తుంది. ‘హ్రీమతీ’ (లజ్జాశీలి) అనే పదం ఆమె సిగ్గు స్వభావాన్ని చూపుతుంది — భర్త విజయవార్త విన్నా ఆమె హర్షాన్ని అదుపులో ఉంచుకుంటుంది. హనుమంతుని ‘విశ్రాంతుడై’ (కొంతసేపు ఆగి) అనే పదం అతడు సరైన క్షణం కోసం వెదకుతూ చాలాసేపు ఎదురుచూశాడని చూపుతుంది. ఈ భాగంలో రాక్షసస్త్రీల రెండు రూపాలు కనిపిస్తాయి — ఒకవైపు క్రూరంగా బెదిరించేవారు, మరొకవైపు త్రిజట వంటి వివేకవతి. దుష్టులలో కూడా సజ్జనులు ఉంటారని కవి ఇలా చూపుతాడు; విభీషణుడూ త్రిజటా దానికి ఉదాహరణలు. సీత కరుణ కూడా అందరిపట్లా సమానమే — ఆమె శత్రువులకు కూడా శరణు కావడానికి సిద్ధంగా ఉంది. ఇదే ఆమె చరిత్రలోని దివ్యాంశం.

‘నేను ఇక్ష్వాకువంశాన్ని స్తుతించాను, ముందుంచి కీర్తించాను. రాజర్షుల గణంతో అలంకృతమైన, నేను పలికిన ఆ మాటను విని కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో దేవి నాతో ఇలా అన్నది — “వానరశ్రేష్ఠా, నువ్వు ఎవరు? ఎవరిచేత, ఎలా ఇక్కడికి వచ్చావు? రామునితో నీకు ఏ ప్రీతి? అది నాకు చెప్పాలి.” ఆమె ఆ మాట విని నేను కూడా ఇలా అన్నాను — “దేవీ, నీ భర్త రామునికి భయంకర పరాక్రమం గల సహాయకుడు సుగ్రీవుడనే పరాక్రమశాలి, మహాబలుడు అయిన వానరేంద్రుడు ఉన్నాడు; అతని సేవకుడనై ఇక్కడికి వచ్చిన హనుమంతుడనని నన్ను తెలుసుకో. క్లేశరహితంగా కార్యం సాధించే నీ భర్త రాముడు నన్ను నీ దగ్గరకు పంపాడు. యశస్వినీ, పురుషవ్యాఘ్రుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన దశరథపుత్రుడు స్వయంగా ఈ ఉంగరాన్ని నీకు గుర్తుగా ఇచ్చాడు. దేవీ, నువ్వు ఆజ్ఞాపించినదేమిటో చేయాలని కోరుతున్నాను. నిన్ను రామలక్ష్మణుల దగ్గరకు తీసుకువెళ్తాను; నీ జవాబు ఏమిటి?” ఇది విని, గ్రహించి, జనకనందిని సీత ఇలా అన్నది — “రాఘవుడు రావణుని పెకలించి నన్ను తీసుకువెళ్ళాలి.” పూజ్యురాలూ నిందారహితురాలూ అయిన దేవికి శిరస్సు వంచి ప్రణమిల్లి రాఘవుని మనసుకు ఆహ్లాదం కలిగించే గుర్తును అడిగాను. అప్పుడు సీత నాతో ఇలా అన్నది — “ఈ ఉత్తమమైన మణిని తీసుకో, దీనివల్ల మహాబాహువైన రాముడు నిన్ను ఎంతో గౌరవిస్తాడు.” అని చెప్పి వరారోహ అయిన ఆమె మిక్కిలి ఉద్విగ్నురాలై ఉత్తమమైన శ్రేష్ఠమణిని ఇచ్చింది, మాటతో కూడా నాకు సందేశం ఇచ్చింది. అప్పుడు ఏకాగ్రచిత్తుడనైన నేను ఆ రాజపుత్రికి ప్రణమిల్లి, ఇక్కడికి రావాలనే ఉత్సాహం గల మనసుతో ప్రదక్షిణం చేశాను. ఆమె మనసులో నిశ్చయించుకుని మళ్ళీ ఇలా జవాబిచ్చింది — “హనుమంతా, నా వృత్తాంతాన్ని రాఘవునికి చెప్పాలి; విన్న వెంటనే ఆలస్యం లేకుండా ఆ వీరులిద్దరూ — రామలక్ష్మణులు — సుగ్రీవునితో కలిసి వచ్చేలా చెయ్యి. ఇది మరోలా జరిగితే నా జీవితం రెండు నెలలే; కాకుత్స్థుడు నన్ను చూడడు, నేను అనాథలా మరణిస్తాను.” ఆ కరుణాజనకమైన మాట విని నాకు కోపం ముంచుకువచ్చింది; ఆ తరువాత మిగిలిన కార్యాన్ని కూడా నేను చూసుకున్నాను. అప్పుడు నా శరీరం పర్వతంలా పెరిగింది; యుద్ధాన్ని కోరుతూ నేను అతని వనాన్ని ధ్వంసం చేయడం ప్రారంభించాను.’ హనుమంతుని సంభాషణోపాయం ఇక్ష్వాకువంశ స్తుతి — రాముని వంశం పేరు విని సీత నమ్ముతుందని అతని బుద్ధి. సీత మొదటి ప్రశ్న ‘నువ్వు ఎవరు’ — ఇది సందేహపు సహజభావం. హనుమంతుని జవాబులో క్రమం ఉంది — సుగ్రీవుని పరిచయం, తన పరిచయం, రాముడు పంపడం, గుర్తు. ఉంగరం రాముడు ఇచ్చినది, చూడామణి సీత ఇచ్చినది — ఈ రెండు గుర్తులూ దంపతుల మధ్య వారధి. ‘రావణుని పెకలించి నన్ను తీసుకువెళ్ళాలి’ అనే సీత జవాబు మునుపటి సర్గలలో చెప్పిన ఆమె నిశ్చయపు సంగ్రహం. ‘రెండు నెలలు’ అనే పరిమితి రావణుని బెదిరింపుతో సరిపోతుంది. సీత కరుణవచనం వల్ల హనుమంతునికి కోపం — ఈ కోపమే తరువాతి వనభంగానికి మూలం. అతడు ‘మిగిలిన కార్యం’ అంటాడు — శత్రుబలాన్ని పరీక్షించడం, రావణుని దర్శనం, భయం కలిగించడం దూతకు మిగిలిన కర్తవ్యాలు. ‘కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో’ అనే పదం సీత భావావేశాన్ని చూపుతుంది — రాముని వంశస్తుతి వినగానే ఆమె కన్నులు అశ్రుపూర్ణమయ్యాయి. ‘ఏమి చేయమంటావు’ అనే హనుమంతుని ప్రశ్న అతని సేవాభావాన్ని చూపుతుంది — అతడు తానే నిర్ణయం తీసుకోడు, సీత ఆజ్ఞను ఆశిస్తాడు. సీత జవాబు దృఢమైనది — రాముడే రావణుని పెకలించి తనను తీసుకువెళ్ళాలి. చూడామణిని ఇవ్వడం సీత తన హృదయాన్నే ఇచ్చినట్టు — ఆ మణి ఆమె వివాహానికీ, పుట్టింటికీ, రామునితో జీవితానికీ స్మారకం. ‘దీనివల్ల రాముడు నిన్ను ఎంతో గౌరవిస్తాడు’ అనే మాటతో ఆమె హనుమంతుని గౌరవాన్ని కూడా కాపాడుతుంది — మణిని చూసి రాముడు దూత సత్యతనూ గౌరవాన్నీ తెలుసుకుంటాడు. హనుమంతుని ప్రదక్షిణం సీత పట్ల దేవత పట్లలాంటి భక్తిని చూపుతుంది. చివరికి సీత ‘అనాథలా మరణిస్తాను’ అనే మాట కరుణరసపు పరాకాష్ఠ — రాజపుత్రి, రాజవధువు, రాముని భార్య అయినా ‘అనాథలా’ మరణం గురించి ఆలోచిస్తుంది. ఇది విని హనుమంతునికి కోపం రావడం న్యాయమే. ‘అంగుళీయమభిజ్ఞానమ్’ (ఉంగరమే గుర్తు) అనే రెండు పదాలు కథలోని నిర్ణాయక క్షణాన్ని గుర్తుచేస్తాయి — దీనివల్లనే సీత సందేహం తొలగిపోయింది. హనుమంతుడు రామునికి ‘క్లేశరహితంగా కార్యం సాధించేవాడు’ అనే విశేషణాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగిస్తాడు, దాని వల్ల రాముని సామర్థ్యంపై విశ్వాసం దృఢమవుతుంది. సీత సందేశానికి రెండు అంశాలు — ఒకటి మౌఖికం (రాముడు త్వరగా రావాలి), మరొకటి గుర్తురూపం (చూడామణి). మునుపటి సర్గలలో కాకాసురుని కథ కూడా గుర్తుగా చెప్పబడింది, కాని ఇక్కడ హనుమంతుడు దానిని చెప్పడు — అది రామునికి మాత్రమే చెప్పవలసినదని అతని వివేకం; ‘దేనిని కాపాడాలి’ అనే జాంబవంతుని ప్రశ్నకు జవాబు కూడా ఇదే.

‘భ్రమించిన, భయపడిన మృగాలూ పక్షులూ గల, ధ్వంసమైన ఆ వనభాగాన్ని మేల్కొని చూసి వికృతముఖాలు గల రాక్షసస్త్రీలు పరిశీలించారు. ఆ వనంలో నన్ను చూసి అక్కడక్కడి నుండి గుమిగూడి వారు వెంటనే వచ్చి రావణునికి ఇలా చెప్పారు — “మహాబలుడవైన రాజా, దురాత్ముడైన ఒక వానరుడు నీ పరాక్రమం తెలియక దుర్గమమైన నీ ఈ వనాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. రాజా, నీకు అప్రియం చేసిన వాని దుర్బుద్ధి ఇది; వాడు మళ్ళీ వెళ్ళిపోకుండా త్వరగా వధను ఆజ్ఞాపించు.” అది విని రాక్షసేంద్రుడు రావణుని మనసుకు అనుకూలంగా నడుచుకునే, జయించడానికి అతి కష్టమైన కింకరులనే రాక్షసులను పంపాడు. శూలాలూ ముద్గరాలూ చేత ధరించిన వారిలో ఎనభై వేలమందిని నేను ఆ వనప్రదేశంలో పరిఘంతో సంహరించాను. వారిలో చావగా మిగిలినవారు త్వరగా పరుగెత్తి వెళ్ళి ‘సైన్యం హతమైంది’ అని రావణునికి చెప్పారు. అప్పుడు నాకు ఒక ఆలోచన కలిగింది — అక్కడ ఉన్న వందమంది రాక్షసులను స్తంభంతో చంపి, లంకకు తిలకంలాంటి ఉత్తమమైన చైత్యప్రాసాదాన్ని రోషంతో ధ్వంసం చేశాను. అప్పుడు రావణుడు ప్రహస్తుని కుమారుడైన జంబుమాలిని భయంకరరూపులైన అనేక రాక్షసులతో కలిసి పంపాడు. బలసంపన్నుడూ యుద్ధనిపుణుడూ అయిన ఆ రాక్షసుని అనుచరులతో సహా అతి భయంకరమైన పరిఘంతో సంహరించాను. అది విని రాక్షసేంద్రుడైన రావణుడు కాల్బలంతో కూడిన మహాబలులైన మంత్రిపుత్రులను పంపాడు; వారందరినీ పరిఘంతోనే యమసదనానికి పంపాను. వేగంగా పరాక్రమించే మంత్రిపుత్రులు యుద్ధంలో హతులయ్యారని విని రావణుడు ఐదుగురు శూరులైన సేనాగ్రనాయకులను పంపాడు; వారందరినీ సైన్యంతో సహా సంహరించాను. తరువాత మళ్ళీ దశగ్రీవుడు మహాబలుడైన తన కుమారుడు అక్షుని అనేక రాక్షసులతో కలిసి యుద్ధానికి పంపాడు. మండోదరి కుమారుడూ యుద్ధపండితుడూ అయిన ఆ కుమారుడు ఒక్కసారిగా ఆకాశంలోకి లేస్తుండగా అతని కాళ్ళు పట్టుకుని, వంద రెట్లు గిరగిరా తిప్పి నేలకేసి పిండిచేశాను. అక్షుడు వచ్చి నాశనమయ్యాడని విని ఆ దశాననుడు రావణుడు మిక్కిలి కోపంతో ఇంద్రజిత్తు అనే తన రెండవ కుమారుని — బలశాలినీ, యుద్ధమదం గలవానినీ — ఆజ్ఞాపించాడు. ఆ సైన్యాన్నంతటినీ, ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని కూడా యుద్ధంలో తేజోహీనునిగా చేసి నేను పరమహర్షాన్ని పొందాను. గొప్ప నమ్మకంతో రావణుడు మదోద్ధతులైన వీరులతో కలిసి పంపిన ఆ మహాబాహువూ మహాబలుడూ నన్ను భరించలేనివాడినని, తన సైన్యం నలిగిపోయిందని గ్రహించి, అతివేగవంతమైన బ్రహ్మాస్త్రంతో నన్ను బంధించాడు; తరువాత రాక్షసులు తాళ్ళతో కూడా నన్ను కట్టారు. నన్ను పట్టుకుని వారు రావణుని దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళారు. దురాత్ముడైన రావణుడు నన్ను చూసి మాట్లాడాడు; లంకకు రావడం గురించీ రాక్షసుల వధ గురించీ అడిగాడు. అదంతా యుద్ధంలో సీత కోసమేనని నేను అక్కడ చెప్పాను — “ప్రభూ, ఆమెను చూడాలనే కోరికతో నేను నీ భవనానికి వచ్చాను. నేను మారుతుని ఔరసపుత్రుడను, హనుమంతుడనే వానరుడను. నన్ను రామదూతగా, సుగ్రీవుని సచివుడైన కపిగా తెలుసుకో; అటువంటి నేను రాముని దౌత్యంపై నీ దగ్గరకు ఇక్కడికి వచ్చాను.”’ ఈ భాగంలో యుద్ధాల క్రమం సంక్షేపంగా కాని పూర్తిగా చెప్పబడింది — కింకరులు, చైత్యప్రాసాద రక్షకులు, జంబుమాలి, మంత్రిపుత్రులు, ఐదుగురు సేనాపతులు, అక్షుడు, ఇంద్రజిత్తు. ప్రతి యుద్ధమూ మునుపటిదానికంటే కఠినమైనది, ప్రతి శత్రువూ మునుపటివానికంటే బలవంతుడు — ఈ క్రమం రావణుని పెరుగుతున్న భయాన్ని చూపుతుంది. హనుమంతుని ఆయుధం ఎక్కువగా పరిఘం — సరళమైనది కాని భయంకరమైనది. అక్షుని వధ ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడింది — కాళ్ళు పట్టుకుని వందసార్లు తిప్పి పిండిచేయడం. ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని హనుమంతుడు స్వేచ్ఛగా అంగీకరించాడని మునుపటి సర్గలలో చెప్పబడింది; ఇక్కడ అతడు బంధనమనే వాస్తవాన్ని మాత్రమే చెబుతాడు. రావణసభలో అతని పరిచయం మూడు విధాలు — మారుతుని పుత్రుడు, రాముని దూత, సుగ్రీవుని సచివుడు — ఈ పరిచయం అతని త్రివిధ గౌరవాన్ని చూపుతుంది. ఈ దీర్ఘభాగంలో హనుమంతుని కథన వేగం చూడదగినది — ప్రతి యుద్ధమూ ఒకటి రెండు శ్లోకాలలో ముగుస్తుంది. ఈ సంక్షిప్తత అతని వినయానికి కూడా చిహ్నం — అతడు తన వీరత్వాన్ని విస్తరించడు, కేవలం వాస్తవాలు చెబుతాడు. కింకరుల ఎనభై వేల సంఖ్య అతని బలపు పరిమాణాన్ని చూపుతుంది. చైత్యప్రాసాదం లంకకు ‘తిలకం వంటిది’ — దాని నాశం రావణుని గౌరవానికి దెబ్బ; హనుమంతుడు స్తంభాన్నే ఆయుధంగా చేసుకుని రక్షకులను చంపాడు. జంబుమాలి ప్రహస్తుని కుమారుడు — ప్రహస్తుడు రావణుని సేనాపతి; అతని కుమారుని వధ సేనాపతి గౌరవానికి కూడా హాని. మంత్రిపుత్రులు ఏడుగురని మునుపటి సర్గలలో చెప్పబడింది; ఐదుగురు సేనాగ్రనాయకులు విరూపాక్షుడు మొదలైనవారు. అక్షుడు రావణుని కుమారుడు, మండోదరి సుతుడు — అతని వధ రావణునికి వ్యక్తిగతమైన దెబ్బ. అందుకే రావణుడు చివరికి తన శ్రేష్ఠపుత్రుడైన ఇంద్రజిత్తును పంపుతాడు. హనుమంతుడు ఇంద్రజిత్తు సైన్యాన్ని కూడా నాశనం చేస్తాడు, అతని తేజస్సును కూడా హరిస్తాడు — అప్పుడు ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాడు. ‘ప్రబద్ధ్వా’ (బంధించి) అనే పదంతో బంధనం సూచించబడింది; రాక్షసులు తాళ్ళతో కూడా కడతారు — తాళ్ళ బంధనంతో బ్రహ్మాస్త్ర బంధం తనంతట తానే సడలిపోయిందని మునుపటి సర్గలలో వర్ణించబడింది. హనుమంతుడు ఇక్కడ దానిని చెప్పడు, ‘పట్టుకుని రావణుని దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళారు’ అని మాత్రమే అంటాడు. రావణుడు అడిగినప్పుడు అతడు అంతా ‘సీత కోసమే’ అని అంగీకరిస్తాడు — అతని సమస్త కార్యాలకూ ఒక్కటే హేతువు. ఈ భాగంలోని యుద్ధవర్ణనలు సుందరకాండ నలభై రెండవ సర్గ నుండి నలభై ఎనిమిదవ సర్గ వరకు విస్తారంగా చెప్పబడ్డాయి; ఇక్కడ వాటి సారం మాత్రమే. హనుమంతుని ఆత్మపరిచయంలో ‘మారుతుని ఔరసపుత్రుడను’ అనే మాట విశేషమైనది — అతడు తన దివ్యజన్మను మొదట చెబుతాడు, దాని వల్ల రావణుడు అతని బలానికి కారణం తెలుసుకుంటాడు. ప్రతి యుద్ధంలోనూ రావణుడు ఎక్కువ బలాన్ని పంపుతాడు — మొదట సామాన్యులైన కింకరులు, తరువాత సేనాపతి కుమారుడు, తరువాత మంత్రుల కుమారులు, తరువాత సేనాపతులు, తరువాత తన కుమారుడు, చివరికి తన శ్రేష్ఠపుత్రుడు. ఈ సోపానపరంపర రావణుని అహంకారపు క్రమిక పతనాన్ని సూచిస్తుంది — మొదట అతడు హనుమంతుని తుచ్ఛునిగా భావించి తక్కువ బలాన్ని పంపుతాడు, చివరికి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించవలసి వస్తుంది. వానరులకు ఈ కథ ప్రత్యేకంగా ఉత్సాహాన్ని పెంచేది — ఒక్క వానరుడు రావణుని ప్రముఖవీరులందరినీ ఓడించాడంటే, మొత్తం వానరసేన ఏమి చేయలేదు? తరువాతి సర్గలో హనుమంతుడూ అంగదుడూ లంకను జయించాలని చేసే ప్రతిపాదనకు మూలం ఇక్కడే ఉంది. రావణసభను చేరడానికి అతడు బంధనాన్నే సాధనంగా చేసుకున్నాడని కూడా హనుమంతుని కథనం నుండి స్పష్టమవుతుంది — లేకపోతే రావణుని ప్రత్యక్ష దర్శనం దుర్లభమయ్యేది.

‘“నేను నీకు చెప్పే సందేశాన్ని కూడా విను. రాక్షసేశా, వానరేశ్వరుడు నీకు జాగ్రత్తగా ఆలోచించిన మాట చెప్పాడు. మహాభాగుడైన సుగ్రీవుడు నీ కుశలం అడిగాడు; ధర్మార్థకామాలతో కూడిన, హితమైన, పథ్యమైన మాట చెప్పాడు — ‘విస్తారమైన వృక్షాలు గల ఋష్యమూక పర్వతంపై నివసిస్తున్న నాకు యుద్ధపరాక్రమశాలి అయిన రాఘవుడు మిత్రుడయ్యాడు. రాజా, అతడు నాతో ఇలా అన్నాడు — “ఒక రాక్షసుడు నా భార్యను అపహరించాడు; ఆ విషయంలో సహాయం కోసం నువ్వు నాతో ఒప్పందం చేసుకోవాలి.” వాలిచేత రాజ్యం అపహరించబడిన సుగ్రీవునితో ప్రభువైన రాఘవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి అగ్నిసాక్షిగా స్నేహం చేశాడు. అతడు ఒక్క బాణంతో యుద్ధంలో వాలిని చంపి నన్ను ఎగిరే వానరులకు మహారాజుగా, ప్రభువుగా చేశాడు. కాబట్టి మేము ఇక్కడ సర్వాత్మనా అతనికి సహాయం చేయాలి; అందుకే ధర్మబద్ధంగా అతడు నన్ను ఇక్కడ నీ దగ్గరకు పంపాడు. వీరులైన వానరులు నీ బలాన్ని ధ్వంసం చేయకముందే సీతను త్వరగా తీసుకువచ్చి రాఘవునికి అప్పగించు. దేవతలు ఆహ్వానించగా వారి దగ్గరకు వెళ్ళే వానరుల ఈ ప్రభావం పూర్వం ఎవరికి తెలియదు?’ అని వానరరాజు నీతో అన్నాడు.” నేను ఇలా చెప్పగా అతడు రోషంతో కంటిచూపుతోనే దహించివేస్తున్నట్టు నన్ను చూశాడు. నా ప్రభావం తెలియక రౌద్రకర్ముడూ దురాత్ముడూ అయిన ఆ రాక్షసుడు రావణుడు నన్ను వధించాలని ఆజ్ఞాపించాడు. అప్పుడు అతని తమ్ముడు, మహామతి అయిన విభీషణుడనేవాడు నా కోసం ఆ రాక్షసరాజును ఇలా ప్రార్థించాడు — “రాక్షసశార్దూలా, ఇలా కాదు; ఈ నిశ్చయాన్ని విడిచిపెట్టు. నువ్వు రాజశాస్త్రానికి విరుద్ధమైన మార్గాన్ని అనుసరిస్తున్నట్టు కనిపిస్తోంది. రాక్షసా, రాజశాస్త్రాలలో దూతవధ కనబడదు; చెప్పిన మాటనే చెప్పే దూత ద్వారా విషయం తెలుసుకోవాలి గాని. అతులపరాక్రమా, ఎంతో గొప్ప అపరాధం చేసినా దూతను అంగవికలుని చేయడం కనిపిస్తుంది గాని, శాస్త్రప్రకారం వధ లేదు.”’ సుగ్రీవుని సందేశం రాజనీతికి ఆదర్శం — మొదట కుశలప్రశ్న, తరువాత సంఘటనల వర్ణన, తరువాత మైత్రి ప్రకటన, చివరికి హెచ్చరిక. ‘ధర్మార్థకామాలతో కూడిన, హితమైన, పథ్యమైన’ అనే మాటతో హనుమంతుడు సందేశపు స్వరూపాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — ఇది కేవలం భయపెట్టే సందేశం కాదు, రావణుని హితం కోసం కూడా. వాలివధ ప్రస్తావన రాముని బలానికి ప్రమాణం — వాలిని ఒక్క బాణంతో చంపినవాడు రావణుని కూడా చంపగలడు. రావణుని ప్రతిక్రియ ‘కంటిచూపుతోనే దహించివేస్తున్నట్టు’ — అతని క్రోధం చూపులోనే ప్రకటమవుతుంది. విభీషణుని మాట ధర్మానికీ రాజనీతికీ స్వరం — ‘దూత అవధ్యుడు’ అనేది ప్రాచీన నియమం. అతడు వధకు బదులు అంగవికలం చేయడాన్ని దండనగా సూచిస్తాడు — ఇదే తోక కాల్చడానికి మూలం. హనుమంతుని కథనంలో విభీషణుని మొదటి ప్రవేశం ఇది; యుద్ధకాండలో అతడు రాముని శరణు పొందుతాడు. ‘దేవతలు ఆహ్వానించగా వారి దగ్గరకు వెళ్ళే’ అనే మాట వానరుల పూర్వవీరత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — పూర్వం దేవాసుర యుద్ధాలలో వానరులు దేవతలకు సహాయం చేశారని సంప్రదాయం. సుగ్రీవుని సందేశంలో ‘ధ్వంసం చేయకముందే’ అనే కాలపరిమితి రావణునికి చివరి అవకాశం. రావణుడు దానిని అంగీకరించడు; అతని జవాబు వధాజ్ఞ. ‘నా ప్రభావం తెలియక’ అనే హనుమంతుని మాటలో అతని ఆత్మవిశ్వాసం ఉంది — రావణుడు అతనిని సామాన్య వానరునిగా భావిస్తాడు, కాని అతడు బ్రహ్మవరం చేత రక్షితుడు. విభీషణుని మాట రాజశాస్త్ర ప్రమాణంతో కూడినది — అతడు నీతిని గుర్తుచేస్తాడు గాని దయను కాదు. అతని మూడు హేతువులు — రాజశాస్త్రంలో దూతవధ కనబడదు, దూత కేవలం చెప్పినదే చెబుతాడు, గొప్ప అపరాధానికి కూడా అంగవికలమే దండన. ఇది విభీషణుని ధర్మనిష్ఠకు మొదటి పరిచయం. సుగ్రీవుని సందేశంలో రాముని పరిచయం ‘యుద్ధపరాక్రమశాలి’ అని, సుగ్రీవునిది ‘రాజ్యం అపహరించబడినవాడు’ అని — ఇద్దరి దుఃఖపు సామ్యమే వారి మైత్రికి ఆధారం. హనుమంతుడు ఈ సందేశాన్ని రావణసభలో నిర్భయంగా చెబుతాడు — ఇది దూతధర్మం.

‘విభీషణుడు ఇలా చెప్పగా రావణుడు ఆ రాక్షసులను ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు — “వీడి ఈ తోకనే ఈ రోజు కాల్చండి.” అప్పుడు అతని మాట విని నా తోకను అన్నివైపులా జనపనార బెరడులతో, ప్రత్తి గుడ్డలతో, పట్టువస్త్రాలతో చుట్టారు. తరువాత సన్నద్ధులైన, భయంకర పరాక్రమం గల ఆ రాక్షసులు కర్రలతో, పిడికిళ్ళతో కొడుతూ అప్పుడు నా తోకకు నిప్పు పెట్టారు. అనేక పాశాలతో బంధింపబడి, రాక్షసుల చేత అదుపులో ఉంచబడినా నాకు ఏ బాధా కలగలేదు, ఎందుకంటే నేను పగటిపూట నగరాన్ని చూడాలని కోరుకున్నాను. తరువాత ఆ శూరులైన రాక్షసులు అగ్నితో చుట్టబడిన, బంధింపబడిన నన్ను రాజమార్గంలో చాటింపు వేస్తూ నగరద్వారం దాకా వచ్చారు. అప్పుడు నేను మళ్ళీ నా అతి పెద్ద రూపాన్ని కుదించుకుని, ఆ బంధాన్ని విడిపించుకుని, మళ్ళీ స్వస్వరూపంలో నిలిచాను. ఇనుప పరిఘాన్ని పట్టుకుని ఆ రాక్షసులను సంహరించాను; తరువాత ఆ నగరద్వారంపైకి వేగంగా దూకాను. మండుతున్న తోకతో అట్టాలూ గోపురాలూ గల ఆ నగరాన్ని, ప్రళయాగ్ని ప్రజలను దహించినట్టు, తొట్రుపాటు లేకుండా దహించాను.’ హనుమంతుడు బంధనాన్ని అంగీకరించడం బుద్ధిపూర్వకమైనది — అతడు పగటిపూట నగరాన్ని చూడాలనుకున్నాడు, బంధనం వల్ల రాక్షసులే స్వయంగా అతనిని నగరమంతటా తిప్పారు. ఇలా శత్రువులే అతని గూఢచారకార్యానికి సహాయకులయ్యారు. ‘దిదృక్షోః’ (చూడాలని కోరుతున్న) అనే పదం అతని ఉద్దేశాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. తోకను చుట్టడానికి జనపనార బెరడు, పట్టువస్త్రం, ప్రత్తి — మూడు రకాల మండే వస్తువులు; రాక్షసులు పూర్తి సన్నాహంతో అతనిని కాల్చాలనుకున్నారు. నగరద్వారం వద్ద బంధవిముక్తి, పరిఘం పట్టుకోవడం, రాక్షసవధ, ద్వారంపైకి ఎక్కడం, దహనం — ఈ కార్యాలు త్వరత్వరగా క్రమంగా జరుగుతాయి. ‘ప్రళయాగ్ని వలె’ అనే ఉపమానం లంకాదహనపు భీషణతను ప్రళయంతో సమానం చేస్తుంది. ‘అసంభ్రాంతః’ (తొట్రుపాటు లేకుండా) అనే పదం హనుమంతుని ధైర్యాన్ని చూపుతుంది — అతడు క్రోధంతో కాక బాగా ఆలోచించి దహనం చేస్తాడు; కాని ముందు అతడే తన ప్రమాదాన్ని (పొరపాటును) అంగీకరిస్తాడు. హనుమంతుని కథనం ఇక్కడ చాలా సంక్షిప్తం; మునుపటి సర్గలలో లంకాదహనపు విస్తారం చూశాము. అతడు దహనపు ప్రయోజనాన్ని చెప్పడు, కేవలం కార్యాన్ని మాత్రమే. కాని బంధనం, తోక కాల్చడం, రాజమార్గంలో చాటింపు — ఇవన్నీ అతని యోజనలో భాగాలుగా మారాయని అతని మాట నుండి స్పష్టమవుతుంది. రాక్షసులు అతనిని అవమానించాలనుకున్నారు, కాని దానివల్లనే వారి నగరం భస్మమైంది. ఇది విధి పరిహాసం. నగరద్వారం ఎక్కడం దహనానికి ప్రారంభబిందువు — అక్కడి నుండి అతడు ఇంటి నుండి ఇంటికి దూకుతూ లంక అంతటినీ జ్వాలలతో నింపివేశాడు, మునుపటి సర్గలలో వర్ణించినట్టు.

‘“జానకి నిశ్చయంగా నశించిపోయింది, ఎందుకంటే లంకలో కాలని ప్రదేశం ఏదీ కనిపించడం లేదు, నగరమంతా భస్మమైపోయింది. లంకను దహిస్తూ నేను సీతను కూడా దహించివేశాను, ఇందులో సందేహం లేదు; రాముని ఈ గొప్ప కార్యాన్ని నేను విఫలం చేశాను.” అని శోకంలో మునిగి నేను చింతాక్రాంతుడనయ్యాను. అప్పుడు ‘జానకి కాలిపోలేదు’ అని ఆశ్చర్యకరమైన వార్తను చెప్పుకుంటున్న చారణుల శుభాక్షరాలు గల మాట విన్నాను. అద్భుతమైన ఆ మాట విని నాకు ఈ ఆలోచన కలిగింది — ‘జానకి కాలిపోలేదు’ అని శకునాల వల్ల కూడా తెలుస్తోంది; తోక మండుతున్నా అగ్ని నన్ను కాల్చడం లేదు; నా హృదయం హర్షంతో ఉంది, గాలులు సుగంధంతో వీస్తున్నాయి. ఫలం కనిపించిన ఆ శకునాలతో, గొప్ప గుణాలు గల కారణాలతో, సత్యం దర్శించిన ఋషుల వాక్యాలతో నేను హర్షించిన మనసు గలవాడినయ్యాను. మళ్ళీ వైదేహిని చూశాను, ఆమె మళ్ళీ నన్ను పంపింది. తరువాత మళ్ళీ అరిష్టపర్వతాన్ని చేరి అక్కడి నుండి మిమ్మల్ని చూడాలనే కోరికతో తిరుగుప్రయాణపు ఎగురుడు ప్రారంభించాను. తరువాత వాయువూ చంద్రసూర్యులూ సిద్ధులూ గంధర్వులూ సేవించే మార్గాన్ని దాటి నేను మిమ్మల్ని ఇక్కడ చూశాను. రాఘవుని అనుగ్రహం వల్ల, మీ తేజస్సు వల్ల సుగ్రీవుని కార్యం కోసం నేను అంతా నిర్వర్తించాను. ఇదంతా నేను అక్కడ యథావిధిగా నెరవేర్చాను; అక్కడ చేయనిది ఏది మిగిలి ఉందో, అదంతా ఇప్పుడు చేయండి.’ ఈ చివరి భాగంలో యాభై ఐదవ సర్గ వృత్తాంతం సంక్షేపంగా మళ్ళీ చెప్పబడింది — నూట యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆ సర్గలోని పదకొండవ శ్లోకంతో అక్షరశః సమానం. హనుమంతుడు తన భయాన్నీ దోషాన్నీ కూడా దాచడు — ఇది అతని సత్యనిష్ఠ. చారణుల మాట, శకునాలు, కాలని తన తోక — ఈ మూడూ సీత క్షేమానికి ప్రమాణాలు. అయినా అతడు మళ్ళీ సీతను ప్రత్యక్షంగా చూశాకనే నిశ్చింతుడవుతాడు. ఉపసంహారంలో అతని వినయం చాలా స్పష్టంగా ఉంది — కార్యమంతా ‘రాఘవుని అనుగ్రహం వల్ల’, ‘మీ తేజస్సు వల్ల’ జరిగిందని అతడు చెబుతాడు, తన బలం వల్ల కాదు. ‘మిగిలినదంతా చేయండి’ అనే మాటతో అతడు తదుపరి కర్తవ్యాన్ని సభకు అప్పగిస్తాడు — ఇదే తరువాతి సర్గలోని చర్చకు ఆరంభం. ఇలా హనుమంతుని దీర్ఘకథనం శ్రోతలైన వానరుల కోసమూ పాఠకుల కోసమూ సుందరకాండ కథాంశాన్నంతటినీ మళ్ళీ ప్రస్తుతం చేస్తుంది. ‘వాయువూ చంద్రసూర్యులూ సిద్ధులూ గంధర్వులూ సేవించే మార్గం’ అనే ఆకాశమార్గ వర్ణన మునుపటి సర్గలోని ఆకాశసముద్ర రూపకాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘మిమ్మల్ని ఇక్కడ చూశాను’ అనే మాటతో కథ వర్తమానకాలానికి తిరిగి వస్తుంది — హనుమంతుడు మళ్ళీ మహేంద్రంపై వానరుల మధ్య ఉన్నాడు. అతని కథనానికి ఆరంభం జాంబవంతుని ప్రశ్నతో, ముగింపు సభకు బాధ్యత అప్పగించడంతో — ఇలా వృత్తం పూర్తయింది. ‘అక్కడ చేయనిది ఏది మిగిలి ఉందో’ అనే మాట వినయానికి పరమరూపం — గొప్ప కార్యం చేసినా అతడు తన కర్మను అసంపూర్ణమైనదిగా భావించి, మిగిలినదానిని ఇతరులకు అప్పగిస్తాడు. హనుమంతుని కథనంలో తన భయాన్ని అంగీకరించడం ప్రత్యేకంగా హృదయస్పర్శి — వీరుడైనా అతడు మనిషిలా శోకాన్నీ చింతనూ అనుభవిస్తాడు, దానిని దాచడు. అతని జవాబు కార్యం కూడా — అతడు సీతను మళ్ళీ చూడడానికి వెళ్తాడు, కేవలం విన్నదానితో తృప్తిపడడు. ప్రత్యక్ష ప్రమాణం పట్ల ఈ పట్టుదల దూత సత్యనిష్ఠను చూపుతుంది, ఎందుకంటే అతడు రామునికి అసత్యం చెప్పాలనుకోడు.

பிறகு அந்த மகேந்திர மலையின் சிகரத்தில் அனுமன் முதலிய பெருவலிமையுடைய வானரர்கள் மிகுந்த மகிழ்ச்சியடைந்தனர். மகிழ்ச்சியுடைய அந்த மகாத்மாக்களான வானரர்கள் சுகமாக அமர்ந்தபின், மிக மகிழ்ந்த ஜாம்பவான் அன்பு நிறைந்த பெருவானரனான வாயுமைந்தனிடம் பணியின் நிகழ்ச்சிகளைக் கேட்டான்: ‘தேவியை நீ எப்படிக் கண்டாய்? அவள் அங்கே எப்படி இருக்கிறாள்? கொடுஞ்செயலுடைய பத்துத்தலையன் அவளிடம் எப்படி நடந்துகொண்டான்? பெருவானரனே, இவை அனைத்தையும் உள்ளபடியே எங்களுக்குச் சொல். தேவி எப்படித் தேடிக் கண்டுபிடிக்கப்பட்டாள், அவள் என்ன மறுமொழி சொன்னாள்? இந்த விஷயங்களைக் கேட்டபின் நாங்கள் மேற்கொண்டு செய்ய வேண்டிய பணியின் முடிவைச் சிந்திப்போம். அங்கே சென்றபின் நாங்கள் சொல்ல வேண்டியது எது, காத்து மறைக்க வேண்டியது எது என்பதைத் தன்னடக்கமுடைய நீர் எங்களுக்கு விளக்க வேண்டும்.’ இவ்வாறு அவனால் ஏவப்பட்ட, மகிழ்ச்சியால் மயிர்சிலிர்த்த அந்த அனுமன், சீதாதேவிக்குத் தலைவணங்கி மறுமொழி கூறினான். ஜாம்பவானின் கேள்விகள் முதிய தலைவனுக்குத் தகுந்தவை — அவன் கதையை மட்டும் கேட்கவில்லை; பணியின் எதிர்கால முடிவுக்குத் தேவையான அறிவை விரும்புகிறான். ‘எதைச் சொல்ல வேண்டும், எதைக் காக்க வேண்டும்’ என்ற கேள்வி அரசியலின் நுட்ப அறிவைக் காட்டுகிறது — சுக்ரீவன் முன்பும் ராமன் முன்பும் எதை அறிவிக்க வேண்டும், எதை மறைக்க வேண்டும் என்பதை முன்னதாகவே தீர்மானிக்க வேண்டும். அனுமனின் எதிர்வினையும் நெஞ்சைத் தொடுவது — கதையைத் தொடங்கும்போது, சீதை அங்கே இல்லாவிட்டாலும், அவன் முதலில் அவளை வணங்குகிறான். இந்தப் பக்தியே அவனுடைய முழு விவரணத்தின் உணர்வைத் தீர்மானிக்கிறது. மயிர்சிலிர்ப்பு அவனுடைய மகிழ்ச்சிக்கும் உணர்ச்சிப் பெருக்குக்கும் உடலில் தோன்றும் அடையாளம். இந்தச் சர்க்கம் சுந்தர காண்டத்தின் மிக நீண்ட சர்க்கங்களில் ஒன்று — அனுமன் முழுப் பயணத்தையும் தன்மை இடத்தில் மீண்டும் சொல்கிறான்; அதனால் இந்தச் சர்க்கம் சுந்தர காண்டத்தின் சுருக்கம் போல் அமைகிறது. ஜாம்பவானின் கேள்விகளில் சீதையின் நிலை முதலாவது, ராவணனின் நடத்தை இரண்டாவது, சீதையின் சொல் மூன்றாவது — வானரர்களின் கவலை முதன்மையாகச் சீதையின் நலத்தைப் பற்றியது என்பதை இந்த வரிசை காட்டுகிறது. அனுமனோ அந்த வரிசைப்படி அன்றி, நிகழ்ச்சிகளின் கால வரிசைப்படி விடையளிக்கிறான். இதனால் சர்க்கம் ஓர் உரையாடலின் வடிவைப் பெறுகிறது.

‘நீங்கள் கண்முன் காணவே நான் மகேந்திரத்தின் உச்சியிலிருந்து கடலின் தென்கரையை அடைய விரும்பி, மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி வானில் பாய்ந்தேன். நான் சென்றுகொண்டிருந்தபோது கொடிய தடைபோன்ற ஒன்று தோன்றியது — மிக அழகிய, தெய்வீகமான, பொன்மயமான ஒரு சிகரத்தைக் கண்டேன். வழியை மறைத்து நின்ற அந்த மலையைத் தடை என்று கருதினேன். தெய்வீகமான, பொன்மயமான அந்தச் சிறந்த மலையை அணுகி, “இதை நான் பிளக்க வேண்டும்” என்று மனத்தில் முடிவுசெய்தேன். என் வாலால் அடிக்கப்பட்ட அந்தப் பெருமலையின் சூரியன் போன்ற சிகரம் ஆயிரம் துண்டுகளாகச் சிதறியது. என் முயற்சியை அறிந்த அந்தப் பெருமலை, மனத்தை மகிழ்விப்பதுபோல “மகனே” என்று இனிய குரலில் சொன்னது: “என்னை வாயுவின் நண்பனாகவும் உன் சிற்றப்பனாகவும் அறிந்துகொள்; பெருங்கடலில் வசிக்கும் நான் மைநாகம் என்று புகழ்பெற்றவன். மகனே, முற்காலத்தில் சிறந்த மலைகள் சிறகுடையவையாக இருந்தன; அவை விருப்பப்படி பூமியை எங்கும் துன்புறுத்தியவாறு திரிந்தன. மலைகளின் நடத்தையைக் கேட்டு, பாகன் என்ற அசுரனை அடக்கியவனான பகவான் மகேந்திரன் வஜ்ராயுதத்தால் இவற்றின் சிறகுகளை ஆயிரக்கணக்கில் வெட்டினான். நானோ அப்போது மகாத்மாவான உன் தந்தையால் அதிலிருந்து விடுவிக்கப்பட்டேன் — குழந்தாய், வாயுவால் வருணனின் இருப்பிடமான கடலில் வீசப்பட்டேன். ஆகவே பகைவரை அடக்குபவனே, ராகவனுக்கு உதவியாக நான் நடந்துகொள்ள வேண்டும்; ராமன் தர்மத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவன், மகேந்திரனுக்கு நிகரான வீரமுடையவன்.” மகாத்மாவான அந்த மைநாகத்தின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அந்த மலைக்கு என் பணியைத் தெரிவித்தேன்; என் மனம் செல்வதற்குத் தயாராயிற்று. மகாத்மாவான அந்த மைநாகத்தால் நான் அனுமதிக்கப்பட்டேன். அந்தப் பெருமலை வடிவழகுடைய மனித உடலோடு மறைந்தது; மலை உடலோடோ பெருங்கடலிலேயே நின்றது.’ அனுமன் மைநாக நிகழ்ச்சியைச் சுருக்கமாக, ஆனால் தெளிவாகச் சொல்கிறான். சுந்தர காண்டத்தின் முதல் சர்க்கத்திலும் மைநாகம் அனுமன் இளைப்பாறுவதற்காகக் கடலிலிருந்து எழுந்தது; அனுமன் அதைத் தடை என்று கருதி மார்பால் தள்ளி வீழ்த்தினான்; இங்கேயோ அவன் வாலால் சிகரத்தை அடிக்கிறான் என்பது வேறுபாடு — இது மூலச் சுலோகங்களிலேயே உள்ளது, பாடவேறுபாடு அன்று. மைநாகத்தின் சொல்லில் மூன்று உறவுகள் உள்ளன — வாயுவோடு நட்பு, சிறகு வெட்டப்படுவதிலிருந்து காக்கப்பட்டது, ராமனுக்குச் செய்யும் சேவை. இது நன்றியுணர்வின் இலட்சியம் — முன்பு வாயுவால் காக்கப்பட்ட மைநாகம் இன்று வாயுமைந்தனுக்கு உதவ விரும்புகிறது. ‘சிற்றப்பன்’ என்ற சொல் உறவின் நெருக்கத்தைக் காட்டுகிறது. மைநாகத்தின் இரண்டு வடிவங்களும் — மனித வடிவமும் மலை வடிவமும் — குறிப்பிடப்படுகின்றன; மனித வடிவில் அது மறைந்தது, மலை வடிவில் கடலில் நிற்கிறது. இந்த விவரணத்தின் நோக்கம், இயற்கையும் ராமனின் பணிக்குத் துணைபுரிகிறது என்பதை வானரர்களுக்குக் காட்டுவதே. இந்த விவரணத்தின் நடை சிறப்பானது — அனுமன் மைநாகத்தின் சொற்களை நேர்க்கூற்றாக மேற்கோள் காட்டுகிறான்; அதனால் கேட்போர் மைநாகத்தின் குரலையே நேரில் கேட்பதுபோல் உணர்கிறார்கள். இந்த நடை சர்க்கம் முழுவதிலும் தெரிகிறது — சுரசை, சிம்ஹிகை, இலங்கை நகரதேவதை, ராவணன், சீதை, திரிஜடை, ராக்ஷசிகள், விபீஷணன் ஆகியோரின் சொற்கள் அனைத்தும் நேரடியாக மேற்கோள் காட்டப்படுகின்றன. சிறகு வெட்டப்பட்ட கதை புராணங்களில் புகழ்பெற்றது — முற்காலத்தில் மலைகள் பறவைகளைப்போலப் பறந்து எங்கெங்கோ விழுந்தன; அதனால் மக்கள் துன்புற்றனர்; ஆகவே இந்திரன் அவற்றின் சிறகுகளை வெட்டினான். வாயுவின் அருளால் மைநாகம் ஒன்றே சிறகுடையதாக எஞ்சியது. ஆகவேதான் அது வாயுமைந்தனை மகனைப்போலக் கருதுகிறது. அனுமன் மைநாகத்தின் விருந்தோம்பலை ஏற்கவில்லை; பணியைத் தெரிவித்துவிட்டு மட்டும் செல்கிறான் — இதுவே அவனுடைய பணிப்பற்று. அனுமன் மைநாகத்தை முதலில் தடை என்று கருதித் தாக்குகிறான் — இது அவனுடைய எச்சரிக்கை உணர்வின் அடையாளம்; பகைவர் நாட்டை நோக்கிச் செல்லும் தூதனுக்கு அறிமுகமற்ற ஒவ்வொரு பொருளும் ஐயத்துக்குரியது. ஆனால் மைநாகத்தின் இனிய சொல்லைக் கேட்டு அவன் உடனே அமைதியடைகிறான். இவ்வாறு சினமும் விவேகமும் முறையாக வருகின்றன. மைநாகம் ராமனுக்கு வழங்கும் ‘தர்மத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவன்’ என்ற அடைமொழி, ராமனின் புகழ் கடலின் கருவறைக்குள்ளும் பரவியுள்ளது என்பதைக் காட்டுகிறது. மலைகளும் அவனுடைய குணங்களை அறிந்துள்ளன; ஆகவே அவனுக்குச் சேவை செய்ய முன்வருகின்றன.

‘பிறகு சிறந்த வேகத்தை மேற்கொண்டு, எஞ்சிய வழியில் புறப்பட்டு, நெடுநேரம் வேகமாக வழியில் சென்றேன். பிறகு கடலின் நடுவே நாகங்களின் தாயான சுரசா தேவியைக் கண்டேன்; அந்தத் தேவி இந்த வார்த்தையைச் சொன்னாள்: “வானரர்களில் சிறந்தவனே, தேவர்களால் நீ எனக்கு உணவாகக் குறிக்கப்பட்டிருக்கிறாய்; வானவர்களால் நீ எனக்கு ஒதுக்கப்பட்டிருக்கிறாய்; ஆகவே உன்னை உண்பேன்.” சுரசையால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட நான் கைகூப்பி வணங்கி நின்று, முகம் வெளிறியவனாக இந்த வார்த்தையைச் சொன்னேன்: “தசரதனின் மைந்தனும் செழிப்புடையவனும் பகைவரை வாட்டுபவனுமான ராமன், தம்பி லக்ஷ்மணனோடும் சீதையோடும் தண்டகாரண்யத்தில் புகுந்தான். அவனுடைய மனைவி சீதை தீயமனத்தனான ராவணனால் கவர்ந்து செல்லப்பட்டாள். ராமனின் ஆணைப்படி நான் தூதனாக அவளிடம் செல்கிறேன். ராமனின் நாட்டில் வாழும் நீ அவனுக்கு உதவி செய்யத் தகுந்தவள். அல்லது மைதிலியையும் சோர்வின்றிச் செயலாற்றும் ராமனையும் கண்டபின் உன் வாயில் வந்து புகுவேன் — இதை உனக்கு உண்மையாக உறுதியளிக்கிறேன்.” என்னால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, விரும்பிய வடிவம் எடுக்கும் அந்தச் சுரசை சொன்னாள்: “யாருமே என்னைக் கடந்து செல்லக்கூடாது — இதுவே எனக்கு அளிக்கப்பட்ட வரம்.” சுரசையால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்டபோது நான் பத்து யோஜனை நீளமுடையவனாக இருந்தேன்; ஒரு கணத்தில் அதில் பாதியளவு மேலும் விரிவடைந்தேன். அவளும் என் அளவைவிடப் பெரிதாக வாயைத் திறந்தாள். திறந்த அந்த வாயைக் கண்டு நான் மீண்டும் குறுகிய வடிவம் எடுத்தேன்; அதே கணத்தில் கட்டைவிரல் அளவினனானேன். விரைவில் அவளுடைய வாய்க்குள் பாய்ந்து, உடனே வெளியே வந்தேன். பிறகு சுரசா தேவி தன் சொந்த வடிவில் மீண்டும் என்னிடம் சொன்னாள்: “வானரர்களில் சிறந்தவனே, சாந்தமானவனே, நோக்கம் நிறைவேறச் சுகமாகச் செல்; வைதேகியை மகாத்மாவான ராகவனோடு சேர்த்துவை. பெருந்தோளுடைய வானரனே, இன்புற்றிரு; நான் உன்னிடம் மகிழ்ந்தேன்.” பிறகு எல்லா உயிர்களாலும் “நன்று, நன்று” என்று நான் புகழப்பட்டேன்.’ சுரசை நிகழ்ச்சியில் அனுமனின் அறிவு சோதிக்கப்படுகிறது — வலிமையால் அன்றி உபாயத்தால் அவன் வெல்கிறான். முதலில் பணிவாலும் உண்மையாலும் அவளை வேண்டுகிறான், பிறகு உடலைப் பெருக்குகிறான், இறுதியில் கட்டைவிரல் அளவினனாகி வாய்க்குள் புகுந்து வெளிவருகிறான் — இவ்வாறு அவளுடைய வரமும் பொய்க்கவில்லை, அவனுடைய வழியும் திறந்தது. ‘ராமனைக் கண்டபின் உன் வாயில் வந்து புகுவேன்’ என்ற அனுமனின் உறுதிமொழி அவனுடைய வாய்மைப் பற்றையும், ராமனின் பணிக்காக உயிரைக் கொடுக்கும் உறுதியையும் காட்டுகிறது. இங்கே ‘முகம் வெளிறியவனாக’ என்ற சொல் அவனுடைய பணிவைக் குறிக்கிறது, அச்சத்தை அன்று. இறுதியில் சுரசை மகிழ்ந்து ஆசி வழங்குகிறாள் — இது தேவர்களின் சோதனையில் வெற்றிபெற்றதன் அடையாளம். ‘நன்று, நன்று’ என்று எல்லா உயிர்களும் புகழ்வது அனுமனின் அறிவுத்திறனுக்குக் கிடைத்த பொது ஏற்பு. திறனாய்வுப் பதிப்பில் சுரசையின் சொல்லில் ‘தேவர்களால் குறிக்கப்பட்டவன்’ என்ற பகுதி உள்ளது; வல்கேட் பாடத்திலும் அது ‘அமரர்களால்’, ‘சுரர்களால்’ என இருமுறை சொல்லப்படுகிறது. இதனால் சுரசை தேவர்களின் ஏவலால் அனுமனின் வலிமையையும் அறிவையும் சோதிக்க வந்தாள் என்பது தெளிவாகிறது. அனுமனின் உடல் பத்து யோஜனையிலிருந்து பதினைந்து யோஜனை வரை பெருகுவதும், பிறகு கட்டைவிரல் அளவுக்குச் சுருங்குவதும் — இந்த இரு எதிரெதிர் உபாயங்கள் அவனுடைய ‘மஹிமா’ (பெருகுதல்), ‘அணிமா’ (நுண்ணியதாதல்) என்ற சித்திகளைச் சுட்டுகின்றன. சுரசையின் வரம் ‘யாருமே என்னைக் கடந்து செல்லக்கூடாது’ என்பது; அனுமன் அவளுடைய வாய்க்குள் புகுந்து வெளிவருகிறான்; ஆகவே வரமும் உடையவில்லை, அவனும் உண்ணப்படவில்லை. அறிவின் வெற்றி வலிமையின் வெற்றியைவிடச் சிறந்தது என்று கவி காட்டுகிறார். சுரசை தன் சொந்த வடிவை எடுத்து ஆசி வழங்குகிறாள் — ‘வைதேகியை ராகவனோடு சேர்த்துவை’ — இந்த ஆசி முழுச் சுந்தர காண்டத்தின் நோக்கத்தையும் தெளிவுபடுத்துகிறது. அனுமனின் விடையில் ராமனின் கதைச் சுருக்கமும் உள்ளது — தண்டகாரண்யத்தில் நுழைந்தது, சீதை கவரப்பட்டது, தூதனாகச் செல்வது. இவ்வாறு அவன் ஒவ்வொரு தடையையும் ராமனின் கதையாலேயே வெல்கிறான் — உண்மையைச் சொல்வதே அவனுடைய முதல் ஆயுதம்.

‘பிறகு கருடனைப்போல நான் பரந்த வானில் பாய்ந்து சென்றேன். திடீரென என் நிழல் பற்றப்பட்டது; ஆனால் எதையும் காணவில்லை. வேகம் தடைப்பட்ட நான் பத்துத் திசைகளையும் நோக்கினேன்; அங்கே என் செல்கையைத் தடுத்தது எது என்று எதையும் காணவில்லை. அப்போது எனக்கு ஓர் எண்ணம் எழுந்தது: “என் பயணத்தில் இத்தகைய தடை என்ன எழுந்தது, அதன் வடிவம் இங்கே தெரியவில்லையே?” இவ்வாறு வருந்திக்கொண்டிருந்தபோது என் பார்வை அப்போது கீழே விழுந்தது; அங்கே நீரில் கிடக்கும் பயங்கரமான ராக்ஷசியைக் கண்டேன். அந்தப் பயங்கரமானவள் பெருஞ்சிரிப்புச் சிரித்து, கலங்காமல் நின்ற என்னிடம் இந்தத் தீய சொல்லைச் சொன்னாள்: “பேருடலுடையவனே, எங்கே செல்கிறாய்? பசியுடைய எனக்கு நீ விரும்பிய உணவு; நெடுநாளாக உணவில்லாத என் உடலை மகிழ்வி.” “சரி” என்று அவளுடைய சொல்லை ஏற்றுக்கொண்டு, அவளுடைய வாயின் அளவைவிடப் பெரிதாக என் உடலைப் பெருக்கினேன். என்னை உண்பதற்காக அவளுடைய பெரிய பயங்கரமான வாயும் பெருகியது. என்னையோ நான் செய்த உருமாற்றத்தையோ அவள் அறியவில்லை. பிறகு கண்ணிமைக்கும் நேரத்தில் பெரிய வடிவைச் சுருக்கி, அவளுடைய இதயத்தைப் பிடுங்கிக்கொண்டு வானுக்குப் பாய்ந்தேன். என்னால் இதயம் அறுக்கப்பட்ட, மலைபோன்ற அந்தப் பயங்கரமானவள் கைகளை விரித்தவாறு உப்புக்கடலில் விழுந்தாள். பிறகு வானில் செல்லும் சாந்தமான மகாத்மாக்களின் குரல்களைக் கேட்டேன்: “பயங்கரமான ராக்ஷசி சிம்ஹிகை அனுமனால் விரைவில் கொல்லப்பட்டாள்.”’ சிம்ஹிகை நிகழ்ச்சி சுரசை நிகழ்ச்சியை ஒத்தது, ஆயினும் வேறுபட்டது — சுரசை சோதிக்க வந்த தேவி; ஆகவே அனுமன் அவளை உபாயத்தால் மகிழ்விக்கிறான்; சிம்ஹிகையோ தீய ராக்ஷசி; ஆகவே அவன் அவளைக் கொல்கிறான். இரு நிகழ்ச்சிகளிலும் அவன் உடலைப் பெருக்குவதையும் சுருக்குவதையும் பயன்படுத்துகிறான்; ஆனால் நோக்கம் வேறு. நிழலைப் பற்றுதல் சிம்ஹிகையின் தனிச் சக்தி — கண்ணுக்குத் தெரியாமல் இருந்தபடியே அவள் நிழலைக் கொண்டே உயிர்களை இழுக்கிறாள். ‘என் பார்வை கீழே விழுந்தது’ என்ற சொல்லால் அனுமனின் எச்சரிக்கை உணர்வு தெரிகிறது — தடையின் காரணத்தை அவன் எல்லாத் திசைகளிலும் தேடுகிறான். வானில் செல்லும் சித்தர்களின் புகழுரை மீண்டும் அவனுடைய செயலுக்கு ஒரு பொதுச் சான்று. சீதையைத் தேடுவதற்கு முன்பே கடலைக் கடப்பதே பெரும் துணிவுச்செயலாக இருந்தது என்பதை இந்த இரு நிகழ்ச்சிகளும் காட்டுகின்றன. சிம்ஹிகை ராகுவின் தாய் என்று புராணங்களில் புகழ்பெற்றவள்; அவள் நிழலைப் பற்றுபவள்; வானில் செல்லும் உயிர்களின் நிழலைப் பற்றி அவற்றை இழுத்து உண்கிறாள். சுரசையின் வாயில் புகுந்ததுபோல அனுமன் இவளுடைய வாயிலும் புகுகிறான்; ஆனால் இங்கே இதயத்தை அறுத்துக்கொண்டு வெளிவருகிறான். இரு நிகழ்ச்சிகளின் ஒற்றுமையும் வேறுபாடும் வாசகனின் மனத்தில் விவேகத்தைத் தோற்றுவிக்கின்றன — எங்கே பணிவு, எங்கே தண்டனை என்று. ‘கண்ணிமைக்கும் நேரத்தில்’ என்ற சொல் அவனுடைய செயலின் விரைவைக் காட்டுகிறது — சிம்ஹிகையால் எதையுமே அறிய முடியவில்லை. ‘நான் செய்த உருமாற்றத்தையோ’ — அவனுடைய வடிவ மாற்றத்தின் மர்மத்தை அவள் அறியவில்லை. அனுமனின் ஆற்றல் வலிமை மட்டுமன்று, வடிவை மாற்றும் திறனும் ஆகும். சிம்ஹிகையைக் கொன்றபின் அனுமன் ‘அவசரமான பணியை நினைத்து’ என்கிறான் — வெற்றியின் மகிழ்ச்சியிலும் அவன் முதன்மைப் பணியை மறக்கவில்லை. இந்த ஒருமுகப்பாடே அவனுடைய வெற்றியின் மர்மம்.

‘அவளைக் கொன்றபின் அவசரமான பணியை நினைத்து, நான் மீண்டும் நீண்ட வழியைக் கடந்து, மலைகளால் அணிசெய்யப்பட்ட கடலின் தென்கரையைக் காண்கிறேன்; அங்கேதான் இலங்கை நகரம் அமைந்துள்ளது. சூரியன் மறைந்தபின், பயங்கர வீரமுடைய ராக்ஷசர்களால் அறியப்படாமல், ராக்ஷசர்களின் இருப்பிடமான நகரில் நுழைந்தேன். அங்கே நான் நுழையும்போது, ஊழிக்கால மேகம் போன்ற ஒளியுடைய, பெருஞ்சிரிப்புச் சிரித்தவாறு ஒரு பெண் என் முன்னே எழுந்தாள். எரியும் நெருப்புப் போன்ற கூந்தலுடைய, என்னைக் கொல்ல விரும்பிய மிகப் பயங்கரமான அவளை இடக்கை முஷ்டியால் அடித்து வென்று, நான் அந்திப்பொழுதில் நுழைந்தேன். அஞ்சிய அவள் என்னிடம் சொன்னாள்: “வீரனே, நான் இலங்கை நகரம்; உன் வீரத்தால் வெல்லப்பட்டேன்; ஆகவே நீ எல்லா ராக்ஷசர்களையும் முழுமையாக வெல்வாய்.” அங்கே நான் இரவு முழுவதும் ஜனகன் மகளைத் தேடித் திரிந்து, ராவணனின் அந்தப்புரத்துக்குச் சென்றும் அழகிய இடையுடைய அவளைக் காணவில்லை. ராவணனின் மாளிகையில் சீதையைக் காணாமல், சோகக் கடலை அடைந்து அதன் கரையைக் காணாதிருந்தேன். இவ்வாறு வருந்திக்கொண்டிருந்த நான், உயர்ந்து நீண்ட பொன் மதிலால் சூழப்பட்ட சிறந்த ஒரு வீட்டுத் தோட்டத்தைக் கண்டேன். மதிலைத் தாண்டிப் பாய்ந்து, பல மரங்கள் நிறைந்த அதைக் காண்கிறேன்; அசோகவனத்தின் நடுவே பெரிய சிம்சுபா மரம் இருந்தது. அதன்மீது ஏறி, பொன்மயமான வாழைத்தோப்பைக் காண்கிறேன்; சிம்சுபா மரத்துக்குச் சற்றுத் தொலைவில் சிறந்த நிறமுடைய அவளையும் காண்கிறேன் — இளமையானவள், தாமரையிதழ் போன்ற கண்ணுடையவள், உண்ணாநோன்பால் மெலிந்த முகமுடையவள், அந்த ஒரே ஆடையை அணிந்தவள், புழுதி படிந்த கூந்தலுடையவள், சோகத்தாலும் வேதனையாலும் வாடிய உடலுடையவள், கணவனின் நலத்திலேயே நிலைத்தவள், பெண்புலிகளால் சூழப்பட்ட மான்போல — விகாரமான, கொடிய, இறைச்சியும் இரத்தமும் உண்ணும் ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டவள் — அந்தச் சீதை. ராக்ஷசிகளின் நடுவே மீண்டும் மீண்டும் அச்சுறுத்தப்படுபவளும், ஒற்றைப் பின்னல் தரித்தவளும், வாடியவளும், கணவனைப் பற்றிய சிந்தனையிலேயே ஆழ்ந்தவளும், தரையில் படுப்பவளும், பனிக்காலத்தில் தாமரைக்கொடி போல நிறமிழந்த உடலுடையவளும், ராவணனிடமிருந்து எந்த நோக்கமுமின்றி விலகியவளும், சாவதற்கு முடிவுசெய்தவளும், மான்குட்டி போன்ற கண்ணுடையவளுமான அவள் எப்படியோ விரைவில் என்னால் கண்டடையப்பட்டாள். அத்தகைய நிலையிலிருந்த, புகழுடைய, ராமனின் மனைவியான அந்தப் பெண்ணைக் கண்டு, நான் அங்கேயே சிம்சுபா மரத்தில் பார்த்துக்கொண்டு இருந்தேன். பிறகு ராவணனின் மாளிகையிலிருந்து ஒட்டியாணம், சிலம்பு ஆகியவற்றின் ஒலி கலந்த, மிக ஆழ்ந்த ஆரவாரத்தைக் கேட்கிறேன்.’ இலங்கை நகரின் காவல் தெய்வம் இடக்கை முஷ்டியால் வெல்லப்பட்டாள் — பெண்ணை முழு வலிமையோடு அடிப்பதில்லை என்பது அனுமனின் மரியாதை. அவளுடைய சொல் இலங்கையின் வரவிருக்கும் வீழ்ச்சிக்கான முன்னறிவிப்பு. ‘சோகக் கடலை அடைந்து’ என்ற சொல் சீதையைக் காணாத அனுமனின் நம்பிக்கையிழப்பை நினைவூட்டுகிறது — முந்தைய சர்க்கங்களில் இந்த நம்பிக்கையிழப்பு விரிவாக வருணிக்கப்பட்டது. சீதையின் வருணனையில் ‘பெண்புலிகளால் சூழப்பட்ட மான்’ என்ற உவமை அவளுடைய ஆதரவற்ற நிலையையும் ராக்ஷசிகளின் கொடுமையையும் ஒருசேரச் சித்திரிக்கிறது. ‘பனிக்காலத்தில் தாமரைக்கொடி’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கத்திலும் பயன்படுத்தப்பட்டது — ஒளியிழப்பின் புகழ்பெற்ற சித்திரம். அனுமனின் விவரணத்தில் காலவரிசை தெளிவாக உள்ளது — மாலையில் நுழைவு, இரவில் தேடல், விடியலில் சீதையைக் காணுதல். ராவணனின் வருகையும் ஒலியாலேயே அறிவிக்கப்படுகிறது — ஒட்டியாணம், சிலம்புகளின் ஓசை பெண்கள் கூட்டத்தின் வருகையைக் குறிக்கிறது. இலங்கை நகரின் காவல் தெய்வம் பெண் வடிவில் தோன்றுகிறாள் — அவள் நகரைக் காப்பவள். அவளுடைய தோல்வி இலங்கையின் பாதுகாப்பில் விழுந்த முதல் ஓட்டை. ‘எல்லா ராக்ஷசர்களையும் முழுமையாக வெல்வாய்’ என்ற அவளுடைய சொல் தீர்க்கதரிசனம் போன்றது — பிரம்மனின் வரத்தால், ஏதாவது ஒரு வானரன் தன்னை வெல்லும்போது ராக்ஷசர்களின் அழிவு நெருங்கிவிட்டது என்று அவள் அறிந்திருந்தாள். அனுமன் இதை வானரர்களுக்குச் சொல்கிறான்; அதனால் அவர்களுடைய உற்சாகம் பெருகுகிறது. தேடலின் வருணனை இங்கே மிகச் சுருக்கமாக உள்ளது — இரவு முழுவதும் திரிதல், அந்தப்புரத்தில் நுழைதல், நம்பிக்கையிழப்பு; முந்தைய சர்க்கங்களில் இது பத்துச் சர்க்கங்களில் விரிவாக வருணிக்கப்பட்டிருந்தது. ‘சோகக் கடலை அடைந்து அதன் கரையைக் காணாதிருந்தேன்’ என்ற உருவகம் அனுமனின் அப்போதைய மனநிலையைக் காட்டுகிறது — உலகியல் கடலைத் தாண்டியவன் சோகக் கடலின் கரையைக் காணாதிருந்தான். அசோகவனத்தைக் காணுதல் எதிர்பாராமல் நிகழ்கிறது — ‘இவ்வாறு வருந்திக்கொண்டிருந்த நான் கண்டேன்’; நம்பிக்கையிழந்த கணத்திலேயே நம்பிக்கையின் வழி தென்பட்டது. சிம்சுபா மரம் கதையின் மையப்புள்ளி — அங்கிருந்தே அனுமன் அனைத்தையும் காண்கிறான், அங்கேயே சீதை அமர்ந்திருக்கிறாள். சீதையின் வருணனை மூன்று சுலோகங்களில் முழுமையாக உள்ளது — உடல் (இளமையானவள், தாமரையிதழ்க் கண்ணுடையவள், மெலிந்த முகமுடையவள்), உடை (ஒரே ஆடை, புழுதி படிந்த கூந்தல்), மனநிலை (சோகத்தாலும் வேதனையாலும் வாடிய உடல், கணவனின் நலத்தில் நிலைத்தவள்), சூழல் (ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டவள்). ‘ச்யாமா’ என்ற சொல் இளம்பெண்ணைக் குறிக்கிறது என்று உரையாசிரியர்கள் கூறுகின்றனர். ‘விரைவில் கண்டடையப்பட்டாள்’ என்ற சொல் அனுமனின் மகிழ்ச்சியையும் விரைவையும் குறிக்கிறது. அந்திப்பொழுதில் நுழைந்ததும் அறிவுபூர்வமானதே — பகலில் நுழைந்தால் அவன் காணப்பட்டிருப்பான், நள்ளிரவில் வழி தெரியாது; மாலையில் இரண்டுக்கும் இடையே சமநிலை. ராவணனின் அந்தப்புரத்திலும் சீதையைக் காணாததால் அவனுக்கு ஏற்பட்ட நம்பிக்கையிழப்பு — முந்தைய சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்பட்ட, மண்டோதரியைக் கண்டு மயங்கிய புகழ்பெற்ற நிகழ்ச்சி இதுவே; அங்கே அவன் மண்டோதரியைச் சீதை என்று எண்ணி மகிழ்ந்து, பிறகு தானே அந்த விவேகமின்மையைக் கண்டித்துக்கொண்டான்; இங்கே அவன் அதைச் சொல்லவில்லை. வனத்தின் பொன் மதிலும் பொன்மயமான வாழைத்தோப்பும் ராவணனின் செல்வச் செழிப்பைக் காட்டுகின்றன — அந்த வைபவத்தின் நடுவிலும் சீதை புழுதி படிந்தவளாக, உண்ணாநோன்பால் மெலிந்தவளாக இருக்கிறாள்.

‘பிறகு மிகவும் கலக்கமடைந்த நான் என் வடிவைச் சுருக்கிக்கொண்டு, அடர்ந்த சிம்சுபா மரத்தில் ஒரு பறவையைப்போல இருந்தேன். பிறகு ராவணனின் மனைவியரும் பெருவலிமையுடைய ராவணனும் சீதை இருந்த அந்த இடத்தை வந்தடைந்தனர். ராக்ஷசக் கூட்டங்களின் தலைவனான அவனைக் கண்டு, அழகிய இடையுடைய சீதை தொடைகளைச் சுருக்கி, பருத்த மார்பகங்களைக் கைகளால் அணைத்து மறைத்தவாறு அமர்ந்தாள். நடுங்கியவளும், மிகவும் கலக்கமுற்றவளும், அங்குமிங்கும் பார்ப்பவளும், எந்தப் பாதுகாப்பையும் காணாதவளும், நடுங்குபவளும், தவக்கோலம் பூண்டவளும், மிகுந்த துயருற்றவளுமான சீதையிடம், பத்துக்கழுத்தன் தலைகவிழ்ந்து அவள் முன் விழுந்து சொன்னான்: “என்னைப் பெரிதாக மதி. செருக்குடையவளே, செருக்கால் நீ என்னை ஏற்காவிட்டால், சீதே, இரண்டு மாதங்களுக்குப் பிறகு உன் இரத்தத்தைக் குடிப்பேன்.” தீயமனத்தனான அந்த ராவணனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மிகவும் சினமுற்ற சீதை சிறந்த இந்த வார்த்தையைச் சொன்னாள்: “ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே, அளவற்ற தேஜஸுடைய ராமனின் மனைவியும், இக்ஷ்வாகு குலத்தலைவனான தசரதனின் மருமகளுமான என்னிடம் சொல்லத்தகாததைச் சொல்லும் உன் நாக்கு எப்படி அறுந்து விழவில்லை? ஆரியனல்லாதவனே, உன் வீரம் என்னவோ? பாவியே, என் கணவன் அருகில் இல்லாதபோது அந்த மகாத்மாவால் காணப்படாமல் என்னைக் கவர்ந்து வந்தவன் நீ. நீ ராமனுக்கு நிகரானவன் அல்லன்; அவனுக்கு அடிமையாக இருக்கவும் தகுதியற்றவன். ராகவன் வெல்லமுடியாதவன், வாய்மையுடையவன், வீரன், போரில் புகழ் பெற்றவன்.” ஜானகியால் இவ்வாறு கடுஞ்சொல் சொல்லப்பட்ட பத்துத்தலையன், சினத்தால் சிதையில் உள்ள நெருப்பைப்போலத் திடீரெனப் பற்றியெரிந்தான். கொடிய கண்களை உருட்டி, வலக்கை முஷ்டியை உயர்த்தி மைதிலியைக் கொல்லத் தொடங்கினான்; அப்போது பெண்கள் ‘ஐயோ ஐயோ’ என்று கூக்குரலிட்டனர். பெண்களின் நடுவிலிருந்து எழுந்து வந்த, அந்தத் தீயமனத்தனின் முதன்மை மனைவியான மண்டோதரி என்பவளால் அவன் தடுக்கப்பட்டான். காமத்தால் வருந்திய அவனிடம் அவள் இனிய சொல்லைச் சொன்னாள்: “மகேந்திரனுக்கு நிகரான வீரமுடையவரே, சீதையால் உமக்கு என்ன ஆகவேண்டும்? இன்று என்னோடு இன்புறும்; ஜானகி என்னைவிடச் சிறந்தவள் அல்லள். பிரபுவே, தேவ, கந்தர்வ கன்னியரோடும் யக்ஷ கன்னியரோடும் இன்புறும்; சீதையைக் கொண்டு என்ன செய்வீர்?” பிறகு ஒன்றுகூடிய அந்தப் பெண்களால் பெருவலிமையுடைய அந்த இரவுலாவி திடீரெனத் தூக்கி எழுப்பப்பட்டுத் தன் மாளிகைக்கு அழைத்துச் செல்லப்பட்டான்.’ இந்தப் பகுதியில் அனுமன் ராவணன்-சீதை உரையாடலை நாடகம்போல மீண்டும் நடித்துக் காட்டுகிறான். சீதை தொடைகளைச் சுருக்குவதும் கைகளால் மார்பை மறைப்பதும் நாணத்தின், அச்சத்தின் இயல்பான சித்திரம். ராவணன் ‘தலைகவிழ்ந்து விழுந்தான்’ — அவன் இரப்பவன்போல் இருக்கிறான், ஆயினும் அச்சுறுத்துகிறான் — இந்த இரட்டைநிலை அவனுடைய காமமும் அகங்காரமும் கலந்திருப்பதைக் காட்டுகிறது. ‘இரண்டு மாதங்களுக்குப் பிறகு’ என்ற காலவரம்பு கதையின் அவசரத்தை உயர்த்துகிறது — இந்தச் செய்தியே வானரர்கள் விரைந்து செயல்பட வேண்டியதற்குக் காரணம். சீதையின் மறுமொழியில் மூன்று பகுதிகள் — ராவணனைக் கண்டித்தல், அவனுடைய திருட்டை ஏளனம் செய்தல், ராமனின் குணங்களைப் புகழ்தல். ‘அடிமையாக இருக்கவும் தகுதியற்றவன்’ என்ற சொல் குறிப்பாகக் கூர்மையானது. மண்டோதரியின் குறுக்கீடு வல்கேட் பாடத்தின் தனிச்சிறப்பு — அவள் ராவணனைச் சீதையைக் கொல்வதிலிருந்து தடுக்கிறாள், ஆனால் தன்னலச் சொல்லால்; அதனால் ராவணனின் சினம் காமமாக மாறுகிறது. ‘சிதையில் உள்ள நெருப்பு’ என்ற உவமை சுடுகாட்டு நெருப்பைப் பற்றியது — அமங்கலமான, அச்சமூட்டும் சித்திரம். இங்கே ராவணன் வருவதற்கு முன் தான் வடிவைச் சுருக்கிக்கொண்டதை அனுமன் சொல்கிறான் — அவன் பறவைபோல மரத்தில் ஒளிந்துகொண்டான்; அதனால் தான் காணப்படாமலேயே எல்லாவற்றையும் காணவும் கேட்கவும் அவனால் முடிந்தது. இதுவே ஒற்றனின் கலை. ராவணன் பெண்களோடு வருவது அவனுடைய வைபவத்துக்கும் காமவெறிக்கும் அடையாளம். ‘எந்தப் பாதுகாப்பையும் காணாதவள்’ என்ற சீதையின் அச்சத்தின் வருணனை அவளுடைய முழுமையான ஆதரவற்ற நிலையைக் காட்டுகிறது. ஆனால் சொல்லில் அவள் அஞ்சவில்லை — ‘மிகவும் சினமுற்ற’ அவள் ராவணனை இகழ்கிறாள். இந்த முரணே சீதையின் பண்பின் அடிப்படை — உடல் வலிமையற்றது, மனம் வஜ்ரம் போன்றது. ‘சினத்தால் பற்றியெரிந்தான்’ என்ற ராவணனின் வருணனை அவனுடைய இயல்பின் நிலையாமையைக் காட்டுகிறது — ஒரு கணம் இரப்பவன், ஒரு கணம் கொல்பவன், மறுகணம் மீண்டும் காமுகன். மண்டோதரியின் சொல்லால் ராவணனின் காமம் மீண்டும் விழித்தது; அவன் பெண்களோடு மாளிகைக்கு அழைத்துச் செல்லப்பட்டான் — இவ்வாறு சீதையின் உயிர் அக்கணமே காக்கப்பட்டது. சீதை ராவணனை ‘ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே’ என்று விளிக்கிறாள்; ராமனையோ ‘அளவற்ற தேஜஸுடையவன்’ என்கிறாள்; தன்னை ‘இக்ஷ்வாகு குலத்தலைவனின் மருமகள்’ என்று அறிமுகப்படுத்துகிறாள் — தன் குலப் பெருமையால் ராவணனின் செருக்கை முறியடிக்கிறாள். ‘அவனால் காணப்படாமல் கவர்ந்து’ என்ற சொல்லால் அவள் ராவணனின் கோழைத்தனத்தை வெளிப்படுத்துகிறாள் — வீரன் நேரடியாகப் போரிடுவான், திருடமாட்டான். இந்த அச்சுறுத்தலை அனுமனே நேரில் கேட்டான்; ஆகவே அதன் கூர்மையை அவன் வானரர்களுக்கு உள்ளபடியே விவரிக்கிறான்.

‘அந்தப் பத்துக்கழுத்தன் சென்றபின், விகாரமான முகங்களுடைய ராக்ஷசிகள் கொடிய, மிகப் பயங்கரமான சொற்களால் சீதையை மிரட்டினர். ஜானகி அவர்களுடைய பேச்சைப் புல்லாகக் கருதினாள்; அவர்களுடைய முழக்கம் சீதையிடம் சென்று பொருளற்றதாயிற்று. வீணாக முழங்கிச் செயலற்றுப்போன, இறைச்சி உண்ணும் அந்த ராக்ஷசிகள் சீதையின் பெரும் உறுதியை ராவணனுக்குத் தெரிவித்தனர். பிறகு நம்பிக்கை சிதைந்து முயற்சியற்றுப்போன அவர்கள் அனைவரும் ஒன்றாகச் சேர்ந்து, மிகவும் களைத்து, உறக்கத்தின் வசமாயினர். அவர்கள் உறங்கியபோது, கணவனின் நலத்தில் பற்றுடைய சீதை, கருணைக்குரியவாறு புலம்பி, வாடி, மிகுந்த துயருற்று வருந்தினாள். அவர்கள் நடுவிலிருந்து திரிஜடை எழுந்து இந்த வார்த்தையைச் சொன்னாள்: “உங்களையே விரைவில் தின்றுகொள்ளுங்கள்; கருவிழியுடைய சீதையை அன்று — ஜனகனின் மகளும், கற்புடையவளும், தசரதனின் மருமகளுமான இவளை அன்று. இன்று நான் பயங்கரமான, மயிர்சிலிர்க்கச் செய்யும் கனவு ஒன்றைக் கண்டேன் — ராக்ஷசர்களின் அழிவுக்கும் இவளுடைய கணவனின் வெற்றிக்கும் உரியது. ராகவனிடமிருந்து ராக்ஷசிகளான நம்மைக் காப்பதற்கு இவளே போதுமானவள்; வைதேகியை வேண்டிக்கொள்வோம் — இதுவே எனக்கு உகந்ததாகத் தோன்றுகிறது. துயருற்றவளைப் பற்றி இத்தகைய கனவு காணப்பட்டால், அவள் பலவகைத் துன்பங்களிலிருந்தும் விடுபட்டு இணையற்ற இன்பத்தை அடைவாள். ராக்ஷசிகளே, ஜனகன் மகளான மைதிலி வணக்கத்தால் மகிழ்பவள்; பெரும் அச்சத்திலிருந்து நம்மைக் காக்க இவளே போதுமானவள்.” பிறகு கணவனின் வெற்றிச் செய்தியால் மகிழ்ந்த, நாணமுடைய அந்த இளம்பெண் சொன்னாள்: “அது உண்மையானால், நான் உங்களுக்குப் புகலிடமாவேன்.” சீதையின் அத்தகைய கொடிய நிலையைக் கண்டு, நான் சிறிது ஓய்ந்து சிந்தித்தேன்; என் மனம் நிம்மதியடையவில்லை. பிறகு ஜானகியோடு உரையாடுவதற்கான வழிமுறையை நான் சிந்தித்தேன்.’ ராக்ஷசிகளின் மிரட்டல் சீதையின் உறுதியை அசைக்கவில்லை — ‘புல்லாக’ என்ற சொல் சுந்தர காண்டத்தில் வேறிடங்களிலும் ராவணனிடம் சீதை கொண்ட இகழ்ச்சியின் அடையாளமாக வருகிறது. திரிஜடையின் கனவு இங்கே சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகிறது; முந்தைய சர்க்கங்களில் அதன் விரிவு காணப்பட்டது — ராமனின் வெற்றி, ராவணனின் அழிவு, இலங்கை எரிதல். திரிஜடை முதிய ராக்ஷசி; விபீஷணனின் மகள் என்பது மரபு; அவளுடைய சொல் ராக்ஷசிகளின் மனத்திலும் மாற்றத்தை உண்டாக்குகிறது. ‘நான் உங்களுக்குப் புகலிடமாவேன்’ என்ற சீதையின் விடை கருணையின் உச்ச எடுத்துக்காட்டு — தன்னைத் துன்புறுத்திய ராக்ஷசிகளையும் காப்பதாக அவள் உறுதியளிக்கிறாள். ‘எப்படி உரையாடுவது’ என்ற அனுமனின் கவலை நடைமுறை சார்ந்தது — திடீரெனத் தோன்றினால் சீதை அஞ்சுவாள், ராக்ஷசிகளும் விழித்துக்கொள்வார்கள். ஆகவே அவன் உபாயத்தைச் சிந்திக்கிறான். ‘வீணாக முழங்கிச் செயலற்றுப்போன’ என்ற ராக்ஷசிகளின் வருணனை அவர்களுடைய தோல்வியைக் காட்டுகிறது — சீதையின் உறுதியின் முன் அவர்களுடைய எல்லா முயற்சிகளும் பயனற்றுப் போயின. அவர்கள் ராவணனிடம் ‘சீதையின் பெரும் உறுதி’ என்று தெரிவிக்கிறார்கள் — அதாவது பகைவர்களும் சீதையின் உறுதியின் பெருமையை ஏற்கிறார்கள். அவர்களுடைய உறக்கம் சீதைக்குத் தனிமையின் வாய்ப்பு; அக்கணத்திலேயே அவள் புலம்புகிறாள். துயருற்றவளைப் பற்றிய கனவு நற்பயனைக் குறிக்கும் என்று திரிஜடை சொல்கிறாள் — இது உலக நம்பிக்கை. ‘உங்களையே தின்றுகொள்ளுங்கள்’ என்ற அவளுடைய கூர்மையான சொல் ராக்ஷசிகளின் கொடுமையை அவர்களுக்கே திருப்புகிறது. ‘அது உண்மையானால்’ என்ற சீதையின் விடை ஐயம் கலந்தது — அவள் கனவை முழுமையாக நம்பவில்லை, ஆனால் அதில் நம்பிக்கையைக் காண்கிறாள். ‘நாணமுடைய’ என்ற சொல் அவளுடைய நாணத்தைக் காட்டுகிறது — கணவனின் வெற்றிச் செய்தியைக் கேட்டபோதும் அவள் மகிழ்ச்சியை அடக்கிக்கொள்கிறாள். அனுமனின் ‘சிறிது ஓய்ந்து’ என்ற சொல், தக்க கணத்தைத் தேடி அவன் நீண்ட நேரம் காத்திருந்தான் என்பதைக் காட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியில் ராக்ஷசிகளின் இரு வடிவங்கள் தெரிகின்றன — ஒருபுறம் கொடிய மிரட்டுபவர்கள், மறுபுறம் திரிஜடை போன்ற விவேகமுடையவள். தீயவர்களிடையிலும் நல்லோர் உண்டு என்று கவி இவ்வாறு காட்டுகிறார்; விபீஷணனும் திரிஜடையும் அதற்கு எடுத்துக்காட்டுகள். சீதையின் கருணையும் அனைவரிடமும் ஒன்றே — பகைவர்களுக்கும் புகலிடமாக இருக்க அவள் தயாராக இருக்கிறாள். இதுவே அவளுடைய பண்பின் தெய்வீகப் பகுதி.

‘நான் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் வம்சத்தைப் போற்றி முன்னிறுத்தினேன். ராஜரிஷிகளின் கூட்டத்தால் அணிசெய்யப்பட்ட, நான் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, கண்ணீரால் கண்கள் மறைந்த தேவி எனக்கு மறுமொழி கூறினாள்: “வானரர்களில் சிறந்தவனே, நீ யார்? யாரால், எப்படி இங்கே வந்தாய்? ராமனிடம் உனக்கு என்ன அன்பு? அதை எனக்குச் சொல்லத் தகுந்தவன் நீ.” அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு நானும் சொன்னேன்: “தேவி, உன் கணவனான ராமனுக்குப் பயங்கர வீரமுடைய துணைவனாகச் சுக்ரீவன் என்ற வீரமும் பெருவலிமையுமுடைய வானரத் தலைவன் இருக்கிறான்; அவனுடைய பணியாளனாக இங்கே வந்த என்னை அனுமன் என்று அறிந்துகொள். சோர்வின்றிச் செயலாற்றும் உன் கணவன் ராமனால் நான் உன்னிடம் அனுப்பப்பட்டேன். புகழுடையவளே, மனிதர்களில் புலியும் செழிப்புடையவனுமான தசரதன் மைந்தன் தானே இந்த மோதிரத்தை அடையாளமாக உனக்கு அளித்தான். தேவி, நீ ஆணையிட்டதை நான் செய்ய விரும்புகிறேன். உன்னை ராம-லக்ஷ்மணர்களின் அருகே அழைத்துச் செல்கிறேன்; உன் விடை என்ன?” இதைக் கேட்டு அறிந்த ஜனகன் மகளான சீதை சொன்னாள்: “ராகவன் ராவணனை வேரோடு பிடுங்கி என்னை அழைத்துச் செல்லட்டும்.” நான் பழியற்ற, மதிப்புக்குரிய தேவியைத் தலைவணங்கி, ராகவனின் மனத்தை மகிழ்விக்கும் அடையாளத்தை வேண்டினேன். அப்போது சீதை என்னிடம் சொன்னாள்: “இந்தச் சிறந்த மணியைப் பெற்றுக்கொள்; இதனால் பெருந்தோளுடைய ராமன் உன்னைப் பெரிதும் மதிப்பான்.” இவ்வாறு சொல்லி, மிகவும் கலக்கமுற்ற அழகிய இடையுடையவள் சிறந்த மணிகளுள் உத்தமமான மணியை அளித்தாள்; சொல்லாலும் எனக்குச் செய்தி அனுப்பினாள். பிறகு மனத்தை ஒருமுகப்படுத்திய நான் அந்த அரசமகளை வணங்கி, இங்கே திரும்புவதில் மனம் கொண்டவனாக அவளை வலம் வந்தேன். அவள் மனத்தில் முடிவுசெய்து மீண்டும் விடையாகச் சொன்னாள்: “அனுமனே, என் நிலையை ராகவனிடம் சொல்லத் தகுந்தவன் நீ; அதைக் கேட்டவுடனேயே வீரர்களான ராம-லக்ஷ்மணர் இருவரும் சுக்ரீவனோடு விரைவில் வந்துசேரும்படி செய். இது வேறுவிதமாக நடந்தால், என் வாழ்நாள் இன்னும் இரண்டு மாதங்களே; காகுத்ஸ்தன் என்னைக் காணமாட்டான்; நான் அநாதையைப்போல இறப்பேன்.” கருணைக்குரிய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு எனக்குச் சினம் பொங்கியது; அதன்பின் எஞ்சியிருந்த பணியையும் நான் கண்டேன். பிறகு என் உடல் மலைபோலப் பெருகியது; போரை விரும்பிய நான் அவனுடைய வனத்தை அழிக்கத் தொடங்கினேன்.’ அனுமன் உரையாடலைத் தொடங்கக் கையாண்ட உபாயம் இக்ஷ்வாகு வம்சத்தைப் போற்றுதல் — ராமனின் குலத்தின் பெயரைக் கேட்டால் சீதை நம்பிக்கை கொள்வாள் என்பது அவனுடைய அறிவு. ‘நீ யார்’ என்பதே சீதையின் முதல் கேள்வி — இது ஐயத்தின் இயல்பான உணர்வு. அனுமனின் விடையில் ஒரு வரிசை உள்ளது — சுக்ரீவனின் அறிமுகம், தன் அறிமுகம், ராமன் அனுப்பியது, அடையாளம். மோதிரம் ராமன் அளித்தது, சூடாமணி சீதை அளித்தது — இந்த இரண்டு அடையாளங்களும் தம்பதியருக்கிடையேயான பாலம். ‘ராவணனை வேரோடு பிடுங்கி என்னை அழைத்துச் செல்லட்டும்’ என்ற சீதையின் விடை, முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்ட அவளுடைய உறுதியின் சுருக்கம். ‘இரண்டு மாதங்கள்’ என்ற வரம்பு ராவணனின் அச்சுறுத்தலோடு பொருந்துகிறது. சீதையின் கருணைச் சொல்லால் அனுமனுக்குச் சினம் உண்டாகிறது — இந்தச் சினமே பின்னர் வனத்தை அழித்ததன் மூலம். அவன் ‘எஞ்சியிருந்த பணி’ என்கிறான் — பகைவனின் வலிமையைச் சோதித்தல், ராவணனைக் காணுதல், அச்சத்தை உண்டாக்குதல் ஆகியவை தூதனின் எஞ்சிய கடமை. ‘கண்ணீரால் கண்கள் மறைந்த’ என்ற சொல் சீதையின் உணர்ச்சிப் பெருக்கைக் காட்டுகிறது — ராமனின் குலம் போற்றப்படுவதைக் கேட்டவுடனேயே அவள் கண்கள் கண்ணீரால் நிறைந்தன. ‘நான் என்ன செய்ய வேண்டும்’ என்ற அனுமனின் கேள்வி அவனுடைய சேவை மனப்பான்மையைக் காட்டுகிறது — அவன் தானே முடிவெடுக்கவில்லை, சீதையின் ஆணையை எதிர்பார்க்கிறான். சீதையின் விடை உறுதியானது — ராமனே ராவணனை வேரோடு பிடுங்கி அவளை அழைத்துச் செல்ல வேண்டும். சூடாமணியை அளித்தல் சீதை தன் இதயத்தையே அளித்ததுபோன்றது — அந்த மணி அவளுடைய திருமணத்தையும், தந்தையின் வீட்டையும், ராமனோடு வாழ்ந்த வாழ்க்கையையும் நினைவூட்டுவது. ‘இதனால் ராமன் உன்னைப் பெரிதும் மதிப்பான்’ என்ற சொல்லால் அவள் அனுமனின் மதிப்பையும் காக்கிறாள் — மணியைக் கண்டு ராமன் தூதனின் உண்மையையும் பெருமையையும் அறிவான். அனுமன் வலம் வருதல் சீதையிடம் தெய்வத்திடம் போன்ற பக்தியைக் காட்டுகிறது. இறுதியில் ‘நான் அநாதையைப்போல இறப்பேன்’ என்ற சீதையின் சொல் கருணைச் சுவையின் உச்சம் — அரசமகளும், அரச குலத்து மருமகளும், ராமனின் மனைவியுமான அவள் ‘அநாதையைப்போல’ இறப்பதைப் பற்றி எண்ணுகிறாள். இதைக் கேட்ட அனுமனின் சினம் நியாயமானதே. ‘மோதிரம் என்ற அடையாளம்’ என்ற இரு சொற்களும் கதையின் தீர்க்கமான கணத்தை நினைவூட்டுகின்றன — இதனாலேயே சீதையின் ஐயம் நீங்கியது. அனுமன் ‘சோர்வின்றிச் செயலாற்றும் ராமன்’ என்ற அடைமொழியை மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்துகிறான்; அதனால் ராமனின் ஆற்றலில் நம்பிக்கை உறுதிப்படுகிறது. சீதையின் செய்திக்கு இரண்டு பகுதிகள் — ஒன்று சொல்வடிவானது (ராமன் விரைவில் வர வேண்டும்), மற்றொன்று அடையாளவடிவானது (சூடாமணி). முந்தைய சர்க்கங்களில் காகாசுரனின் கதையும் அடையாளமாகச் சொல்லப்பட்டது; ஆனால் இங்கே அனுமன் அதைச் சொல்லவில்லை — அது ராமனிடம் மட்டுமே சொல்லப்பட வேண்டியது என்பது அவனுடைய விவேகம்; ‘எதைக் காக்க வேண்டும்’ என்ற ஜாம்பவானின் கேள்விக்கும் இதுவே விடை.

‘விலங்குகளும் பறவைகளும் அலைந்து அஞ்சிய, சிதைக்கப்பட்ட அந்த வனப்பகுதியை விழித்தெழுந்து கண்ட விகாரமான முகங்களுடைய ராக்ஷசிகள் உற்றுநோக்கினர். அந்த வனத்தில் என்னைக் கண்டு, அங்குமிங்குமிருந்து ஒன்றுகூடி, விரைவில் ராவணனிடம் சென்று தெரிவித்தனர்: “பெருவலிமையுடைய அரசே, உன் வீரத்தை அறியாத தீயமனத்தனான ஒரு வானரனால், புகுவதற்கரிய உன்னுடைய இந்த வனம் சிதைக்கப்பட்டது. அரசே, உனக்குப் பிடிக்காததைச் செய்த அவனுடைய மதியீனம் இது; அவன் மீண்டும் தப்பிச் செல்லாதபடி விரைவில் அவனைக் கொல்ல ஆணையிடு.” அதைக் கேட்டு ராக்ஷசர்தலைவனால், ராவணனின் மனத்தைப் பின்பற்றுபவர்களும் வெல்வதற்கு மிக அரியவர்களுமான கிங்கரர்கள் என்ற ராக்ஷசர்கள் அனுப்பப்பட்டனர். சூலமும் உலக்கையும் ஏந்திய அவர்களில் எண்பதாயிரம் பேரை நான் அந்த வனப்பகுதியில் இரும்புத்தடியால் கொன்றேன். அவர்களில் கொல்லப்படாமல் எஞ்சியவர்கள் விரைந்தோடி, ‘படை கொல்லப்பட்டது’ என்று ராவணனிடம் தெரிவித்தனர். பிறகு எனக்கு ஓர் எண்ணம் எழுந்தது — அங்கிருந்த நூறு ராக்ஷசர்களைத் தூணால் கொன்று, இலங்கையின் நெற்றித்திலகம் போன்ற சிறந்த சைத்திய மாளிகையைச் சினத்துடன் தகர்த்தேன். பிறகு ராவணன் பிரஹஸ்தனின் மகனான ஜம்புமாலியைக் கொடிய வடிவுடைய, அச்சமூட்டும் பல ராக்ஷசர்களோடு ஏவினான். வலிமை நிறைந்தவனும் போரில் வல்லவனுமான அந்த ராக்ஷசனை அவனைப் பின்தொடர்ந்தவர்களோடு மிகக் கொடிய இரும்புத்தடியால் கொன்றேன். அதைக் கேட்ட ராக்ஷசர்தலைவனான ராவணன் காலாட்படை நிறைந்த, பெருவலிமையுடைய அமைச்சர் மைந்தர்களை அனுப்பினான்; அவர்கள் அனைவரையும் இரும்புத்தடியாலேயே யமனுலகுக்கு அனுப்பினேன். விரைந்து பாய்ந்த அமைச்சர் மைந்தர்கள் போரில் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு ராவணன் படைமுன்னணியில் செல்லும் ஐந்து வீரர்களை அனுப்பினான்; அவர்கள் அனைவரையும் அவர்களுடைய படையோடு கொன்றேன். பிறகு மீண்டும் பத்துக்கழுத்தன் பெருவலிமையுடைய தன் மகன் அக்ஷனைப் பல ராக்ஷசர்களோடு போருக்கு அனுப்பினான். மண்டோதரியின் மைந்தனும் போரில் வல்லவனுமான அந்த இளவரசன் திடீரென வானில் எழுந்தபோது அவனுடைய கால்களைப் பற்றி, நூறு முறை சுழற்றி நசுக்கினேன். அக்ஷன் வந்து அழிந்ததைக் கேட்ட பத்துத்தலையனான ராவணன், மிகுந்த சினத்துடன், வலிமையுடையவனும் போர்வெறி கொண்டவனுமான இந்திரஜித் என்ற இரண்டாவது மகனை ஏவினான். அந்தப் படை முழுவதையும், அந்தச் சிறந்த ராக்ஷசனையும் போரில் வலிமையிழக்கச் செய்து நான் பெரும் மகிழ்ச்சியடைந்தேன். பெரும் நம்பிக்கையோடு ராவணனால் செருக்கேறிய வீரர்களோடு அனுப்பப்பட்ட பெருந்தோளும் பெருவலிமையும் உடைய அவன், என்னைத் தாங்கமுடியாதவன் என்றும் தன் படை நசுக்கப்பட்டது என்றும் அறிந்து, மிக வேகமான பிரம்மாஸ்திரத்தால் என்னைக் கட்டினான்; பிறகு ராக்ஷசர்கள் கயிறுகளாலும் என்னைக் கட்டுகின்றனர். என்னைப் பிடித்துக்கொண்டு அவர்கள் ராவணனின் அருகே சென்றனர். தீயமனத்தனான ராவணன் என்னைக் கண்டு என்னோடு பேசினான்; இலங்கைக்கு வந்ததையும் ராக்ஷசர்களைக் கொன்றதையும் பற்றிக் கேட்டான். அவை அனைத்தும் அங்கே போரில் சீதையின் பொருட்டே என்று நான் சொன்னேன்: “பிரபுவே, அவளைக் காணும் ஆவலுடன் நான் உன் மாளிகையை அடைந்தேன். நான் வாயுவின் சொந்த மைந்தனான அனுமன் என்ற வானரன். என்னை ராமனின் தூதனாகவும் சுக்ரீவனின் அமைச்சனாகவும் உள்ள வானரனாக அறிந்துகொள்; அத்தகைய நான் ராமனின் தூதுப்பணியாக உன்னிடம் இங்கே வந்திருக்கிறேன்.”’ இந்தப் பகுதியில் போர்களின் வரிசை சுருக்கமாக, ஆனால் முழுமையாகச் சொல்லப்படுகிறது — கிங்கரர்கள், சைத்திய மாளிகையின் காவலர்கள், ஜம்புமாலி, அமைச்சர் மைந்தர்கள், ஐந்து படைத்தலைவர்கள், அக்ஷன், இந்திரஜித். ஒவ்வொரு போரும் முந்தையதைவிடக் கடினமானது, ஒவ்வொரு பகைவனும் முந்தையவனைவிட வலிமையானவன் — இந்த வரிசை ராவணனின் பெருகிவரும் அச்சத்தைக் காட்டுகிறது. அனுமனின் ஆயுதம் பெரும்பாலும் இரும்புத்தடி — எளிமையானது, ஆனால் அச்சமூட்டுவது. அக்ஷனின் வதம் குறிப்பாக வருணிக்கப்படுகிறது — கால்களைப் பற்றி நூறு முறை சுழற்றி நசுக்குதல். இந்திரஜித்தின் பிரம்மாஸ்திரத்தை அனுமன் தானே விரும்பி ஏற்றான் என்று முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்டது; இங்கே அவன் கட்டுண்ட உண்மையை மட்டுமே சொல்கிறான். ராவணனின் அவையில் அவனுடைய அறிமுகம் மூன்று வகையானது — வாயுவின் மைந்தன், ராமனின் தூதன், சுக்ரீவனின் அமைச்சன் — இந்த அறிமுகம் அவனுடைய மூவகைப் பெருமையைக் காட்டுகிறது. இந்த நீண்ட பகுதியில் அனுமனின் விவரணத்தின் வேகம் கவனிக்கத்தக்கது — ஒவ்வொரு போரும் ஒன்றிரண்டு சுலோகங்களில் முடிகிறது. இந்தச் சுருக்கம் அவனுடைய பணிவின் அடையாளமும் ஆகும் — அவன் தன் வீரத்தை விரிவாகப் பேசவில்லை, உண்மைகளை மட்டுமே சொல்கிறான். கிங்கரர்களின் எண்பதாயிரம் என்ற எண்ணிக்கை அவனுடைய வலிமையின் அளவைக் காட்டுகிறது. சைத்திய மாளிகை இலங்கையின் ‘நெற்றித்திலகம்’ — அதன் அழிவு ராவணனின் பெருமைக்கு விழுந்த அடி; அனுமன் தூணையே ஆயுதமாக்கிக் காவலர்களைக் கொன்றான். ஜம்புமாலி பிரஹஸ்தனின் மகன் — பிரஹஸ்தன் ராவணனின் படைத்தலைவன்; அவனுடைய மகனின் வதம் படைத்தலைவனின் பெருமைக்கும் இழப்பு. அமைச்சர் மைந்தர்கள் ஏழு பேர் என்று முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்டது; ஐந்து படைத்தலைவர்கள் விரூபாக்ஷன் முதலியோர். அக்ஷன் ராவணனின் மகன், மண்டோதரியின் மைந்தன் — அவனுடைய வதம் ராவணனுக்குத் தனிப்பட்ட அடி. ஆகவேதான் இறுதியில் ராவணன் தன் சிறந்த மகனான இந்திரஜித்தை அனுப்புகிறான். இந்திரஜித்தின் படையையும் அனுமன் அழிக்கிறான், அவனுடைய ஆற்றலையும் பறிக்கிறான் — அப்போதுதான் இந்திரஜித் பிரம்மாஸ்திரத்தைப் பயன்படுத்துகிறான். ‘கட்டினான்’ என்ற சொல்லால் கட்டுண்டது சுட்டப்படுகிறது; ராக்ஷசர்கள் கயிறுகளாலும் கட்டுகிறார்கள் — கயிற்றுக் கட்டால் பிரம்மாஸ்திரத்தின் கட்டு தானே தளர்ந்தது என்று முந்தைய சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்பட்டது. அனுமன் அதை இங்கே சொல்லவில்லை; ‘பிடித்துக்கொண்டு ராவணனின் அருகே சென்றனர்’ என்று மட்டுமே சொல்கிறான். ராவணனால் கேட்கப்பட்டபோது அவன் அனைத்தையும் ‘சீதையின் பொருட்டு’ என்று ஒப்புக்கொள்கிறான் — அவனுடைய எல்லாச் செயல்களுக்கும் ஒரே காரணம். இந்தப் பகுதியின் போர் வருணனைகள் சுந்தர காண்டத்தின் நாற்பத்திரண்டாம் சர்க்கம் முதல் நாற்பத்தெட்டாம் சர்க்கம் வரை விரிவாகச் சொல்லப்பட்டன; இங்கே அவற்றின் சாரம் மட்டுமே. அனுமனின் தன்னறிமுகத்தில் ‘வாயுவின் சொந்த மைந்தன்’ என்ற சொல் சிறப்பானது — அவன் தன் தெய்வீகப் பிறப்பை முதலில் சொல்கிறான்; அதனால் ராவணன் அவனுடைய வலிமைக்கான காரணத்தை அறியக்கூடும். ஒவ்வொரு போரிலும் ராவணன் அதிக வலிமையை அனுப்புகிறான் — முதலில் சாதாரணக் கிங்கரர்கள், பிறகு படைத்தலைவனின் மகன், பிறகு அமைச்சர்களின் மைந்தர்கள், பிறகு படைத்தலைவர்கள், பிறகு தன் மகன், இறுதியில் தன் சிறந்த மகன். இந்தப் படிநிலை வரிசை ராவணனின் அகங்காரம் படிப்படியாக வீழ்வதைச் சுட்டுகிறது — தொடக்கத்தில் அனுமனை அற்பமாகக் கருதிச் சிறிய படையை அனுப்புகிறான்; இறுதியில் பிரம்மாஸ்திரத்தைச் சரணடையவும் நேர்கிறது. வானரர்களுக்கு இந்தக் கதை குறிப்பாக உற்சாகமூட்டுவது — ஒரு வானரன் ராவணனின் முதன்மை வீரர்கள் அனைவரையும் வென்றான் என்றால், வானரப் படை முழுவதும் என்னதான் செய்யமுடியாது? அடுத்த சர்க்கத்தில் அனுமனும் அங்கதனும் இலங்கையை வெல்லும் யோசனையை முன்வைப்பதன் வேர் இங்கேயே உள்ளது. ராவணனின் அவையை அடைவதற்குக் கட்டுண்ணலையே அவன் வழியாக்கிக்கொண்டான் என்பதும் அனுமனின் விவரணத்திலிருந்து தெளிவாகிறது — இல்லையெனில் ராவணனை நேரில் காண்பது அரிதாக இருந்திருக்கும்.

‘“நான் உனக்குச் சொல்லும் அந்தச் செய்தியையும் கேள். ராக்ஷசர்தலைவனே, வானரர்தலைவன் உனக்குக் கவனமாக ஒரு சொல்லைச் சொல்லியனுப்பியிருக்கிறான். பெரும்பேறுடைய சுக்ரீவன் உன் நலத்தை விசாரித்தான்; தர்மம், பொருள், இன்பம் ஆகியவற்றோடு கூடியதும் நன்மை பயப்பதும் பொருத்தமானதுமான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘பெரிய மரங்கள் நிறைந்த ருஷ்யமூக மலையில் நான் வசித்தபோது, போரில் வீரமுடைய ராகவன் என்னோடு நட்புக்கொண்டான். அரசே, அவன் என்னிடம் சொன்னான்: “ஒரு ராக்ஷசனால் என் மனைவி கவர்ந்து செல்லப்பட்டாள்; அதில் உதவிக்காக நீ என்னோடு ஓர் ஒப்பந்தம் செய்துகொள்ளத் தகுந்தவன்.” வாலியால் அரசு பறிக்கப்பட்ட சுக்ரீவனோடு, பிரபுவான ராகவன் லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து நெருப்பைச் சாட்சியாக வைத்து நட்புக்கொண்டான். அவன் போரில் ஒரே அம்பால் வாலியைக் கொன்று என்னைத் தாவும் வானரர்களுக்கு மகாராஜாவாக, தலைவனாக ஆக்கினான். ஆகவே நாங்கள் இங்கே முழுமனத்தோடு அவனுக்கு உதவ வேண்டும்; அதனால் தர்மப்படி நான் இங்கே உன்னிடம் அனுப்பப்பட்டேன். வீரர்களான வானரர்கள் உன் படையைச் சிதறடிப்பதற்கு முன்பே, சீதை விரைவில் கொண்டுவரப்பட்டு ராகவனிடம் ஒப்படைக்கப்படட்டும். அழைக்கப்பட்டபோது தேவர்களின் அருகே செல்லும் வானரர்களின் இந்த ஆற்றல் முன்பு யாருக்குத்தான் தெரியாது?’ — இவ்வாறு வானரவேந்தன் உனக்குச் சொல்லியனுப்பினான்.” என்னால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அவன் சினமுற்று, கண்ணாலேயே எரிப்பதுபோல் என்னைப் பார்த்தான். என் ஆற்றலை அறியாமல், கொடுஞ்செயலுடைய தீயமனத்தனான அந்த ராக்ஷசன் ராவணன் என்னைக் கொல்லுமாறு ஆணையிட்டான். பிறகு அவனுடைய தம்பியும் பேரறிவுடையவனுமான விபீஷணன் என்பவன் என் பொருட்டு ராக்ஷசவேந்தனிடம் வேண்டினான்: “ராக்ஷசப் புலியே, இப்படி வேண்டாம்; இந்த முடிவைக் கைவிடு. அரசியல் நூலுக்குப் புறம்பான வழியை நீ மேற்கொள்வது தெரிகிறது. ராக்ஷசனே, அரசியல் நூல்களில் தூதனைக் கொல்லுதல் காணப்படவில்லை; சொல்லப்பட்டதை உள்ளபடியே சொல்லும் தூதன் செய்தியைத் தெரிவிக்க மட்டுமே உரியவன். இணையற்ற வீரமுடையவனே, மிகப் பெரிய குற்றத்திலும் தூதனை உருக்குலைப்பதே காணப்படுகிறது; நூல்முறைப்படி கொல்லுதல் இல்லை.”’ சுக்ரீவனின் செய்தி அரசியலின் இலட்சிய வடிவம் — முதலில் நலம் விசாரித்தல், பிறகு நிகழ்ச்சிகளை விவரித்தல், பிறகு நட்பை அறிவித்தல், இறுதியில் எச்சரிக்கை. ‘தர்மம், பொருள், இன்பம் ஆகியவற்றோடு கூடியதும் நன்மை பயப்பதும் பொருத்தமானதும்’ என்ற சொல்லால் அனுமன் செய்தியின் தன்மையைச் சுட்டுகிறான் — இது அச்சுறுத்தும் செய்தி மட்டுமன்று, ராவணனின் நன்மைக்கானதும் ஆகும். வாலிவதத்தைக் குறிப்பிடுதல் ராமனின் வலிமைக்குச் சான்று — வாலியை ஒரே அம்பால் கொன்றவன் ராவணனையும் கொல்ல வல்லவன். ‘கண்ணாலேயே எரிப்பதுபோல்’ என்பது ராவணனின் எதிர்வினை — அவனுடைய சினம் பார்வையிலேயே வெளிப்படுகிறது. விபீஷணனின் சொல் தர்மத்தின், அரசியலின் குரல் — ‘தூதன் கொல்லத்தகாதவன்’ என்பது பழமையான விதி. அவன் கொல்லுதலுக்குப் பதிலாக உருக்குலைத்தலைத் தண்டனையாகப் பரிந்துரைக்கிறான் — இதுவே வாலை எரித்ததன் மூலம். அனுமனின் விவரணத்தில் விபீஷணன் இங்கே முதன்முறையாக இடம்பெறுகிறான்; யுத்த காண்டத்தில் அவன் ராமனைச் சரணடைவான். ‘அழைக்கப்பட்டபோது தேவர்களின் அருகே செல்லும்’ என்ற சொல் வானரர்களின் முன்னைய வீரத்தை நினைவூட்டுகிறது — முற்காலத்தில் தேவாசுரப் போர்களில் வானரர்கள் தேவர்களுக்கு உதவினர் என்பது மரபு. சுக்ரீவனின் செய்தியில் ‘சிதறடிப்பதற்கு முன்பே’ என்ற காலவரம்பு ராவணனுக்கான இறுதி வாய்ப்பு. ராவணன் அதை ஏற்கவில்லை; அவனுடைய விடை கொல்லும் ஆணையே. ‘என் ஆற்றலை அறியாமல்’ என்ற அனுமனின் சொல்லில் அவனுடைய தன்னம்பிக்கை உள்ளது — ராவணன் அவனைச் சாதாரண வானரனாகக் கருதுகிறான்; ஆனால் அவன் பிரம்மனின் வரத்தால் காக்கப்பட்டவன். விபீஷணனின் சொல் அரசியல் நூலின் சான்றை அடிப்படையாகக் கொண்டது — அவன் இரக்கத்தை அன்றி நீதியை நினைவூட்டுகிறான். அவனுடைய மூன்று காரணங்கள் — அரசியல் நூலில் தூதனைக் கொல்லுதல் காணப்படவில்லை, தூதன் சொல்லப்பட்டதை மட்டுமே சொல்கிறான், பெரிய குற்றத்திலும் உருக்குலைத்தலே தண்டனை. இதுவே விபீஷணனின் தர்மப்பற்றின் முதல் அறிமுகம். சுக்ரீவனின் செய்தியில் ராமன் ‘போரில் வீரமுடையவன்’ என்றும், சுக்ரீவன் ‘அரசு பறிக்கப்பட்டவன்’ என்றும் அறிமுகமாகிறார்கள் — இருவருடைய துயரத்தின் ஒற்றுமையே அவர்களுடைய நட்பின் அடிப்படை. அனுமன் இந்தச் செய்தியை ராவணனின் அவையில் அச்சமின்றிச் சொல்கிறான் — இதுவே தூதனின் தர்மம்.

‘விபீஷணனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராவணன் அந்த ராக்ஷசர்களுக்கு ஆணையிட்டான்: “இவனுடைய இந்த வாலையே இன்று எரியுங்கள்.” பிறகு அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டு என் வால் எங்கும் சணல் நார்களாலும் பருத்தித் துணிகளாலும் பட்டுத் துணிகளாலும் சுற்றப்பட்டது. பிறகு ஆயத்தமான, கடும் வீரமுடைய அந்த ராக்ஷசர்கள் மரக்கட்டைகளாலும் முஷ்டிகளாலும் அடித்தவாறு அப்போது என் வாலுக்குத் தீ வைத்தனர். பல கயிறுகளால் கட்டப்பட்டு ராக்ஷசர்களால் பிணைக்கப்பட்டிருந்தும் எனக்கு எந்த வேதனையும் இல்லை; ஏனெனில் பகலில் நகரைக் காண நான் விரும்பினேன். பிறகு அந்த ராக்ஷச வீரர்கள் நெருப்பால் சூழப்பட்ட, கட்டுண்ட என்னை ராஜவீதியில் பறைசாற்றி அறிவித்தவாறு நகர வாயிலுக்கு வந்தனர். பிறகு நான் மீண்டும் என் மிகப் பெரிய வடிவைச் சுருக்கி, அந்தக் கட்டை அவிழ்த்துக்கொண்டு, மீண்டும் என் இயல்பான வடிவில் நின்றேன். இரும்புத்தடியைப் பற்றி அந்த ராக்ஷசர்களைக் கொன்றேன்; பிறகு அந்த நகர வாயிலின்மீது வேகமாகப் பாய்ந்தேன். எரியும் வாலால், மாடங்களோடும் கோபுரங்களோடும் கூடிய அந்த நகரை, ஊழிக்கால நெருப்பு உயிர்களை எரிப்பதுபோல, கலக்கமின்றி எரிக்கிறேன்.’ அனுமன் கட்டுண்ணலை ஏற்றது அறிவுபூர்வமானது — அவன் பகலில் நகரைக் காண விரும்பினான்; கட்டுண்டதால் ராக்ஷசர்களே அவனை நகர் முழுவதும் அழைத்துச் சென்றனர். இவ்வாறு பகைவர்களே அவனுடைய ஒற்றுப்பணிக்குத் துணையாயினர். ‘காண விரும்பிய’ என்ற சொல் அவனுடைய நோக்கத்தைத் தெளிவாக்குகிறது. வாலைச் சுற்றுவதில் சணல் நார், பட்டுத் துணி, பருத்தி — மூவகை எளிதில் தீப்பற்றும் பொருள்கள்; ராக்ஷசர்கள் முழு ஆயத்தத்தோடு அவனை எரிக்க விரும்புகிறார்கள். நகர வாயிலில் கட்டை அவிழ்த்தல், இரும்புத்தடியைப் பற்றுதல், ராக்ஷசர்களைக் கொல்லுதல், வாயிலின்மீது ஏறுதல், எரித்தல் — இந்தச் செயல்கள் விரைவாக வரிசையாக நிகழ்கின்றன. ‘ஊழிக்கால நெருப்பைப்போல’ என்ற உவமை இலங்கை எரிந்ததன் கொடூரத்தைப் பிரளயத்தோடு ஒப்பிடுகிறது. ‘கலக்கமின்றி’ என்ற சொல் அனுமனின் மனவுறுதியைக் காட்டுகிறது — அவன் சினத்தால் அன்றி, நன்கு சிந்தித்தே எரிக்கிறான்; ஆயினும் மேலே அவனே தன் கவனக்குறைவை ஒப்புக்கொள்கிறான். அனுமனின் விவரணம் இங்கே மிகச் சுருக்கமானது; முந்தைய சர்க்கங்களில் இலங்கை எரிந்ததன் விரிவு காணப்பட்டது. அவன் எரித்ததன் நோக்கத்தைச் சொல்லவில்லை, செயலை மட்டுமே சொல்கிறான். ஆனால் கட்டுண்டதும், வால் எரிக்கப்பட்டதும், ராஜவீதியில் பறைசாற்றப்பட்டதும் — எல்லாமே அவனுடைய திட்டத்தின் பகுதியாயின என்பது அவனுடைய சொல்லிலிருந்து தெளிவாகிறது. ராக்ஷசர்கள் அவனை அவமானப்படுத்த விரும்பினர்; ஆனால் அதனாலேயே அவர்களுடைய நகரம் சாம்பலாயிற்று. இது விதியின் ஏளனம். நகர வாயிலின்மீது ஏறியதே எரிப்பின் தொடக்கப்புள்ளி — அங்கிருந்து அவன் வீட்டிலிருந்து வீட்டுக்குத் தாவி இலங்கை முழுவதையும் தீச்சுவாலைகளால் நிறைத்தான், முந்தைய சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்பட்டதுபோல.

‘“ஜானகி நிச்சயமாக அழிந்துவிட்டாள்; ஏனெனில் இலங்கையில் எரியாத எந்த இடமும் தென்படவில்லை; நகரம் முழுவதும் சாம்பலாக்கப்பட்டது. இலங்கையை எரிக்கும்போது நான் சீதையையும் எரித்துவிட்டேன், இதில் ஐயமில்லை; ராமனின் இந்தப் பெரும் பணியை நான் பயனற்றதாக்கிவிட்டேன்.” இவ்வாறு சோகத்தில் ஆழ்ந்த நான் கவலைக்குள்ளானேன். பிறகு ‘ஜானகி எரியவில்லை’ என்று வியப்பான செய்தியைப் பேசும் சாரணர்களின் மங்கலச் சொற்களைக் கேட்டேன். அந்த அற்புதமான சொல்லைக் கேட்டு எனக்கு ஓர் எண்ணம் எழுந்தது — ‘ஜானகி எரியவில்லை’ என்பது சகுனங்களாலும் தெரிகிறது; வால் எரிந்துகொண்டிருந்தும் நெருப்பு என்னைச் சுடவில்லை; என் இதயம் மிகவும் மகிழ்ந்துள்ளது; காற்று நறுமணம் வீசுகிறது. கண்கூடான பயனுடைய அந்தச் சகுனங்களாலும், பெரும் சிறப்புடைய காரணங்களாலும், உண்மையைக் கண்ட ரிஷிகளின் சொற்களாலும் நான் மகிழ்ந்த மனமுடையவனானேன். மீண்டும் வைதேகி என்னால் காணப்பட்டாள்; அவளால் மீண்டும் விடைகொடுக்கப்பட்டேன். பிறகு மீண்டும் அரிஷ்ட மலையை அடைந்து, அங்கிருந்து உங்களைக் காணும் ஆவலால் திரும்பிப் பாய்தலைத் தொடங்கினேன். பிறகு காற்றும் சந்திரனும் சூரியனும் சித்தர்களும் கந்தர்வர்களும் உலவும் வழியைக் கடந்து இங்கே உங்களைக் கண்டேன். ராகவனின் அருளாலும் உங்களுடைய தேஜஸாலும் சுக்ரீவனின் பணிக்காக நான் அனைத்தையும் செய்து முடித்தேன். இவை அனைத்தையும் நான் அங்கே உள்ளபடியே நிறைவேற்றினேன்; அங்கே செய்யப்படாமல் எஞ்சியிருப்பவை அனைத்தும் இனிச் செய்யப்படட்டும்.’ இந்த இறுதிப் பகுதியில் ஐம்பத்தைந்தாம் சர்க்கத்தின் நிகழ்ச்சி சுருக்கமாக மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — நூற்றைம்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் அந்தச் சர்க்கத்தின் பதினொன்றாம் சுலோகத்தோடு எழுத்துக்கு எழுத்து ஒத்துள்ளது. அனுமன் தன் அச்சத்தையும் தவறையும்கூட மறைக்கவில்லை — இதுவே அவனுடைய வாய்மைப் பற்று. சாரணர்களின் சொல், சகுனங்கள், எரியாத தன் வால் — சீதை பாதுகாப்பாக இருப்பதற்கான மூன்று சான்றுகள். ஆயினும் அவன் மீண்டும் சீதையை நேரில் கண்டபின்தான் கவலை நீங்குகிறான். நிறைவுரையில் அவனுடைய பணிவு மிகத் தெளிவாக உள்ளது — எல்லாப் பணியும் ‘ராகவனின் அருளாலும்’, ‘உங்களுடைய தேஜஸாலும்’ செய்யப்பட்டது என்று சொல்கிறான், தன் வலிமையால் என்று அன்று. ‘எஞ்சியிருப்பவை அனைத்தும் செய்யப்படட்டும்’ என்ற சொல்லால் அடுத்துச் செய்ய வேண்டியதை அவையிடம் ஒப்படைக்கிறான் — இதுவே அடுத்த சர்க்கத்தின் ஆலோசனையின் தொடக்கம். இவ்வாறு அனுமனின் நீண்ட விவரணம் சுந்தர காண்டத்தின் முழுக் கதையையும் கேட்கும் வானரர்களுக்கும் வாசகர்களுக்கும் மீண்டும் முன்வைக்கிறது. ‘காற்றும் சந்திரனும் சூரியனும் சித்தர்களும் கந்தர்வர்களும் உலவும் வழி’ என்ற வான்வழியின் வருணனை முந்தைய சர்க்கத்தின் வானக்கடல் உருவகத்தை நினைவூட்டுகிறது. ‘இங்கே உங்களைக் கண்டேன்’ என்ற சொல்லால் கதை நிகழ்காலத்துக்குத் திரும்புகிறது — அனுமன் மீண்டும் மகேந்திரத்தில் வானரர்களின் நடுவே இருக்கிறான். அவனுடைய விவரணத்தின் தொடக்கம் ஜாம்பவானின் கேள்வியால், முடிவு அவையிடம் பொறுப்பை ஒப்படைப்பதால் — இவ்வாறு வட்டம் நிறைவுறுகிறது. ‘அங்கே செய்யப்படாமல் எஞ்சியிருப்பவை’ என்ற சொல் பணிவின் உச்ச வடிவம் — பெரும் பணியைச் செய்தபின்னும் அவன் தன் செயலை நிறைவுறாததுபோலக் கருதி, எஞ்சியதைப் பிறரிடம் ஒப்படைக்கிறான். அனுமனின் விவரணத்தில் தன் அச்சத்தை ஒப்புக்கொள்வது குறிப்பாக நெஞ்சைத் தொடுவது — வீரனாக இருந்தும் அவன் மனிதனைப்போலச் சோகத்தையும் கவலையையும் அனுபவிக்கிறான், அதை மறைக்கவில்லை. அவனுடைய விடை செயலும் ஆகும் — அவன் சீதையை மீண்டும் காணச் செல்கிறான், கேட்டதை மட்டும் கொண்டு திருப்தியடையவில்லை. நேரடிச் சான்றின்மீதுள்ள இந்தப் பிடிவாதம் தூதனின் வாய்மைப் பற்றைக் காட்டுகிறது; ஏனெனில் அவன் ராமனிடம் பொய் சொல்ல விரும்பவில்லை.

ಅನಂತರ ಆ ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರು ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರಲು, ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಜಾಂಬವಂತನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಕಪಿ ಅನಿಲಾತ್ಮಜನನ್ನು ಕಾರ್ಯದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ದೇವಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಂಡೆ? ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದಾಳೆ? ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ದಶಾನನನು ಅವಳೊಡನೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಮಗೆ ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳು. ದೇವಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹುಡುಕಿದೆ, ಅವಳು ಏನು ಉತ್ತರ ನೀಡಿದಳು? ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾವು ಮುಂದೆ ಕಾರ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುವೆವು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಾಗ ನಾವು ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವೇಕಿಯಾದ ನೀನು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಅವನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡ ಆ ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ವೃದ್ಧನಾಯಕನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿವೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯದ ಮುಂದಿನ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏನನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಏನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ರಾಜನೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಏನನ್ನು ನಿವೇದಿಸಬೇಕು, ಏನನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕು. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೂ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತಿದೆ — ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ. ಈ ಭಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥನದ ಭಾವವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ರೋಮಾಂಚನವು ಅವನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಭಾವಾವೇಶಗಳ ದೈಹಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಅತಿ ದೀರ್ಘ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಹನುಮಂತನು ಇಡೀ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಪುರುಷದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಸಂಕ್ಷೇಪದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಮೊದಲನೆಯದು, ರಾವಣನ ವರ್ತನೆ ಎರಡನೆಯದು, ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಮೂರನೆಯದು — ವಾನರರ ಚಿಂತೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕ್ರಮ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಅದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಲ್ಲ, ಘಟನೆಗಳ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಒಂದು ಸಂವಾದದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

‘ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರಲ್ಲೇ ನಾನು ಮಹೇಂದ್ರದ ತುದಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದೆನು. ನಾನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಘೋರವಾದ ವಿಘ್ನದಂತಹದ್ದೊಂದು ಎದುರಾಯಿತು — ಅತಿ ಮನೋಹರವಾದ ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಂಡೆನು. ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದೆನು. ದಿವ್ಯವೂ ಚಿನ್ನದ್ದೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಆ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಸಾರಿ “ಇದನ್ನು ನಾನು ಸೀಳಬೇಕು” ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆನು. ನನ್ನ ಬಾಲದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಗಿರಿಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶಿಖರವು ಸಾವಿರ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯಿತು. ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತ ಆ ಮಹಾಗಿರಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವಂತೆ “ಮಗನೇ” ಎಂದು ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿತು: “ನನ್ನನ್ನು ವಾಯುವಿನ ಸ್ನೇಹಿತನೆಂದೂ ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೆಂದೂ ತಿಳಿ; ಮಹಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಮೈನಾಕನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು ನಾನು. ಮಗನೇ, ಹಿಂದೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳು ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳವಾಗಿದ್ದವು; ಅವು ಮನಬಂದಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಪರ್ವತಗಳ ಈ ನಡತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಭಗವಾನ್ ಮಹೇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಇವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ನಾನಾದರೋ ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ಅದರಿಂದ ಪಾರಾದೆನು — ಕಂದಾ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುದಮನನೇ, ನಾನು ರಾಘವನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು; ರಾಮನು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮಿ.” ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮೈನಾಕನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಗಿರಿಗೆ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮೈನಾಕನು ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದನು. ಆ ಮಹಾಶೈಲವು ತನ್ನ ಸುಂದರವಾದ ಮಾನವದೇಹದಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಯಿತು, ಪರ್ವತದೇಹದಿಂದಾದರೋ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿತು.’ ಹನುಮಂತನು ಮೈನಾಕನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಆದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮೈನಾಕನು ಹನುಮಂತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದಿದ್ದನು, ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಎದೆಯಿಂದ ತಳ್ಳಿ ಬೀಳಿಸಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವನು ಬಾಲದಿಂದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ವ್ಯತ್ಯಾಸ — ಇದು ಮೂಲಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಪಾಠಾಂತರವಲ್ಲ. ಮೈನಾಕನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಂಬಂಧಗಳಿವೆ — ವಾಯುವಿನ ಸ್ನೇಹ, ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ, ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸೇವೆ. ಇದು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಆದರ್ಶ — ಹಿಂದೆ ವಾಯುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಮೈನಾಕನು ಇಂದು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಿತೃವ್ಯಮ್’ (ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ) ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಸಂಬಂಧದ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೈನಾಕನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ರೂಪವನ್ನೂ — ಮಾನವರೂಪ ಮತ್ತು ಪರ್ವತರೂಪ — ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮಾನವರೂಪದಿಂದ ಅವನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು, ಪರ್ವತರೂಪದಿಂದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೇ ಉಳಿದನು. ಈ ಕಥನದ ಉದ್ದೇಶ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದು. ಈ ಕಥನದ ಶೈಲಿ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಹನುಮಂತನು ಮೈನಾಕನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೇರ ಮಾತುಗಳಾಗಿಯೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗರು ಮೈನಾಕನ ಧ್ವನಿಯನ್ನೇ ಸ್ವತಃ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶೈಲಿಯು ಇಡೀ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸುರಸೆ, ಸಿಂಹಿಕೆ, ಲಂಕಾಪುರಿ, ರಾವಣ, ಸೀತೆ, ತ್ರಿಜಟೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಥೆಯು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹಿಂದೆ ಪರ್ವತಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಹಾರಿ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು, ಇದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಾಯುವಿನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮೈನಾಕನೊಬ್ಬನೇ ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಉಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೈನಾಕನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮಾತ್ರ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೈನಾಕನನ್ನು ಮೊದಲು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಚಿಹ್ನೆ; ಶತ್ರುದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ದೂತನಿಗೆ ಅಪರಿಚಿತವಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಸಂದೇಹದ ವಿಷಯ. ಆದರೆ ಮೈನಾಕನ ಮಧುರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ತತ್ಕ್ಷಣ ಶಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕೋಪ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಮೈನಾಕನು ರಾಮನಿಗೆ ಬಳಸುವ ‘ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯು ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತಗಳೂ ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸೇವೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

‘ಅನಂತರ ಉತ್ತಮ ವೇಗವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ, ಉಳಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದೆನು. ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ನಾಗಮಾತೆಯಾದ ಸುರಸಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು; ಆ ದೇವಿಯು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ನನಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಸುರರು ನಿನ್ನನ್ನು ನನಗಾಗಿ ವಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನುವೆನು.” ಸುರಸೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನಾನು ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆಬಾಗಿ ನಿಂತು, ಬಿಳಿಚಿದ ಮುಖದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು: “ದಾಶರಥಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಶತ್ರುತಾಪನನೂ ಆದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ದೂತನಾಗಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಕಂಡು ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬರುವೆನು — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.” ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ಸುರಸೆಯು, “ಯಾರೂ ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗಲಾರರು — ಇದು ನನಗಿರುವ ವರ” ಎಂದಳು. ಸುರಸೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನಾನು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದೆನು; ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವುಳ್ಳವನಾದೆನು. ಅವಳೂ ನನ್ನ ಗಾತ್ರಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬಾಯಿ ತೆರೆದಳು. ತೆರೆದ ಆ ಬಾಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಮತ್ತೆ ಚಿಕ್ಕ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದೆನು; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಗಾತ್ರದವನಾದೆನು. ಬೇಗನೆ ಅವಳ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದೆನು. ಅನಂತರ ಸುರಸಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ನಿಜರೂಪದಿಂದ ನನಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು: “ಸೌಮ್ಯನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೊಡನೆ ಸೇರಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವಾನರನೇ, ಸುಖಿಯಾಗಿರು; ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದೇನೆ.” ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ “ಸಾಧು, ಸಾಧು” ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದವು.’ ಸುರಸೆಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಅವನು ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಉಪಾಯದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ವಿನಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಯದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟಾಗಿ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಅವಳ ವರವೂ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನ ದಾರಿಯೂ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬರುವೆನು’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಅವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆಯ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿವರ್ಣವದನಃ’ (ಬಿಳಿಚಿದ ಮುಖದವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ವಿನಯದ ಸೂಚಕ, ಭಯದದಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಸೆಯು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ದೇವತೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಫಲನಾದುದರ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮನ್ನಣೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುರಸೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ದೇವೈಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ’ (ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಅಂಶವಿದೆ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ‘ಅಮರೈಃ’, ‘ಸುರೈಃ’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸುರಸೆಯು ದೇವತೆಗಳ ನಿಯೋಗದಂತೆ ಹನುಮಂತನ ಬಲ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದಳು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹನುಮಂತನ ದೇಹವು ಹತ್ತು ಯೋಜನದಿಂದ ಹದಿನೈದು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು, ಅನಂತರ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಕುಗ್ಗುವುದು — ಈ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಉಪಾಯಗಳು ಅವನ ‘ಮಹಿಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ಅಣಿಮಾ’ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಯಾರೂ ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗಲಾರರು’ ಎಂಬುದು ಸುರಸೆಯ ವರ; ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವರವೂ ಭಂಗವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅವನೂ ತಿನ್ನಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಯ ಈ ವಿಜಯವು ಬಲದ ವಿಜಯಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುರಸೆಯು ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ರಾಘವನೊಡನೆ ಸೇರಿಸು’ — ಈ ಆಶೀರ್ವಾದವು ಇಡೀ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾಮಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪವೂ ಇದೆ — ದಂಡಕಪ್ರವೇಶ, ಸೀತಾಪಹರಣ, ದೂತನಾಗಿ ಹೋಗುವಿಕೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಘ್ನವನ್ನೂ ರಾಮಕಥೆಯಿಂದಲೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಆಯುಧ.

‘ಅನಂತರ ನಾನು ಗರುಡನಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಾರಿದೆನು. ಥಟ್ಟನೆ ನನ್ನ ನೆರಳು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆದರೆ ನನಗೆ ಏನೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ವೇಗ ಕುಂದಿದ ನಾನು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದುದು ಯಾವುದು ಎಂಬುದು ಏನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನನಗೆ ಆಲೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — “ನನ್ನ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಿಘ್ನವು ಹುಟ್ಟಿದುದಾದರೂ ಏನು? ಇದರ ರೂಪ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ?” ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಆ ಭಯಂಕರಿಯು ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಅಟ್ಟಹಾಸಗೈದು, ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ನನಗೆ ಈ ಅಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ಮಹಾಕಾಯನೇ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಹಸಿದಿರುವ ನನಗೆ ನೀನು ಬಯಸಿದ ಆಹಾರ; ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಆಹಾರವಿಲ್ಲದ ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸು.” “ಆಗಲಿ” ಎಂದು ಆ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅವಳ ಬಾಯಿಯ ಅಳತೆಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದೆನು. ನನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಅವಳ ದೊಡ್ಡ ಭಯಂಕರ ಬಾಯಿಯೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ನನ್ನನ್ನಾಗಲೀ, ನಾನು ಮಾಡಿದ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನಾಗಲೀ ಅವಳು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ನಾನು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ರೂಪವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ಅವಳ ಹೃದಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದೆನು. ನನ್ನಿಂದ ಹೃದಯ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ಭಯಂಕರಿಯು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಳು. ಅನಂತರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸೌಮ್ಯರಾದ ಮಹಾತ್ಮರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು — “ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸಿ ಸಿಂಹಿಕೆಯು ಹನುಮಂತನಿಂದ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹತಳಾದಳು.”’ ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಪ್ರಸಂಗವು ಸುರಸೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಿನ್ನವಾದುದು — ಸುರಸೆಯು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಂದ ದೇವಿಯಾಗಿದ್ದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಉಪಾಯದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಿಂಹಿಕೆಯಾದರೋ ದುಷ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಮತ್ತು ಕುಗ್ಗಿಸುವ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ. ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಸಿಂಹಿಕೆಯ ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿ — ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಅವಳು ನೆರಳಿನ ಮೂಲಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿ ಬಿತ್ತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಿಘ್ನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಾದ ಸಿದ್ಧರ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಮತ್ತೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಕ್ಷಿ. ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಮೊದಲೇ ಸಮುದ್ರಲಂಘನವೇ ಮಹಾಸಾಹಸವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಎರಡು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಿಂಹಿಕೆಯು ರಾಹುವಿನ ತಾಯಿ ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ಅವಳು ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವವಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಜೀವಿಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನ್ನು ಸೆಳೆದು ತಿನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನು ಸುರಸೆಯ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕಂತೆಯೇ ಇವಳ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೂ ಹೊಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಘಟನೆಗಳ ಹೋಲಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ — ಎಲ್ಲಿ ವಿನಯ, ಎಲ್ಲಿ ದಂಡನೆ ಎಂದು. ‘ನಿಮಿಷಾಂತರಾತ್’ (ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಯ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಿಂಹಿಕೆಗೆ ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಮ ವಾ ವಿಕೃತಂ ಕೃತಮ್’ (ನಾನು ಮಾಡಿದ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆ) — ಅವನ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ಶಕ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಬಲವಲ್ಲ, ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕೌಶಲವೂ ಹೌದು. ಸಿಂಹಿಕೆಯ ವಧೆಯ ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ‘ಕೃತ್ಯಮ್ ಆತ್ಯಯಿಕಂ ಸ್ಮರನ್’ (ತುರ್ತಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ವಿಜಯದ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಏಕಾಗ್ರತೆಯೇ ಅವನ ಸಫಲತೆಯ ರಹಸ್ಯ.

‘ಅವಳನ್ನು ಕೊಂದು, ತುರ್ತಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಮತ್ತೆ ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ, ಲಂಕಾಪುರಿಯು ನೆಲೆಸಿರುವ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ನೆಲೆಯಾದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಯಾವಳೋ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ಎದ್ದು ನಿಂತಳು. ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಹ ಕೂದಲುಳ್ಳ, ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸಿದ ಆ ಅತಿಭಯಂಕರಿಯನ್ನು ಎಡಗೈ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ಸೋಲಿಸಿ ನಾನು ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು. ಭಯಗೊಂಡ ಅವಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು: “ವೀರನೇ, ನಾನು ಲಂಕಾಪುರಿ; ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲುವೆ.” ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲಾ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ ಆ ಸುಂದರ ನಡುವಿನವಳನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಶೋಕಸಾಗರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಅದರ ದಡವನ್ನು ಕಾಣದಾದೆನು. ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು ಎತ್ತರವಾಗಿ ಎಳೆದ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಉತ್ತಮವಾದ ಗೃಹೋದ್ಯಾನವನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಹಾರಿ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿದೆನು; ಅಶೋಕವನದ ನಡುವೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷವಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಏರಿ ಚಿನ್ನದ ಬಾಳೆಯ ತೋಟವನ್ನು ಕಂಡೆನು; ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಿಂದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಸುಂದರವರ್ಣದ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಕಂಡೆನು — ಯೌವನಸ್ಥೆ, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳು, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶವಾದ ಮುಖದವಳು, ಅದೇ ಒಂದು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟವಳು, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿದ ಕೂದಲಿನವಳು, ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ದೀನವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು, ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತಳು; ಹುಲಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ, ವಿಕಾರರೂಪಿಣಿಯರೂ ಕ್ರೂರಿಯರೂ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವಳು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ದೀನಳಾದ, ಪತಿಯ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದ್ದ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವ, ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಿಂತೆಗೆದಿದ್ದ, ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೋ ಬೇಗನೆ ತಲುಪಿದೆನು. ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಅಲ್ಲೇ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತೆನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಡ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಸದ್ದಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತ, ಅತಿ ಗಂಭೀರವಾದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು.’ ಲಂಕಾಪುರಿಯ ಅಧಿದೇವತೆಯ ಪರಾಜಯವು ಎಡಗೈ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದಾಯಿತು — ಹನುಮಂತನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಬಲದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಅವಳ ಮಾತು ಲಂಕೆಯ ಮುಂದಿನ ಪತನದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ‘ಶೋಕಸಾಗರಮ್ ಆಸಾದ್ಯ’ (ಶೋಕಸಾಗರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗಿನ ಹನುಮಂತನ ನಿರಾಶೆಯ ನೆನಪು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಮಾಗಮೇ ಪದ್ಮಿನೀ’ (ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು — ಕಾಂತಿಹೀನತೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರ ಇದು. ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಕಾಲಕ್ರಮವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸಂಜೆ ಪ್ರವೇಶ, ರಾತ್ರಿ ಹುಡುಕಾಟ, ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಸೀತಾದರ್ಶನ. ರಾವಣನ ಆಗಮನದ ಸೂಚನೆಯೂ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ — ಒಡ್ಯಾಣ ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಧ್ವನಿಯು ಸ್ತ್ರೀಸಮೂಹದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಂಕಾಪುರಿಯ ಅಧಿದೇವತೆಯು ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಳಾದಳು — ಅವಳು ನಗರದ ರಕ್ಷಕಿ. ಅವಳ ಪರಾಜಯವು ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಿರುಕು. ‘ವಿಜೇತಾಸಿ ಸರ್ವರಕ್ಷಾಂಸಿ ಅಶೇಷತಃ’ (ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲುವೆ) ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತಿದೆ — ಯಾವಾಗ ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ತನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವನೋ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಹನುಮಂತನು ಇದನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹುಡುಕಾಟದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಅಲೆದಾಟ, ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ, ನಿರಾಶೆ; ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ಹತ್ತು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ‘ಶೋಕಸಾಗರಮ್ ಆಸಾದ್ಯ ನ ಪಾರಮ್ ಉಪಲಕ್ಷಯೇ’ (ಶೋಕಸಾಗರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ದಡವನ್ನು ಕಾಣದಾದೆ) ಎಂಬ ರೂಪಕವು ಹನುಮಂತನ ಆಗಿನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭೌತಿಕ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದವನು ಶೋಕಸಾಗರದ ದಡವನ್ನು ಕಾಣದಾಗಿದ್ದನು. ಅಶೋಕವನದ ದರ್ಶನವು ಆಕಸ್ಮಿಕ — ‘ಶೋಚತಾ ಚ ಮಯಾ ದೃಷ್ಟಮ್’ (ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಕಂಡಿತು); ನಿರಾಶೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಆಶೆಯ ದಾರಿ ಕಾಣಿಸಿತು. ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷವು ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — ಅಲ್ಲಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಳೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿದೆ — ದೈಹಿಕ (ಯೌವನಸ್ಥೆ, ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆ, ಕೃಶಮುಖಿ), ವೇಷ (ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರ, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿದ ಕೂದಲು), ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿ (ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ದೀನಳು, ಪತಿಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳು), ಪರಿಸರ (ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವಳು). ‘ಶ್ಯಾಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯೌವನಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ತೂರ್ಣಮ್ ಆಸಾದಿತಾ’ (ಬೇಗನೆ ತಲುಪಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆತುರಗಳ ಸೂಚಕ. ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದೂ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ — ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರೆ ಅವನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಗಾಢರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡರ ಸಮತೋಲನ. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಉಂಟಾದ ಅವನ ನಿರಾಶೆ — ಇದೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಮಂಡೋದರೀದರ್ಶನ’ದ ಭ್ರಮೆಯ ಪ್ರಸಂಗ; ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಂಡೋದರಿಯನ್ನು ಸೀತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಅನಂತರ ತಾನೇ ಆ ಅವಿವೇಕವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ವನದ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಾಕಾರವೂ ಚಿನ್ನದ ಬಾಳೆಯ ತೋಟವೂ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಆ ವೈಭವದ ನಡುವೆಯೂ ಸೀತೆ ಧೂಳುಮೆತ್ತಿದವಳು, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳು.

‘ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ ನಾನು ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು, ದಟ್ಟವಾದ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಕುಳಿತೆನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾವಣನೂ ಸೀತೆಯಿದ್ದ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಂದರಿ ಸೀತೆಯು ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುದುರಿಕೊಂಡು, ಪುಷ್ಟವಾದ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಳು. ಭಯಗೊಂಡ, ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ, ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ಯಾವ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಕಾಣದಿದ್ದ, ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ, ಪರಮದುಃಖಿತೆಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ದಶಗ್ರೀವನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಅಡ್ಡಬಿದ್ದು ಹೇಳಿದನು: “ನನ್ನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸು. ಗರ್ವಿಷ್ಠಳೇ, ದರ್ಪದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಸೀತೆ, ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವೆನು.” ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧಳಾದ ಸೀತೆಯು ಉತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಗೆ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಒಡೆಯನಾದ ದಶರಥನ ಸೊಸೆಗೆ ಆಡಬಾರದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ನಾಲಗೆ ಏಕೆ ಕಳಚಿಬೀಳಲಿಲ್ಲ? ಅನಾರ್ಯನೇ, ನಿನ್ನ ಶೌರ್ಯವಾದರೂ ಎಂತಹದು? ಪಾಪಿಯೇ, ಪತಿಯು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಲ್ಲದಾಗ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳದಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದವನು ನೀನು. ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಲ್ಲ, ಅವನ ದಾಸ್ಯಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ರಾಘವನು ಅಜೇಯನು, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಶೂರ, ರಣದಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವವನು.” ಜಾನಕಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ದಶಾನನನು ಕೋಪದಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಚಿತೆಯ ಮೇಲಿನ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದನು. ಕ್ರೂರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಬಲಗೈ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು ಮುಂದಾದನು; ಆಗ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವಿನಿಂದ ಎದ್ದುಬಂದ, ಆ ದುರಾತ್ಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿ ಎಂಬುವಳು ಅವನನ್ನು ತಡೆದಳು. ಕಾಮಪೀಡಿತನಾದ ಅವನಿಗೆ ಅವಳು ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಸೀತೆಯಿಂದ ನಿನಗೇನು ಕೆಲಸ? ಇಂದು ನನ್ನೊಡನೆ ರಮಿಸು; ಜಾನಕಿ ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಲ್ಲ. ಪ್ರಭೂ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ ಕನ್ಯೆಯರೊಡನೆಯೂ ಯಕ್ಷಕನ್ಯೆಯರೊಡನೆಯೂ ರಮಿಸು; ಸೀತೆಯಿಂದ ಏನು ಮಾಡುವೆ?” ಅನಂತರ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ಎಬ್ಬಿಸಿ ಅವನ ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣ-ಸೀತೆಯರ ಸಂವಾದವನ್ನು ನಾಟಕದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯು ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುದುರಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಯಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಿತ್ರ. ರಾವಣನು ‘ಅವಾಕ್ಶಿರಾಃ ಪ್ರಪತಿತಃ’ (ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಅಡ್ಡಬಿದ್ದವನು) — ಅವನು ಯಾಚಕನಂತೆ, ಆದರೂ ಬೆದರಿಸುವವನು — ಈ ದ್ವಂದ್ವವು ಅವನ ಕಾಮ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅನಂತರ’ ಎಂಬ ಕಾಲಮಿತಿಯು ಕಥೆಯ ತುರ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಸೂಚನೆಯೇ ವಾನರರು ಆತುರಪಡಲು ಕಾರಣ. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ರಾವಣನ ನಿಂದೆ, ಅವನ ಕಳ್ಳತನದ ಅಪಹಾಸ್ಯ, ರಾಮನ ಗುಣಕೀರ್ತನೆ. ‘ದಾಸ್ಯಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಶೇಷ — ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಸೀತಾವಧೆಯಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಮಾತಿನಿಂದ; ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವು ಕಾಮವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಚಿತಾಸ್ಥಃ ಪಾವಕಃ’ (ಚಿತೆಯ ಮೇಲಿನ ಬೆಂಕಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಸ್ಮಶಾನದ ಬೆಂಕಿಯದು — ಅಶುಭವೂ ಭಯಂಕರವೂ ಆದ ಚಿತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ತಾನು ರೂಪವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡನು; ಇದರಿಂದ ತಾನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಲು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದು ಗೂಢಚಾರನ ಕಲೆ. ರಾವಣನು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಬರುವುದು ಅವನ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಕಾಮುಕತೆಗಳ ಚಿಹ್ನೆ. ಸೀತೆಯ ಭಯದ ವರ್ಣನೆ — ‘ತ್ರಾಣಂ ಕಂಚಿತ್ ಅಪಶ್ಯಂತೀಮ್’ (ಯಾವ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಕಾಣದಿದ್ದವಳು) — ಅವಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳು ಭಯಗೊಂಡಿಲ್ಲ — ‘ಪರಮಕ್ರುದ್ಧಾ’ ಆದ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ವೈರುಧ್ಯವೇ ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲ — ದೇಹ ದುರ್ಬಲ, ಮನಸ್ಸು ವಜ್ರಸಮಾನ. ರಾವಣನು ‘ಕೋಪಾತ್ ಜಜ್ವಾಲ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದನು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಅಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಯಾಚಕ, ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಕೊಲೆಗಾರ, ಮತ್ತೊಂದು ಕ್ಷಣ ಮತ್ತೆ ಕಾಮಿ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನ ಕಾಮವು ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚೆತ್ತಿತು, ಅವನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು — ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣಗಳು ಆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಉಳಿದವು. ಸೀತೆಯು ರಾವಣನನ್ನು ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ರಾಮನನ್ನಾದರೋ ‘ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ, ತನ್ನನ್ನು ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಒಡೆಯನ ಸೊಸೆ’ ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ತನ್ನ ಕುಲದ ಗೌರವದಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ದರ್ಪವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ತೇನ ಅದೃಷ್ಟಃ ಅಪಹೃತ್ಯ’ (ಅವನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳದಂತೆ ಅಪಹರಿಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ವೀರನಾದವನು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಸ್ವತಃ ಕೇಳಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅದರ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಆ ದಶಗ್ರೀವನು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ವಿಕಾರಮುಖಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕ್ರೂರವೂ ಅತಿ ದಾರುಣವೂ ಆದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಗದರಿಸಿದರು. ಜಾನಕಿಯು ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಲೆಕ್ಕಿಸಿದಳು; ಅವರ ಗರ್ಜನೆ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ನಿರರ್ಥಕವಾಯಿತು. ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾದ ಆ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯ ಮಹಾನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಆಸೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಳಲಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶರಾದರು. ಅವರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರಲು, ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಕರುಣವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ, ದೀನಳಾಗಿ, ಅತಿ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಶೋಕಿಸಿದಳು. ಅವರ ನಡುವಿನಿಂದ ತ್ರಿಜಟೆಯು ಎದ್ದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ಬೇಗನೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೀವೇ ತಿನ್ನಿರಿ, ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಸೀತೆಯನ್ನಲ್ಲ — ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು, ಸಾಧ್ವಿಯನ್ನು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯನ್ನು. ಇಂದು ನಾನು ದಾರುಣವಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡೆನು — ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕೂ ಇವಳ ಪತಿಯ ವಿಜಯಕ್ಕೂ ಸೂಚಕವಾದುದು. ರಾಘವನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಇವಳೊಬ್ಬಳೇ ಸಾಕು; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳೋಣ — ಇದೇ ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ದುಃಖಿತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇಂತಹ ಸ್ವಪ್ನವು ಕಂಡರೆ, ಅವಳು ನಾನಾ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿ ಅನುತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ, ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದಲೇ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುವ ಮೈಥಿಲಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ಮಹಾಭಯದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥಳು.” ಅನಂತರ ಪತಿಯ ವಿಜಯದ ಸುದ್ದಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ನಾಚಿಕೆಯುಳ್ಳ ಆ ಎಳೆಯ ಸೀತೆಯು, “ಅದು ನಿಜವಾದರೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುವೆನು” ಎಂದಳು. ಸೀತೆಯ ಅಂತಹ ದಾರುಣ ದಶೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತು ಚಿಂತಿಸಿದೆನು; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಜಾನಕಿಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಒಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದೆನು.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆಯು ಸೀತೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ತೃಣವತ್’ (ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆಯೂ ರಾವಣನ ಬಗ್ಗೆ ಸೀತೆಯ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ — ರಾಮನ ವಿಜಯ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶ, ಲಂಕೆಯ ದಹನ. ತ್ರಿಜಟೆಯು ವೃದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸಿ, ವಿಭೀಷಣನ ಮಗಳು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಅವಳ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಭವೇಯಂ ಶರಣಂ ಹಿ ವಃ’ (ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುವೆನು) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರವು ಕರುಣೆಯ ಪರಮ ನಿದರ್ಶನ — ತನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿ ಅವಳು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡಲಿ’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ಅವನು ಥಟ್ಟನೆ ಪ್ರಕಟನಾದರೆ ಸೀತೆ ಭಯಗೊಳ್ಳಬಹುದು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ‘ವೃಥಾ ಗರ್ಜಿತನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಾಃ’ (ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾದವರು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಅವರ ಪರಾಜಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೂ ಸೀತೆಯ ದೃಢತೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಷ್ಫಲ. ಅವರು ರಾವಣನಿಗೆ ‘ಸೀತಾವ್ಯವಸಿತಂ ಮಹತ್’ (ಸೀತೆಯ ಮಹಾನಿಶ್ಚಯ) ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳೂ ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ನಿದ್ರೆ ಸೀತೆಗೆ ಏಕಾಂತದ ಅವಕಾಶ; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವಳು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದುಃಖಿತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಂಡ ಸ್ವಪ್ನವು ಶುಭಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತ್ರಿಜಟೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಲೋಕನಂಬಿಕೆ. ‘ಆತ್ಮಾನಂ ಖಾದತ’ (ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೀವೇ ತಿನ್ನಿರಿ) ಎಂಬ ಅವಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಅವರೆಡೆಗೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯದಿ ತತ್ ತಥ್ಯಮ್’ (ಅದು ನಿಜವಾದರೆ) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿದೆ — ಅವಳು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹ್ರೀಮತೀ’ (ನಾಚಿಕೆಯುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಲಜ್ಜಾಶೀಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪತಿಯ ವಿಜಯದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿಯೂ ಅವಳು ಹರ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನ ‘ವಿಶ್ರಾಂತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ಉಚಿತ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಾದನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಒಂದೆಡೆ ಕ್ರೂರಿಗಳಾಗಿ ಬೆದರಿಸುವವರು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತ್ರಿಜಟೆಯಂತಹ ವಿವೇಕಿಗಳು. ದುಷ್ಟರ ನಡುವೆಯೂ ಸಜ್ಜನರಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಹೀಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ತ್ರಿಜಟೆ ಅದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆಯೂ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಾನ — ಶತ್ರುಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಾಗಲು ಅವಳು ಸಿದ್ಧಳು. ಇದೇ ಅವಳ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದಿವ್ಯ ಅಂಶ.

‘ನಾನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದೆನು, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಮಾತನಾಡಿದೆನು. ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ನಾನಾಡಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ದೇವಿಯು ನನಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು: “ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಯಾರು? ಯಾರಿಂದ, ಹೇಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ? ರಾಮನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಸ್ನೇಹ? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.” ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನೂ ಹೇಳಿದೆನು: “ದೇವಿ, ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕನಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾನರೇಂದ್ರನಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಸೇವಕನಾದ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹನುಮಂತನೆಂದು ತಿಳಿ. ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯೇ, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ದಾಶರಥಿಯು ಸ್ವತಃ ಈ ಉಂಗುರವನ್ನು ಗುರುತಾಗಿ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ದೇವಿ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಏನು ಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲೇ? ನಿನ್ನ ಉತ್ತರವೇನು?” ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅರಿತು, ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯು, “ರಾಘವನು ರಾವಣನನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ” ಎಂದಳು. ನಾನು ಪೂಜ್ಯಳೂ ನಿಂದಾರಹಿತಳೂ ಆದ ದೇವಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಘವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದ ತರುವ ಗುರುತನ್ನು ಬೇಡಿದೆನು. ಆಗ ಸೀತೆಯು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು: “ಈ ಉತ್ತಮ ಮಣಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೋ; ಇದರಿಂದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುವನು.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಸುಂದರಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳದಿಂದ ಉತ್ತಮವಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು, ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದಳು. ಅನಂತರ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ನಾನು ಆ ರಾಜಪುತ್ರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದೆನು. ಅವಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ಹನುಮಂತ, ನನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡು. ಇದು ಹಾಗಾಗದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಜೀವನ ಇನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಾರನು, ನಾನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಸಾಯುವೆನು.” ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವು ಉಕ್ಕಿತು; ಅನಂತರ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ಅನಂತರ ನನ್ನ ದೇಹವು ಪರ್ವತದಂತೆ ಬೆಳೆಯಿತು; ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಾನು ಅವನ ವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದೆನು.’ ಮಾತನಾಡಲು ಹನುಮಂತನು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಉಪಾಯ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಸ್ತುತಿ — ರಾಮನ ಕುಲದ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿ. ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ‘ನೀನು ಯಾರು’ — ಇದು ಸಂಶಯದ ಸಹಜ ಭಾವ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರಮವಿದೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಚಯ, ಸ್ವಪರಿಚಯ, ರಾಮನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಗುರುತು. ಉಂಗುರವನ್ನು ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟನು, ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಸೀತೆ ಕೊಟ್ಟಳು — ಈ ಎರಡು ಗುರುತುಗಳು ದಂಪತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸೇತುವೆ. ‘ರಾವಣನನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ. ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳು’ ಎಂಬ ಮಿತಿಯು ರಾವಣನ ಬೆದರಿಕೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಕರುಣವಾಕ್ಯದಿಂದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕ್ರೋಧ — ಈ ಕ್ರೋಧವೇ ಮುಂದಿನ ವನಭಂಗದ ಮೂಲ. ಅವನು ‘ಕಾರ್ಯಶೇಷಮ್’ (ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಬಲದ ಪರೀಕ್ಷೆ, ರಾವಣನ ದರ್ಶನ, ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು — ಇವು ದೂತನ ಉಳಿದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು. ‘ಬಾಷ್ಪೈಃ ಪಿಹಿತಲೋಚನಾ’ (ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಸೀತೆಯ ಭಾವಾವೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಕುಲದ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ‘ಏನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಅವನ ಸೇವಾಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರ ದೃಢವಾದುದು — ರಾಮನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ. ಚೂಡಾಮಣಿಯ ದಾನವು ಸೀತೆಯ ಹೃದಯದ ದಾನದಂತೆ — ಆ ಮಣಿಯು ಅವಳ ವಿವಾಹದ, ತಂದೆಯ ಮನೆಯ, ರಾಮನೊಡನೆಯ ಜೀವನದ ಸ್ಮಾರಕ. ‘ಯೇನ ರಾಮಃ ತ್ವಾಂ ಬಹು ಮನ್ಯತೇ’ (ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಗೌರವವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಮಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ದೂತನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಅರಿಯುವನು. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯು ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ದೇವತೆಯೆಡೆಗಿನಂತಹ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮ್ರಿಯೇ ಸಾಹಮ್ ಅನಾಥವತ್’ (ನಾನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಸಾಯುವೆನು) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಕರುಣರಸದ ಪರಮಬಿಂದು — ರಾಜಪುತ್ರಿ, ರಾಜವಧು, ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದೂ ಅವಳು ‘ಅನಾಥೆಯಂತೆ’ ಸಾಯುವುದನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಕ್ರೋಧವು ನ್ಯಾಯವಾದುದು. ‘ಅಂಗುಲೀಯಮ್ ಅಭಿಜ್ಞಾನಮ್’ (ಉಂಗುರವೆಂಬ ಗುರುತು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಕಥೆಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ — ಇದರಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯ ದೂರವಾಯಿತು. ಹನುಮಂತನು ‘ರಾಮೇಣ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ (ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಒಂದು ಮಾತಿನದು (ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಬರಲಿ), ಇನ್ನೊಂದು ಗುರುತಿನದು (ಚೂಡಾಮಣಿ). ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಕಾಸುರನ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಗುರುತಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅದನ್ನು ರಾಮನಿಗೇ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿವೇಕ; ‘ಏನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಇದೂ ಉತ್ತರ.

‘ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ವಿಕಾರಮುಖಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು, ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ಭಯಗೊಂಡ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಆ ವನಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆ ವನದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಅವರು ಬೇಗನೆ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು: “ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಜನೇ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ವಾನರನೊಬ್ಬನು ನಿನ್ನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ನಿನ್ನ ಈ ವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಅವನ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಇದು; ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೋಗದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಅವನ ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡು.” ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಗೆಲ್ಲಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾದ ಕಿಂಕರರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವರಲ್ಲಿ ಎಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯನ್ನು ನಾನು ಆ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರಿಘದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿದೆನು. ಅವರಲ್ಲಿ ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ ಅಲ್ಪಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗಿ, “ಸೈನ್ಯವು ನಾಶವಾಯಿತು” ಎಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ನನಗೆ ಒಂದು ಆಲೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ಅಲ್ಲಿದ್ದ ನೂರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಬದಿಂದ ಕೊಂದು, ಲಂಕೆಗೆ ತಿಲಕಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕೋಪದಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗನಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯನ್ನು ಘೋರರೂಪಿಗಳೂ ಭಯಾನಕರೂ ಆದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಬಲಸಂಪನ್ನನೂ ಯುದ್ಧಕೋವಿದನೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಅವನ ಅನುಚರರೊಡನೆ ನಾನು ಅತಿಘೋರವಾದ ಪರಿಘದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿದೆನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ಕಾಲಾಳು ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು; ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪರಿಘದಿಂದಲೇ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದೆನು. ವೇಗವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹತರಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಸೇನೆಯ ಮುಂದಾಳುಗಳಾದ ಐವರು ಶೂರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು; ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅವರ ಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ ನಾನು ಸಂಹರಿಸಿದೆನು. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ದಶಗ್ರೀವನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ತನ್ನ ಮಗ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಗನೂ ಯುದ್ಧಪಂಡಿತನೂ ಆದ ಆ ಕುಮಾರನು ಥಟ್ಟನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅವನನ್ನು ನೂರು ಬಾರಿ ಗಿರಗಿರನೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದೆನು. ಬಂದಿದ್ದ ಅಕ್ಷನು ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ದಶಾನನ ರಾವಣನು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನೂ ಆದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಎಂಬ ತನ್ನ ಎರಡನೆಯ ಮಗನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲವನ್ನೂ, ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ತೇಜೋಹೀನರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ನಾನು ಪರಮಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆನು. ರಾವಣನು ಬಹಳ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮದೋನ್ಮತ್ತರಾದ ವೀರರೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯು, ನನ್ನನ್ನು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯನೆಂದೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ಧ್ವಂಸವಾಯಿತೆಂದೂ ಅರಿತು, ಅತಿವೇಗದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದನು; ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಗ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವರು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು; ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದುದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ರಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಗಾಗಿಯೇ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದೆನು: “ಪ್ರಭೂ, ಅವಳನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದೆನು. ನಾನು ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನೆಂಬ ವಾನರನು. ನನ್ನನ್ನು ರಾಮದೂತನೆಂದೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನಾದ ಕಪಿಯೆಂದೂ ತಿಳಿ; ಅಂತಹ ನಾನು ರಾಮನ ದೂತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.”’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕಿಂಕರರು, ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದದ ರಕ್ಷಕರು, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು, ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಅಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತ್. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧವೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಕಠಿಣ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಶತ್ರುವೂ ಹಿಂದಿನವನಿಗಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠ — ಈ ಕ್ರಮವು ರಾವಣನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಆಯುಧ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪರಿಘ — ಸರಳವಾದರೂ ಭಯಂಕರವಾದುದು. ಅಕ್ಷನ ವಧೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೂರು ಬಾರಿ ತಿರುಗಿಸಿ ಜಜ್ಜುವುದು. ಇಂದ್ರಜಿತನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಂಧನದ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಪರಿಚಯವು ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಮಾರುತನ ಪುತ್ರ, ರಾಮನ ದೂತ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವ — ಈ ಪರಿಚಯವು ಅವನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದೀರ್ಘ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಕಥನದ ವೇಗವು ಗಮನಾರ್ಹ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧವೂ ಒಂದೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆಯು ಅವನ ವಿನಯದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಹೌದು — ಅವನು ತನ್ನ ವೀರತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಿಂಕರರ ಎಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಅವನ ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವು ಲಂಕೆಗೆ ‘ಲಲಾಮಭೂತಃ’ (ತಿಲಕಪ್ರಾಯ) — ಅದರ ನಾಶವು ರಾವಣನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪೆಟ್ಟು; ಹನುಮಂತನು ಕಂಬವನ್ನೇ ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ರಕ್ಷಕರನ್ನು ಕೊಂದನು. ಜಂಬುಮಾಲಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗ — ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿ; ಅವನ ಮಗನ ವಧೆಯು ಸೇನಾಪತಿಯ ಗೌರವಕ್ಕೂ ಹಾನಿ. ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ಏಳು ಮಂದಿ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಐವರು ಸೇನಾಮುಖ್ಯರು ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಮೊದಲಾದವರು. ಅಕ್ಷನು ರಾವಣನ ಮಗ, ಮಂಡೋದರಿಯ ಸುತ — ಅವನ ವಧೆಯು ರಾವಣನಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಘಾತ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾವಣನು ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಇಂದ್ರಜಿತನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಕುಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಬದ್ಧ್ವಾ’ (ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂಧನವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಹಗ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ — ಹಗ್ಗದ ಬಂಧನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಬಂಧನವು ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಡಿಲವಾಯಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಎಲ್ಲವೂ ‘ಸೀತಾರ್ಥಮ್’ (ಸೀತೆಗಾಗಿ) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ಒಂದೇ ಕಾರಣ. ಈ ಭಾಗದ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಿಂದ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಸಾರ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಾರುತಸ್ಯ ಔರಸಃ ಪುತ್ರಃ’ (ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅವನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯಜನ್ಮವನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನು ಅವನ ಬಲದ ಕಾರಣವನ್ನು ಅರಿಯಲಿ ಎಂದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನು ಹೆಚ್ಚು ಬಲವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಿಂಕರರು, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮಗ, ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಕ್ಕಳು, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಮಗ, ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಗ. ಈ ಸೋಪಾನಪರಂಪರೆಯು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರದ ಕ್ರಮಿಕ ಪತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ತುಚ್ಛನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅಲ್ಪಬಲವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಲೂ ಬಲವಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರಿಗೆ ಈ ಕಥೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹವರ್ಧಕ — ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದನೆಂದರೆ, ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ಏನನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡದು? ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಅಂಗದರು ಮುಂದಿಡುವ ಲಂಕಾವಿಜಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪದ ಮೂಲ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ರಾವಣನ ಸಭೆಯನ್ನು ತಲುಪಲು ಅವನು ಬಂಧನವನ್ನೇ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು ಎಂಬುದೂ ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವಾಗಿತ್ತು.

‘“ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಆ ಸಂದೇಶವನ್ನೂ ಕೇಳು. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ವಾನರೇಶ್ವರನು ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಿತವೂ ಪಥ್ಯವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ: ‘ಅನೇಕ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ರಣದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಘವನು ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಾಜನೇ, ಅವನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ರಾಕ್ಷಸನೊಬ್ಬನು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.” ವಾಲಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಪ್ರಭು ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸ್ನೇಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಅವನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ನನ್ನನ್ನು ಹಾರುವ ವಾನರರ ಮಹಾರಾಜನನ್ನಾಗಿ, ಪ್ರಭುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನು ಇವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದೇನೆ. ವೀರರಾದ ವಾನರರು ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆತಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು. ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ವಾನರರ ಈ ಪ್ರಭಾವ ಹಿಂದೆ ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ವಾನರರಾಜನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.” ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅವನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಸುಡುವವನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರಿಯದ, ರೌದ್ರಕರ್ಮಿಯೂ ದುರಾತ್ಮನೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನ ತಮ್ಮನಾದ ಮಹಾಮತಿ ವಿಭೀಷಣನೆಂಬುವನು ನನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು: “ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಹೀಗಲ್ಲ; ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬಿಡು. ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀನು ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದೂತವಧೆ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ; ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆ ತಿಳಿಸುವ ದೂತನಿಂದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಷ್ಟೆ. ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧವಿದ್ದರೂ ದೂತನನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ವಧೆಯಿಲ್ಲ.”’ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವು ರಾಜನೀತಿಯ ಆದರ್ಶ — ಮೊದಲು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ಘಟನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಅನಂತರ ಮೈತ್ರಿಯ ಘೋಷಣೆ, ಕೊನೆಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ‘ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಸಹಿತಂ ಹಿತಂ ಪಥ್ಯಮ್’ (ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಿತವೂ ಪಥ್ಯವೂ ಆದುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸಂದೇಶದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕೇವಲ ಭಯದ ಸಂದೇಶವಲ್ಲ, ರಾವಣನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ವಾಲಿವಧೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವು ರಾಮನ ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ವಾಲಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದವನು ರಾವಣನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ‘ಚಕ್ಷುಷಾ ಪ್ರದಹನ್ ಇವ’ (ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಸುಡುವವನಂತೆ) — ಅವನ ಕ್ರೋಧವು ನೋಟದಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜನೀತಿಗಳ ಧ್ವನಿ — ‘ದೂತನು ಅವಧ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ನಿಯಮ. ಅವನು ವಧೆಯ ಬದಲು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ದಂಡನೆಯಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟುದರ ಮೂಲ. ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಭೀಷಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರವೇಶ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವನು. ‘ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವವರು’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಾನರರ ಹಿಂದಿನ ವೀರತೆಯ ನೆನಪು — ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಧ್ವಂಸಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ’ ಎಂಬ ಕಾಲಮಿತಿಯು ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಅವಕಾಶ. ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಉತ್ತರ ವಧಾಜ್ಞೆ. ‘ಮತ್ಪ್ರಭಾವಮ್ ಅವಿಜ್ಞಾಯ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರಿಯದೆ) ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ — ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದುದು — ಅವನು ನೀತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ದಯೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಅವನ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದೂತವಧೆ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ; ದೂತನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧಕ್ಕೂ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದೇ ದಂಡನೆ. ಇದು ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯ ಮೊದಲ ಪರಿಚಯ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ‘ರಣವಿಕ್ರಾಂತಃ’ (ರಣದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ) ಎಂದೂ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ‘ಹೃತರಾಜ್ಯಃ’ (ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು) ಎಂದೂ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಬ್ಬರ ದುಃಖದ ಸಾಮ್ಯವೇ ಅವರ ಮೈತ್ರಿಯ ಆಧಾರ. ಹನುಮಂತನು ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೂತನ ಧರ್ಮ.

‘ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾವಣನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: “ಇವನ ಈ ಬಾಲವನ್ನೇ ಇಂದು ಸುಡಿರಿ.” ಅನಂತರ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಸೆಣಬಿನ ನಾರುಗಳಿಂದಲೂ ಹತ್ತಿಯ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದಲೂ ರೇಷ್ಮೆಯ ಪಟ್ಟೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದ, ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮರದ ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ಆಗ ನನ್ನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟರು. ಅನೇಕ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹಿಡಿದಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ಯಾವ ನೋವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿದ್ದೆನು. ಅನಂತರ ಆ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ, ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಡಂಗುರ ಸಾರುತ್ತಾ ನಗರದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅನಂತರ ನಾನು ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ಆ ಬಂಧನವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಸಹಜಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದೆನು. ಕಬ್ಬಿಣದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದೆನು; ಅನಂತರ ಆ ನಗರದ್ವಾರದ ಮೇಲೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿದೆನು. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲದಿಂದ, ಅಟ್ಟಾಲಿಕೆ-ಗೋಪುರಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಆ ನಗರವನ್ನು, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಸುಟ್ಟೆನು.’ ಹನುಮಂತನು ಬಂಧನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡುದು ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ — ಅವನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿದ್ದನು; ಬಂಧನದ ಮೂಲಕ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಅವನನ್ನು ಇಡೀ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳೇ ಅವನ ಗೂಢಚಾರಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕರಾದರು. ‘ದಿದೃಕ್ಷೋಃ’ (ನೋಡಲು ಬಯಸಿದವನ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಲವನ್ನು ಸುತ್ತಲು ಸೆಣಬಿನ ನಾರು, ರೇಷ್ಮೆಯ ಬಟ್ಟೆ, ಹತ್ತಿ — ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉರಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳು; ರಾಕ್ಷಸರು ಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧತೆಯೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ನಗರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ರಾಕ್ಷಸವಧೆ, ದ್ವಾರವನ್ನು ಏರುವುದು, ದಹನ — ಈ ಕಾರ್ಯಗಳು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ‘ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಃ ಇವ’ (ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಲಂಕಾದಹನದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಹನುಮಂತನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದಲ್ಲ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿಯೇ ದಹನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನೇ ತನ್ನ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಕಥನವು ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಂಕಾದಹನದ ವಿಸ್ತಾರ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಅವನು ದಹನದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬಂಧನ, ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಡಂಗುರ — ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಯೋಜನೆಯ ಅಂಶವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರ ನಗರ ಭಸ್ಮವಾಯಿತು. ಇದು ವಿಧಿಯ ಪರಿಹಾಸ. ನಗರದ್ವಾರವನ್ನು ಏರಿದುದು ದಹನದ ಆರಂಭಬಿಂದು — ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವನು ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಜಿಗಿಯುತ್ತಾ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದನು, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ.

‘“ಜಾನಕಿಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನಾಶವಾದಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಯಾವ ಭಾಗವೂ ಸುಡದೆ ಉಳಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರವೇ ಭಸ್ಮವಾಗಿದೆ. ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಸುಟ್ಟೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ರಾಮನ ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ವಿಫಲಗೊಳಿಸಿದೆ.” ಹೀಗೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಾನು ಚಿಂತೆಗೀಡಾದೆನು. ಅನಂತರ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಚಾರಣರ, “ಜಾನಕಿಯು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಶುಭಾಕ್ಷರಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು. ಆ ಅದ್ಭುತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ಆಲೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ‘ಜಾನಕಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿತ್ತು; ಬಾಲವು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತ್ತು, ಗಾಳಿಯು ಸುಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಫಲವನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರೇ ತೋರಿಸುವ ಆ ಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾಗುಣಯುತ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಋಷಿಗಳ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ನಾನು ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕನಾದೆನು. ಮತ್ತೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು, ಅವಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬೀಳ್ಕೊಂಡೆನು. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಅರಿಷ್ಟಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವ ನೆಗೆತವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದೆನು. ಅನಂತರ ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಸಿದ್ಧರು, ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡೆನು. ರಾಘವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಿದೆನು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡದೆ ಉಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಈಗ ಮಾಡಿರಿ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ನೂರ ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆ ಸರ್ಗದ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಭಯವನ್ನೂ ದೋಷವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ. ಚಾರಣರ ಮಾತು, ಶಕುನಗಳು, ಸುಡದಿದ್ದ ತನ್ನ ಬಾಲ — ಇವು ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷತೆಗೆ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ಆದರೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡಮೇಲೆಯೇ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಯವು ಅತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ‘ರಾಘವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ’, ‘ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ’ ಆಯಿತು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಎಂದಲ್ಲ. ‘ಉಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿರಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಚಾರದ ಆರಂಭ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ದೀರ್ಘ ಕಥನವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥಾನಕವನ್ನು ಕೇಳುಗರಾದ ವಾನರರಿಗೂ ಓದುಗರಿಗೂ ಮತ್ತೆ ಮುಂದಿಡುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ವಸನಚಂದ್ರಾರ್ಕಸಿದ್ಧಗಂಧರ್ವಸೇವಿತಂ ಪಂಥಾನಮ್’ (ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಸಿದ್ಧ, ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಮಾರ್ಗ) ಎಂಬ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಗಗನಸಾಗರದ ರೂಪಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭವತಃ ಇಹ ದೃಷ್ಟವಾನ್’ (ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಥೆಯು ವರ್ತಮಾನಕಾಲಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮಹೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ನಡುವೆ. ಅವನ ಕಥನದ ಆರಂಭ ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ, ಅಂತ್ಯ ಸಭೆಗೆ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ — ಹೀಗೆ ವೃತ್ತವು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ರ ಯನ್ನ ಕೃತಂ ಶೇಷಮ್’ (ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡದೆ ಉಳಿದುದು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿನಯದ ಪರಮರೂಪ — ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಪೂರ್ಣವೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸಿ, ಉಳಿದುದನ್ನು ಇತರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ವೀರನಾದರೂ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಉತ್ತರವೂ ಕಾರ್ಯವೇ — ಕೇವಲ ಕೇಳಿದುದರಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗದೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣದ ಈ ಆಗ್ರಹವು ದೂತನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

പിന്നെ ആ മഹേന്ദ്രഗിരിയുടെ ശിഖരത്തിൽ ഹനുമാൻ മുതലായ മഹാബലരായ വാനരന്മാർ ഉത്തമമായ പ്രീതിയിലെത്തി. പ്രീതിയോടെ മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാർ സുഖമായി ഇരുന്നപ്പോൾ, അത്യാഹ്ലാദംപൂണ്ട ജാംബവാൻ പ്രീതിയോടെയിരിക്കുന്ന മഹാകപിയായ അനിലപുത്രനോടു കാര്യവൃത്താന്തം ചോദിച്ചു — ‘നീ ദേവിയെ എങ്ങനെ കണ്ടു? അവൾ അവിടെ എങ്ങനെ കഴിയുന്നു? ക്രൂരകർമിയായ ദശാനനൻ അവളോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു? മഹാകപേ, ഇതെല്ലാം ഉള്ളതുപോലെ ഞങ്ങളോടു പറയുക. ദേവിയെ എങ്ങനെ തിരഞ്ഞുകണ്ടെത്തി, അവൾ എന്തു മറുപടി പറഞ്ഞു? ഈ കാര്യങ്ങൾ കേട്ടശേഷം ഞങ്ങൾ കാര്യത്തിന്റെ തുടർന്നുള്ള നിശ്ചയത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കാം. അവിടെ ചെന്നാൽ ഞങ്ങൾ പറയേണ്ട കാര്യമേത്, രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കേണ്ടതേത് എന്ന് ആത്മസംയമിയായ ഭവാൻ ഞങ്ങൾക്കു വിവരിച്ചുതരിക.’ ഇങ്ങനെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ഹനുമാൻ രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ്, ദേവിയായ സീതയെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു. ജാംബവാന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ വൃദ്ധനായ ഒരു നായകനു യോജിച്ചവയാണ് — അവൻ കഥ മാത്രമല്ല ചോദിക്കുന്നത്, കാര്യത്തിന്റെ ഭാവിനിർണയത്തിന് ആവശ്യമായ അറിവാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘എന്തു പറയണം, എന്തു സൂക്ഷിക്കണം’ എന്ന ചോദ്യം രാജനീതിയിലെ സൂക്ഷ്മബുദ്ധി കാണിക്കുന്നു — സുഗ്രീവന്റെയും രാമന്റെയും മുന്നിൽ എന്ത് അറിയിക്കണം, എന്തു മറച്ചുവയ്ക്കണം എന്നു മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കണം. ഹനുമാന്റെ പ്രതികരണവും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — കഥ തുടങ്ങുമ്പോൾ, സീത അവിടെ ഇല്ലെങ്കിലും, അവൻ ആദ്യം അവളെ നമിക്കുന്നു. ഈ ഭക്തിയാണ് അവന്റെ മുഴുവൻ കഥനത്തിന്റെയും ഭാവം നിശ്ചയിക്കുന്നത്. രോമാഞ്ചം അവന്റെ ഹർഷത്തിന്റെയും ഭാവാവേശത്തിന്റെയും ശാരീരികചിഹ്നമാണ്. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും ദൈർഘ്യമേറിയ സർഗങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത് — ഹനുമാൻ മുഴുവൻ യാത്രയും ഉത്തമപുരുഷത്തിൽ വീണ്ടും പറയുന്നു; അങ്ങനെ ഈ സർഗം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒരു സംഗ്രഹംപോലെയാകുന്നു. ജാംബവാന്റെ ചോദ്യങ്ങളിൽ സീതയുടെ സ്ഥിതി ഒന്നാമതും രാവണന്റെ പെരുമാറ്റം രണ്ടാമതും സീതയുടെ വാക്കു മൂന്നാമതുമാണ് — വാനരന്മാരുടെ ചിന്ത മുഖ്യമായും സീതയുടെ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചാണെന്ന് ഈ ക്രമം കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാനാകട്ടെ ആ ക്രമത്തിലല്ല, സംഭവങ്ങളുടെ കാലക്രമത്തിലാണ് ഉത്തരം നൽകുന്നത്. ഇതിലൂടെ സർഗം ഒരു സംവാദത്തിന്റെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു.

‘നിങ്ങൾ നേരിട്ടു കണ്ടതുപോലെ, സമുദ്രത്തിന്റെ തെക്കേക്കരയിലെത്താൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഏകാഗ്രചിത്തനായി ഞാൻ മഹേന്ദ്രത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽനിന്ന് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. ഞാൻ പോകുമ്പോൾ ഘോരമായ ഒരു വിഘ്നംപോലെ ഒന്നുണ്ടായി — അതിമനോഹരമായ, ദിവ്യമായ ഒരു സ്വർണശിഖരം ഞാൻ കണ്ടു. വഴി തടഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ആ പർവതത്തെ ഞാൻ ഒരു വിഘ്നമായി കരുതി. ദിവ്യവും സ്വർണമയവും ഉത്തമവുമായ ആ പർവതത്തിന്റെ അടുത്തെത്തി, “ഇതിനെ ഞാൻ തകർക്കണം” എന്നു ഞാൻ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ചു. ഞാൻ വാലുകൊണ്ട് അടിച്ചപ്പോൾ ആ മഹാഗിരിയുടെ സൂര്യസമാനമായ ശിഖരം ആയിരം കഷണങ്ങളായി ചിതറി. എന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മനസ്സിലാക്കിയ ആ മഹാഗിരി മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ “മകനേ” എന്നു മധുരമായി വിളിച്ചുപറഞ്ഞു — “വായുവിന്റെ സഖാവും നിന്റെ പിതൃവ്യനുമാണു ഞാനെന്ന് അറിയുക; മഹാസമുദ്രത്തിൽ വസിക്കുന്ന, മൈനാകം എന്നു പ്രസിദ്ധനായവൻ. മകനേ, പണ്ട് ഉത്തമപർവതങ്ങൾക്കു ചിറകുകളുണ്ടായിരുന്നു; അവ ഇഷ്ടംപോലെ ഭൂമിയെ നാലുപാടും പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു സഞ്ചരിച്ചു. പർവതങ്ങളുടെ ചെയ്തികൾ കേട്ട് പാകശാസനനായ ഭഗവാൻ മഹേന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ട് ആയിരക്കണക്കിനു പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞു. എന്നാൽ അന്ന് മഹാത്മാവായ നിന്റെ പിതാവ് എന്നെ അതിൽനിന്നു രക്ഷിച്ചു — കുഞ്ഞേ, മാരുതൻ എന്നെ വരുണാലയമായ സമുദ്രത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. അതിനാൽ ശത്രുനാശകാ, രാഘവനെ സഹായിക്കാൻ ഞാൻ ബാധ്യസ്ഥനാണ്; രാമൻ ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ പരാക്രമിയുമാണ്.” മഹാത്മാവായ ആ മൈനാകത്തിന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട്, ഞാൻ ആ ഗിരിയോടു കാര്യം അറിയിച്ചു; എന്റെ മനസ്സു പോകാനൊരുങ്ങി. മഹാത്മാവായ മൈനാകം എനിക്ക് അനുവാദം തന്നു. ആ മഹാശൈലം ശോഭനമായ മനുഷ്യശരീരത്തോടെ അപ്രത്യക്ഷനായി; പർവതശരീരത്തോടെയാകട്ടെ മഹാസമുദ്രത്തിൽത്തന്നെ നിലകൊണ്ടു.’ ഹനുമാൻ മൈനാകപ്രസംഗം ചുരുക്കമായി, എന്നാൽ വ്യക്തമായി, പറയുന്നു. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒന്നാം സർഗത്തിലും മൈനാകം ഹനുമാനു വിശ്രമിക്കാനായി സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്നു; ഹനുമാൻ അതിനെ വിഘ്നമായി കരുതി നെഞ്ചുകൊണ്ടു തള്ളിവീഴ്ത്തി; ഇവിടെയാകട്ടെ അവൻ വാലുകൊണ്ടു ശിഖരത്തിൽ അടിക്കുന്നു എന്ന വ്യത്യാസമുണ്ട് — അതു മൂലശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെയുള്ളതാണ്, പാഠഭേദമല്ല. മൈനാകത്തിന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ബന്ധങ്ങളുണ്ട് — വായുവുമായുള്ള സൗഹൃദം, ചിറകരിയലിൽനിന്നുള്ള രക്ഷ, രാമസേവ. ഇതു കൃതജ്ഞതയുടെ ആദർശമാണ് — പണ്ടു വായുവിനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ട മൈനാകം ഇന്നു വായുപുത്രനെ സഹായിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘പിതൃവ്യൻ’ (അച്ഛന്റെ സഹോദരൻ) എന്ന വാക്കു ബന്ധത്തിന്റെ ആത്മീയത കാണിക്കുന്നു. മൈനാകത്തിന്റെ ഇരട്ടരൂപവും — മനുഷ്യരൂപവും പർവതരൂപവും — പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; മനുഷ്യരൂപത്തിൽ അവൻ അപ്രത്യക്ഷനായി, പർവതരൂപത്തിൽ സമുദ്രത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. പ്രകൃതിപോലും രാമകാര്യത്തിൽ സഹായിയാണെന്നു വാനരന്മാരെ കാണിക്കുകയാണ് ഈ കഥനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. ഈ കഥനത്തിന്റെ ശൈലി സവിശേഷമാണ് — ഹനുമാൻ മൈനാകത്തിന്റെ വാക്കുകൾ നേരിട്ടുള്ള വാക്കുകളായിത്തന്നെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ കേൾവിക്കാർ മൈനാകത്തിന്റെ സ്വരംതന്നെ കേൾക്കുന്നതുപോലെ. ഈ ശൈലി സർഗത്തിൽ ഉടനീളം കാണാം — സുരസ, സിംഹിക, ലങ്കാപുരി, രാവണൻ, സീത, ത്രിജട, രാക്ഷസിമാർ, വിഭീഷണൻ എന്നിവരുടെയെല്ലാം വാക്കുകൾ നേരിട്ട് ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ചിറകരിയലിന്റെ കഥ പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ് — പണ്ടു പർവതങ്ങൾ പക്ഷികളെപ്പോലെ പറന്ന് എവിടെയെങ്കിലും വന്നുവീഴുമായിരുന്നു; അതുമൂലം പ്രജകൾ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ഇന്ദ്രൻ അവയുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞു. വായുവിന്റെ കൃപയാൽ മൈനാകം മാത്രം ചിറകുള്ളതായി ശേഷിച്ചു. അതിനാൽ അവൻ വായുപുത്രനെ പുത്രനെപ്പോലെ കരുതുന്നു. ഹനുമാൻ മൈനാകത്തിന്റെ ആതിഥ്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; കാര്യം അറിയിച്ചിട്ടു പോകുകമാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ കാര്യനിഷ്ഠ. ഹനുമാൻ ആദ്യം മൈനാകത്തെ വിഘ്നമായി കരുതി അടിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ജാഗ്രതയുടെ ചിഹ്നമാണ്; ശത്രുദേശത്തേക്കു പോകുന്ന ദൂതന് അപരിചിതമായ ഓരോ വസ്തുവും സംശയത്തിനു വിഷയമാണ്. എന്നാൽ മൈനാകത്തിന്റെ മധുരവാക്കു കേട്ട് അവൻ ഉടനെ ശാന്തനാകുന്നു. ഇങ്ങനെ കോപവും വിവേകവും ക്രമമായി. മൈനാകം രാമനു നൽകുന്ന ‘ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണം, രാമന്റെ കീർത്തി സമുദ്രത്തിന്റെ ഉള്ളറകളിൽപ്പോലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. പർവതങ്ങൾപോലും അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ അറിയുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ സേവയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുന്നു.

‘പിന്നെ ഉത്തമമായ വേഗം കൈക്കൊണ്ട്, ശേഷിച്ച വഴിയിലൂടെ ഞാൻ ഏറെനേരം അതിവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. പിന്നെ സമുദ്രമധ്യത്തിൽ നാഗമാതാവായ സുരസാദേവിയെ ഞാൻ കണ്ടു; ആ ദേവി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — “ഹരിസത്തമാ, ദേവന്മാർ നിന്നെ എനിക്കു ഭക്ഷണമായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; സുരന്മാർ നിന്നെ എനിക്കായി വിധിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ ഭക്ഷിക്കും.” സുരസ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഞാൻ കൈകൂപ്പി നമിച്ചുനിന്ന്, മുഖം വിളറി, ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — “ദശരഥപുത്രനും ശ്രീമാനും ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനുമായ രാമൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുംകൂടി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവന്റെ ഭാര്യയായ സീതയെ ദുരാത്മാവായ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ദൂതനായി ഞാൻ അവളുടെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നു. രാമന്റെ രാജ്യത്തു വസിക്കുന്നവളായ നീ അവനെ സഹായിക്കേണ്ടതാണ്. അല്ലെങ്കിൽ, മൈഥിലിയെയും അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനെയും കണ്ടശേഷം ഞാൻ നിന്റെ വായിലേക്കു വരാം — ഇതു ഞാൻ നിന്നോടു സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.” ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള ആ സുരസ പറഞ്ഞു — “ആരും എന്നെ കടന്നുപോകരുത് — ഇതാണ് എനിക്കു കിട്ടിയ വരം.” സുരസ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഞാൻ പത്തു യോജന നീളമുള്ളവനായിരുന്നു; ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു ഞാൻ അതിന്റെ ഒന്നരയിരട്ടി വിസ്താരമുള്ളവനായി. അവളും എന്റെ അളവിനെക്കാൾ വലുതായി വായ് പിളർന്നു. പിളർന്ന ആ വായ് കണ്ട് ഞാൻ വീണ്ടും ചെറിയ രൂപം കൈക്കൊണ്ടു; ആ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ പെരുവിരലിന്റെ വലിപ്പമുള്ളവനായി. വേഗം അവളുടെ വായിലേക്കു ചാടിക്കടന്ന് ക്ഷണത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. പിന്നെ സുരസാദേവി തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ വീണ്ടും എന്നോടു പറഞ്ഞു — “ഹരിശ്രേഷ്ഠാ, സൗമ്യാ, കാര്യസിദ്ധിക്കായി സുഖമായി പോകുക; വൈദേഹിയെ മഹാത്മാവായ രാഘവനോടു ചേർക്കുക. മഹാബാഹുവായ വാനരാ, സുഖമായിരിക്കുക; ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രീതയാണ്.” അപ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളും “നന്ന്, നന്ന്” എന്ന് എന്നെ പ്രശംസിച്ചു.’ സുരസാപ്രസംഗത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിയാണു പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് — ബലംകൊണ്ടല്ല, ഉപായംകൊണ്ടാണ് അവൻ ജയിക്കുന്നത്. ആദ്യം അവൻ വിനയത്തോടെയും സത്യത്തോടെയും അവളോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു; പിന്നെ ശരീരം വളർത്തുന്നു; ഒടുവിൽ പെരുവിരലോളം ചെറുതായി വായിൽ കടന്നു പുറത്തുവരുന്നു — അങ്ങനെ അവളുടെ വരവും സത്യമാകുന്നു, അവന്റെ വഴിയും തുറക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാമനെ കണ്ടശേഷം നിന്റെ വായിലേക്കു വരാം’ എന്ന ഹനുമാന്റെ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ സത്യനിഷ്ഠയും രാമകാര്യത്തിനായി പ്രാണൻ അർപ്പിക്കാനുള്ള സങ്കൽപവും കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘മുഖം വിളറി’ എന്ന പദം അവന്റെ വിനയത്തിന്റെ സൂചകമാണ്, ഭയത്തിന്റേതല്ല. ഒടുവിൽ സുരസ പ്രീതയായി ആശീർവദിക്കുന്നു — ഇതു ദേവന്മാരുടെ പരീക്ഷയിൽ വിജയിച്ചതിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന സർവജീവികളുടെയും പ്രശംസ ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധികൗശലത്തിന്റെ സാർവജനീനമായ അംഗീകാരമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ സുരസയുടെ വാക്കിൽ ‘ദേവന്മാർ നിശ്ചയിച്ച’ എന്ന അംശമുണ്ട്; വൾഗേറ്റിലും ‘അമരന്മാർ’, ‘സുരന്മാർ’ എന്നിങ്ങനെ അതു രണ്ടുവട്ടം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇതിൽനിന്ന്, ദേവന്മാരുടെ നിയോഗമനുസരിച്ച് ഹനുമാന്റെ ബലവും ബുദ്ധിയും പരീക്ഷിക്കാനാണു സുരസ വന്നതെന്നു വ്യക്തമാണ്. ഹനുമാന്റെ ശരീരം പത്തു യോജനയിൽനിന്നു പതിനഞ്ചു യോജനവരെ വളരുന്നതും, പിന്നെ പെരുവിരലോളം ചുരുങ്ങുന്നതും — വിപരീതങ്ങളായ ഈ രണ്ട് ഉപായങ്ങൾ അവന്റെ ‘മഹിമ’, ‘അണിമ’ എന്നീ സിദ്ധികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുരസയുടെ വരം ‘ആരും എന്നെ കടന്നുപോകരുത്’ എന്നതാണ്; ഹനുമാൻ അവളുടെ വായിൽ കടന്നു പുറത്തുവരുന്നു; അതിനാൽ വരവും ലംഘിക്കപ്പെടുന്നില്ല, അവൻ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുമില്ല. ബുദ്ധിയുടെ വിജയം ബലത്തിന്റെ വിജയത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. സുരസ സ്വരൂപം ധരിച്ച് ആശീർവദിക്കുന്നു — ‘വൈദേഹിയെ രാഘവനോടു ചേർക്കുക’ — ഈ ആശീർവാദം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഉദ്ദേശ്യവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഉത്തരത്തിൽ രാമകഥയുടെ ഒരു സംഗ്രഹവുമുണ്ട് — ദണ്ഡകപ്രവേശം, സീതാപഹരണം, ദൂതനായുള്ള യാത്ര. ഇങ്ങനെ ഓരോ വിഘ്നത്തെയും അവൻ രാമകഥകൊണ്ടുതന്നെ ജയിക്കുന്നു — സത്യം പറയുന്നതാണ് അവന്റെ ഒന്നാമത്തെ ആയുധം.

‘പിന്നെ ഞാൻ ഗരുഡനെപ്പോലെ വിശാലമായ അന്തരീക്ഷത്തിലൂടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു. പെട്ടെന്ന് എന്റെ നിഴൽ പിടിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ ഞാൻ ഒന്നും കാണുന്നില്ല. വേഗം നഷ്ടപ്പെട്ട ഞാൻ പത്തു ദിക്കുകളും നോക്കി; എന്റെ ഗതി തടഞ്ഞത് എന്താണെന്ന് അവിടെ ഒന്നും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. അപ്പോൾ എനിക്ക് ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി — “എന്റെ യാത്രയിൽ ഇങ്ങനെയൊരു വിഘ്നം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി, അതിന്റെ രൂപം ഇവിടെ കാണുന്നുമില്ലല്ലോ?” അങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ എന്റെ ദൃഷ്ടി താഴോട്ടു പതിഞ്ഞു; അവിടെ വെള്ളത്തിൽ കിടക്കുന്ന ഭയങ്കരിയായ ഒരു രാക്ഷസിയെ ഞാൻ കണ്ടു. ആ ഭയങ്കരി ഉറക്കെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, പരിഭ്രമമില്ലാതെ നിൽക്കുന്ന എന്നോട് ഈ അശുഭവാക്കു പറഞ്ഞു — “മഹാകായാ, നീ എവിടേക്കു പോകുന്നു? വിശന്നിരിക്കുന്ന എനിക്കു നീ ഇഷ്ടഭക്ഷണമാണ്; ഏറെക്കാലമായി ആഹാരമില്ലാത്ത എന്റെ ദേഹത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക.” “ശരി” എന്ന് ഞാൻ ആ വാക്കു സ്വീകരിച്ചു; അവളുടെ വായുടെ അളവിനെക്കാൾ വലുതായി ശരീരം നിറച്ചു. എന്നെ ഭക്ഷിക്കാനായി അവളുടെ വലിയ ഭയങ്കരമായ വായ് വളർന്നു. എന്നെയോ ഞാൻ ചെയ്ത രൂപമാറ്റത്തെയോ അവൾ മനസ്സിലാക്കിയില്ല. പിന്നെ ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ വലിയ രൂപം ചുരുക്കി, അവളുടെ ഹൃദയം പറിച്ചെടുത്ത് ഞാൻ ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. ഞാൻ ഹൃദയം അരിഞ്ഞെടുത്ത, പർവതസമാനയായ ആ ഭയങ്കരി കൈകൾ വിടർത്തി ഉപ്പുസമുദ്രത്തിൽ വീണു. പിന്നെ ആകാശത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന സൗമ്യരായ മഹാത്മാക്കളുടെ വാക്കുകൾ ഞാൻ കേട്ടു — “ഭയങ്കരിയായ രാക്ഷസി സിംഹിക ഹനുമാനാൽ വേഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.”’ സിംഹികാപ്രസംഗം സുരസാപ്രസംഗത്തോടു സമാനമെങ്കിലും വ്യത്യസ്തമാണ് — സുരസ പരീക്ഷിക്കാൻ വന്ന ദേവിയായിരുന്നു; അതിനാൽ ഹനുമാൻ ഉപായംകൊണ്ട് അവളെ പ്രീതയാക്കുന്നു; സിംഹികയാകട്ടെ ദുഷ്ടയായ രാക്ഷസിയാണ്; അതിനാൽ അവൻ അവളെ കൊല്ലുന്നു. രണ്ടു സന്ദർഭങ്ങളിലും അവൻ ശരീരം വളർത്തുകയും ചുരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്; എന്നാൽ ഉദ്ദേശ്യം വ്യത്യസ്തമാണ്. നിഴൽ പിടിക്കുന്നതാണു സിംഹികയുടെ സവിശേഷശക്തി — അദൃശ്യയായിരുന്നുകൊണ്ട് അവൾ നിഴൽകൊണ്ടുതന്നെ ജീവികളെ വലിച്ചടുപ്പിക്കുന്നു. ‘ദൃഷ്ടി താഴോട്ടു പതിഞ്ഞു’ എന്ന വാക്കിൽ ഹനുമാന്റെ ജാഗ്രത കാണാം — വിഘ്നത്തിന്റെ കാരണം അവൻ എല്ലായിടത്തും തിരയുന്നു. ആകാശചാരികളായ സിദ്ധന്മാരുടെ പ്രശംസ വീണ്ടും അവന്റെ കർമത്തിനുള്ള സാർവജനീനമായ സാക്ഷ്യമാണ്. സീതാന്വേഷണത്തിനു മുമ്പുതന്നെ സമുദ്രലംഘനം ഒരു വലിയ സാഹസമായിരുന്നുവെന്ന് ഈ രണ്ടു സന്ദർഭങ്ങളും കാണിക്കുന്നു. സിംഹിക രാഹുവിന്റെ മാതാവാണെന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവൾ നിഴൽ പിടിക്കുന്നവളാണ്, ആകാശത്തിലൂടെ പോകുന്ന ജീവികളുടെ നിഴൽ പിടിച്ച് അവയെ വലിച്ചടുപ്പിച്ചു ഭക്ഷിക്കുന്നു. സുരസയുടേതുപോലെ ഇവളുടെ വായിലും ഹനുമാൻ കടക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻ ഹൃദയം അരിഞ്ഞുകൊണ്ടാണു പുറത്തുവരുന്നത്. രണ്ടു സംഭവങ്ങളിലെയും സാമ്യവും വ്യത്യാസവും വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ വിവേകം ഉണർത്തുന്നു — എവിടെ വിനയം, എവിടെ ശിക്ഷ എന്ന്. ‘നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ’ എന്ന പദം അവന്റെ പ്രവൃത്തിയുടെ വേഗം കാണിക്കുന്നു — സിംഹികയ്ക്ക് ഒന്നും അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല. ‘എന്നെയോ ഞാൻ ചെയ്ത രൂപമാറ്റത്തെയോ’ — അവന്റെ രൂപപരിവർത്തനത്തിന്റെ രഹസ്യം അവൾ അറിഞ്ഞില്ല. ഹനുമാന്റെ ശക്തി ബലം മാത്രമല്ല, രൂപം മാറ്റാനുള്ള കൗശലവുമാണ്. സിംഹികയെ കൊന്നശേഷം ഹനുമാൻ ‘അടിയന്തരമായ കർത്തവ്യം ഓർത്തുകൊണ്ട്’ എന്നു പറയുന്നു — വിജയത്തിന്റെ ഹർഷത്തിലും അവൻ മുഖ്യകാര്യം മറക്കുന്നില്ല. ഈ ഏകാഗ്രതയാണ് അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ രഹസ്യം.

‘അവളെ കൊന്നശേഷം അടിയന്തരമായ കർത്തവ്യം ഓർത്തുകൊണ്ട് ഞാൻ വീണ്ടും ഏറെ ദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, ലങ്കാപുരി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, പർവതങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ സമുദ്രത്തിന്റെ തെക്കേക്കര കണ്ടു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ, ഭയങ്കരപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ അറിയാതെ, രാക്ഷസന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനമായ ആ നഗരിയിൽ ഞാൻ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ ഞാൻ കടക്കുമ്പോൾ, പ്രളയകാലമേഘത്തിന്റെ നിറമുള്ള ഒരു സ്ത്രീ അട്ടഹാസം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് എന്റെ മുന്നിൽ എഴുന്നേറ്റുവന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ള മുടിയുള്ളവളും എന്നെ കൊല്ലാനൊരുങ്ങുന്നവളുമായ ആ അതിഭയങ്കരിയെ ഇടംകൈയിലെ മുഷ്ടികൊണ്ടുള്ള ഇടിയാൽ തോൽപ്പിച്ച് ഞാൻ പ്രദോഷവേളയിൽ അകത്തുകടന്നു. ഭയന്ന അവൾ എന്നോടു പറഞ്ഞു — “വീരാ, ഞാൻ ലങ്കാപുരിയാണ്; നിന്റെ പരാക്രമത്താൽ ഞാൻ ജയിക്കപ്പെട്ടു; അതുകൊണ്ട് നീ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും ഒന്നൊഴിയാതെ ജയിക്കും.” അവിടെ രാത്രി മുഴുവൻ ജനകപുത്രിയെ തിരഞ്ഞുനടന്ന്, രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ ചെന്നിട്ടും ആ സുന്ദരിയെ ഞാൻ കണ്ടില്ല. രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽ സീതയെ കാണാതെ ഞാൻ ശോകസാഗരത്തിൽ അകപ്പെട്ടു; അതിന്റെ മറുകര കണ്ടില്ല. അങ്ങനെ ദുഃഖിച്ചിരിക്കെ, വിസ്തൃതമായ സ്വർണമതിൽകൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു ഉത്തമമായ ഗൃഹോദ്യാനം ഞാൻ കണ്ടു. മതിൽ ചാടിക്കടന്ന് അനേകം മരങ്ങളുള്ള അതു ഞാൻ കണ്ടു; അശോകവനികയുടെ നടുവിൽ ഒരു വലിയ ശിംശപാവൃക്ഷം. അതിൽ കയറി ഞാൻ ഒരു സ്വർണവാഴത്തോട്ടം കണ്ടു; ശിംശപാവൃക്ഷത്തിനടുത്തുതന്നെ ആ സുന്ദരിയെയും കണ്ടു — യൗവനയുക്തയും, താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളും, ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞ മുഖമുള്ളവളും, ഒരേയൊരു വസ്ത്രം ധരിച്ചവളും, പൊടിപുരണ്ട മുടിയുള്ളവളും, ശോകതാപത്താൽ തളർന്ന അംഗങ്ങളുള്ളവളും, ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവളും, പുലികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പേടമാനിനെപ്പോലെ വിരൂപകളും ക്രൂരകളും മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്നവരുമായ രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവളുമായ സീതയെ. രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നവളും, ഒറ്റപ്പിന്നൽ ധരിച്ചവളും, ദീനയും, ഭർത്താവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ മുഴുകിയവളും, നിലത്തു കിടക്കുന്നവളും, മഞ്ഞുകാലത്തെ താമരപ്പൊയ്കപോലെ നിറംമങ്ങിയ അംഗങ്ങളുള്ളവളും, രാവണനിൽനിന്നു മനസ്സു പിന്തിരിച്ചവളും, മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവളും, മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ അവളെ ഞാൻ എങ്ങനെയോ വേഗം കണ്ടെത്തി. അങ്ങനെയുള്ള യശസ്വിനിയായ രാമപത്നിയെ കണ്ട് ഞാൻ ആ ശിംശപാവൃക്ഷത്തിൽത്തന്നെ നോക്കിയിരുന്നു. പിന്നെ രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽനിന്ന് അരഞ്ഞാണങ്ങളുടെയും ചിലമ്പുകളുടെയും കിലുക്കം കലർന്ന, ഏറെ ഗംഭീരമായ ഒരു കോലാഹലശബ്ദം ഞാൻ കേട്ടു.’ ലങ്കാപുരിയുടെ അധിദേവതയുടെ പരാജയം ഇടംകൈയിലെ മുഷ്ടികൊണ്ടാണ് — ഹനുമാൻ ഒരു സ്ത്രീയെ പൂർണബലത്തോടെ അടിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് അവന്റെ മര്യാദ. അവളുടെ വാക്കു ലങ്കയുടെ വരാനിരിക്കുന്ന പതനത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ‘ശോകസാഗരത്തിൽ അകപ്പെട്ടു’ എന്ന വാക്കു സീതയെ കാണാതിരുന്നപ്പോഴത്തെ ഹനുമാന്റെ നിരാശയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഈ നിരാശ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. സീതയുടെ വർണനയിലെ ‘പുലികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പേടമാൻ’ എന്ന ഉപമ അവളുടെ നിസ്സഹായതയും രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൂരതയും ഒരുമിച്ചു ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘മഞ്ഞുകാലത്തെ താമരപ്പൊയ്ക’ എന്ന ഉപമ മുൻസർഗത്തിലും പ്രയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട് — കാന്തിനഷ്ടത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ചിത്രം. ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിൽ കാലക്രമം വ്യക്തമാണ് — സന്ധ്യയ്ക്കു പ്രവേശം, രാത്രിയിൽ അന്വേഷണം, പ്രഭാതത്തിൽ സീതാദർശനം. രാവണന്റെ വരവിന്റെ സൂചനയും ശബ്ദത്തിലൂടെത്തന്നെ — അരഞ്ഞാണങ്ങളുടെയും ചിലമ്പുകളുടെയും ഒച്ച സ്ത്രീസമൂഹത്തിന്റെ വരവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലങ്കാപുരിയുടെ അധിദേവത സ്ത്രീരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷയായി — അവൾ നഗരിയുടെ രക്ഷികയാണ്. അവളുടെ പരാജയം ലങ്കയുടെ രക്ഷയിലെ ആദ്യത്തെ വിള്ളലാണ്. ‘നീ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും ഒന്നൊഴിയാതെ ജയിക്കും’ എന്ന അവളുടെ വാക്ക് ഒരു പ്രവചനംപോലെയാണ് — ഏതെങ്കിലും വാനരൻ തന്നെ തോൽപ്പിക്കുമ്പോൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശം അടുത്തിരിക്കുന്നുവെന്നു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിലൂടെ അവൾ അറിഞ്ഞിരുന്നു. ഹനുമാൻ ഇതു വാനരന്മാരോടു പറയുന്നു; അതുവഴി അവരുടെ ഉത്സാഹം വർധിക്കുന്നു. അന്വേഷണത്തിന്റെ വർണന ഇവിടെ വളരെ ചുരുക്കമാണ് — രാത്രി മുഴുവനുള്ള അലച്ചിൽ, അന്തഃപുരപ്രവേശം, നിരാശ; മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഇതു പത്തു സർഗങ്ങളിലായി വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരുന്നു. ‘ശോകസാഗരത്തിൽ അകപ്പെട്ടു, മറുകര കണ്ടില്ല’ എന്ന രൂപകം ഹനുമാന്റെ അന്നത്തെ മനോനില കാണിക്കുന്നു — ഭൗതികസാഗരം കടന്നവൻ ശോകസാഗരത്തിന്റെ മറുകര കണ്ടില്ല. അശോകവനികയുടെ ദർശനം ആകസ്മികമാണ് — ‘ദുഃഖിച്ചിരിക്കെ ഞാൻ കണ്ടു’; നിരാശയുടെ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ ആശയുടെ വഴി തെളിഞ്ഞു. ശിംശപാവൃക്ഷമാണു കഥയുടെ കേന്ദ്രബിന്ദു — അവിടെനിന്നു ഹനുമാൻ എല്ലാം കാണുന്നു, അവിടെത്തന്നെയാണു സീത ഇരിക്കുന്നതും. സീതയുടെ വർണന മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സമഗ്രമാണ് — ശരീരം (ശ്യാമ, താമരയിതൾക്കണ്ണുള്ളവൾ, മെലിഞ്ഞ മുഖമുള്ളവൾ), വേഷം (ഒറ്റവസ്ത്രം, പൊടിപുരണ്ട മുടി), മാനസികാവസ്ഥ (ശോകതാപത്താൽ തളർന്നവൾ, ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ ഉറച്ചവൾ), ചുറ്റുപാട് (രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൾ). ‘ശ്യാമ’ എന്ന പദം യുവതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നുവെന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ‘വേഗം കണ്ടെത്തി’ എന്ന വാക്കു ഹനുമാന്റെ ഹർഷത്തെയും തിടുക്കത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രദോഷവേളയിലുള്ള പ്രവേശവും ബുദ്ധിപൂർവകമാണ് — പകൽ കടന്നാൽ അവൻ കാണപ്പെടും, കൂരിരുട്ടിൽ വഴി കാണില്ല; സന്ധ്യയിൽ രണ്ടിനും സന്തുലനം. രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിലും സീതയെ കാണാതിരുന്നപ്പോഴത്തെ അവന്റെ നിരാശ — ഇതാണു മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച പ്രസിദ്ധമായ ‘മണ്ഡോദരീദർശനം’ എന്ന ഭ്രമത്തിന്റെ സന്ദർഭം; അവിടെ അവൻ മണ്ഡോദരിയെ സീതയെന്നു കരുതി ഹർഷിച്ചു, പിന്നെ സ്വയംതന്നെ ആ അവിവേകത്തെ പഴിച്ചു; ഇവിടെ അവൻ അതു പറയുന്നില്ല. വനത്തിന്റെ സ്വർണമതിലും സ്വർണവാഴത്തോട്ടവും രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം കാണിക്കുന്നു — ആ വൈഭവത്തിനിടയിലും സീത പൊടിപുരണ്ടവളും ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞവളുമാണ്.

‘അപ്പോൾ അത്യധികം പരിഭ്രമിച്ച ഞാൻ എന്റെ രൂപം ചുരുക്കി, ഇടതൂർന്ന ശിംശപാവൃക്ഷത്തിൽ ഒരു പക്ഷിയെപ്പോലെ ഇരുന്നു. പിന്നെ രാവണന്റെ ഭാര്യമാരും മഹാബലനായ രാവണനും സീത ഇരിക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്തെത്തി. രാക്ഷസഗണങ്ങളുടെ അധിപനായ അവനെ കണ്ട്, സുന്ദരിയായ സീത തുടകൾ ചുരുക്കി, തടിച്ച സ്തനങ്ങളെ കൈകൾകൊണ്ടു മറച്ചു ചുരുണ്ടിരുന്നു. പേടിച്ചരണ്ടവളും അത്യധികം പരിഭ്രമിച്ചവളും അങ്ങുമിങ്ങും നോക്കുന്നവളും ഒരു രക്ഷയും കാണാത്തവളും വിറയ്ക്കുന്നവളും തപസ്വിനിയും പരമദുഃഖിതയുമായ സീതയോട്, തല കുനിച്ചു കാൽക്കൽ വീണ് ദശഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു — “എന്നെ ബഹുമാനിക്കുക. ഗർവിതേ, അഹങ്കാരത്താൽ നീ എന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, സീതേ, രണ്ടു മാസം കഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ നിന്റെ രക്തം കുടിക്കും.” ദുരാത്മാവായ ആ രാവണന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട്, അത്യധികം ക്രുദ്ധയായ സീത ഉത്തമമായ മറുപടി പറഞ്ഞു — “രാക്ഷസാധമാ, അമിതതേജസ്വിയായ രാമന്റെ ഭാര്യയോട്, ഇക്ഷ്വാകുവംശനാഥനായ ദശരഥന്റെ മരുമകളോട്, പറയരുതാത്തതു പറയുന്ന നിന്റെ നാവ് എന്തുകൊണ്ട് അറ്റുവീണില്ല? അനാര്യാ, എന്താണു നിന്റെ വീര്യം? പാപീ, ഭർത്താവ് അടുത്തില്ലാത്തപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവ് കാണാതെ എന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്നവനാണല്ലോ നീ. നീ രാമനു തുല്യനല്ല; അവന്റെ ദാസ്യത്തിനുപോലും നീ യോഗ്യനല്ല. രാഘവൻ അജയ്യനും സത്യവാക്കും ശൂരനും യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനംകൊള്ളുന്നവനുമാണ്.” ജാനകി ഇങ്ങനെ കടുത്ത വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ ദശാനനൻ പെട്ടെന്നു കോപത്താൽ ചിതയിലെ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. ക്രൂരമായ കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടി, വലതുമുഷ്ടി ഉയർത്തി അവൻ മൈഥിലിയെ കൊല്ലാനൊരുങ്ങി; അപ്പോൾ സ്ത്രീകൾ ‘ഹാ ഹാ’ എന്നു നിലവിളിച്ചു. സ്ത്രീകളുടെ നടുവിൽനിന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, ആ ദുരാത്മാവിന്റെ ശ്രേഷ്ഠഭാര്യയായ മണ്ഡോദരി എന്നവൾ അവനെ തടഞ്ഞു. കാമപീഡിതനായ അവനോട് അവൾ മധുരമായി പറഞ്ഞു — “മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ പരാക്രമിയേ, സീതയെക്കൊണ്ടു നിനക്കെന്തു കാര്യം? ഇന്ന് എന്നോടൊപ്പം രമിക്കുക; ജാനകി എന്നെക്കാൾ വിശിഷ്ടയല്ല. പ്രഭോ, ദേവകന്യകമാരോടും ഗന്ധർവകന്യകമാരോടും യക്ഷകന്യകമാരോടുമൊപ്പം രമിക്കുക; സീതയെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യും?” പിന്നെ ഒത്തുകൂടിയ ആ സ്ത്രീകൾ ആ മഹാബലനായ നിശാചരനെ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് അവന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി.’ ഈ ഭാഗത്തു ഹനുമാൻ രാവണ-സീതാസംവാദം ഒരു നാടകംപോലെ വീണ്ടും അഭിനയിച്ചു കാണിക്കുന്നു. സീത തുടകൾ ചുരുക്കുന്നതും കൈകളാൽ സ്തനങ്ങൾ മറയ്ക്കുന്നതും ലജ്ജയുടെയും ഭയത്തിന്റെയും സ്വാഭാവികചിത്രമാണ്. രാവണൻ ‘തല കുനിച്ചു കാൽക്കൽ വീഴുന്നു’ — അവൻ യാചകനെപ്പോലെ, എങ്കിലും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നവൻ — ഈ ദ്വന്ദ്വം അവന്റെ കാമത്തിന്റെയും അഹങ്കാരത്തിന്റെയും മിശ്രണം കാണിക്കുന്നു. ‘രണ്ടു മാസം കഴിഞ്ഞാൽ’ എന്ന കാലപരിധി കഥയുടെ അടിയന്തരസ്വഭാവം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഈ അറിവുതന്നെയാണു വാനരന്മാരുടെ തിടുക്കത്തിനു കാരണം. സീതയുടെ മറുപടിയിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — രാവണനിന്ദ, അവന്റെ മോഷണത്തെ പരിഹസിക്കൽ, രാമന്റെ ഗുണകീർത്തനം. ‘ദാസ്യത്തിനുപോലും നീ യോഗ്യനല്ല’ എന്ന വാക്കു വിശേഷിച്ചും മൂർച്ചയേറിയതാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെ ഇടപെടൽ വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതയാണ് — അവൾ രാവണനെ സീതാവധത്തിൽനിന്നു തടയുന്നു, എന്നാൽ സ്വാർഥമായ വാക്കുകൊണ്ട്; അതുവഴി രാവണന്റെ ക്രോധം കാമമായി മാറുന്നു. ‘ചിതയിലെ അഗ്നി’ എന്ന ഉപമ ശ്മശാനാഗ്നിയുടേതാണ് — അശുഭവും ഭയങ്കരവുമായ ചിത്രം. ഇവിടെ രാവണന്റെ വരവിനു മുമ്പ് താൻ രൂപം ചുരുക്കിയതു ഹനുമാൻ പറയുന്നു — അവൻ പക്ഷിയെപ്പോലെ മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു; അങ്ങനെ സ്വയം കാണപ്പെടാതെ എല്ലാം കാണാനും കേൾക്കാനും അവനു കഴിഞ്ഞു. ഇതാണു ചാരന്റെ കല. രാവണൻ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം വരുന്നത് അവന്റെ വൈഭവത്തിന്റെയും കാമുകത്വത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്. സീതയുടെ ഭയത്തിന്റെ വർണന — ‘ഒരു രക്ഷയും കാണാത്തവൾ’ — അവളുടെ സമ്പൂർണമായ നിസ്സഹായത കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ വാക്കിൽ അവൾ ഭയന്നവളല്ല — ‘അത്യധികം ക്രുദ്ധയായി’ അവൾ രാവണനെ തിരസ്കരിക്കുന്നു. ഈ വൈരുധ്യമാണു സീതയുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം — ശരീരം ദുർബലം, മനസ്സു വജ്രതുല്യം. രാവണൻ ‘കോപത്താൽ ജ്വലിച്ചു’ എന്ന വർണന അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ അസ്ഥിരത കാണിക്കുന്നു — ഒരു നിമിഷം യാചകൻ, അടുത്ത നിമിഷം കൊലയാളി, പിന്നെ വീണ്ടും കാമി. മണ്ഡോദരിയുടെ വാക്കുകൊണ്ടു രാവണന്റെ കാമം വീണ്ടും ഉണർന്നു; സ്ത്രീകൾ അവനെ വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി — അങ്ങനെ ആ നിമിഷം സീതയുടെ പ്രാണൻ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. സീത രാവണനെ ‘രാക്ഷസാധമാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; രാമനെ ‘അമിതതേജസ്വി’ എന്നും, തന്നെ ‘ഇക്ഷ്വാകുവംശനാഥന്റെ മരുമകൾ’ എന്നും പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു — സ്വന്തം കുലത്തിന്റെ മഹിമകൊണ്ട് അവൾ രാവണന്റെ ദർപ്പത്തെ തകർക്കുന്നു. ‘അവൻ കാണാതെ അപഹരിച്ചു’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൾ രാവണന്റെ ഭീരുത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — വീരനാണെങ്കിൽ നേരിട്ടു യുദ്ധം ചെയ്യും, മോഷ്ടിക്കില്ല. ഈ ഭീഷണിയും മറുപടിയും ഹനുമാൻ സ്വയം കേട്ടതാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ മൂർച്ച അതേപടി അവൻ വാനരന്മാരോടു വർണിക്കുന്നു.

‘ആ ദശഗ്രീവൻ പോയപ്പോൾ വികൃതമുഖികളായ രാക്ഷസിമാർ ക്രൂരവും അതിദാരുണവുമായ വാക്കുകളാൽ സീതയെ ഭർത്സിച്ചു. ജാനകി അവരുടെ വാക്കുകളെ പുല്ലുപോലെ കണക്കാക്കി; അവരുടെ ഗർജനം സീതയുടെ മുന്നിൽ നിരർഥകമായി. വെറുതെ ഗർജിച്ചു തളർന്ന ആ മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസിമാർ സീതയുടെ മഹത്തായ നിശ്ചയം രാവണനെ അറിയിച്ചു. പിന്നെ ആശ നഷ്ടപ്പെട്ട്, ഉദ്യമം കൈവിട്ട അവരെല്ലാവരും ഒരുമിച്ചു ക്ഷീണിച്ച് ഉറക്കത്തിനു വശംവദരായി. അവർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ രമിക്കുന്ന സീത കരുണമായി വിലപിച്ച്, ദീനയും അതിദുഃഖിതയുമായി ശോകിച്ചു. അവരുടെ നടുവിൽനിന്നു ത്രിജട എഴുന്നേറ്റ് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — “വേഗം നിങ്ങളെത്തന്നെ തിന്നുകൊള്ളുക; കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള സീതയെ, ജനകന്റെ പുത്രിയും സാധ്വിയും ദശരഥന്റെ മരുമകളുമായവളെ, തിന്നരുത്. ഇന്നു ഞാൻ ദാരുണവും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ഒരു സ്വപ്നം കണ്ടു — രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശത്തിനും ഇവളുടെ ഭർത്താവിന്റെ ജയത്തിനുമുള്ളത്. രാഘവനിൽനിന്നു രാക്ഷസിക്കൂട്ടമായ നമ്മെ രക്ഷിക്കാൻ ഇവൾ മാത്രം മതി; നമുക്കു വൈദേഹിയോട് അപേക്ഷിക്കാം — ഇതാണ് എനിക്ക് ഇഷ്ടം. ദുഃഖിതയായ ഒരുവളെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെയൊരു സ്വപ്നം കാണപ്പെട്ടാൽ, അവൾ പലവിധ ദുഃഖങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തയായി അനുത്തമമായ സുഖം നേടും. രാക്ഷസിമാരേ, ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലി നമസ്കാരത്താൽത്തന്നെ പ്രസന്നയാകും; മഹാഭയത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കാൻ ഇവൾ മതി.” അപ്പോൾ ഭർത്താവിന്റെ വിജയവാർത്തയിൽ ഹർഷിച്ച, ലജ്ജാശീലയായ ആ ബാല പറഞ്ഞു — “അതു സത്യമാണെങ്കിൽ ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു ശരണമാകാം.” സീതയുടെ അത്രയും ദാരുണമായ ദശ കണ്ട് ഞാൻ അൽപം വിശ്രമിച്ചു ചിന്തിച്ചു; എന്റെ മനസ്സിനു സ്വസ്ഥത കിട്ടിയില്ല. പിന്നെ ജാനകിയോടു സംസാരിക്കാനുള്ള ഒരു വഴി ഞാൻ ആലോചിച്ചു.’ രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി സീതയുടെ ദൃഢതയെ ഇളക്കുന്നില്ല — ‘പുല്ലുപോലെ’ എന്ന പദം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ മറ്റിടങ്ങളിലും രാവണനോടുള്ള സീതയുടെ തിരസ്കാരത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നം ഇവിടെ ചുരുക്കി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; മുൻസർഗങ്ങളിൽ അതിന്റെ വിസ്തരണം കണ്ടു — രാമന്റെ വിജയം, രാവണന്റെ നാശം, ലങ്കയുടെ ദഹനം. ത്രിജട വൃദ്ധയായ രാക്ഷസിയാണ്, വിഭീഷണന്റെ പുത്രിയാണെന്നു പാരമ്പര്യം; അവളുടെ വാക്കു രാക്ഷസിമാരുടെ മനസ്സിലും മാറ്റമുണ്ടാക്കുന്നു. ‘ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു ശരണമാകാം’ എന്ന സീതയുടെ ഉത്തരം കരുണയുടെ പരമമായ നിദർശനമാണ് — തന്നെ പീഡിപ്പിച്ച രാക്ഷസിമാരെപ്പോലും രക്ഷിക്കുമെന്ന് അവൾ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ‘എങ്ങനെ സംസാരിക്കും’ എന്ന ഹനുമാന്റെ ചിന്ത പ്രായോഗികമാണ് — പെട്ടെന്നു പ്രത്യക്ഷനായാൽ സീത ഭയക്കും, രാക്ഷസിമാർ ഉണരുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ അവൻ ഉപായം ആലോചിക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാർ ‘വെറുതെ ഗർജിച്ചു തളർന്നു’ എന്ന വർണന അവരുടെ പരാജയം കാണിക്കുന്നു — സീതയുടെ ദൃഢതയ്ക്കു മുന്നിൽ അവരുടെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും നിഷ്ഫലമായി. അവർ രാവണനോടു ‘സീതയുടെ നിശ്ചയം മഹത്താണ്’ എന്ന് അറിയിക്കുന്നു — അതായത് ശത്രുക്കൾപോലും സീതയുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു. അവരുടെ ഉറക്കം സീതയ്ക്ക് ഏകാന്തതയുടെ അവസരമാണ്; ആ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ അവൾ വിലപിക്കുന്നു. ദുഃഖിതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഇത്തരം സ്വപ്നം ശുഭഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നുവെന്നു ത്രിജട പറയുന്നു — ഇതൊരു ലോകവിശ്വാസമാണ്. ‘നിങ്ങളെത്തന്നെ തിന്നുകൊള്ളുക’ എന്ന അവളുടെ മൂർച്ചയേറിയ വാക്കു രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൂരതയെ അവരിലേക്കുതന്നെ തിരിച്ചുവിടുന്നു. ‘അതു സത്യമാണെങ്കിൽ’ എന്ന സീതയുടെ ഉത്തരത്തിൽ സംശയമുണ്ട് — അവൾ സ്വപ്നത്തെ പൂർണമായി വിശ്വസിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അതിൽ ആശ കാണുന്നു. ‘ലജ്ജാശീല’ എന്ന പദം അവളുടെ വിനയം കാണിക്കുന്നു — ഭർത്താവിന്റെ വിജയവാർത്ത കേട്ടിട്ടും അവൾ ഹർഷം അടക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ‘വിശ്രമിച്ചു’ എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത്, ഉചിതമായ നിമിഷം തേടി അവൻ ഏറെനേരം കാത്തിരുന്നുവെന്നാണ്. ഈ ഭാഗത്തു രാക്ഷസിമാരുടെ രണ്ടു രൂപങ്ങൾ കാണാം — ഒരുവശത്തു ക്രൂരമായി ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നവർ, മറുവശത്തു ത്രിജടയെപ്പോലെ വിവേകമുള്ളവർ. ദുഷ്ടരുടെ ഇടയിലും സജ്ജനങ്ങളുണ്ടെന്നു കവി ഇങ്ങനെ കാണിക്കുന്നു; വിഭീഷണനും ത്രിജടയും അതിന് ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. സീതയുടെ കരുണയും എല്ലാവരോടും ഒരുപോലെയാണ് — ശത്രുക്കൾക്കുപോലും ശരണമാകാൻ അവൾ ഒരുങ്ങുന്നു. ഇതാണ് അവളുടെ ചരിത്രത്തിലെ ദിവ്യമായ അംശം.

‘ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ വംശത്തെ മുൻനിർത്തി സ്തുതിച്ചു. രാജർഷിഗണങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ, ഞാൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട്, കണ്ണീരാൽ മൂടിയ കണ്ണുകളോടെ ദേവി എന്നോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — “വാനരശ്രേഷ്ഠാ, നീ ആരാണ്? ആരാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടു, എങ്ങനെ ഇവിടെയെത്തി? രാമനോടു നിനക്ക് എന്തു സ്നേഹബന്ധം? അത് എന്നോടു പറയേണ്ടതാണ്.” അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഞാനും പറഞ്ഞു — “ദേവീ, നിന്റെ ഭർത്താവായ രാമനു ഭയങ്കരപരാക്രമിയായ ഒരു സഹായിയുണ്ട് — സുഗ്രീവൻ എന്നു പേരുള്ള, വിക്രമശാലിയും മഹാബലനുമായ വാനരേന്ദ്രൻ; അവന്റെ ഭൃത്യനായ ഹനുമാനാണ് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്ന ഞാനെന്ന് അറിയുക. അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന നിന്റെ ഭർത്താവായ രാമനാണ് എന്നെ നിന്റെ അടുക്കലേക്ക് അയച്ചത്. യശസ്വിനീ, പുരുഷവ്യാഘ്രനും ശ്രീമാനുമായ ദാശരഥി തന്നെ നിനക്കുള്ള അടയാളമായി ഈ മോതിരം തന്നുവിട്ടു. ദേവീ, നീ ആജ്ഞാപിക്കുന്നതെന്തു ഞാൻ ചെയ്യണമെന്ന് അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അടുക്കലേക്കു ഞാൻ നിന്നെ കൊണ്ടുപോകാം; എന്താണു നിന്റെ മറുപടി?” ഇതു കേട്ടു മനസ്സിലാക്കി ജനകനന്ദിനിയായ സീത പറഞ്ഞു — “രാഘവൻ രാവണനെ വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞ് എന്നെ കൊണ്ടുപോകട്ടെ.” ആര്യയും കുറ്റമറ്റവളുമായ ദേവിയെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമിച്ച്, രാഘവന്റെ മനസ്സിന് ആഹ്ലാദം നൽകുന്ന ഒരു അടയാളം ഞാൻ ചോദിച്ചു. അപ്പോൾ സീത എന്നോടു പറഞ്ഞു — “ഈ ഉത്തമമായ മണി എടുത്തുകൊള്ളുക; ഇതുകൊണ്ടു മഹാബാഹുവായ രാമൻ നിന്നെ ഏറെ ബഹുമാനിക്കും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അത്യധികം വ്യാകുലയായ ആ സുന്ദരി ഉത്തമമായ ആ മണിരത്നം തന്നു; വാക്കാലും എനിക്കു സന്ദേശം നൽകി. പിന്നെ ഏകാഗ്രചിത്തനായ ഞാൻ ആ രാജപുത്രിയെ നമിച്ച്, ഇങ്ങോട്ടു മടങ്ങാൻ മനസ്സൊരുക്കി അവളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. അവൾ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — “ഹനുമാനേ, എന്റെ വൃത്താന്തം രാഘവനോടു പറയണം; അതു കേട്ടാലുടൻ വീരന്മാരായ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ രണ്ടുപേരും സുഗ്രീവനോടുകൂടി അധികം വൈകാതെ വന്നെത്തുന്ന വിധം നീ ചെയ്യുക. ഇതു മറിച്ചായാൽ എന്റെ ജീവിതം രണ്ടു മാസം മാത്രം; കാകുത്സ്ഥൻ എന്നെ കാണില്ല, ഞാൻ അനാഥയെപ്പോലെ മരിക്കും.” കരുണമായ ആ വാക്കു കേട്ട് എന്നിൽ ക്രോധം ഉണർന്നു; തുടർന്ന് ബാക്കിനിൽക്കുന്ന കർത്തവ്യവും ഞാൻ കണ്ടു. അപ്പോൾ എന്റെ ശരീരം പർവതംപോലെ വളർന്നു; യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ അവന്റെ വനം നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.’ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ സ്തുതിയായിരുന്നു ഹനുമാന്റെ സംഭാഷണോപായം — രാമന്റെ കുലത്തിന്റെ പേരു കേട്ടാൽ സീതയ്ക്കു വിശ്വാസം വരുമെന്ന് അവൻ കരുതി. ‘നീ ആര്’ എന്ന സീതയുടെ ആദ്യചോദ്യം സംശയത്തിന്റെ സഹജഭാവമാണ്. ഹനുമാന്റെ ഉത്തരത്തിൽ ഒരു ക്രമമുണ്ട് — സുഗ്രീവന്റെ പരിചയം, സ്വന്തം പരിചയം, രാമൻ അയച്ചതാണെന്നത്, അടയാളം. മോതിരം രാമൻ നൽകിയതാണ്, ചൂഡാമണി സീത നൽകിയതും — ഈ രണ്ട് അടയാളങ്ങൾ ദമ്പതികൾക്കിടയിലെ പാലമാണ്. ‘രാവണനെ പിഴുതെറിഞ്ഞ് എന്നെ കൊണ്ടുപോകട്ടെ’ എന്ന സീതയുടെ ഉത്തരം മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ അവളുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ സംഗ്രഹമാണ്. ‘രണ്ടു മാസം’ എന്ന പരിധി രാവണന്റെ ഭീഷണിയോടു പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ കരുണവാക്കിൽനിന്നുണ്ടായ ഹനുമാന്റെ ക്രോധം — ഈ ക്രോധമാണു തുടർന്നുള്ള വനഭംഗത്തിന്റെ മൂലം. അവൻ ‘ബാക്കിനിൽക്കുന്ന കർത്തവ്യം’ എന്നു പറയുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ബലം പരീക്ഷിക്കുക, രാവണനെ കാണുക, ഭയം ജനിപ്പിക്കുക എന്നിവയാണു ദൂതന്റെ ശേഷിച്ച കടമ. ‘കണ്ണീരാൽ മൂടിയ കണ്ണുകളോടെ’ എന്ന പദം സീതയുടെ ഭാവാവേശം കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ കുലത്തിന്റെ സ്തുതി കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ അവളുടെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം’ എന്ന ഹനുമാന്റെ ചോദ്യം അവന്റെ സേവാഭാവം കാണിക്കുന്നു — അവൻ സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, സീതയുടെ ആജ്ഞ കാത്തിരിക്കുന്നു. സീതയുടെ ഉത്തരം ദൃഢമാണ് — രാമൻതന്നെ രാവണനെ പിഴുതെറിഞ്ഞ് അവളെ കൊണ്ടുപോകണം. ചൂഡാമണി നൽകുന്നതു സീത തന്റെ ഹൃദയം നൽകുന്നതുപോലെയാണ് — ആ മണി അവളുടെ വിവാഹത്തിന്റെയും പിതൃഗൃഹത്തിന്റെയും രാമനോടൊത്തുള്ള ജീവിതത്തിന്റെയും സ്മാരകമാണ്. ‘ഇതുകൊണ്ടു രാമൻ നിന്നെ ഏറെ ബഹുമാനിക്കും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ ഹനുമാന്റെ മാനവും സംരക്ഷിക്കുന്നു — മണി കണ്ടാൽ രാമൻ ദൂതന്റെ സത്യസന്ധതയും മഹിമയും അറിയും. ഹനുമാന്റെ പ്രദക്ഷിണം സീതയോട് ഒരു ദേവതയോടെന്നപോലുള്ള ഭക്തി കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ഞാൻ അനാഥയെപ്പോലെ മരിക്കും’ എന്ന സീതയുടെ വാക്കു കരുണരസത്തിന്റെ പരമബിന്ദുവാണ് — രാജപുത്രിയും രാജവധുവും രാമന്റെ പത്നിയുമായവൾപോലും ‘അനാഥയെപ്പോലെ’ മരിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു. ഇതു കേട്ടുണ്ടായ ഹനുമാന്റെ ക്രോധം ന്യായമാണ്. ‘മോതിരം എന്ന അടയാളം’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ കഥയുടെ നിർണായകനിമിഷത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇതുകൊണ്ടാണു സീതയുടെ സംശയം നീങ്ങിയത്. ‘അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമൻ’ എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതുവഴി രാമന്റെ സാമർഥ്യത്തിലുള്ള വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. സീതയുടെ സന്ദേശത്തിനു രണ്ട് അംശങ്ങളുണ്ട് — ഒന്നു വാചികം (രാമൻ വേഗം വരട്ടെ), മറ്റൊന്ന് അടയാളരൂപം (ചൂഡാമണി). മുൻസർഗങ്ങളിൽ കാകാസുരന്റെ കഥയും അടയാളമായി പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ഇവിടെ ഹനുമാൻ അതു പറയുന്നില്ല — അതു രാമനോടു മാത്രം പറയേണ്ടതാണെന്നാണ് അവന്റെ വിവേകം; ‘എന്തു സൂക്ഷിക്കണം’ എന്ന ജാംബവാന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരവും ഇതുതന്നെ.

‘മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പരിഭ്രമിച്ചു പേടിച്ചോടുന്ന, തകർക്കപ്പെട്ട ആ വനഭാഗം ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ വികൃതമുഖികളായ രാക്ഷസിമാർ കണ്ടു. ആ വനത്തിൽ എന്നെ കണ്ട് അങ്ങിങ്ങുനിന്ന് ഒത്തുകൂടി അവർ വേഗം രാവണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്ന് അറിയിച്ചു — “മഹാബലനായ രാജാവേ, നിന്റെ വീര്യം അറിയാതെ ദുരാത്മാവായ ഒരു വാനരൻ ദുർഗമമായ നിന്റെ ഈ വനം തകർത്തിരിക്കുന്നു. രാജാവേ, നിനക്ക് അപ്രിയം ചെയ്യുന്ന അവന്റെ ദുർബുദ്ധിയാണിത്; അവൻ വീണ്ടും പോകാതിരിക്കാൻ വേഗം അവനെ വധിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുക.” അതു കേട്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രൻ രാവണന്റെ മനസ്സനുസരിക്കുന്നവരും ഏറെ ദുർജയരുമായ കിങ്കരന്മാർ എന്ന രാക്ഷസന്മാരെ അയച്ചു. ശൂലവും മുദ്ഗരവും കൈയിലേന്തിയ അവരിൽ എൺപതിനായിരം പേരെ ആ വനപ്രദേശത്തുവച്ചു ഞാൻ പരിഘംകൊണ്ടു കൊന്നൊടുക്കി. അവരിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ചവർ വേഗം ഓടിപ്പോയി, ‘സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്നു രാവണനെ അറിയിച്ചു. പിന്നെ എനിക്ക് ഒരു ചിന്ത വന്നു — അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന നൂറു രാക്ഷസന്മാരെ ഒരു തൂണുകൊണ്ടു കൊന്ന്, ലങ്കയുടെ തിലകമായിരുന്ന ഉത്തമമായ ചൈത്യപ്രാസാദം ഞാൻ ക്രോധത്തോടെ തകർത്തു. പിന്നെ രാവണൻ പ്രഹസ്തന്റെ പുത്രനായ ജംബുമാലിയെ ഘോരരൂപികളും ഭയാനകരുമായ അനേകം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം നിയോഗിച്ചു. ബലസമ്പന്നനും യുദ്ധനിപുണനുമായ ആ രാക്ഷസനെ അനുയായികളോടൊപ്പം അതിഘോരമായ പരിഘംകൊണ്ടു ഞാൻ കൊന്നു. അതു കേട്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണൻ കാലാൾപ്പടയോടുകൂടിയ മഹാബലരായ മന്ത്രിപുത്രന്മാരെ അയച്ചു; അവരെയെല്ലാം പരിഘംകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ യമലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു. വേഗശാലികളായ മന്ത്രിപുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കേട്ട് രാവണൻ സേനാമുഖത്തു നിൽക്കുന്ന അഞ്ചു ശൂരന്മാരെ അയച്ചു; അവരെയെല്ലാം സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഞാൻ കൊന്നൊടുക്കി. പിന്നെ വീണ്ടും ദശഗ്രീവൻ മഹാബലനായ തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷനെ അനേകം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിന് അയച്ചു. മണ്ഡോദരിയുടെ പുത്രനും യുദ്ധപണ്ഡിതനുമായ ആ കുമാരൻ പെട്ടെന്ന് ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയരുമ്പോൾ ഞാൻ അവനെ കാലുകളിൽ പിടിച്ചു; ഇരിക്കുന്ന അവനെ നൂറുവട്ടം ചുഴറ്റി അരച്ചുകളഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിനു വന്ന അക്ഷൻ തകർന്നുവെന്നു കേട്ട് ദശാനനനായ രാവണൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ബലവാനും യുദ്ധമദമുള്ളവനുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് എന്ന രണ്ടാമത്തെ പുത്രനെ നിയോഗിച്ചു. ആ സൈന്യത്തെ മുഴുവനും ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെയും യുദ്ധത്തിൽ തേജോഹീനരാക്കി ഞാൻ പരമമായ ഹർഷത്തിലെത്തി. മദോദ്ധതരായ വീരന്മാരോടൊപ്പം രാവണൻ വലിയ വിശ്വാസത്തോടെ അയച്ച ആ മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായവൻ, എന്നെ നേരിടാനാവില്ലെന്നും തന്റെ സൈന്യം തകർക്കപ്പെട്ടുവെന്നും മനസ്സിലാക്കി, അതിവേഗമുള്ള ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് എന്നെ ബന്ധിച്ചു; പിന്നെ രാക്ഷസന്മാർ കയറുകൾകൊണ്ടും എന്നെ കെട്ടി. എന്നെ പിടിച്ച് അവർ രാവണന്റെ അടുക്കലെത്തി. ദുരാത്മാവായ രാവണൻ എന്നെ കണ്ട് എന്നോടു സംസാരിച്ചു; ലങ്കയിലേക്കു വന്നതിനെക്കുറിച്ചും രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നതിനെക്കുറിച്ചും ചോദിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ അവിടെ നടന്നതെല്ലാം സീതയ്ക്കുവേണ്ടിയാണെന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞു — “പ്രഭോ, അവളെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചാണു ഞാൻ നിന്റെ ഭവനത്തിലെത്തിയത്. മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രനായ ഹനുമാൻ എന്ന വാനരനാണു ഞാൻ. രാമദൂതനും സുഗ്രീവന്റെ സചിവനുമായ കപിയാണു ഞാനെന്ന് അറിയുക; ആ ഞാൻ രാമന്റെ ദൂതുമായി ഇവിടെ നിന്റെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു.”’ ഈ ഭാഗത്തു യുദ്ധങ്ങളുടെ ക്രമം ചുരുക്കമായെങ്കിലും പൂർണമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — കിങ്കരന്മാർ, ചൈത്യപ്രാസാദത്തിന്റെ കാവൽക്കാർ, ജംബുമാലി, മന്ത്രിപുത്രന്മാർ, അഞ്ചു സേനാപതികൾ, അക്ഷൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത്. ഓരോ യുദ്ധവും മുമ്പത്തേതിനെക്കാൾ കഠിനം, ഓരോ ശത്രുവും മുമ്പത്തേതിനെക്കാൾ ബലവാൻ — ഈ ക്രമം രാവണന്റെ വർധിക്കുന്ന ഭയം കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ആയുധം അധികവും പരിഘമാണ് — ലളിതമെങ്കിലും ഭയങ്കരം. അക്ഷന്റെ വധം വിശേഷിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — കാലുകളിൽ പിടിച്ചു നൂറുവട്ടം ചുഴറ്റി അരയ്ക്കൽ. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ഹനുമാൻ സ്വമനസ്സാലെ സ്വീകരിച്ചുവെന്നു മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ ബന്ധനമെന്ന വസ്തുത മാത്രമേ അവൻ പറയുന്നുള്ളൂ. രാവണസഭയിൽ അവന്റെ പരിചയം മൂന്നുവിധമാണ് — മാരുതന്റെ പുത്രൻ, രാമന്റെ ദൂതൻ, സുഗ്രീവന്റെ സചിവൻ — ഈ പരിചയം അവന്റെ മൂന്നുവിധമായ മഹിമ കാണിക്കുന്നു. ഈ നീണ്ട ഭാഗത്തു ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിന്റെ വേഗം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഓരോ യുദ്ധവും ഒന്നോ രണ്ടോ ശ്ലോകങ്ങളിൽ തീരുന്നു. ഈ ചുരുക്കം അവന്റെ വിനയത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ് — സ്വന്തം വീരതയെ അവൻ വിസ്തരിക്കുന്നില്ല, വസ്തുതകൾ മാത്രം പറയുന്നു. കിങ്കരന്മാരുടെ എൺപതിനായിരം എന്ന എണ്ണം അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അളവു കാണിക്കുന്നു. ചൈത്യപ്രാസാദം ലങ്കയുടെ ‘തിലകം’ ആയിരുന്നു — അതിന്റെ നാശം രാവണന്റെ മഹിമയ്ക്കേറ്റ ആഘാതമാണ്; ഹനുമാൻ തൂണുതന്നെ ആയുധമാക്കി കാവൽക്കാരെ കൊന്നു. ജംബുമാലി പ്രഹസ്തന്റെ പുത്രനാണ് — പ്രഹസ്തൻ രാവണന്റെ സേനാപതിയാണ്; അവന്റെ പുത്രന്റെ വധം സേനാപതിയുടെ മഹിമയ്ക്കുമുള്ള ക്ഷതമാണ്. മന്ത്രിപുത്രന്മാർ ഏഴുപേരാണെന്നു മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അഞ്ചു സേനാമുഖ്യർ വിരൂപാക്ഷൻ മുതലായവരാണ്. അക്ഷൻ രാവണന്റെ പുത്രനാണ്, മണ്ഡോദരിയുടെ മകൻ — അവന്റെ വധം രാവണനേറ്റ വ്യക്തിപരമായ ആഘാതമാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ഒടുവിൽ രാവണൻ തന്റെ ശ്രേഷ്ഠപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ അയയ്ക്കുന്നത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സൈന്യത്തെയും ഹനുമാൻ നശിപ്പിക്കുന്നു, അവന്റെ ഓജസ്സും കെടുത്തുന്നു — അപ്പോഴാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നത്. ‘ബന്ധിച്ചു’ എന്ന പദംകൊണ്ടു ബന്ധനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; രാക്ഷസന്മാർ കയറുകൾകൊണ്ടും കെട്ടുന്നു — കയറുകൊണ്ടുള്ള ബന്ധനം വന്നതോടെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ ബന്ധം തനിയെ അയഞ്ഞുവെന്നു മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഹനുമാൻ അത് ഇവിടെ പറയുന്നില്ല; ‘എന്നെ പിടിച്ച് അവർ രാവണന്റെ അടുക്കലെത്തി’ എന്നു മാത്രം. രാവണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ എല്ലാം ‘സീതയ്ക്കുവേണ്ടി’ എന്ന് അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു — അവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങൾക്കും ഒരേയൊരു കാരണം. ഈ ഭാഗത്തെ യുദ്ധവർണനകൾ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം സർഗംമുതൽ നാൽപ്പത്തിയെട്ടാം സർഗംവരെ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ അവയുടെ സാരം മാത്രം. ഹനുമാന്റെ ആത്മപരിചയത്തിലെ ‘മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രൻ’ എന്ന വാക്കു ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവൻ തന്റെ ദിവ്യജന്മം ആദ്യം പറയുന്നു; അങ്ങനെ രാവണൻ അവന്റെ ബലത്തിന്റെ കാരണം അറിയട്ടെ. ഓരോ യുദ്ധത്തിലും രാവണൻ കൂടുതൽ ബലം അയയ്ക്കുന്നു — ആദ്യം സാധാരണ കിങ്കരന്മാർ, പിന്നെ സേനാപതിയുടെ പുത്രൻ, പിന്നെ മന്ത്രിമാരുടെ പുത്രന്മാർ, പിന്നെ സേനാപതികൾ, പിന്നെ സ്വന്തം പുത്രൻ, ഒടുവിൽ തന്റെ ശ്രേഷ്ഠപുത്രൻ. ഈ പടിപടിയായുള്ള ക്രമം രാവണന്റെ അഹങ്കാരത്തിന്റെ ക്രമികമായ പതനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — തുടക്കത്തിൽ ഹനുമാനെ നിസ്സാരനായി കരുതി അവൻ ചെറിയ സൈന്യം അയയ്ക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിക്കാൻപോലും നിർബന്ധിതനാകുന്നു. വാനരന്മാർക്ക് ഈ കഥ വിശേഷിച്ചും ഉത്സാഹം പകരുന്നതാണ് — ഒരു വാനരൻ രാവണന്റെ എല്ലാ പ്രമുഖവീരന്മാരെയും തോൽപ്പിച്ചെങ്കിൽ, വാനരസേന മുഴുവനും എന്തുതന്നെ ചെയ്യില്ല! അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാനും അംഗദനും മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ലങ്കാവിജയനിർദേശത്തിന്റെ മൂലം ഇവിടെത്തന്നെയാണ്. രാവണസഭയിലെത്താൻ ബന്ധനംതന്നെ അവൻ ഉപാധിയാക്കി എന്നും ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിൽനിന്നു വ്യക്തമാണ് — അല്ലെങ്കിൽ രാവണനെ നേരിട്ടു കാണുക ദുർലഭമായിരുന്നു.

‘“ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്ന ആ സന്ദേശവും കേൾക്കുക. രാക്ഷസേശാ, വാനരാധിപൻ നിന്നോടു ശ്രദ്ധാപൂർവം ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞയച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാഭാഗനായ സുഗ്രീവൻ നിന്റെ കുശലം ചോദിച്ചു; ധർമാർഥകാമങ്ങളോടു ചേർന്നതും ഹിതകരവും പഥ്യവുമായ ഈ വാക്കും പറഞ്ഞു — ‘ധാരാളം മരങ്ങളുള്ള ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ ഞാൻ വസിക്കുമ്പോൾ യുദ്ധവീരനായ രാഘവൻ എന്റെ മിത്രമായിത്തീർന്നു. രാജാവേ, അവൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു — “ഒരു രാക്ഷസൻ എന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചു; അതിൽ സഹായിക്കാനായി നീ എന്നോട് ഒരു ഉടമ്പടി ചെയ്യണം.” ബാലിയാൽ രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ട സുഗ്രീവനോടു പ്രഭുവായ രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്തു. അവൻ ഒരൊറ്റ ശരംകൊണ്ടു യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ വധിച്ച് എന്നെ സർവവാനരന്മാരുടെയും മഹാരാജാവും പ്രഭുവുമാക്കി. അതിനാൽ ഇവിടെ ഞങ്ങൾ സർവാത്മനാ അവനെ സഹായിക്കണം; അതുകൊണ്ടാണ് ധർമമനുസരിച്ച് അവനെ ഞാൻ ഇവിടെ നിന്റെ അടുക്കലേക്ക് അയച്ചിരിക്കുന്നത്. വീരന്മാരായ വാനരന്മാർ നിന്റെ സൈന്യത്തെ തകർക്കുന്നതിനു മുമ്പ് വേഗം സീതയെ കൊണ്ടുവന്നു രാഘവനു നൽകുക. ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടാൽ ദേവന്മാരുടെ സഹായത്തിനുപോലും ചെല്ലുന്ന വാനരന്മാരുടെ ഈ പ്രഭാവം പണ്ടേ ആർക്കാണ് അറിയാത്തത്?’ ഇതാണു വാനരരാജാവു നിന്നോടു പറയുന്നത്.” ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ക്രുദ്ധനായി, കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ എന്നെ നോക്കി. എന്റെ പ്രഭാവം അറിയാതെ, രൗദ്രകർമിയും ദുരാത്മാവുമായ ആ രാക്ഷസൻ രാവണൻ എന്നെ വധിക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. അപ്പോൾ അവന്റെ സഹോദരനും മഹാബുദ്ധിമാനുമായ വിഭീഷണൻ എന്നവൻ എനിക്കുവേണ്ടി രാക്ഷസരാജാവിനോട് അപേക്ഷിച്ചു — “രാക്ഷസശാർദൂലാ, ഇങ്ങനെയരുത്; ഈ നിശ്ചയം ഉപേക്ഷിക്കുക. രാജശാസ്ത്രത്തിനു നിരക്കാത്ത ഒരു വഴിയാണു നീ സ്വീകരിക്കുന്നതായി കാണുന്നത്. രാക്ഷസാ, ദൂതനെ വധിക്കുന്നതു രാജശാസ്ത്രങ്ങളിൽ കാണുന്നില്ല; പറഞ്ഞയച്ചതുപോലെ പറയുന്ന ദൂതനിൽനിന്നു കാര്യം അറിയുകമാത്രമാണു വേണ്ടത്. അതുല്യപരാക്രമിയേ, അതിമഹത്തായ അപരാധമുണ്ടായാലും ദൂതനെ വിരൂപനാക്കുന്നതേ കാണുന്നുള്ളൂ; ശാസ്ത്രമനുസരിച്ചു വധമില്ല.”’ സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശം രാജനീതിയുടെ ആദർശമാണ് — ആദ്യം കുശലാന്വേഷണം, പിന്നെ സംഭവവിവരണം, പിന്നെ മൈത്രീപ്രഖ്യാപനം, ഒടുവിൽ മുന്നറിയിപ്പ്. ‘ധർമാർഥകാമങ്ങളോടു ചേർന്നതും ഹിതകരവും പഥ്യവുമായ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ സന്ദേശത്തിന്റെ സ്വരൂപം നിർദേശിക്കുന്നു — ഇതു ഭയപ്പെടുത്തുന്ന സന്ദേശം മാത്രമല്ല, രാവണന്റെ ഹിതത്തിനുംവേണ്ടിയുള്ളതാണ്. ബാലിവധത്തിന്റെ പരാമർശം രാമന്റെ ബലത്തിനുള്ള തെളിവാണ് — ഒരൊറ്റ ശരംകൊണ്ടു ബാലിയെ കൊന്നവനു രാവണനെയും കൊല്ലാൻ കഴിയും. രാവണന്റെ പ്രതികരണം ‘കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ — അവന്റെ ക്രോധം നോട്ടത്തിൽത്തന്നെ പ്രകടമാണ്. വിഭീഷണന്റെ വാക്കു ധർമത്തിന്റെയും രാജനീതിയുടെയും സ്വരമാണ് — ‘ദൂതൻ അവധ്യൻ’ എന്നതു പ്രാചീനമായ നിയമമാണ്. വധത്തിനു പകരം വിരൂപനാക്കലാണ് അവൻ ശിക്ഷയായി നിർദേശിക്കുന്നത് — ഇതുതന്നെയാണു വാലിനു തീവയ്ക്കുന്നതിന്റെ മൂലം. ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ ആദ്യപ്രവേശം ഇവിടെയാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ അവൻ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കും. ‘ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടാൽ ദേവന്മാരുടെ അടുക്കൽ ചെല്ലുന്നവർ’ എന്ന വാക്കു വാനരന്മാരുടെ പൂർവവീരതയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — പണ്ടു ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളിൽ വാനരന്മാർ ദേവന്മാരെ സഹായിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നു പാരമ്പര്യം. സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശത്തിലെ ‘തകർക്കുന്നതിനു മുമ്പ്’ എന്ന കാലപരിധി രാവണനുള്ള അവസാന അവസരമാണ്. രാവണൻ അതു സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ മറുപടി വധാജ്ഞയാണ്. ‘എന്റെ പ്രഭാവം അറിയാതെ’ എന്ന ഹനുമാന്റെ വാക്കിൽ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസമുണ്ട് — രാവണൻ അവനെ ഒരു സാധാരണ വാനരനായി കരുതുന്നു; എന്നാൽ അവൻ ബ്രഹ്മവരത്താൽ സംരക്ഷിതനാണ്. വിഭീഷണന്റെ വാക്കു രാജശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രമാണത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ളതാണ് — അവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നതു നീതിയാണ്, ദയയല്ല. അവന്റെ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — രാജശാസ്ത്രത്തിൽ ദൂതവധം കാണുന്നില്ല, ദൂതൻ പറഞ്ഞയച്ചതു മാത്രം പറയുന്നു, മഹാപരാധത്തിലും വിരൂപനാക്കൽ മാത്രമാണു ശിക്ഷ. വിഭീഷണന്റെ ധർമനിഷ്ഠയുടെ ആദ്യപരിചയമാണിത്. സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശത്തിൽ രാമനെ ‘യുദ്ധവീരൻ’ എന്നും സുഗ്രീവനെ ‘രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൻ’ എന്നും പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു — ഇരുവരുടെയും ദുഃഖത്തിലെ സാമ്യംതന്നെയാണ് അവരുടെ മൈത്രിയുടെ അടിസ്ഥാനം. ഹനുമാൻ ഈ സന്ദേശം രാവണസഭയിൽ നിർഭയനായി പറയുന്നു — ഇതാണു ദൂതന്റെ ധർമം.

‘വിഭീഷണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ ആ രാക്ഷസന്മാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — “ഇവന്റെ ഈ വാൽതന്നെ ഇന്നു കത്തിക്കപ്പെടട്ടെ.” അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് എന്റെ വാൽ നാലുപാടും ചണനാരുകൾകൊണ്ടും പരുത്തിത്തുണികൾകൊണ്ടും പട്ടുതുണികൾകൊണ്ടും ചുറ്റിക്കെട്ടി. പിന്നെ പൂർണസജ്ജരും ഉഗ്രപരാക്രമികളുമായ ആ രാക്ഷസന്മാർ മരക്കഷണങ്ങളും മുഷ്ടികളുംകൊണ്ട് എന്നെ അടിച്ചുകൊണ്ട് അപ്പോൾ എന്റെ വാലിനു തീകൊളുത്തി. അനേകം കയറുകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, രാക്ഷസന്മാരാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിട്ടും എനിക്ക് ഒരു പീഡയും ഉണ്ടായില്ല; കാരണം പകൽവെളിച്ചത്തിൽ നഗരം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. പിന്നെ ശൂരന്മാരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ തീയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, ബന്ധിതനായ എന്നെ രാജവീഥിയിലൂടെ വിളംബരം ചെയ്തു നടത്തി നഗരകവാടത്തിലെത്തി. അപ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും എന്റെ അതിമഹത്തായ രൂപം ചുരുക്കി ആ ബന്ധനം അഴിച്ച്, വീണ്ടും സ്വാഭാവികരൂപത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. ഇരുമ്പുപരിഘം കൈയിലെടുത്ത് ആ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു; പിന്നെ ആ നഗരകവാടത്തിലേക്കു വേഗത്തിൽ ചാടിക്കയറി. ജ്വലിക്കുന്ന വാലുകൊണ്ട്, മാളികകളോടും ഗോപുരങ്ങളോടുംകൂടിയ ആ നഗരിയെ, യുഗാന്താഗ്നി പ്രജകളെ എന്നപോലെ, പരിഭ്രമമേതുമില്ലാതെ ഞാൻ ദഹിപ്പിച്ചു.’ ഹനുമാൻ ബന്ധനം സ്വീകരിച്ചതു ബുദ്ധിപൂർവമാണ് — പകൽവെളിച്ചത്തിൽ നഗരം കാണാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; ബന്ധിച്ചതോടെ രാക്ഷസന്മാർതന്നെ അവനെ നഗരം മുഴുവൻ കൊണ്ടുനടന്നു. അങ്ങനെ ശത്രുക്കൾതന്നെ അവന്റെ ചാരപ്രവൃത്തിക്കു സഹായികളായി. ‘കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവന്’ (ദിദൃക്ഷോഃ) എന്ന പദം അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. വാൽ ചുറ്റാൻ ചണനാര്, പട്ടുതുണി, പരുത്തി — മൂന്നുതരം കത്തുന്ന വസ്തുക്കൾ; രാക്ഷസന്മാർ പൂർണസജ്ജരായി അവനെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നഗരകവാടത്തിൽവച്ചുള്ള ബന്ധമോചനം, പരിഘം കൈയിലെടുക്കൽ, രാക്ഷസവധം, കവാടത്തിൽ കയറൽ, ദഹനം — ഈ കർമങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ക്രമമായി സംഭവിക്കുന്നു. ‘യുഗാന്താഗ്നിപോലെ’ എന്ന ഉപമ ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ ഭീകരതയെ പ്രളയത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. ‘പരിഭ്രമമില്ലാതെ’ എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ദഹനം ചെയ്യുന്നതു ക്രോധംകൊണ്ടല്ല, നന്നായി ആലോചിച്ചാണ്; എന്നാൽ തുടർന്ന് അവൻതന്നെ തന്റെ അശ്രദ്ധ സമ്മതിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ കഥനം ഇവിടെ വളരെ ചുരുക്കമാണ്; മുൻസർഗങ്ങളിൽ ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ വിസ്തരണം കണ്ടു. ദഹനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അവൻ പറയുന്നില്ല, കർമം മാത്രം. എന്നാൽ ബന്ധനം, വാലിനു തീവയ്പ്പ്, രാജവീഥിയിലെ വിളംബരം — ഇവയെല്ലാം അവന്റെ പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായിത്തീർന്നുവെന്ന് അവന്റെ വാക്കിൽനിന്നു വ്യക്തമാണ്. രാക്ഷസന്മാർ അവനെ അപമാനിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; എന്നാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവരുടെ നഗരം ഭസ്മമായി. ഇതു വിധിയുടെ പരിഹാസമാണ്. നഗരകവാടത്തിൽ കയറുന്നതാണു ദഹനത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദു — അവിടെനിന്ന് അവൻ വീടുകളിൽനിന്നു വീടുകളിലേക്കു ചാടി ലങ്ക മുഴുവൻ ജ്വാലകളാൽ നിറച്ചു, മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ചതുപോലെ.

‘“ജാനകി നശിച്ചുപോയെന്നതു വ്യക്തം; കാരണം ലങ്കയിൽ കത്താത്ത ഒരു പ്രദേശവും കാണുന്നില്ല, നഗരി മുഴുവൻ ഭസ്മമായിരിക്കുന്നു. ലങ്കയെ ദഹിപ്പിച്ച ഞാൻ സീതയെയും ദഹിപ്പിച്ചു, ഇതിൽ സംശയമില്ല; രാമന്റെ ഈ മഹത്തായ കാര്യം ഞാൻ വിഫലമാക്കി.” ഇങ്ങനെ ശോകാവിഷ്ടനായി ഞാൻ ചിന്തയിലാണ്ടു. അപ്പോൾ ‘ജാനകി ദഹിച്ചിട്ടില്ല’ എന്ന്, വിസ്മയകരമായ വാർത്ത പറയുന്ന ചാരണന്മാരുടെ ശുഭാക്ഷരങ്ങളുള്ള വാക്കു ഞാൻ കേട്ടു. അദ്ഭുതകരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് എനിക്ക് ഒരു ബോധമുണ്ടായി — ‘ജാനകി ദഹിച്ചിട്ടില്ല’ എന്നതു ശകുനങ്ങളിലൂടെയും തെളിഞ്ഞു; ജ്വലിക്കുന്ന വാലിലും അഗ്നി എന്നെ പൊള്ളിക്കുന്നില്ല; എന്റെ ഹൃദയം അത്യധികം ഹർഷിക്കുന്നു; കാറ്റുകൾ സുഗന്ധമുള്ളവയാണ്. കണ്ണിനു മുന്നിൽ ഫലം കാണിക്കുന്ന ആ ശകുനങ്ങളാലും മഹാഗുണമുള്ള കാരണങ്ങളാലും സത്യം കണ്ടറിഞ്ഞ ഋഷിമാരുടെ വാക്കുകളാലും ഞാൻ ഹർഷിതമനസ്കനായി. വീണ്ടും ഞാൻ വൈദേഹിയെ കണ്ടു; അവൾ എന്നെ വീണ്ടും യാത്രയാക്കി. പിന്നെ വീണ്ടും അരിഷ്ടപർവതത്തിലെത്തി, നിങ്ങളെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അവിടെനിന്നു മടക്കക്കുതിപ്പു തുടങ്ങി. പിന്നെ വായുവും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും സിദ്ധന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സഞ്ചരിക്കുന്ന മാർഗം പിന്നിട്ട് ഞാൻ ഇവിടെ നിങ്ങളെ കണ്ടു. രാഘവന്റെ പ്രസാദത്താലും നിങ്ങളുടെ തേജസ്സാലും സുഗ്രീവന്റെ കാര്യത്തിനായി ഞാൻ എല്ലാം അനുഷ്ഠിച്ചു. ഇതെല്ലാം ഞാൻ അവിടെ യഥാവിധി ചെയ്തു; അവിടെ ചെയ്യാത്തതായി ബാക്കിയുള്ളത് എന്തോ, അതെല്ലാം നിങ്ങൾ ചെയ്യുക.’ ഈ അവസാനഭാഗത്തു അമ്പത്തിയഞ്ചാം സർഗത്തിലെ വൃത്താന്തം ചുരുക്കി വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — നൂറ്റിയമ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം ആ സർഗത്തിലെ പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തോട് അക്ഷരംപ്രതി സമാനമാണ്. ഹനുമാൻ തന്റെ ഭയവും പിഴവുംപോലും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് അവന്റെ സത്യനിഷ്ഠ. ചാരണന്മാരുടെ വാക്ക്, ശകുനങ്ങൾ, കത്താത്ത സ്വന്തം വാൽ — സീതയുടെ സുരക്ഷയ്ക്കു മൂന്നു പ്രമാണങ്ങൾ. എങ്കിലും വീണ്ടും സീതയെ നേരിട്ടു കണ്ടശേഷം മാത്രമാണ് അവൻ നിശ്ചിന്തനാകുന്നത്. ഉപസംഹാരത്തിൽ അവന്റെ വിനയം വളരെ വ്യക്തമാണ് — എല്ലാ കാര്യവും ‘രാഘവന്റെ പ്രസാദത്താലും’ ‘നിങ്ങളുടെ തേജസ്സാലും’ ആണു ചെയ്തതെന്ന് അവൻ പറയുന്നു, സ്വന്തം ബലത്താലെന്നല്ല. ‘ബാക്കിയുള്ളതെല്ലാം നിങ്ങൾ ചെയ്യുക’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അടുത്ത കർത്തവ്യം അവൻ സഭയ്ക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ ആലോചനയുടെ ആരംഭം. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ദീർഘമായ കഥനം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയും കേൾവിക്കാരായ വാനരന്മാർക്കും വായനക്കാർക്കുംവേണ്ടി വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘വായുവും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും സിദ്ധന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സഞ്ചരിക്കുന്ന മാർഗം’ എന്ന ആകാശമാർഗവർണന കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ആകാശസാഗരരൂപകത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ ഇവിടെ നിങ്ങളെ കണ്ടു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കഥ വർത്തമാനകാലത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു — ഹനുമാൻ വീണ്ടും മഹേന്ദ്രത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽ. അവന്റെ കഥനത്തിന്റെ ആരംഭം ജാംബവാന്റെ ചോദ്യത്തോടെ, അവസാനം സഭയ്ക്ക് ഉത്തരവാദിത്തം സമർപ്പിക്കുന്നതോടെ — ഇങ്ങനെ വൃത്തം പൂർണമാകുന്നു. ‘അവിടെ ചെയ്യാത്തതായി ബാക്കിയുള്ളത്’ എന്ന വാക്കു വിനയത്തിന്റെ പരമരൂപമാണ് — മഹത്തായ കാര്യം ചെയ്തിട്ടും അവൻ തന്റെ കർമം അപൂർണമെന്നപോലെ കരുതുന്നു, ശേഷിച്ചതു മറ്റുള്ളവർക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിൽ സ്വന്തം ഭയം സമ്മതിക്കുന്നതു വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — വീരനായിട്ടും അവൻ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ശോകവും ആശങ്കയും അനുഭവിക്കുന്നു, അതു മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. അവന്റെ മറുപടി കർമവുമാണ് — കേട്ടതുകൊണ്ടു മാത്രം തൃപ്തനാകാതെ അവൻ സീതയെ വീണ്ടും കാണാൻ പോകുന്നു. പ്രത്യക്ഷപ്രമാണത്തിനുള്ള ഈ നിർബന്ധം ദൂതന്റെ സത്യനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു; കാരണം രാമനോട് അസത്യം പറയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.

There on the peak of Mount Mahendra the mighty monkeys, with Hanumān at their head, came to the height of happiness. When the great-souled monkeys were comfortably seated and glad at heart, Jāmbavān, thrilled with joy, asked the joyful great monkey, the son of the Wind, how the mission had gone. "How did you find the queen?" he asked. "How is she faring there? And how has cruel ten-faced Rāvaṇa behaved towards her? Tell us all this truly, great monkey. How did you search her out, and what did she say? When we have heard all this we shall think again about what the task requires. And tell us, for you are self-possessed, what we should say when we get back and what should be kept to ourselves." Jāmbavān's questions befit an old leader: he did not ask just for the story, but for the knowledge needed to decide what to do next, and his question about what to say and what to keep back shows a fine sense of statecraft, for what was to be reported before Sugrīva and Rāma had to be settled beforehand. His questions put Sītā's condition first, Rāvaṇa's conduct second and her words third, which shows that the monkeys' chief concern was her welfare; Hanumān, however, answered in the order in which things had happened, so that the sarga takes the shape of a single conversation. So charged, Hanumān, his hair bristling with joy, first bowed his head to the queen Sītā, though she was not there, and then replied. That devotion sets the tone of his whole account. This is one of the longest sargas of the Sundara Kāṇḍa: in it Hanumān retells his entire journey in his own words, so that it becomes a kind of summary of the whole book.

"You saw it yourselves," he said. "Intent and eager to reach the southern shore of the ocean, I leapt into the sky from the summit of Mahendra. As I went, something like a dreadful obstacle rose before me: I saw a golden peak, heavenly and most lovely, standing in my way, and I took the mountain for a hindrance. Coming up to that splendid golden mountain, I made up my mind to break it, and when I struck it with my tail its peak, bright as the sun, shattered into a thousand pieces. Then the great mountain, understanding what I meant to do, spoke to me, calling me 'son' in a sweet voice that gladdened my heart. 'Know me as your father's brother,' it said, 'the friend of the Wind, the one called Maināka, who lives in the great ocean. Long ago, son, the greatest mountains had wings, and they roamed the earth at will, harassing it on every side. When great Indra, the blessed chastiser of Pāka, heard what the mountains were doing, he cut off their wings in their thousands with his thunderbolt. But your great-souled father saved me from that, my child: the Wind flung me into the ocean, Varuṇa's home. So I must serve Rāghava, subduer of foes, for Rāma is the best of those who uphold dharma and equal in valour to great Indra.' When I had heard the great-souled Maināka, I told the mountain what my task was, for my mind was set on going on, and the great Maināka gave me leave. Then the great mountain vanished in his human form, but remained as a mountain in the ocean." Hanumān told the Maināka episode briefly but clearly. In the first sarga too Maināka rose from the sea to offer him rest, and Hanumān, taking him for an obstacle, thrust him down with his chest; here he says he struck the peak with his tail, a difference that lies in the verses themselves. Taking the mountain for an obstacle was his caution, for to an envoy heading into enemy country every unknown thing is suspect, and as soon as he heard the mountain's sweet words his anger gave way to good sense. Maināka's words recall three bonds, friendship with the Wind, rescue from the loss of his wings and service to Rāma, and they are a model of gratitude: once saved by the Wind, he now wished to help the Wind's son, and he called himself Hanumān's uncle. The old story is that the mountains once flew about like birds and fell wherever they pleased, crushing people, until Indra cut off their wings; Maināka alone kept his, by the Wind's kindness, and so he treated the Wind's son as his own. Hanumān did not accept his hospitality but only told him his errand and went on, showing his devotion to the task. Maināka's praise of Rāma as the best upholder of dharma shows that Rāma's fame had reached even the depths of the ocean, and the mountains themselves were ready to serve him; the point of the story, for the monkeys, was that nature itself was helping in Rāma's work. Throughout this sarga Hanumān quotes each speaker directly, Maināka, Surasā, Siṃhikā, the city of Laṅkā, Rāvaṇa, Sītā, Trijaṭā, the rākṣasīs and Vibhīṣaṇa, so that his listeners seem to hear their very voices.

"Then, taking up my best speed, I set out on the rest of the way and went on at speed for a long time. In the middle of the ocean I saw the goddess Surasā, mother of the serpents, and she said to me: 'The immortals have given you to me as my food, best of monkeys; the gods have ordained you for me, so I shall eat you.' At this I stood before her with joined palms, bowing, my face pale, and said: 'The glorious Rāma, son of Daśaratha, scorcher of foes, went into the Daṇḍaka forest with his brother Lakṣmaṇa and with Sītā. His wife Sītā has been carried off by the evil-minded Rāvaṇa, and I am going to her as a messenger at Rāma's command. You dwell in Rāma's realm, and you ought to help him. Or else, once I have seen Maithilī and Rāma of tireless deeds, I will come back into your mouth; I promise you truly.' But Surasā, who can take any form she pleases, answered: 'No one may pass me by; that is my boon.' At that, I, who was ten yojanas long, in an instant grew half as large again, and she opened her mouth wider than my size. Seeing her mouth gaping, I made myself small again, and in that very moment I became the size of a thumb; I darted swiftly into her mouth and came out again in an instant. Then the goddess Surasā took her own form and said to me: 'Go as you please, gentle one, best of monkeys, and accomplish your purpose; bring Vaidehī back to the great-souled Rāghava. Be happy, mighty-armed monkey; I am pleased with you.' And all beings praised me, crying 'Well done, well done!'" Surasā was a test of his wits, and he won not by strength but by skill. First he appealed to her with humility and truth; then he grew; last he shrank to the size of a thumb, entered her mouth and came out, so that her boon held good and his way was free: he passed through her mouth, so the boon was not broken, and yet he was not eaten. The poet shows that a victory of intelligence is better than a victory of force. His pale face showed humility, not fear, and his promise to come back into her mouth after seeing Rāma shows his truthfulness and his readiness to give his life for Rāma's cause. Surasā had been sent by the gods to test his strength and wit, and her blessing at the end, "bring Vaidehī back to Rāghava", states the purpose of the whole Sundara Kāṇḍa. His power to grow vast and to become tiny appears here as two opposite means to one end, and the cry of "well done" from all beings was the whole world's acknowledgement of his skill. His answer to her also contained Rāma's story in brief: the entry into Daṇḍaka, the abduction, his own mission as envoy. So he met every obstacle with Rāma's story; telling the truth was his first weapon.

"Then I leapt on into the wide sky like Garuḍa. Suddenly my shadow was seized, and yet I could see nothing at all. My speed checked, I looked round in all ten directions, but I could see nothing that had stopped me. Then the thought came to me: 'What kind of obstacle is this that has sprung up in my path, whose form I cannot see?' As I pondered, my eyes fell downward, and there I saw a fearsome rākṣasī lying in the water. With a great roar of laughter she spoke these ill-omened words to me as I stood there unperturbed: 'Where are you going, huge one? You are the very food I crave in my hunger; come and satisfy my body, starved for so long.' 'Very well,' I said, and I swelled my body larger than her mouth. Her great and dreadful mouth grew wider to swallow me, but she did not understand me or what I was doing. Then, in the blink of an eye, I shrank my huge form, tore out her heart and flew up into the sky. Her arms flung wide, that fearsome creature, huge as a mountain, fell into the salt sea with her heart torn out. And I heard the gentle, great-souled beings who travel the sky say: 'The fearsome rākṣasī Siṃhikā has been swiftly killed by Hanumān.'" Siṃhikā was like Surasā and yet unlike her. Surasā was a goddess sent to test him, and so he satisfied her by a stratagem; Siṃhikā was a wicked rākṣasī, and so he killed her. With both he grew and shrank, but to different ends; with both he entered the mouth, but from Siṃhikā's he came out by tearing out her heart. The likeness and the difference teach where humility belongs and where punishment. Siṃhikā, known as the mother of Rāhu, had the power of seizing shadows: unseen herself, she caught the shadows of creatures flying through the sky, dragged them down and devoured them. That his eyes fell downward shows his care in searching every side for the cause of the obstacle, and he acted so fast that she understood nothing of his changes of size; his power lay not only in strength but in his skill in changing form. The praise of the beings in the sky was again a public witness to his deed. These two episodes show that crossing the ocean was itself a great feat, even before the search for Sītā began.

"When I had killed her, I remembered again how urgent my task was, and after travelling a long way I saw the southern shore of the ocean, adorned with mountains, where the city of Laṅkā lies. When the sun had set I entered the city, the home of the rākṣasas, without the rākṣasas of fearsome valour knowing. As I was entering, a woman dark as the clouds at the end of an aeon rose up before me, laughing loudly, her hair like blazing fire, eager to kill me. I overcame that dreadful being with a blow of my left fist and went in at dusk; and she, frightened, said to me: 'I am the city of Laṅkā, hero, and I have been conquered by your valour; therefore you will conquer all the rākṣasas without exception.' All night long I searched there for Janaka's daughter; I went even into Rāvaṇa's inner apartments, but I did not see the slender-waisted one. Not finding Sītā in Rāvaṇa's palace, I was plunged into an ocean of grief and could see no further shore. As I grieved, I saw a fine garden beside a house, surrounded by a high golden wall. I leapt over the wall and saw a place full of trees, and in the middle of the Aśoka grove a great śiṃśapā tree. I climbed it and saw a grove of golden plantains, and not far from the śiṃśapā tree I saw the lady of lovely complexion: Sītā, dark and young, with eyes like lotus petals, her face wasted with fasting, wrapped in her one garment, her hair covered in dust, her limbs wretched with grief and anguish, intent on her husband's welfare, surrounded by misshapen, cruel rākṣasīs who eat flesh and blood, like a doe among tigresses. There she was among the rākṣasīs, threatened by them again and again, wearing a single braid, miserable, absorbed in thoughts of her husband, sleeping on the ground, her body pale like a lotus when the frost comes, turned away from Rāvaṇa and resolved to die; and somehow, in my haste, I reached that fawn-eyed lady. Seeing her, the glorious wife of Rāma, I stayed right there in the śiṃśapā tree, watching. Then from Rāvaṇa's palace I heard a deep tumult mingled with the jingling of girdles and anklets." Laṅkā's guardian goddess appeared in a woman's form, and Hanumān struck her only with his left fist, for it was his rule not to strike a woman with his full strength. Her defeat was the first breach in Laṅkā's defences, and her words were a prophecy of the city's fall: by Brahmā's boon she knew that when a monkey overcame her, the destruction of the rākṣasas was near. Hanumān told this to the monkeys to raise their spirits. The search, which earlier sargas had told at length over many chapters, is here told very briefly: a whole night of wandering, the inner apartments, despair. He does not mention how he once mistook Mandodarī for Sītā and then reproached himself for it. The image of the ocean of grief shows his state of mind then: he who had crossed the real ocean could see no shore to the ocean of his sorrow. And it was in that very moment of despair that he saw the Aśoka grove; the way of hope opened in the moment of despair. The śiṃśapā tree is the centre of the story: from it he saw everything, and at its foot Sītā sat. His picture of her is complete: her body, dark, young, lotus-eyed and thin; her dress, one garment, dust-covered hair; her mind, wretched with grief yet devoted to her husband; her surroundings, the rākṣasīs. A doe among tigresses shows at once her helplessness and their cruelty, and a lotus touched by frost is the familiar picture of lost radiance. The golden wall and the golden plantains show Rāvaṇa's wealth, and in the midst of it Sītā sat grey with dust and thin from fasting. The order of time is clear, entry at dusk, search through the night, Sītā found at dawn, and even entering at dusk was deliberate, for by day he would have been seen and in the dead of night he could not have seen his way. And the coming of Rāvaṇa was first known only by sound, the jingle of girdles and anklets that announced a crowd of women.

"Deeply alarmed, I drew in my form and stayed hidden in the thick of the śiṃśapā tree like a bird, where I could see and hear everything without being seen," which is the spy's art. "Then Rāvaṇa's wives and mighty Rāvaṇa himself came to the place where Sītā was. When she saw the lord of the rākṣasas, lovely Sītā drew up her thighs and covered her full breasts with her arms. Terrified, deeply alarmed, looking this way and that and seeing no protector anywhere, trembling, the poor lady was in the depth of misery; and ten-necked Rāvaṇa threw himself down before her with bowed head and said: 'Think well of me. But if in your pride you will not welcome me, proud lady, then after two months, Sītā, I will drink your blood.' When she heard those words of the evil-minded Rāvaṇa, Sītā, in the height of anger, gave him a noble answer: 'Vilest of rākṣasas! How is it that your tongue has not fallen out as you say what should never be said to the wife of Rāma of boundless splendour, the daughter-in-law of Daśaratha, lord of the Ikṣvāku line? What kind of valour is yours, base wretch, who carried me off in my husband's absence, unseen by that great-souled man? You are no match for Rāma; you are not fit even to be his slave. Rāghava is invincible, truthful, heroic, and he glories in battle.' Hearing such harsh words from Jānakī, ten-faced Rāvaṇa suddenly blazed with anger like a fire on a funeral pyre. Rolling his cruel eyes and raising his right fist, he made to strike Maithilī, and the women cried out in alarm. Then from among the women sprang up the evil one's chief wife, the excellent Mandodarī, and held him back, and she spoke sweetly to him, tormented as he was by desire: 'What do you want with Sītā, you whose valour equals great Indra's? Make love to me today; Jānakī is no better than I. Take your pleasure, my lord, with the daughters of the gods and gandharvas and of the yakṣas; what will you do with Sītā?' Then the women all together lifted the mighty night-ranger up at once and led him off to his own palace." Here Hanumān acted out the exchange between Rāvaṇa and Sītā as if on a stage. Her drawing up her thighs and covering her breasts is the natural picture of shame and fear, and seeing no protector anywhere shows how utterly helpless she was; yet in her words she was not afraid but furious, and that contrast is the root of her character: her body frail, her mind hard as diamond. Rāvaṇa lay bowed at her feet like a beggar and yet threatened her, a mixture of lust and arrogance, suppliant one moment, would-be killer the next, lover again the next. The two-month limit made the story urgent, and this news was the reason for the monkeys' haste. Sītā's reply had three parts, contempt for Rāvaṇa, scorn for his theft and praise of Rāma; she named herself by her family's honour to beat down his pride, and by pointing out that he had taken her while unseen by her husband she exposed his cowardice, for a hero fights openly and does not steal. "Not fit even to be his slave" is especially sharp. The fire on a funeral pyre is an ill-omened and terrible image. Mandodarī restrained him from killing Sītā, but with words of self-interest that turned his anger back into desire, and so Sītā's life was saved for the moment. Hanumān had heard all this with his own ears, and so he could tell the monkeys exactly how sharp her words had been.

"When ten-necked Rāvaṇa had gone, the hideous-faced rākṣasīs threatened Sītā with cruel and dreadful words. But Jānakī counted their talk as so much straw, and their roaring came to nothing against her. Having roared and struggled in vain, those flesh-eating rākṣasīs reported Sītā's great resolve to Rāvaṇa. Then all of them together, their hopes dashed and their efforts given up, having tormented her, fell asleep. When they were asleep, Sītā, devoted to her husband's welfare, lamented piteously and grieved, wretched and deeply distressed. Then Trijaṭā rose from among them and said: 'Eat yourselves, and quickly, but not dark-eyed Sītā, the virtuous daughter of Janaka and daughter-in-law of Daśaratha. For today I have had a dreadful, hair-raising dream, foretelling the destruction of the rākṣasas and the victory of her husband. She alone can save us rākṣasīs from Rāghava. Let us beg Vaidehī's pardon; that is what I think best. When such a dream is seen about a woman in distress, she is freed from all her sorrows and gains the highest happiness. Maithilī, Janaka's daughter, will be won over if we bow down to her; she can save you, rākṣasīs, from this great danger.' Then that modest young woman, gladdened by the news of her husband's victory, said: 'If that proves true, I will be your refuge.' And I, having seen Sītā's dreadful plight, rested a while and pondered, but my mind found no ease. Then I thought out a way to speak with Jānakī." The rākṣasīs' threats could not shake her firmness; "as straw" is the word used elsewhere in the Sundara Kāṇḍa too for her contempt of Rāvaṇa. Their roaring in vain shows their defeat, and in reporting her great resolve to Rāvaṇa even her enemies acknowledged how firm it was. Their sleep gave Sītā a moment alone, and in that moment she wept. Trijaṭā's dream, told at length in earlier sargas, the victory of Rāma, the fall of Rāvaṇa, the burning of Laṅkā, is here given only in brief. Trijaṭā was an old rākṣasī, by tradition Vibhīṣaṇa's daughter, and her words changed the minds even of the rākṣasīs; her sharp "eat yourselves" turned their cruelty back on them, and her belief that such a dream foretells happiness for a woman in distress is a common belief of the world. Sītā's answer, "If that proves true", was hedged with doubt, for she did not wholly trust the dream but saw hope in it; modest, she kept her joy in check even at news of her husband's victory; and her promise to be the refuge of the very rākṣasīs who had tormented her is the supreme example of her compassion, ready to shelter even her enemies. That is the divine part of her character. The poet shows two faces of the rākṣasīs here, the cruel tormentors and the wise Trijaṭā: even among the wicked there are good people, as Vibhīṣaṇa and Trijaṭā show. Hanumān's worry about how to speak to her was practical: if he showed himself suddenly she would be frightened and the rākṣasīs would wake, so he waited long for the right moment and thought out a plan.

"I praised the line of the Ikṣvākus, giving it the place of honour. Hearing my words, adorned with the names of the royal sages, the queen answered me, her eyes veiled with tears: 'Who are you, bull among monkeys? Who sent you, and how did you come here? And what is your love for Rāma? Tell me that.' Hearing her, I answered: 'My lady, your husband Rāma has an ally of fearsome valour, the valiant and mighty lord of the monkeys named Sugrīva. Know me as his servant Hanumān, come here. I have been sent to you by your husband Rāma of tireless deeds. This ring, glorious lady, the glorious son of Daśaratha, that tiger among men, gave me himself as a token for you. So now I wish to know your command, my lady; what shall I do? Shall I take you to Rāma and Lakṣmaṇa? What is your answer?' Hearing and understanding this, Sītā, Janaka's delight, said: 'Let Rāghava uproot Rāvaṇa and take me away himself.' Bowing my head to that noble, blameless lady, I asked her for a token that would gladden Rāghava's heart. Then Sītā said to me: 'Take this excellent jewel, for which mighty-armed Rāma will hold you in high regard.' So saying, the lovely lady, deeply distressed, gave me that choice jewel and gave me her message by word of mouth. Then, composed, I bowed to the princess and walked around her in reverence, my heart eager to come back here. Having made up her mind, she spoke once more: 'Hanumān, you must tell Rāghava what has become of me, so that when they hear it the two heroes, Rāma and Lakṣmaṇa, come before long with Sugrīva; see to that. If it turns out otherwise, two months are left of my life; Kākutstha will not see me, and I shall die like one who has no protector.' Hearing those piteous words, I was seized with anger, and at once I saw what remained of the task. Then my body grew as large as a mountain, and eager for a fight I began to destroy his grove." His way of opening the conversation was to praise the Ikṣvāku line, reckoning that hearing the name of Rāma's family she would trust him, and indeed at that praise alone her eyes filled with tears. Her first question, "Who are you?", was natural doubt. His answer went in order: Sugrīva, himself, Rāma's sending, the token. The ring given by Rāma and the jewel given by Sītā were the two tokens that bridged husband and wife; with the ring her doubt was removed. His question "what shall I do?" shows his spirit of service: he did not decide for himself but waited for her command, and her firm answer, that Rāma himself must uproot Rāvaṇa and take her, sums up the resolve she had expressed in earlier sargas. The gift of her crest-jewel was like the gift of her heart, a reminder of her wedding, her father's house and her life with Rāma, and by saying that Rāma would honour him for it she protected Hanumān's honour too, for at the sight of it Rāma would know the envoy's truth. He walked round her as one walks round a deity. Her message had two parts, a spoken one, that Rāma come quickly, and a token, the jewel. The two months she named matched Rāvaṇa's threat, and her words about dying like one with no protector, she a king's daughter and Rāma's wife, are the height of pathos; his anger at hearing them was just, and it was the root of the destruction of the grove. "What remained of the task" was an envoy's remaining duty: to test the enemy's strength, to see Rāvaṇa and to strike fear into him. In earlier sargas the story of the crow was also given as a token, but Hanumān does not tell it here, judging that it was for Rāma's ears alone; this answers Jāmbavān's question about what should be kept back.

"The hideous rākṣasīs woke and saw that stretch of the grove in ruins, its beasts and birds bewildered and terrified. Seeing me in the grove, they gathered from here and there, hurried to Rāvaṇa and reported: 'Mighty king, an evil-minded monkey has wrecked your impregnable grove, not knowing your might. It is the folly of one who has wronged you, king; order his death at once, so that he cannot get away again.' Hearing this, the lord of the rākṣasas sent out rākṣasas called Kiṅkaras, very hard to conquer and obedient to his will. Eighty thousand of them, spears and hammers in hand, I slaughtered with an iron bar in that part of the grove. Those who were left alive fled swiftly and told Rāvaṇa that I had destroyed his army. Then a thought came to me: I killed the hundred rākṣasas stationed at the fine caitya palace with one of its pillars, and in my fury I destroyed that ornament of Laṅkā. Then he sent Jambumālin, son of Prahasta, with many rākṣasas of terrible and fearsome form; that strong rākṣasa, skilled in battle, I killed with his followers with a most terrible iron bar. Hearing this, the lord of the rākṣasas sent the mighty sons of his ministers with a strong force of foot-soldiers, and with the iron bar alone I sent them all to Yama's abode. Hearing that the ministers' sons, swift as they were, had been killed in battle, Rāvaṇa sent five heroic generals, and I killed them all with their troops. Then again the ten-necked king sent his son Akṣa, of great strength, into battle with many rākṣasas. As that son of Mandodarī, a prince skilled in war, suddenly rose into the sky, I seized him by the feet, whirled him round a hundred times and crushed him. Hearing that Akṣa had come and been crushed, ten-faced Rāvaṇa in a great rage sent his second son, called Indrajit, mighty and mad for battle. I stripped that whole army of his, and that bull among rākṣasas himself, of their strength in battle, and I came to the height of joy. That mighty-armed, mighty warrior had been sent by Rāvaṇa with great confidence, together with heroes drunk with pride; but understanding that I could not be withstood and that his own army was crushed, he bound me fast with the swift weapon of Brahmā, and then the rākṣasas bound me with ropes as well. Taking me, they came before Rāvaṇa. When the evil-minded Rāvaṇa saw me, he spoke with me and asked why I had come to Laṅkā and why I had slaughtered the rākṣasas; and there in the assembly I declared that all of it had been for Sītā's sake. 'I came to your palace longing to see her, my lord,' I said. 'I am the monkey Hanumān, the true-born son of the Wind. Know me as Rāma's messenger and Sugrīva's monkey counsellor; I have come here to you as Rāma's envoy.'" Here the whole sequence of fights is told briefly but completely: the Kiṅkaras, the guards of the caitya palace, Jambumālin, the ministers' sons, the five generals, Akṣa and Indrajit, each fight harder than the last and each opponent stronger. The ladder shows Rāvaṇa's growing fear and the step-by-step fall of his arrogance: at first he thought Hanumān a trifle and sent a small force; in the end he was driven to rely on Brahmā's weapon. Each fight is finished in a verse or two, a brevity that also shows Hanumān's modesty: he did not dwell on his own heroism but stated the facts. His weapon was mostly an iron bar, simple but terrible; at the caitya palace he used its own pillar. The eighty thousand Kiṅkaras show the measure of his strength; the palace was the pride of Laṅkā, and its ruin a blow to Rāvaṇa's glory; Jambumālin was the son of Prahasta, Rāvaṇa's commander, so his death hurt the commander's honour too; Akṣa, Mandodarī's son, was a personal blow to Rāvaṇa, which is why he finally sent his best son, Indrajit. Of Brahmā's weapon Hanumān says only that he was bound; he does not mention here, as the earlier sargas told, that he submitted to it willingly and that the ropes loosened its hold, only that they brought him before Rāvaṇa. When asked, he owned that all of it had been for Sītā; his every deed had that one cause. And it is plain from his account that being bound was his very means of reaching Rāvaṇa's court, for otherwise it would have been hard to see Rāvaṇa face to face. In naming himself he put his divine birth first, the true-born son of the Wind, so that Rāvaṇa would know the source of his strength, and then Rāma's envoy and Sugrīva's counsellor, a threefold honour. For the monkeys the story was especially heartening: if one monkey had defeated all Rāvaṇa's chief warriors, what could the whole army not do? Here lies the root of the proposal Hanumān and Aṅgada will make in the next sarga, to conquer Laṅkā themselves.

"'Hear also the message I bring you,' I said. 'The lord of the monkeys speaks to you in all earnest, lord of the rākṣasas. The noble Sugrīva asks after your welfare and sends you words that are beneficial and wholesome, in keeping with dharma, profit and pleasure: "While I was living on Mount Ṛśyamūka, rich in trees, Rāghava, valiant in battle, became my friend. He told me: 'King, my wife has been carried off by a rākṣasa; you should make a compact with me to help me in this.' And lord Rāghava, with Lakṣmaṇa, made friends, with fire as witness, with Sugrīva, whose kingdom Vālin had seized. Striking down Vālin in battle with a single arrow, he made me great king and lord of the leaping monkeys. So we must help him here with all our hearts, and therefore I have duly sent this messenger to you. Have Sītā brought quickly and given back to Rāghava, before the heroic monkeys destroy your army. Who has not known from of old the power of the monkeys, who go even into the presence of the gods when they are invited?" So the king of the monkeys speaks to you.' When I had said this, he glared at me in fury as though he would burn me with his eyes, and that rākṣasa of cruel deeds, the evil Rāvaṇa, who did not know my power, ordered me to be killed. Then his brother Vibhīṣaṇa, a man of great wisdom, pleaded with the rākṣasa king on my behalf: 'Not so, tiger among rākṣasas; give up this resolve. The course you are considering departs from the science of kingship. The killing of an envoy is not found in the treatises on kingship, rākṣasa; an envoy only makes known what he has been told to say. Even for a very great offence, you of matchless valour, the treatises prescribe disfigurement for an envoy, not death.'" Sugrīva's message is a model of statecraft: first the inquiry after welfare, then the account of events, then the declaration of friendship, and last the warning. Hanumān called it in keeping with dharma, profit and pleasure, for it was not only a threat but meant for Rāvaṇa's own good. Rāma was described as valiant in battle and Sugrīva as one robbed of his kingdom; the likeness of their sufferings was the ground of their friendship. The mention of Vālin's death was proof of Rāma's strength: he who had killed Vālin with a single arrow could kill Rāvaṇa too. The warning to return her before the monkeys destroyed his army was Rāvaṇa's last chance, and the reminder that monkeys go even to the gods at their invitation recalls the tradition that monkeys had helped the gods in their wars with the asuras. Rāvaṇa would not accept it; his answer was an order to kill, and his fury showed in his very glare. In saying that Rāvaṇa did not know his power, Hanumān shows his self-confidence: Rāvaṇa took him for an ordinary monkey, but he was protected by Brahmā's boon. Vibhīṣaṇa spoke with the authority of the science of kingship, appealing to law rather than pity, and gave three reasons: the killing of an envoy is not found in the treatises; an envoy only repeats what he is told; and even for a great offence disfigurement, not death, is the penalty. It was that suggestion of disfigurement that led to the burning of the tail. This is the first time Vibhīṣaṇa appears in Hanumān's account, and the first sign of his devotion to dharma; in the Yuddha Kāṇḍa he will come to Rāma for refuge. Hanumān spoke this message fearlessly in Rāvaṇa's court, as an envoy should.

"At Vibhīṣaṇa's words Rāvaṇa commanded his rākṣasas: 'Burn this tail of his this very day.' At his order my tail was wrapped all round with hemp and bark, with strips of silk and with cotton. Then those rākṣasas of fierce valour, their preparations made, set my tail alight, beating me with sticks and fists. Tied with many ropes and held fast by the rākṣasas, I felt no pain at all, for I wanted to see the city by day. Then those heroic rākṣasas paraded me along the royal highway, bound and wreathed in fire, proclaiming me, and came to the city gate. There I once more shrank my huge form, slipped my bonds, and stood again in my natural form. Seizing an iron bar, I killed those rākṣasas, then with a bound leapt onto the city gate, and with my blazing tail, undismayed, I burned the city with its towers and gateways, as the fire at the end of the age burns all living things." His acceptance of the bonds was deliberate: he wanted to see the city by day, and by binding him the rākṣasas themselves took him through the whole city, so that his enemies became his helpers in spying it out. The hemp, silk and cotton wrapped round his tail were all quick to burn, for the rākṣasas were thoroughly prepared to burn him. At the gate, everything happened quickly and in order: the release, the seizing of the bar, the killing, the leap onto the gate and the burning. "Undismayed" shows his steadiness: he set the fire deliberately, not in a frenzy, though afterwards he himself would admit his lapse. The comparison with the fire at the end of the age makes the burning of Laṅkā equal to the dissolution of the world. His account here is very brief, since the burning had been described at length in earlier sargas; he told the deed, not its purpose. But it is clear from his words that the binding, the burning of his tail and the parading along the highway had all become part of his plan: the rākṣasas meant to humiliate him, and by that very means their city was burned to ashes. Such is the irony of fate. From the gate, where the burning began, he leapt from house to house and covered all Laṅkā with flames.

"Then I thought: 'Jānakī has plainly perished, for there is not a quarter of Laṅkā left unburned; the whole city has been reduced to ashes. In burning Laṅkā I have burned Sītā, there is no doubt of it, and I have made this great task of Rāma's fruitless.' Overcome with grief, I fell to brooding. Then I heard the auspicious words of the Cāraṇas telling the marvellous news that Jānakī had not been burned. Hearing that wonderful speech, I understood that Jānakī was unburned, and the omens bore it out: though my tail was blazing, the fire did not burn me; my heart was glad, and the winds were fragrant. By those omens, whose promise had been borne out, by weighty reasons, and by the words of the seers, which had proved true, I became glad at heart. I saw Vaidehī again, and she sent me off again. Then I climbed Mount Ariṣṭa once more and began the leap back, longing to see you. Then, taking the path travelled by the wind, the moon and the sun, by siddhas and gandharvas, I have come and seen you here. By Rāghava's grace and by your might, I have done everything for Sugrīva's cause. All this I have duly accomplished there; whatever was not done there, whatever remains, let all of that be done now." This last part retells, in brief, the story of his fear for Sītā, even in the same words. Hanumān did not hide his own fear and fault, which shows his truthfulness, and his admitting it is especially moving: hero as he was, he felt grief and anxiety like anyone, and did not conceal them. Three proofs showed Sītā was safe, the Cāraṇas' words, the omens and his own unburned tail; yet he was at ease only after seeing her again with his own eyes. That insistence on seeing for himself shows an envoy's truthfulness, for he would not tell Rāma anything false. The path of the wind, moon and sun recalls the ocean of sky in the previous sarga, and with "I have seen you here" the story returns to the present, to Hanumān among the monkeys on Mahendra. His closing words show great humility: he said all was done by Rāghava's grace and by their might, not by his own strength, and though he had done a great deed he treated his work as unfinished and handed what remained to the others. His account began with Jāmbavān's question and ended by handing responsibility back to the assembly, so the circle is complete, and the discussion of the next sarga begins from here. In this long account Hanumān set the whole story of the Sundara Kāṇḍa once more before the listening monkeys, and before the reader.