महावेगः हनूमान् पक्षवान् पर्वतः इव आप्लुत्य अपरिश्रान्तः गगनम् एव अर्णवं मत्वा पुप्लुवे। कविः आकाशं समुद्रेण रूपयति — तस्मिन् गगनार्णवे भुजङ्गाः यक्षाः गन्धर्वाः च प्रबुद्धानि कमलानि उत्पलानि च इव; चन्द्रः कुमुदम्, सूर्यः कारण्डवः पक्षी; तिष्यः श्रवणः च कादम्बौ हंसौ; अभ्राणि शैवलानि शाद्वलानि च; पुनर्वसुः महान् मीनः; लोहिताङ्गः मङ्गलः महान् ग्राहः; ऐरावतः महाद्वीपः; स्वाती हंसः विलासिनी; वातसंघाताः तरङ्गजालानि; चन्द्रांशवः शिशिरं जलम्। एवंविधं गगनार्णवं सः अपरिश्रान्तः तरति स्म। सः आकाशं ग्रसमानः इव, ताराधिपं चन्द्रम् उल्लिखन् इव, सनक्षत्रं सार्कमण्डलं गगनं हरन् इव, अपारम् अम्बुधिं समगाहत। हनूमान् मेघजालानि विकर्षन् इव गच्छति। पाण्डुराणि अरुणानि नीलानि माञ्जिष्ठानि हरितानि च महाभ्राणि तत्र चकाशिरे। अभ्रजालानि प्रविशन् पुनः पुनः निष्क्रामन् च सः प्रकाशः अप्रकाशः च चन्द्रमाः इव दृश्यते। विविधेषु अभ्रघनेषु आपन्नः धवलाम्बरः सः वीरः दृश्यादृश्यतनुः अम्बरे चन्द्रायते। गगने तार्क्ष्यायमाणः गरुडः इव सः वायुनन्दनः मेघवृन्दानि दारयन् पुनः पुनः निष्पतन् बभौ। अत्र सम्पूर्णं रूपकं सागरस्य प्रत्येकम् अङ्गं आकाशस्य अङ्गेन योजयति — एषः सुन्दरकाण्डस्य प्रसिद्धः सावयवरूपकालंकारः। सागरं लङ्घयन् हनूमान् आकाशम् अपि सागरं पश्यति — तस्य दृष्टौ उभौ समौ। नक्षत्राणां नामानि — तिष्यः, श्रवणः, पुनर्वसुः, स्वाती — ज्योतिषस्य ज्ञानं दर्शयन्ति। मेघेषु प्रविशतः निष्क्रामतः च हनूमतः चन्द्रेण उपमा पुनः पुनः आगच्छति — यथा चन्द्रः मेघैः आच्छाद्यते प्रकाशते च, तथा सः अपि। ‘धवलाम्बरः’ इति पदं द्व्यर्थकम् इव — श्वेतवस्त्रः, श्वेताकाशे स्थितः च। एषः भागः हनूमतः प्रसन्नमनसः प्रतिबिम्बम् — गमनकाले तस्य मनसि चिन्ता आसीत्, अधुना तु सः क्रीडन् इव आकाशे विहरति। अस्य रूपकस्य विशेषता एषा यत् प्रत्येकं आकाशीयं वस्तु जलीयेन वस्तुना साम्यं भजते — चन्द्रः श्वेतः कुमुदः इव, सूर्यः सुवर्णवर्णः कारण्डवः इव, नक्षत्राणि जलपक्षिणः इव, मेघाः हरितशैवालानि इव, ग्रहाः मत्स्याः नक्राः च इव, ऐरावतः गजः द्वीपः इव। एवं समग्रम् आकाशं जीवन्तं जलाशयं भवति। हनूमान् तस्मिन् ‘अपरिश्रान्तः’ — एतत् पदं द्विवारम् आगच्छति, येन गमनकालस्य श्रमस्य प्रत्यागमनकालस्य लाघवस्य च भेदः सूचितः। कार्यसिद्ध्या मनः प्रसन्नं, शरीरम् अपि लघु। मेघानां पञ्च वर्णाः — पाण्डुरः, अरुणः, नीलः, माञ्जिष्ठः, हरितः — सायंकालस्य आकाशस्य चित्रं ददति। एतेषु मेघेषु हनूमतः प्रवेशः निष्क्रमणं च दृश्यादृश्यस्य क्रीडा इव।

मेघस्वनवत् महास्वनः सः महता नादेन नदन्, प्रवरान् राक्षसान् हत्वा, स्वस्य नाम विश्राव्य, नगरीम् आकुलां कृत्वा, रावणं व्यथयित्वा, महावीरान् अर्दयित्वा, वैदेहीम् अभिवाद्य च सः महातेजाः पुनः सागरस्य मध्येन आजगाम। वीर्यवान् सः पर्वतेन्द्रं सुनाभं मैनाकं समुपस्पृश्य ज्यामुक्तः नाराचः इव महावेगः अभ्युपागमत्। सः किंचित् आरात् सम्प्राप्तः मेघसंकाशं महागिरिं महेन्द्रं समालोक्य महाकपिः ननाद, तेन नादेन दश दिशः समन्ततः पूरयामास। पुनः महता मेघस्वनमहास्वनेन नादेन नदन् सुहृद्दर्शनलालसः सः तं देशम् अनुप्राप्तः। सः सुमहान्तं नादं ननाद, लाङ्गूलं च अकम्पयत्। सुपर्णाचरिते पथि नानद्यमानस्य तस्य घोषेण सार्कमण्डलं गगनं फलति इव अभवत्। ये तु समुद्रस्य उत्तरे कूले महाबलाः शूराः वायुपुत्रं द्रष्टुम् इच्छन्तः पूर्वं संविष्ठिताः, ते तदा वायुनुन्नस्य महतः तोयदस्य निःस्वनम् इव हनूमतः ऊरुवेगजं घोषं शुश्रुवुः। हनूमतः नादः न केवलं हर्षस्य प्रकटनम्, अपितु वानरेभ्यः सन्देशः अपि — ‘अहम् आगतः, कार्यं सिद्धम्’ इति। दूरात् एव सः स्वस्य सफलतां घोषयति, येन प्रतीक्षमाणानां वानराणां चिन्ता शीघ्रं दूरीभवति। मैनाकस्य स्पर्शः कृतज्ञतायाः सूचकः — गमनकाले मैनाकः तस्य आतिथ्यं कर्तुम् इच्छति स्म, तदा सः केवलं हस्तेन स्पृष्ट्वा अगच्छत्; अद्य प्रत्यागमने अपि सः तं स्पृशति। ‘ज्यामुक्तः नाराचः इव’ इति उपमा वेगस्य लक्ष्यनिष्ठतायाः च द्योतिका — बाणः यथा सरलं लक्ष्यं प्रति गच्छति, तथा हनूमान् अपि महेन्द्रं प्रति। एकादशे श्लोकपूर्वार्धे आगतं ‘नदन् नादेन महता’ इति वाक्यं षोडशे पुनः अक्षरशः आवर्तते — मुद्रणस्य पाठः यथावत् रक्षितः। सुनाभः इति मैनाकस्य एव नाम इति व्याख्यातारः वदन्ति — ‘शोभना नाभिः यस्य’ इति, यतः सः समुद्रस्य मध्ये स्थितः। हनूमतः नादः सुन्दरकाण्डस्य अन्ते पुनः पुनः वर्णितः — दश दिशः पूरयति, गगनं फलति इव, तोयदस्य निःस्वनः इव श्रूयते। एतेषां वर्णनानाम् उद्देशः हनूमतः उत्साहस्य परिमाणं दर्शयितुम्। उत्तरतीरे स्थिताः वानराः ‘संविष्ठिताः’ — ते तत्र स्थिरं प्रतीक्षमाणाः आसन्, हनूमतः प्रत्यागमनं विना गन्तुं न शक्नुवन्ति स्म। एकादशतः त्रयोदशपर्यन्तं श्लोकेषु हनूमतः लङ्कायां कृतानां कर्मणां पुनः सङ्क्षेपः आगच्छति — पूर्वसर्गे अपि एषः सङ्क्षेपः उक्तः। एषा पुनरुक्तिः कथायाः सन्धिस्थानं दर्शयति — एकः अध्यायः समाप्तः, अन्यः आरभ्यते। ‘आजगाम’ इति क्रियापदम् एव अस्य भागस्य केन्द्रम्। हनूमान् दूरात् महेन्द्रं पश्यति, तत्क्षणम् एव नदति — तस्य हर्षः स्वजनानां दर्शनात् पूर्वम् एव उद्गच्छति। तस्य लाङ्गूलस्य कम्पनम् अपि हर्षस्य स्वाभाविकं चिह्नम्।

दीनमनसः ते सर्वे काननौकसः वानरेन्द्रस्य पर्जन्यनिनदोपमं निर्घोषं शुश्रुवुः। नदतः तस्य नादं निशम्य समन्ततः स्थिताः ते सर्वे वानराः सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः उत्सुकाः बभूवुः। हरिश्रेष्ठः जाम्बवान् प्रीतिसंहृष्टमानसः सर्वान् हरीन् उपामन्त्र्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘सर्वथा अयं हनूमान् कृतकार्यः, अत्र संशयः नास्ति; अकृतकार्यस्य एवंविधः नादः न भवेत्।’ तस्य महात्मनः बाहूरुवेगं निनादं च निशम्य हृष्टाः हरयः यतस्ततः समुत्पेतुः। ते हनूमन्तं द्रष्टुम् इच्छन्तः प्रहृष्टाः नगाग्रात् नगाग्राणि शिखरात् शिखराणि च समपद्यन्त। प्रीताः ते पादपाग्रेषु शाखां गृहीत्वा अवस्थिताः, प्रकाशानि वासांसि समाविध्यन्त। गिरिगह्वरे संलीनः मारुतः यथा गर्जति, तथा बलवान् मारुतात्मजः हनूमान् जगर्ज। अभ्रघनसंकाशं तं महाकपिम् आपतन्तं दृष्ट्वा सर्वे वानराः प्राञ्जलयः तस्थुः। ततः वेगवान् गिरिनिभः वीरः कपिः पादपाकुले तस्य गिरेः शिखरे निपपात। हर्षेण आपूर्यमाणः सः रम्ये पर्वतनिर्झरे छिन्नपक्षः धरणीधरः आकाशात् पपात इव अवातरत्। जाम्बवतः अनुमानं वृद्धस्य अनुभवस्य फलम् — सः नादस्य स्वरूपात् एव कार्यस्य सिद्धिं जानाति। वानराणां चिन्ता पूर्वं महती आसीत् — यदि हनूमान् असफलः, तर्हि सुग्रीवस्य दण्डात् मरणम् एव तेषां गतिः इति किष्किन्धाकाण्डे निश्चितम्। अतः तस्य नादः तेषां जीवनस्य आशा। वासांसि आविध्यन्ति इति मनुष्यवत् उत्सवस्य चित्रम् — ध्वजान् इव वस्त्राणि चालयन्ति। वानराः प्राञ्जलयः तिष्ठन्ति — हनूमतः प्रति तेषां आदरः सम्मानः च अत्र प्रकटः। ‘छिन्नपक्षः धरणीधरः’ इति उपमा पुरा इन्द्रेण छिन्नपक्षाणां पर्वतानां कथां स्मारयति — या कथा मैनाकेन अपि उक्ता। वानराणां चेष्टाः तेषां स्वभावानुरूपाः — ते वृक्षात् वृक्षं शिखरात् शिखरं कूर्दन्ति, शाखाः गृह्णन्ति, वस्त्राणि चालयन्ति। कविः वानराणां मनुष्यवत् भावान् वानरवत् चेष्टाः च एकत्र दर्शयति। हनूमतः गर्जनस्य गिरिगह्वरस्थेन वायुना उपमा तस्य पितुः वायोः स्मरणं कारयति — ‘मारुतः’ ‘मारुतात्मजः’ इति शब्दक्रीडा अपि अत्र। हनूमतः अवतरणं निर्झरे — जलप्रपाते इव सः शिखरात् अवतरति। एषः भागः प्रतीक्षायाः उत्सवं प्रति परिवर्तनं दर्शयति; दीनमनसः वानराः क्षणेन हृष्टाः भवन्ति। जाम्बवान् एव सर्वेषु वृद्धः ज्ञानी च, अतः तस्य वचनं सर्वे विश्वसन्ति। तस्य अनुमानं तर्कयुक्तम् — असफलः दूतः लज्जया मौनं धारयेत्, न गर्जेत्। ‘न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत्’ इति वचनं लोकव्यवहारस्य सूक्ष्मं ज्ञानं दर्शयति।

ततः प्रीतमनसः सर्वे वानरपुङ्गवाः महात्मानं हनूमन्तं परिवार्य उपतस्थिरे। परिवार्य परां प्रीतिम् उपागताः प्रहृष्टवदनाः ते सर्वे तम् आगतम् उपागमन्। उपायनानि मूलानि फलानि च आदाय हरयः हरिश्रेष्ठं मारुतात्मजं प्रत्यर्चयन्। केचित् मुदिताः विनेदुः, केचित् किलकिलाम् अकुर्वन्, हृष्टाः वानरर्षभाः पादपशाखाः च आनिन्युः। हनूमान् तु तदा जाम्बवत्प्रमुखान् वृद्धान् गुरून् कुमारम् अङ्गदं च अवन्दत। पूज्यः सः ताभ्यां पूजितः कपिभिः च प्रसादितः विक्रान्तः ‘दृष्टा देवी’ इति संक्षेपेण न्यवेदयत्। ततः सः वालिनः सुतं हस्तेन गृहीत्वा महेन्द्रगिरेः रमणीये वनोद्देशे निषसाद। पृष्टः हनूमान् तान् वानरर्षभान् अब्रवीत् — ‘अशोकवनिकायां संस्थिता सा जनकात्मजा मया दृष्टा। सुघोराभिः राक्षसीभिः रक्ष्यमाणा, अनिन्दिता, एकवेणीधरा, बाला, रामदर्शनलालसा, उपवासपरिश्रान्ता, मलिना, जटिला, कृशा च सा।’ ततः ‘दृष्टा’ इति महार्थम् अमृतोपमं वचनम् आसीत्। ‘दृष्टा देवी’ इति द्वे पदे एव सर्वस्य कार्यस्य सारः — हनूमान् प्रथमं फलं वदति, ततः विस्तरम्। एषा दूतस्य बुद्धिः — प्रतीक्षमाणानां चिन्ता शीघ्रं दूरीकर्तव्या। हनूमान् प्रथमं वृद्धान् गुरून्, ततः युवराजम् अङ्गदं वन्दते — एषः विनयः, यः सफलतायाः क्षणे अपि न त्यक्तः। अङ्गदस्य हस्तं गृहीत्वा उपवेशनं तस्य राजकुमारस्य प्रति सम्मानस्य सख्यस्य च चिह्नम्। सीतायाः वर्णने प्रत्येकं विशेषणं तस्याः दुःखस्य अंशं दर्शयति — एकवेणी पतिविरहस्य चिह्नम्, उपवासः तपसः, मलिनत्वं जटिलत्वं च शरीरोपेक्षायाः। वानराः उपायनानि आनयन्ति — मूलानि फलानि च, यत् तेषां पार्श्वे अस्ति तत् एव। एषः तेषां सरलः किन्तु हार्दः सत्कारः। हनूमान् तस्य सम्मानं विनयेन स्वीकरोति, स्वयं च वृद्धेभ्यः प्रणमति। ‘पूज्यः पूजितः’ इति शब्दक्रीडा — सः स्वयं पूज्यः, तथापि अन्यान् पूजयति, ततः तैः पूजितः भवति। सीतायाः वर्णने हनूमान् अष्टौ विशेषणानि प्रयुङ्क्ते, येषु ‘अनिन्दिता’ इति पदं विशेषम् — राक्षसगृहे निवसन्ती अपि सा निष्कलङ्का इति सः प्रथमम् एव स्पष्टीकरोति। ‘दृष्टा’ इति एकं पदं ‘महार्थम् अमृतोपमं’ इति वर्णितम् — अस्मिन् पदे सर्वेषां वानराणां जीवनं, रामस्य सुखं, सीतायाः मुक्तिः च निहिता।

मारुतेः तत् वचनं निशम्य सर्वे वानराः मुदिताः अभवन्। अन्ये क्ष्वेडन्ति, अन्ये नदन्ति, अन्ये महाबलाः गर्जन्ति; अन्ये किलकिलां चक्रुः, अपरे प्रतिगर्जन्ति। केचित् प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः उच्छ्रितलाङ्गूलाः आयताञ्चितदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः। अपरे तु हर्षिताः गिरिशृङ्गेषु आप्लुत्य श्रीमन्तं वानरोत्तमं हनूमन्तं संस्पृशन्ति स्म। उक्तवाक्यं हनूमन्तम् अङ्गदः तदा सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये अनुत्तमां वाचम् अब्रवीत् — ‘हे वानर, सत्त्वे वीर्ये च तव समः कश्चित् न विद्यते, यत् त्वं विस्तीर्णं सागरम् अवप्लुत्य पुनः आगतः। हे वानरोत्तम, त्वम् एकः एव नः जीवितस्य प्रदाता; तव प्रसादात् वयं सिद्धार्थाः राघवेण समेष्यामः। अहो तव स्वामिनि भक्तिः, अहो वीर्यम्, अहो धृतिः! दिष्ट्या त्वया यशस्विनी रामपत्नी देवी दृष्टा; दिष्ट्या काकुत्स्थः सीतावियोगजं शोकं त्यक्ष्यति।’ ततः वानराः अङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च परिवार्य प्रमुदिताः विपुलाः शिलाः भेजिरे। तस्य गिरेः विपुलासु शिलासु उपविष्टाः ते वानरोत्तमाः समुद्रस्य लङ्घनं, लङ्कायाः सीतायाः रावणस्य च दर्शनं श्रोतुकामाः प्राञ्जलयः हनुमद्वदनोन्मुखाः तस्थुः। तत्र बहुभिः वानरैः वृतः श्रीमान् अङ्गदः दिवि विबुधैः उपास्यमानः देवपतिः इव तस्थौ। कीर्तिमता यशस्विना हनूमता, अङ्गदबद्धबाहुना अङ्गदेन च मुदा अध्यासितम् उन्नतं महत् महीधराग्रं श्रिया ज्वलितम् अभवत्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः; तत्र ‘अङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना’ इति यमकम् — अङ्गदः नाम राजकुमारः, अङ्गदं च बाहुभूषणम्। अङ्गदस्य वचनं ‘जीवितस्य प्रदाता’ इति सर्वेषां वानराणां कृतज्ञतां प्रकटयति — सीतां विना प्रत्यागमने तेषां मरणम् एव निश्चितम् आसीत्। सः हनूमतः त्रीन् गुणान् प्रशंसति — भक्तिं, वीर्यं, धृतिं च; एते त्रयः गुणाः एव सुन्दरकाण्डस्य नायकस्य मूलम्। अन्ते सर्वे वानराः कथां श्रोतुम् उत्सुकाः — एतेन अग्रिमसर्गे हनूमतः दीर्घं वृत्तान्तकथनं सूचितम्। अङ्गदस्य इन्द्रेण उपमा तस्य युवराजत्वं नेतृत्वं च दर्शयति। वानराणां हर्षस्य बहवः प्रकाराः — क्ष्वेडनं, नदनं, गर्जनं, किलकिलारवः, प्रतिगर्जनं, लाङ्गूलचालनं, हनूमतः स्पर्शः च। कविः एतेषां सूचीं ददाति येन उत्सवस्य कोलाहलः पाठकस्य कर्णयोः अपि ध्वनति इव। अङ्गदस्य वचनं युवराजस्य योग्यम् — सः सर्वेषां पक्षतः हनूमतः सत्कारं करोति। ‘अहो’ इति त्रिवारम् आवृत्तिः आश्चर्यस्य आधिक्यं दर्शयति। ‘दिष्ट्या’ इति द्विवारम् आवृत्तिः सौभाग्यस्य भावं दर्शयति। अन्ते वानराणां शिलासु उपवेशनं सभायाः इव चित्रम् — मध्ये अङ्गदः, पार्श्वयोः हनूमान् जाम्बवान् च, परितः वानराः। एषा सभा अग्रिमसर्गे हनूमतः दीर्घकथनस्य श्रोतृमण्डलम्। अन्तिमे श्लोके पर्वतशिखरस्य श्रिया ज्वलनं केवलं प्राकृतिकं न, अपितु तत्र उपविष्टानां वीराणां कीर्तेः प्रतिबिम्बम्। कीर्तिमान् हनूमान्, यशस्वी अङ्गदः — एतौ पर्वतम् अपि शोभयतः। एवं सर्गः उत्सवेन उज्ज्वलेन चित्रेण च समाप्यते।

మహావేగం గల హనుమంతుడు రెక్కలున్న పర్వతంలా ఎగిరి, ఏమాత్రం అలసట లేకుండా ఆకాశాన్నే సముద్రంగా భావించి ఈదుకుంటూ సాగాడు. కవి ఆకాశాన్ని సముద్రంగా రూపిస్తాడు — ఆ ఆకాశసముద్రంలో సర్పాలూ యక్షులూ గంధర్వులూ వికసించిన తామరలూ కలువలూ వంటివారు; చంద్రుడు తెల్ల కలువ, సూర్యుడు కారండవపక్షి; తిష్య, శ్రవణ నక్షత్రాలు కాదంబహంసలు; మేఘాలు నాచు, పచ్చిక; పునర్వసు పెద్ద చేప; ఎర్రని దేహం గల మంగళుడు పెద్ద మొసలి; ఐరావతం మహాద్వీపం; స్వాతి విలాసంగా విహరించే హంస; గాలుల సమూహాలు అలల జాలాలు; చంద్రకిరణాలు చల్లని నీరు. ఇటువంటి ఆకాశసముద్రాన్ని అతడు అలసట లేకుండా దాటుతున్నాడు. అతడు ఆకాశాన్ని మింగుతున్నట్టు, తారాధిపతి అయిన చంద్రుని గీరుతున్నట్టు, నక్షత్రాలతో సూర్యమండలంతో కూడిన ఆకాశాన్ని హరిస్తున్నట్టు, అంతులేని ఆ సముద్రంలో మునిగాడు. హనుమంతుడు మేఘజాలాలను లాక్కుపోతున్నట్టు సాగుతున్నాడు. తెల్లని, ఎర్రని, నల్లని, మంజిష్ఠవర్ణపు, పచ్చని మహామేఘాలు అక్కడ ప్రకాశించాయి. మేఘజాలాలలోకి మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రవేశిస్తూ బయటికి వస్తూ అతడు ఒకసారి కనిపిస్తూ ఒకసారి కనుమరుగవుతూ ఉండే చంద్రునిలా కనిపించాడు. నానావిధ దట్టమైన మేఘాలలో చిక్కుకున్న, తెల్లని వస్త్రం ధరించిన ఆ వీరుడు కనిపిస్తూ కనుమరుగవుతూ ఉండే శరీరంతో ఆకాశంలో చంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. ఆకాశంలో గరుడునిలా సంచరిస్తూ ఆ వాయునందనుడు మేఘబృందాలను చీల్చుకుంటూ మళ్ళీ మళ్ళీ బయటికి దూసుకువస్తూ శోభించాడు. ఇక్కడ సంపూర్ణ రూపకం సముద్రపు ప్రతి అంగాన్నీ ఆకాశపు అంగంతో జోడిస్తుంది — ఇది సుందరకాండలోని ప్రసిద్ధమైన సావయవ రూపకాలంకారం. సముద్రాన్ని దాటుతున్న హనుమంతుడు ఆకాశాన్ని కూడా సముద్రంగానే చూస్తాడు — అతని దృష్టిలో రెండూ సమానమే. నక్షత్రాల పేర్లు — తిష్య, శ్రవణ, పునర్వసు, స్వాతి — జ్యోతిష జ్ఞానాన్ని చూపుతాయి. మేఘాలలోకి ప్రవేశిస్తూ బయటికి వస్తూ ఉన్న హనుమంతునికి చంద్రునితో ఉపమానం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — చంద్రుడు మేఘాలతో కప్పబడుతూ మళ్ళీ ప్రకాశిస్తూ ఉన్నట్టే అతడు కూడా. ‘ధవలాంబరః’ అనే పదం ద్వ్యర్థకంగా ఉంది — తెల్లని వస్త్రం ధరించినవాడు, తెల్లని ఆకాశంలో ఉన్నవాడు. ఈ భాగం హనుమంతుని ప్రసన్నమనస్సుకు ప్రతిబింబం — వెళ్ళే సమయంలో అతని మనసులో చింత ఉండేది, ఇప్పుడు మాత్రం అతడు ఆడుకుంటున్నట్టు ఆకాశంలో విహరిస్తున్నాడు. ఈ రూపకపు విశేషం ఏమిటంటే, ప్రతి ఆకాశవస్తువూ ఒక జలవస్తువుతో పోలిక పొందుతుంది — చంద్రుడు తెల్లని కలువలా, సూర్యుడు బంగారువన్నె కారండవపక్షిలా, నక్షత్రాలు నీటిపక్షులలా, మేఘాలు పచ్చని నాచులా, గ్రహాలు చేపలూ మొసళ్ళలా, ఐరావతమనే ఏనుగు ద్వీపంలా. ఇలా ఆకాశమంతా సజీవమైన జలాశయం అవుతుంది. అందులో హనుమంతుడు ‘అపరిశ్రాంతుడు’ (అలసట లేనివాడు) — ఈ పదం రెండుసార్లు వస్తుంది, దాని వల్ల వెళ్ళేటప్పటి శ్రమకూ తిరిగి వచ్చేటప్పటి తేలికదనానికీ ఉన్న భేదం సూచించబడుతుంది. కార్యసిద్ధితో మనసు ప్రసన్నంగా ఉంది, శరీరమూ తేలికగా ఉంది. మేఘాల ఐదు రంగులు — తెలుపు, ఎరుపు, నలుపు, మంజిష్ఠం, పచ్చ — సాయంకాలపు ఆకాశ చిత్రాన్ని ఇస్తాయి. ఈ మేఘాలలోకి హనుమంతుడు ప్రవేశించడం, బయటికి రావడం కనిపించడం కనుమరుగవడం అనే ఆటలా ఉంది.

మేఘగర్జన వంటి మహాధ్వని గల ఆ మహాతేజస్వి గొప్ప నాదంతో గర్జిస్తూ, శ్రేష్ఠులైన రాక్షసులను చంపి, తన పేరు వినిపించి, నగరాన్ని కలవరపెట్టి, రావణుని వ్యథకు గురిచేసి, మహావీరులను బాధించి, వైదేహికి నమస్కరించి మళ్ళీ సముద్రం మధ్య నుండి వచ్చాడు. ఆ పరాక్రమశాలి పర్వతేంద్రుడైన సునాభుని — మైనాకుని — తాకి, అల్లెత్రాటి నుండి విడువబడిన నారాచబాణంలా మహావేగంతో ముందుకు సాగాడు. కొంచెం దగ్గరకు చేరుకున్న ఆ మహాకపి మేఘంలాంటి మహాపర్వతమైన మహేంద్రాన్ని చూసి గర్జించాడు; ఆ నాదంతో పది దిక్కులనూ అన్నివైపులా నింపివేశాడు. మళ్ళీ మేఘగర్జన వంటి గొప్ప నాదంతో గర్జిస్తూ, మిత్రులను చూడాలనే ఆరాటంతో అతడు ఆ ప్రదేశానికి చేరుకున్నాడు. అతడు అతి గొప్ప నాదం చేశాడు, తోకను కూడా ఊపాడు. గరుడుడు సంచరించే మార్గంలో మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తున్న అతని ఘోషకు సూర్యమండలంతో కూడిన ఆకాశం బద్దలవుతున్నట్టు అయింది. సముద్రపు ఉత్తర తీరంలో వాయుపుత్రుని చూడాలని కోరుతూ ఇంతకుముందే నిలిచి ఉన్న మహాబలులైన శూరులు అప్పుడు గాలికి నెట్టబడిన మహామేఘపు గర్జనలాంటి, హనుమంతుని తొడల వేగం నుండి పుట్టిన ఘోషను విన్నారు. హనుమంతుని నాదం కేవలం హర్షాన్ని ప్రకటించడం కాదు, వానరులకు సందేశం కూడా — ‘నేను వచ్చాను, పని సిద్ధించింది’ అని. దూరం నుండే అతడు తన సాఫల్యాన్ని ఘోషిస్తాడు, దాని వల్ల ఎదురుచూస్తున్న వానరుల చింత త్వరగా తొలగిపోతుంది. మైనాకుని స్పర్శ కృతజ్ఞతకు సూచకం — వెళ్ళేటప్పుడు మైనాకుడు అతనికి ఆతిథ్యం ఇవ్వాలనుకున్నాడు, అప్పుడు అతడు కేవలం చేత్తో తాకి వెళ్ళిపోయాడు; ఇప్పుడు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు కూడా అతడు దానిని తాకుతాడు. ‘అల్లెత్రాటి నుండి విడువబడిన నారాచం వలె’ అనే ఉపమానం వేగాన్నీ లక్ష్యనిష్ఠనూ సూచిస్తుంది — బాణం సూటిగా లక్ష్యం వైపు ఎలా వెళ్తుందో హనుమంతుడు కూడా మహేంద్రం వైపు అలాగే. పదకొండవ శ్లోకపు పూర్వార్ధంలో వచ్చిన ‘నదన్ నాదేన మహతా’ (గొప్ప నాదంతో గర్జిస్తూ) అనే వాక్యం పదహారవ శ్లోకంలో అక్షరశః మళ్ళీ వస్తుంది — ముద్రణలోని పాఠం యథాతథంగా రక్షించబడింది. సునాభుడు అనేది మైనాకుని పేరేనని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు — ‘అందమైన నాభి గలవాడు’ అని, ఎందుకంటే అతడు సముద్రం మధ్యలో ఉన్నాడు. హనుమంతుని నాదం సుందరకాండ చివర మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించబడింది — పది దిక్కులనూ నింపుతుంది, ఆకాశం బద్దలవుతున్నట్టుంటుంది, మేఘగర్జనలా వినిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనల ఉద్దేశం హనుమంతుని ఉత్సాహపు పరిమాణాన్ని చూపడం. ఉత్తర తీరంలో ఉన్న వానరులు ‘సంవిష్ఠితులు’ — వారు అక్కడ స్థిరంగా ఎదురుచూస్తూ ఉన్నారు, హనుమంతుడు తిరిగి రాకుండా వెళ్ళలేకపోయారు. పదకొండవ శ్లోకం నుండి పదమూడవ శ్లోకం వరకు హనుమంతుడు లంకలో చేసిన కార్యాల సంగ్రహం మళ్ళీ వస్తుంది — మునుపటి సర్గలో కూడా ఈ సంగ్రహం చెప్పబడింది. ఈ పునరుక్తి కథలోని సంధిస్థానాన్ని చూపుతుంది — ఒక అధ్యాయం ముగిసింది, మరొకటి మొదలవుతోంది. ‘ఆజగామ’ (వచ్చాడు) అనే క్రియాపదమే ఈ భాగానికి కేంద్రం. హనుమంతుడు దూరం నుండి మహేంద్రాన్ని చూస్తాడు, వెంటనే గర్జిస్తాడు — తనవారిని చూడకముందే అతని హర్షం ఉప్పొంగుతుంది. అతని తోక ఊగడం కూడా హర్షానికి స్వాభావికమైన చిహ్నం.

దీనమనస్కులైన ఆ వనవాసులందరూ వానరేంద్రుని మేఘగర్జన వంటి ఘోషను విన్నారు. గర్జిస్తున్న అతని నాదం విని అన్నివైపులా ఉన్న ఆ వానరులందరూ మిత్రుని చూడాలనే కోరికతో ఉత్సుకులయ్యారు. వానరశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతుడు ప్రీతితో సంతోషించిన మనసుతో వానరులందరినీ పిలిచి ఈ మాట అన్నాడు — ‘అన్నివిధాలా ఈ హనుమంతుడు పని సాధించుకుని వచ్చాడు, ఇందులో సందేహం లేదు; పని సాధించనివాని నాదం ఇలా ఉండదు.’ ఆ మహాత్ముని భుజాల తొడల వేగాన్నీ నాదాన్నీ విని హర్షించిన వానరులు అక్కడా ఇక్కడా పైకి ఎగిరారు. హనుమంతుని చూడాలనే కోరికతో సంతోషించిన వారు చెట్ల కొనల నుండి చెట్ల కొనలకు, శిఖరాల నుండి శిఖరాలకు దూకారు. ప్రీతులైన వారు చెట్ల కొనలపై కొమ్మలు పట్టుకుని నిలుచుని, తెల్లని వస్త్రాలను ఊపారు. పర్వతగుహలో చిక్కుకున్న గాలి ఎలా గర్జిస్తుందో, అలా బలవంతుడైన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు గర్జించాడు. దట్టమైన మేఘంలా దిగివస్తున్న ఆ మహాకపిని చూసి వానరులందరూ చేతులు జోడించి నిలుచున్నారు. అప్పుడు వేగవంతుడూ, పర్వతంలాంటివాడూ అయిన ఆ వీరకపి చెట్లతో నిండిన ఆ పర్వతశిఖరంపై దిగాడు. హర్షంతో నిండిపోతూ అతడు రమణీయమైన పర్వతపు సెలయేటి వద్ద, రెక్కలు తెగిన పర్వతం ఆకాశం నుండి పడినట్టు దిగాడు. జాంబవంతుని ఊహ వృద్ధుని అనుభవ ఫలం — నాదపు స్వరూపం నుండే అతడు కార్యసిద్ధిని తెలుసుకుంటాడు. వానరుల చింత ఇంతకుముందు చాలా గొప్పది — హనుమంతుడు విఫలమైతే సుగ్రీవుని దండన వల్ల మరణమే వారి గతి అని కిష్కింధాకాండలో నిశ్చయమైంది. కాబట్టి అతని నాదం వారి జీవితానికి ఆశ. వస్త్రాలు ఊపడం మనుషుల ఉత్సవ చిత్రం వంటిది — జెండాల్లా వస్త్రాలను ఊపుతారు. వానరులు చేతులు జోడించి నిలుచుంటారు — హనుమంతుని పట్ల వారి ఆదరమూ గౌరవమూ ఇక్కడ ప్రకటమవుతాయి. ‘రెక్కలు తెగిన పర్వతం’ అనే ఉపమానం పూర్వం ఇంద్రుడు పర్వతాల రెక్కలు తెగనరికిన కథను గుర్తుకు తెస్తుంది — ఆ కథను మైనాకుడు కూడా చెప్పాడు. వానరుల చేష్టలు వారి స్వభావానికి తగినవి — వారు చెట్టు నుండి చెట్టుకు, శిఖరం నుండి శిఖరానికి దూకుతారు, కొమ్మలు పట్టుకుంటారు, వస్త్రాలు ఊపుతారు. కవి వానరుల మనిషివంటి భావాలనూ వానరసహజమైన చేష్టలనూ ఒకేచోట చూపుతాడు. హనుమంతుని గర్జనకు పర్వతగుహలోని వాయువుతో ఉపమానం అతని తండ్రి వాయువును స్మరింపజేస్తుంది — ‘మారుతః’, ‘మారుతాత్మజః’ అనే శబ్దక్రీడ కూడా ఇక్కడ ఉంది. హనుమంతుడు సెలయేటి వద్ద దిగుతాడు — జలపాతంలా అతడు శిఖరం నుండి దిగుతాడు. ఈ భాగం నిరీక్షణ ఉత్సవంగా మారడాన్ని చూపుతుంది; దీనమనస్కులైన వానరులు క్షణంలో హర్షితులవుతారు. అందరిలోనూ జాంబవంతుడే వృద్ధుడూ జ్ఞానీ, కాబట్టి అతని మాటను అందరూ నమ్ముతారు. అతని ఊహ తర్కబద్ధమైనది — విఫలుడైన దూత సిగ్గుతో మౌనంగా ఉంటాడు, గర్జించడు. ‘పని సాధించనివాని నాదం ఇలా ఉండదు’ అనే మాట లోకవ్యవహారపు సూక్ష్మజ్ఞానాన్ని చూపుతుంది.

అప్పుడు ప్రీతమనస్కులైన వానరశ్రేష్ఠులందరూ మహాత్ముడైన హనుమంతుని చుట్టుముట్టి నిలిచారు. చుట్టుముట్టి పరమానందం పొంది, సంతోషంతో వికసించిన ముఖాలతో వారందరూ వచ్చిన అతని దగ్గరకు చేరారు. కానుకలుగా కందమూలాలూ ఫలాలూ తెచ్చి వానరులు వానరశ్రేష్ఠుడైన మారుతాత్మజుని సత్కరించారు. కొందరు ఆనందంతో గర్జించారు, కొందరు కిలకిలారావాలు చేశారు, హర్షించిన వానరవృషభులు చెట్ల కొమ్మలు కూడా తెచ్చారు. హనుమంతుడు మాత్రం అప్పుడు జాంబవంతుడు మొదలైన వృద్ధులకూ గురువులకూ, కుమారుడైన అంగదునికీ నమస్కరించాడు. పూజ్యుడైన అతడు ఆ ఇద్దరిచేతా పూజింపబడి, కపులచేత ప్రసన్నుడై, పరాక్రమశాలి అయిన అతడు ‘దేవి కనబడింది’ అని సంక్షేపంగా నివేదించాడు. తరువాత అతడు వాలి కుమారుని చేయి పట్టుకుని మహేంద్రగిరిపై రమణీయమైన వనప్రదేశంలో కూర్చున్నాడు. అడిగినప్పుడు హనుమంతుడు ఆ వానరవృషభులతో ఇలా అన్నాడు — ‘అశోకవనంలో ఉన్న ఆ జనకాత్మజను నేను చూశాను. అతి భయంకరమైన రాక్షసస్త్రీలు ఆమెను కాపలా కాస్తున్నారు; నిందారహితురాలు, ఒకే జడ ధరించినది, యువతి, రాముని చూడాలని ఆరాటపడుతున్నది, ఉపవాసాలతో అలసిపోయినది, మలినమైనది, జడలు కట్టిన జుట్టు గలది, కృశించినది ఆమె.’ అప్పుడు ‘కనబడింది’ అనే మాట మహార్థం గలదీ అమృతం వంటిదీ అయింది. ‘దృష్టా దేవీ’ (దేవి కనబడింది) అనే రెండు పదాలలోనే కార్యమంతటి సారం ఉంది — హనుమంతుడు మొదట ఫలితాన్ని చెబుతాడు, తరువాత విస్తారంగా. ఇది దూత బుద్ధి — ఎదురుచూస్తున్నవారి చింతను త్వరగా తొలగించాలి. హనుమంతుడు మొదట వృద్ధులైన గురువులకూ, తరువాత యువరాజైన అంగదునికీ నమస్కరిస్తాడు — సాఫల్యపు క్షణంలో కూడా విడువని వినయం ఇది. అంగదుని చేయి పట్టుకుని కూర్చోవడం ఆ రాజకుమారుని పట్ల గౌరవానికీ స్నేహానికీ చిహ్నం. సీత వర్ణనలో ప్రతి విశేషణమూ ఆమె దుఃఖంలోని ఒక అంశాన్ని చూపుతుంది — ఒకే జడ పతివిరహానికి చిహ్నం, ఉపవాసం తపస్సుకు, మలినత్వమూ జడలు కట్టడమూ శరీరంపై ఉపేక్షకు. వానరులు కానుకలు తెస్తారు — కందమూలాలూ ఫలాలూ, తమ దగ్గర ఉన్నవే. ఇది వారి సరళమైన కాని హృదయపూర్వకమైన సత్కారం. హనుమంతుడు ఆ గౌరవాన్ని వినయంతో స్వీకరిస్తాడు, తాను మాత్రం వృద్ధులకు ప్రణమిల్లుతాడు. ‘పూజ్యః పూజితః’ అనే శబ్దక్రీడ — అతడు స్వయంగా పూజ్యుడు, అయినా ఇతరులను పూజిస్తాడు, తరువాత వారిచేత పూజింపబడతాడు. సీత వర్ణనలో హనుమంతుడు ఎనిమిది విశేషణాలు ప్రయోగిస్తాడు, వాటిలో ‘అనిందితా’ (నిందారహితురాలు) అనే పదం విశేషమైనది — రాక్షసుని ఇంట్లో నివసిస్తున్నా ఆమె నిష్కళంకురాలని అతడు మొదటే స్పష్టం చేస్తాడు. ‘దృష్టా’ (కనబడింది) అనే ఒక్క పదం ‘మహార్థం గలది, అమృతం వంటిది’ అని వర్ణించబడింది — ఈ పదంలో వానరులందరి జీవితమూ, రాముని సుఖమూ, సీత విముక్తీ నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి.

మారుతి ఆ మాట విని వానరులందరూ ఆనందించారు. కొందరు సింహనాదాలు చేశారు, కొందరు గర్జించారు, మహాబలులైన మరికొందరు బొబ్బలు పెట్టారు; కొందరు కిలకిలారావాలు చేశారు, మరికొందరు ప్రతిగర్జనలు చేశారు. హర్షించిన కొందరు కపికుంజరులు తోకలు పైకెత్తి, పొడవుగా వంపు తిరిగిన దీర్ఘమైన తోకలను విదిలించారు. మరికొందరు హర్షంతో పర్వతశిఖరాల నుండి దూకి శ్రీమంతుడూ వానరోత్తముడూ అయిన హనుమంతుని తాకారు. మాట్లాడి ముగించిన హనుమంతునితో అప్పుడు అంగదుడు వానరవీరులందరి మధ్య అనుపమమైన మాట పలికాడు — ‘వానరా, సత్త్వంలోనూ పరాక్రమంలోనూ నీకు సమానుడు ఎవడూ లేడు, ఎందుకంటే నువ్వు విశాలమైన సముద్రాన్ని దాటి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చావు. వానరోత్తమా, నువ్వొక్కడివే మాకు ప్రాణదాతవు; నీ అనుగ్రహం వల్ల మేము కృతార్థులమై రాఘవుని కలుసుకుంటాము. ఆహా, నీ స్వామిభక్తి! ఆహా, నీ పరాక్రమం! ఆహా, నీ ధైర్యం! అదృష్టవశాత్తు నువ్వు యశస్విని అయిన రామపత్ని దేవిని చూశావు; అదృష్టవశాత్తు కాకుత్స్థుడు సీతావియోగం వల్ల కలిగిన శోకాన్ని విడిచిపెడతాడు.’ తరువాత వానరులు అంగదుని, హనుమంతుని, జాంబవంతుని చుట్టుముట్టి ఆనందంతో విశాలమైన శిలలను ఆశ్రయించారు. ఆ పర్వతపు విశాలమైన శిలలపై కూర్చున్న ఆ వానరోత్తములు సముద్రలంఘనం గురించీ, లంక, సీత, రావణుల దర్శనం గురించీ వినాలనే కోరికతో చేతులు జోడించి హనుమంతుని ముఖం వైపు చూస్తూ ఉన్నారు. అక్కడ ఎంతోమంది వానరులతో పరివేష్టితుడైన శ్రీమంతుడు అంగదుడు స్వర్గంలో దేవతలచేత సేవింపబడుతున్న దేవేంద్రునిలా ఉన్నాడు. కీర్తిమంతుడూ యశస్వీ అయిన హనుమంతుడూ, భుజకీర్తులు ధరించిన అంగదుడూ ఆనందంగా కూర్చున్న ఆ ఎత్తైన మహాపర్వతశిఖరం శోభతో ప్రజ్వరిల్లింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; అందులో ‘అంగదేనాంగదబద్ధబాహునా’ అనే యమకం ఉంది — అంగదుడు రాజకుమారుని పేరు, అంగదం భుజాభరణం (భుజకీర్తి). అంగదుని ‘ప్రాణదాతవు’ అనే మాట వానరులందరి కృతజ్ఞతను ప్రకటిస్తుంది — సీత జాడ లేకుండా తిరిగి వెళ్తే వారికి మరణమే నిశ్చయమై ఉండేది. అతడు హనుమంతుని మూడు గుణాలను ప్రశంసిస్తాడు — భక్తి, పరాక్రమం, ధైర్యం; ఈ మూడు గుణాలే సుందరకాండ నాయకునికి మూలం. చివరికి వానరులందరూ కథ వినడానికి ఉత్సుకులుగా ఉన్నారు — దీని ద్వారా తరువాతి సర్గలో హనుమంతుని దీర్ఘమైన వృత్తాంతకథనం సూచించబడింది. అంగదునికి ఇంద్రునితో ఉపమానం అతని యువరాజత్వాన్నీ నాయకత్వాన్నీ చూపుతుంది. వానరుల హర్షం ఎన్నో విధాలు — సింహనాదం, గర్జన, బొబ్బలు, కిలకిలారావం, ప్రతిగర్జన, తోక విదిలించడం, హనుమంతుని తాకడం. కవి వీటి జాబితాను ఇస్తాడు, దాని వల్ల ఉత్సవపు కోలాహలం పాఠకుని చెవులలో కూడా మోగుతున్నట్టుంటుంది. అంగదుని మాట యువరాజుకు తగినది — అతడు అందరి తరఫునా హనుమంతుని సత్కరిస్తాడు. ‘ఆహా’ అనే మాట మూడుసార్లు రావడం ఆశ్చర్యపు ఆధిక్యాన్ని చూపుతుంది. ‘అదృష్టవశాత్తు’ అనే మాట రెండుసార్లు రావడం సౌభాగ్యభావాన్ని చూపుతుంది. చివరికి వానరులు శిలలపై కూర్చోవడం ఒక సభాచిత్రం వంటిది — మధ్యలో అంగదుడు, రెండు పక్కలా హనుమంతుడూ జాంబవంతుడూ, చుట్టూ వానరులు. ఈ సభయే తరువాతి సర్గలో హనుమంతుని దీర్ఘకథనానికి శ్రోతృమండలం. చివరి శ్లోకంలో పర్వతశిఖరం శోభతో ప్రజ్వరిల్లడం కేవలం ప్రాకృతికమైనది కాదు, అక్కడ కూర్చున్న వీరుల కీర్తికి ప్రతిబింబం. కీర్తిమంతుడైన హనుమంతుడూ, యశస్వి అయిన అంగదుడూ — వీరు పర్వతాన్ని కూడా శోభింపజేస్తారు. ఇలా సర్గ ఉత్సవంతో, ఉజ్జ్వలమైన చిత్రంతో ముగుస్తుంది.

பெரும் வேகமுடைய அனுமன், சிறகுள்ள மலையைப்போலப் பாய்ந்து, களைப்பின்றி, வானத்தையே கடலாகக் கருதி நீந்திச் சென்றான். கவி வானத்தைக் கடலாக உருவகிக்கிறார் — அந்த வானக்கடலில் நாகர்களும் யக்ஷர்களும் கந்தர்வர்களும் மலர்ந்த தாமரைகளும் நீலோற்பலங்களும் போல; சந்திரன் ஆம்பல் மலர், சூரியன் காரண்டவப் பறவை; திஷ்யமும் சிரவணமும் இரு காதம்ப அன்னங்கள்; மேகங்கள் பாசியும் பசும்புல்வெளியும்; புனர்வசு பெரிய மீன்; செவ்வாய் எனும் லோஹிதாங்கன் பெரிய முதலை; ஐராவதம் பெரிய தீவு; சுவாதி விளையாடும் அன்னம்; காற்றுத் திரள்கள் அலைக்கூட்டங்கள்; சந்திரனின் கதிர்கள் குளிர்ந்த நீர். இத்தகைய வானக்கடலை அவன் களைப்பின்றிக் கடந்தான். அவன் வானத்தை விழுங்குவதுபோலவும், விண்மீன்களின் தலைவனான சந்திரனைக் கீறுவதுபோலவும், விண்மீன்களோடும் சூரிய மண்டலத்தோடும் கூடிய வானத்தைக் கவர்ந்து செல்வதுபோலவும் கரையற்ற அந்தக் கடலில் மூழ்கிச் சென்றான். அனுமன் மேகக் கூட்டங்களை இழுத்துச் செல்வதுபோலச் செல்கிறான். வெளிர், செம்மை, நீலம், மஞ்சிஷ்டச் சிவப்பு, பச்சை நிறங்களுடைய பெரிய மேகங்கள் அங்கே ஒளிர்ந்தன. மேகக் கூட்டங்களுக்குள் மீண்டும் மீண்டும் புகுந்தும் வெளிவந்தும், அவன் ஒளிர்ந்தும் மறைந்தும் தோன்றும் சந்திரனைப்போலக் காணப்படுகிறான். பலவகை அடர்ந்த மேகங்களுக்குள் சென்ற, வெண்ணிற ஆடையுடைய அந்த வீரன், தோன்றியும் மறைந்தும் தெரியும் உடலுடன் வானில் சந்திரனைப்போல விளங்குகிறான். வானில் கருடனைப்போலப் பறக்கும் அந்த வாயுமைந்தன் மேகத் திரள்களைக் கிழித்துக்கொண்டு மீண்டும் மீண்டும் வெளிப்பட்டு ஒளிர்ந்தான். இங்கே முழு உருவகமும் கடலின் ஒவ்வோர் உறுப்பையும் வானத்தின் ஓர் உறுப்போடு இணைக்கிறது — இது சுந்தர காண்டத்தின் புகழ்பெற்ற உறுப்புடை உருவக அணி (சாவயவ ரூபகம்). கடலைக் கடக்கும் அனுமன் வானத்தையும் கடலாகவே காண்கிறான் — அவன் பார்வையில் இரண்டும் ஒன்றே. திஷ்யம், சிரவணம், புனர்வசு, சுவாதி என்ற விண்மீன்களின் பெயர்கள் ஜோதிட அறிவைக் காட்டுகின்றன. மேகங்களுக்குள் புகுந்தும் வெளிவந்தும் செல்லும் அனுமனுக்குச் சந்திரன் உவமை மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — சந்திரன் மேகங்களால் மறைக்கப்பட்டும் ஒளிர்ந்தும் இருப்பதுபோல அவனும். ‘தவளாம்பர:’ என்ற சொல் இருபொருள் உடையதுபோல் உள்ளது — வெண்ணிற ஆடை அணிந்தவன், வெண்ணிற வானில் இருப்பவன். இந்தப் பகுதி அனுமனின் மகிழ்ச்சியான மனத்தின் பிரதிபலிப்பு — போகும்போது அவன் மனத்தில் கவலை இருந்தது, இப்போதோ விளையாடுவதுபோல வானில் உலவுகிறான். இந்த உருவகத்தின் சிறப்பு என்னவென்றால், வானத்திலுள்ள ஒவ்வொரு பொருளும் நீரிலுள்ள ஒரு பொருளோடு ஒப்புமை பெறுகிறது — சந்திரன் வெண்ணிற ஆம்பல் போலவும், சூரியன் பொன்னிறக் காரண்டவம் போலவும், விண்மீன்கள் நீர்ப்பறவைகள் போலவும், மேகங்கள் பசும்பாசி போலவும், கோள்கள் மீன்களும் முதலைகளும் போலவும், ஐராவத யானை தீவு போலவும் உள்ளன. இவ்வாறு வானம் முழுவதும் உயிர்ப்புள்ள நீர்நிலையாகிறது. அனுமன் அதில் ‘களைப்பின்றி’ இருக்கிறான் — இந்தச் சொல் இருமுறை வருகிறது; அதனால் போகும்போது இருந்த உழைப்புக்கும் திரும்பும்போது உள்ள இலகுவுக்கும் இடையிலான வேறுபாடு சுட்டப்படுகிறது. பணி நிறைவேறியதால் மனம் மகிழ்ச்சியாக உள்ளது, உடலும் இலகுவாக உள்ளது. மேகங்களின் ஐந்து நிறங்கள் — வெளிர், செம்மை, நீலம், மஞ்சிஷ்டச் சிவப்பு, பச்சை — மாலைநேர வானத்தின் சித்திரத்தைத் தருகின்றன. இந்த மேகங்களில் அனுமன் புகுவதும் வெளிவருவதும் தோன்றுதல்-மறைதல் விளையாட்டுப் போன்றது.

மேகத்தின் இடிமுழக்கம் போன்ற பெருங்குரலுடைய அவன், பெருமுழக்கம் செய்துகொண்டு — முதன்மையான ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, தன் பெயரை அறிவித்து, நகரைக் கலங்கச் செய்து, ராவணனை வருத்தி, பெருவீரர்களை நசுக்கி, வைதேகியை வணங்கிய அந்தப் பெருந்தேஜஸுடையவன் — மீண்டும் கடலின் நடுவே வந்தான். வீரமுடைய அவன் மலைகளின் அரசனான சுநாபனாகிய மைநாகத்தைத் தொட்டு, நாணிலிருந்து விடுபட்ட நாராச அம்பைப்போலப் பெரும் வேகத்துடன் முன்னேறினான். சற்று அருகில் வந்தபோது மேகம் போன்ற பெரிய மலையான மகேந்திரத்தைக் கண்டு அந்தப் பெருவானரன் முழங்கினான்; அந்த முழக்கத்தால் பத்துத் திசைகளையும் எங்கும் நிரப்பினான். மீண்டும் மேகத்தின் இடிமுழக்கம் போன்ற பெருமுழக்கத்துடன் முழங்கிக்கொண்டு, நண்பர்களைக் காணும் ஆவலுடைய அவன் அந்த இடத்தை அடைந்தான். அவன் மிகப் பெரிய முழக்கம் செய்தான், வாலையும் அசைத்தான். கருடன் செல்லும் வழியில் மீண்டும் மீண்டும் முழங்கிய அவனுடைய ஓசையால் சூரிய மண்டலத்தோடு கூடிய வானம் பிளப்பதுபோல் ஆயிற்று. கடலின் வடக்குக் கரையில் வாயுமைந்தனைக் காண விரும்பி முன்பே காத்திருந்த பெருவலிமையுடைய வீரர்கள், அப்போது காற்றால் தள்ளப்படும் பெரிய மேகத்தின் முழக்கம் போன்ற, அனுமனின் தொடைகளின் வேகத்தால் எழுந்த ஓசையைக் கேட்டனர். அனுமனின் முழக்கம் மகிழ்ச்சியின் வெளிப்பாடு மட்டுமன்று, வானரர்களுக்கு ஒரு செய்தியும் ஆகும் — ‘நான் வந்துவிட்டேன், பணி நிறைவேறியது’ என்று. தொலைவிலிருந்தே அவன் தன் வெற்றியை அறிவிக்கிறான்; அதனால் காத்திருக்கும் வானரர்களின் கவலை விரைவில் நீங்குகிறது. மைநாகத்தைத் தொடுதல் நன்றியைக் குறிக்கிறது — போகும்போது மைநாகம் அவனுக்கு விருந்தோம்பல் செய்ய விரும்பியது; அப்போது அவன் கையால் தொட்டுவிட்டு மட்டும் சென்றான்; இன்று திரும்பி வரும்போதும் அதைத் தொடுகிறான். ‘நாணிலிருந்து விடுபட்ட நாராச அம்பைப்போல’ என்ற உவமை வேகத்தையும் இலக்கின்மீதுள்ள உறுதியையும் காட்டுகிறது — அம்பு நேராக இலக்கை நோக்கிச் செல்வதுபோல அனுமனும் மகேந்திரத்தை நோக்கிச் செல்கிறான். பதினொன்றாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியில் வந்த ‘பெருமுழக்கத்துடன் முழங்கி’ என்ற தொடர் பதினாறாம் சுலோகத்தில் எழுத்துக்கு எழுத்து மீண்டும் வருகிறது — அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் உள்ளபடியே காக்கப்பட்டுள்ளது. சுநாபன் என்பது மைநாகத்தின் பெயரே என்று உரையாசிரியர்கள் கூறுகின்றனர் — ‘அழகிய நாபியை (நடுப்பகுதியை) உடையது’ என்று, ஏனெனில் அது கடலின் நடுவில் உள்ளது. அனுமனின் முழக்கம் சுந்தர காண்டத்தின் இறுதியில் மீண்டும் மீண்டும் வருணிக்கப்படுகிறது — பத்துத் திசைகளையும் நிரப்புகிறது, வானம் பிளப்பதுபோல் ஆகிறது, மேகத்தின் முழக்கம்போலக் கேட்கிறது. இந்த வருணனைகளின் நோக்கம் அனுமனின் உற்சாகத்தின் அளவைக் காட்டுவதே. வடக்குக் கரையில் இருந்த வானரர்கள் ‘காத்திருந்தனர்’ — அவர்கள் அங்கே நிலையாகக் காத்திருந்தனர்; அனுமன் திரும்பாமல் அவர்களால் செல்ல முடியவில்லை. பதினொன்று முதல் பதின்மூன்று வரையிலான சுலோகங்களில் இலங்கையில் அனுமன் செய்த செயல்களின் சுருக்கம் மீண்டும் வருகிறது — முந்தைய சர்க்கத்திலும் இந்தச் சுருக்கம் சொல்லப்பட்டது. இந்த மீள்கூறல் கதையின் சந்திப்பு இடத்தைக் காட்டுகிறது — ஓர் அத்தியாயம் முடிகிறது, மற்றொன்று தொடங்குகிறது. ‘வந்தான்’ என்ற வினைச்சொல்லே இந்தப் பகுதியின் மையம். அனுமன் தொலைவிலிருந்தே மகேந்திரத்தைக் காண்கிறான், உடனே முழங்குகிறான் — தன்னவர்களைக் காண்பதற்கு முன்பே அவனுடைய மகிழ்ச்சி பொங்கி எழுகிறது. அவனுடைய வால் அசைவதும் மகிழ்ச்சியின் இயல்பான அடையாளம்.

மனம் சோர்ந்திருந்த காட்டுவாசிகளான அவர்கள் அனைவரும், மழைமேகத்தின் முழக்கம் போன்ற அந்த வானரத் தலைவனின் ஓசையைக் கேட்டனர். முழங்கும் அவனுடைய முழக்கத்தைக் கேட்டு, சுற்றிலும் இருந்த அந்த வானரர்கள் அனைவரும் நண்பனைக் காணும் ஆவலுடன் ஆர்வமுற்றனர். வானரர்களில் சிறந்த ஜாம்பவான், அன்பாலும் மகிழ்ச்சியாலும் நிறைந்த மனத்துடன், எல்லா வானரர்களையும் அழைத்து இந்த வார்த்தையைச் சொன்னான்: ‘எப்படிப் பார்த்தாலும் இந்த அனுமன் பணியை நிறைவேற்றிவிட்டான்; இதில் ஐயமே இல்லை; பணியை நிறைவேற்றாதவனுக்கு இத்தகைய முழக்கம் இருக்காது.’ அந்த மகாத்மாவின் கைகள், தொடைகளின் வேகத்தையும் முழக்கத்தையும் கேட்டு, மகிழ்ந்த வானரர்கள் அங்குமிங்கும் துள்ளி எழுந்தனர். அனுமனைக் காண விரும்பிய அவர்கள் மகிழ்ச்சியுடன் மரத்தின் உச்சியிலிருந்து மர உச்சிகளுக்கும், சிகரத்திலிருந்து சிகரங்களுக்கும் தாவினர். மகிழ்ந்த அவர்கள் மர உச்சிகளில் கிளைகளைப் பற்றியபடி நின்று, ஒளிரும் ஆடைகளைச் சுழற்றி அசைத்தனர். மலைக்குகையில் அடைபட்ட காற்று முழங்குவதுபோல, வலிமையுடைய வாயுமைந்தனான அனுமன் கர்ஜித்தான். அடர்ந்த மேகம் போன்ற அந்தப் பெருவானரன் வந்து இறங்குவதைக் கண்டு எல்லா வானரர்களும் கைகூப்பி நின்றனர். பிறகு வேகமுடைய, மலைபோன்ற அந்த வீர வானரன் மரங்கள் அடர்ந்த அந்த மலையின் சிகரத்தில் இறங்கினான். மகிழ்ச்சியால் நிறைந்த அவன், சிறகு வெட்டப்பட்ட மலை வானிலிருந்து விழுவதுபோல, அழகிய மலையருவியின் அருகே இறங்கினான். ஜாம்பவானின் ஊகம் முதிர்ந்த அனுபவத்தின் பயன் — முழக்கத்தின் தன்மையிலிருந்தே அவன் பணியின் வெற்றியை அறிகிறான். வானரர்களின் கவலை முன்பு பெரிதாக இருந்தது — அனுமன் தோற்றிருந்தால் சுக்ரீவனின் தண்டனையால் சாவதே அவர்களுக்கு முடிவு என்று கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் உறுதியாகியிருந்தது. ஆகவே அவனுடைய முழக்கமே அவர்களுடைய வாழ்க்கையின் நம்பிக்கை. ஆடைகளைச் சுழற்றுதல் மனிதர்களுடைய திருவிழாவைப் போன்ற சித்திரம் — கொடிகளைப்போல ஆடைகளை அசைக்கிறார்கள். வானரர்கள் கைகூப்பி நிற்கிறார்கள் — அனுமனிடம் அவர்களுக்குள்ள மதிப்பும் மரியாதையும் இங்கே வெளிப்படுகின்றன. ‘சிறகு வெட்டப்பட்ட மலை’ என்ற உவமை முன்பு இந்திரனால் சிறகுகள் வெட்டப்பட்ட மலைகளின் கதையை நினைவூட்டுகிறது — அந்தக் கதையை மைநாகமும் சொல்லியிருந்தது. வானரர்களின் செயல்கள் அவர்களுடைய இயல்புக்கு ஏற்றவை — மரத்திலிருந்து மரத்துக்கும் சிகரத்திலிருந்து சிகரத்துக்கும் தாவுகிறார்கள், கிளைகளைப் பற்றுகிறார்கள், ஆடைகளை அசைக்கிறார்கள். கவி வானரர்களின் மனிதரைப் போன்ற உணர்வுகளையும் வானரரைப் போன்ற செயல்களையும் ஒன்றாகக் காட்டுகிறார். அனுமனின் கர்ஜனைக்கு மலைக்குகையிலுள்ள காற்றை உவமையாக்குதல் அவனுடைய தந்தையான வாயுவை நினைவூட்டுகிறது — ‘மாருத:’ (காற்று), ‘மாருதாத்மஜ:’ (காற்றின் மைந்தன்) என்ற சொல்விளையாட்டும் இங்கே உள்ளது. அனுமன் அருவியருகே இறங்குகிறான் — நீர்வீழ்ச்சிபோல அவன் சிகரத்திலிருந்து இறங்குகிறான். இந்தப் பகுதி காத்திருப்பிலிருந்து கொண்டாட்டத்துக்கு மாறுவதைக் காட்டுகிறது; மனம் சோர்ந்திருந்த வானரர்கள் கணப்பொழுதில் மகிழ்ச்சியடைகிறார்கள். எல்லாரிலும் முதியவனும் அறிஞனும் ஜாம்பவானே; ஆகவே அவனுடைய சொல்லை எல்லாரும் நம்புகிறார்கள். அவனுடைய ஊகம் தர்க்கத்தோடு கூடியது — தோல்வியுற்ற தூதன் வெட்கத்தால் மௌனமாக இருப்பான், முழங்கமாட்டான். ‘பணியை நிறைவேற்றாதவனுக்கு இத்தகைய முழக்கம் இருக்காது’ என்ற சொல் உலகியல் நடைமுறையைப் பற்றிய நுட்பமான அறிவைக் காட்டுகிறது.

பிறகு மகிழ்ந்த மனத்துடைய வானரர்களில் சிறந்தோர் அனைவரும் மகாத்மாவான அனுமனைச் சூழ்ந்து நின்றனர். அவனைச் சூழ்ந்து பெரும் மகிழ்ச்சியடைந்து, மலர்ந்த முகங்களுடன் அவர்கள் அனைவரும் வந்த அவனை அணுகினர். காணிக்கைகளாகக் கிழங்குகளையும் கனிகளையும் கொண்டுவந்து, வானரர்கள் வானரர்களில் சிறந்த வாயுமைந்தனை வழிபட்டனர். சிலர் மகிழ்ந்து முழங்கினர், சிலர் கிலுகிலுவென்று ஒலியெழுப்பினர், மகிழ்ந்த சிறந்த வானரர்கள் மரக்கிளைகளையும் கொண்டுவந்தனர். அனுமனோ அப்போது ஜாம்பவான் முதலிய முதியோரான பெரியோர்களையும் இளவரசன் அங்கதனையும் வணங்கினான். மதிக்கத்தக்கவனான அவன் அவ்விருவராலும் மதிக்கப்பட்டு, வானரர்களால் மகிழ்விக்கப்பட்டு, வீரனான அவன் ‘தேவி காணப்பட்டாள்’ என்று சுருக்கமாக அறிவித்தான். பிறகு அவன் வாலியின் மைந்தனைக் கையால் பற்றிக்கொண்டு மகேந்திர மலையின் அழகிய வனப்பகுதியில் அமர்ந்தான். கேட்கப்பட்டபோது அனுமன் அந்தச் சிறந்த வானரர்களிடம் சொன்னான்: ‘அசோகவனத்தில் இருக்கும் அந்த ஜனகன் மகள் என்னால் காணப்பட்டாள். மிகக் கொடிய ராக்ஷசிகளால் காவல் காக்கப்படுகிறாள்; பழியற்றவள்; ஒற்றைப் பின்னல் தரித்தவள்; இளையவள்; ராமனைக் காணும் ஏக்கமுடையவள்; உண்ணாநோன்பால் களைத்தவள்; அழுக்கடைந்தவள்; சடைபிடித்த கூந்தலுடையவள்; மெலிந்தவள்.’ அப்போது ‘காணப்பட்டாள்’ என்ற சொல் பெரும்பொருள் உடையதும் அமுதம் போன்றதுமாக இருந்தது. ‘தேவி காணப்பட்டாள்’ என்ற இரண்டு சொற்களிலேயே பணி முழுவதன் சாரம் அடங்கியுள்ளது — அனுமன் முதலில் பயனைச் சொல்கிறான், பிறகே விவரத்தை. இதுவே தூதனின் அறிவு — காத்திருப்போரின் கவலையை விரைவில் நீக்க வேண்டும். அனுமன் முதலில் முதியோரான பெரியோர்களையும், பிறகு இளவரசன் அங்கதனையும் வணங்குகிறான் — இது பணிவு; வெற்றியின் கணத்திலும் அது கைவிடப்படவில்லை. அங்கதனின் கையைப் பற்றி அமர்தல் அந்த இளவரசனிடம் உள்ள மரியாதையையும் நட்பையும் குறிக்கிறது. சீதையின் வருணனையில் ஒவ்வோர் அடைமொழியும் அவளுடைய துயரின் ஒரு பகுதியைக் காட்டுகிறது — ஒற்றைப் பின்னல் கணவனைப் பிரிந்திருப்பதன் அடையாளம், உண்ணாநோன்பு தவத்தின் அடையாளம், அழுக்கும் சடையும் உடலைப் புறக்கணித்ததன் அடையாளம். வானரர்கள் காணிக்கைகளைக் கொண்டுவருகிறார்கள் — கிழங்குகளும் கனிகளும், தங்களிடம் இருப்பவற்றையே. இது அவர்களுடைய எளிய, ஆனால் உள்ளார்ந்த உபசரிப்பு. அனுமன் அவர்களுடைய மரியாதையைப் பணிவுடன் ஏற்கிறான், தானும் முதியோரை வணங்குகிறான். ‘மதிக்கத்தக்கவன் மதிக்கப்பட்டான்’ என்ற சொல்விளையாட்டு — அவனே மதிக்கத்தக்கவன், ஆயினும் பிறரை மதிக்கிறான், அதன்பின் அவர்களால் மதிக்கப்படுகிறான். சீதையின் வருணனையில் அனுமன் எட்டு அடைமொழிகளைப் பயன்படுத்துகிறான்; அவற்றில் ‘பழியற்றவள்’ என்ற சொல் சிறப்பானது — ராக்ஷசனின் வீட்டில் வசித்தாலும் அவள் களங்கமற்றவள் என்பதை அவன் முதலிலேயே தெளிவாக்குகிறான். ‘காணப்பட்டாள்’ என்ற ஒரே சொல் ‘பெரும்பொருள் உடையது, அமுதம் போன்றது’ என்று வருணிக்கப்படுகிறது — இந்தச் சொல்லில் எல்லா வானரர்களின் உயிரும், ராமனின் இன்பமும், சீதையின் விடுதலையும் அடங்கியுள்ளன.

வாயுமைந்தனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு எல்லா வானரர்களும் மகிழ்ந்தனர். சிலர் சீழ்க்கையொலி எழுப்பினர், சிலர் முழங்கினர், பெருவலிமையுடைய சிலர் கர்ஜித்தனர்; சிலர் கிலுகிலுவென்று ஒலியெழுப்பினர், மற்றும் சிலர் எதிர்முழக்கம் செய்தனர். மகிழ்ந்த யானை போன்ற வானரர்கள் சிலர் வாலை உயர்த்தி, நீண்டு வளைந்த நெடிய வால்களைச் சுழற்றி அடித்தனர். மற்றும் சிலர் மகிழ்ச்சியுடன் மலைச்சிகரங்களிலிருந்து தாவி, செழிப்பான வானரர்களில் சிறந்த அனுமனைத் தொட்டனர். சொல்லி முடித்த அனுமனிடம் அப்போது அங்கதன் எல்லா வானர வீரர்களின் நடுவே இணையற்ற இந்த வார்த்தையைச் சொன்னான்: ‘வானரனே, வலிமையிலும் வீரத்திலும் உனக்கு நிகரானவர் யாரும் இல்லை; ஏனெனில் நீ பரந்த கடலைத் தாண்டி மீண்டும் வந்திருக்கிறாய். வானரர்களில் சிறந்தவனே, எங்களுக்கு உயிர் அளித்தவன் நீ ஒருவனே; உன் அருளால் நாங்கள் நோக்கம் நிறைவேறியவர்களாக ராகவனைச் சென்று சேர்வோம். ஆகா, உன் தலைவனிடம் உனக்குள்ள பக்தி! ஆகா, உன் வீரம்! ஆகா, உன் மனவுறுதி! நல்லவேளையாகப் புகழுடைய ராமனின் மனைவியான தேவி உன்னால் காணப்பட்டாள்; நல்லவேளையாகக் காகுத்ஸ்தன் சீதையைப் பிரிந்ததால் உண்டான சோகத்தைக் கைவிடுவான்.’ பிறகு வானரர்கள் அங்கதனையும் அனுமனையும் ஜாம்பவானையும் சூழ்ந்து மகிழ்ச்சியுடன் பெரிய பாறைகளில் அமர்ந்தனர். அந்த மலையின் பெரிய பாறைகளில் அமர்ந்த அந்தச் சிறந்த வானரர்கள், கடலைத் தாண்டியதையும், இலங்கை, சீதை, ராவணன் ஆகியோரைக் கண்டதையும் கேட்க விரும்பி, கைகூப்பி அனுமனின் முகத்தை நோக்கியவாறு இருந்தனர். அங்கே பல வானரர்களால் சூழப்பட்ட செழிப்பான அங்கதன், வானுலகில் தேவர்களால் வழிபடப்படும் தேவர்தலைவனைப் போல இருந்தான். புகழ்பெற்ற, கீர்த்தியுடைய அனுமனாலும், தோள்வளை (அங்கதம்) அணிந்த கைகளுடைய அங்கதனாலும் மகிழ்ச்சியுடன் அமரப்பெற்ற அந்த உயர்ந்த பெரிய மலைமுகடு ஒளியால் சுடர்விட்டது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அங்கே ‘அங்கதேனாங்கதபத்தபாஹுனா’ என்ற யமக அணி உள்ளது — அங்கதன் என்பது இளவரசனின் பெயர், அங்கதம் என்பது தோள்வளை என்ற அணிகலன். ‘உயிர் அளித்தவன்’ என்ற அங்கதனின் சொல் எல்லா வானரர்களின் நன்றியையும் வெளிப்படுத்துகிறது — சீதையைக் காணாமல் திரும்பியிருந்தால் அவர்களுக்குச் சாவு உறுதியாக இருந்தது. அவன் அனுமனின் மூன்று குணங்களைப் புகழ்கிறான் — பக்தி, வீரம், மனவுறுதி; இந்த மூன்று குணங்களே சுந்தர காண்டத்தின் நாயகனின் அடிப்படை. இறுதியில் எல்லா வானரர்களும் கதையைக் கேட்க ஆவலாக உள்ளனர் — இதனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் அனுமன் நீண்ட நிகழ்ச்சி விவரணம் செய்வது சுட்டப்படுகிறது. அங்கதனுக்கு இந்திரனை உவமையாக்குதல் அவனுடைய இளவரசுப் பதவியையும் தலைமையையும் காட்டுகிறது. வானரர்களின் மகிழ்ச்சிக்குப் பல வடிவங்கள் — சீழ்க்கையொலி, முழக்கம், கர்ஜனை, கிலுகிலு ஒலி, எதிர்முழக்கம், வாலைச் சுழற்றுதல், அனுமனைத் தொடுதல். கவி இவற்றின் பட்டியலைத் தருகிறார்; அதனால் கொண்டாட்டத்தின் ஆரவாரம் வாசகனின் காதுகளிலும் ஒலிப்பதுபோல் இருக்கிறது. அங்கதனின் சொல் இளவரசனுக்குத் தகுந்தது — எல்லார் சார்பிலும் அவன் அனுமனைச் சிறப்பிக்கிறான். ‘ஆகா’ என்பது மூன்று முறை வருவது வியப்பின் மிகுதியைக் காட்டுகிறது. ‘நல்லவேளையாக’ என்பது இருமுறை வருவது நற்பேற்றின் உணர்வைக் காட்டுகிறது. இறுதியில் வானரர்கள் பாறைகளில் அமர்வது ஓர் அவையின் சித்திரம் போன்றது — நடுவில் அங்கதன், இருபுறமும் அனுமனும் ஜாம்பவானும், சுற்றிலும் வானரர்கள். இந்த அவையே அடுத்த சர்க்கத்தில் அனுமனின் நீண்ட விவரணத்தைக் கேட்கும் கூட்டம். இறுதிச் சுலோகத்தில் மலைமுகடு ஒளியால் சுடர்விடுவது இயற்கையானது மட்டுமன்று, அங்கே அமர்ந்துள்ள வீரர்களின் புகழின் பிரதிபலிப்பும் ஆகும். கீர்த்தியுடைய அனுமனும் புகழுடைய அங்கதனும் — இவ்விருவரும் மலையையே அழகுபடுத்துகின்றனர். இவ்வாறு சர்க்கம் கொண்டாட்டத்தோடும் ஒளிமிக்க சித்திரத்தோடும் நிறைவடைகிறது.

ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಗೆದು, ದಣಿವಿಲ್ಲದೆ, ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸಮುದ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಈಜಿದನು. ಕವಿಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ಸಮುದ್ರವಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಗಗನಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಭುಜಂಗರು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳು ಮತ್ತು ನೈದಿಲೆಗಳಂತೆ; ಚಂದ್ರನು ಬಿಳಿಯ ಕುಮುದ, ಸೂರ್ಯನು ಕಾರಂಡವ ಪಕ್ಷಿ; ತಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಾದಂಬ ಹಂಸಗಳು; ಮೋಡಗಳು ಪಾಚಿ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು; ಪುನರ್ವಸುವು ದೊಡ್ಡ ಮೀನು; ಲೋಹಿತಾಂಗನಾದ ಮಂಗಳನು ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆ; ಐರಾವತವು ಮಹಾದ್ವೀಪ; ಸ್ವಾತಿಯು ವಿಲಾಸದಿಂದ ಚಲಿಸುವ ಹಂಸ; ಗಾಳಿಯ ಸಮೂಹಗಳು ಅಲೆಗಳ ಜಾಲ; ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳು ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರು. ಇಂತಹ ಗಗನಸಾಗರವನ್ನು ಅವನು ದಣಿವಿಲ್ಲದೆ ದಾಟುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ತಾರಾಧಿಪನಾದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಗೀಚುತ್ತಿರುವಂತೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದೊಡನೆ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆ ಅಪಾರ ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ಮುಳುಗಿ ಸಾಗಿದನು. ಹನುಮಂತನು ಮೋಡಗಳ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಿಳಿಯ, ಕೆಂಪಾದ, ನೀಲಿಯ, ಮಂಜಿಷ್ಠದ (ಕೆಂಗಂದು) ಬಣ್ಣದ, ಹಸಿರಾದ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೋಡಗಳ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುತ್ತಾ ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ಕಾಣುವ, ಒಮ್ಮೆ ಮರೆಯಾಗುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ದಟ್ಟ ಮೋಡಗಳೊಳಗೆ ಸಿಲುಕಿದ, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರದ ಆ ವೀರನು ಒಮ್ಮೆ ಕಾಣುವ ಒಮ್ಮೆ ಕಾಣದ ದೇಹದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗರುಡನಂತೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾಯುನಂದನನು ಮೇಘಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊರಬೀಳುತ್ತಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರೂಪಕವು ಸಾಗರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಆಕಾಶದ ಒಂದು ಅಂಗದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸಾವಯವರೂಪಕಾಲಂಕಾರ. ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿರುವ ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಸಾಗರವಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸಮಾನ. ತಿಷ್ಯ, ಶ್ರವಣ, ಪುನರ್ವಸು, ಸ್ವಾತಿ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಜ್ಯೋತಿಷದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೋಡಗಳೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುವ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಚಂದ್ರನು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವಂತೆಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆಯೂ ಅವನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಧವಲಾಂಬರಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿರುವಂತಿದೆ — ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವುಳ್ಳವನು, ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವವನು. ಈ ಭಾಗವು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ — ಹೋಗುವಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆಯಿತ್ತು, ಈಗಲಾದರೋ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೂಪಕದ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ ಆಕಾಶದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಜಲದ ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಚಂದ್ರನು ಬಿಳಿಯ ಕುಮುದದಂತೆ, ಸೂರ್ಯನು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಕಾರಂಡವದಂತೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ, ಮೋಡಗಳು ಹಸಿರು ಪಾಚಿಯಂತೆ, ಗ್ರಹಗಳು ಮೀನು ಮೊಸಳೆಗಳಂತೆ, ಐರಾವತ ಗಜವು ದ್ವೀಪದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಆಕಾಶವೇ ಜೀವಂತ ಜಲಾಶಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ಅಪರಿಶ್ರಾಂತಃ’ (ದಣಿವಿಲ್ಲದವನು) — ಈ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹೋಗುವಾಗಿನ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗಿನ ಹಗುರತೆಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ, ದೇಹವೂ ಹಗುರವಾಗಿದೆ. ಮೋಡಗಳ ಐದು ಬಣ್ಣಗಳು — ಬಿಳಿ, ಕೆಂಪು, ನೀಲಿ, ಮಂಜಿಷ್ಠ, ಹಸಿರು — ಸಂಜೆಯ ಆಕಾಶದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಮೋಡಗಳೊಳಗೆ ಹನುಮಂತನ ಹೊಕ್ಕುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೊರಬರುವಿಕೆ ಕಾಣುವ-ಕಾಣದಿರುವಿಕೆಗಳ ಆಟದಂತಿದೆ.

ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಮಹಾಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯು ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿ, ನಗರಿಯನ್ನು ಕಳವಳಗೊಳಿಸಿ, ರಾವಣನನ್ನು ವ್ಯಥೆಗೊಳಿಸಿ, ಮಹಾವೀರರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ, ವೈದೇಹಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ — ಮತ್ತೆ ಸಾಗರದ ನಡುವಿನಿಂದ ಬಂದನು. ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಸುನಾಭನೆಂಬ ಪರ್ವತೇಂದ್ರ ಮೈನಾಕನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಾರಾಚಬಾಣದಂತೆ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಗಿರಿ ಮಹೇಂದ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಆ ನಾದದಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಲೂ ತುಂಬಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಅವನು ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅವನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಬಾಲವನ್ನೂ ಅಲುಗಾಡಿಸಿದನು. ಗರುಡನು ಸಂಚರಿಸುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಘೋಷದಿಂದ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದೊಡನೆ ಆಕಾಶವೇ ಸಿಡಿದುಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತಾಯಿತು. ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾ ಮೊದಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಶೂರರು, ಆಗ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಮೇಘದ ಗರ್ಜನೆಯಂತಿದ್ದ, ಹನುಮಂತನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಹನುಮಂತನ ನಾದವು ಕೇವಲ ಹರ್ಷದ ಪ್ರಕಟನೆಯಲ್ಲ, ವಾನರರಿಗೆ ಒಂದು ಸಂದೇಶವೂ ಹೌದು — ‘ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ’ ಎಂದು. ದೂರದಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ವಾನರರ ಚಿಂತೆ ಬೇಗನೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೈನಾಕನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸೂಚಕ — ಹೋಗುವಾಗ ಮೈನಾಕನು ಅವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಲು ಬಯಸಿದ್ದನು, ಆಗ ಅವನು ಕೈಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಿ ಮಾತ್ರ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಇಂದು ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗಲೂ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ‘ಜ್ಯಾಮುಕ್ತಃ ನಾರಾಚಃ ಇವ’ (ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ವೇಗವನ್ನೂ ಗುರಿಯ ಮೇಲಿನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬಾಣವು ನೇರವಾಗಿ ಗುರಿಯೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವಂತೆ ಹನುಮಂತನೂ ಮಹೇಂದ್ರದೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಂದ ‘ನದನ್ ನಾದೇನ ಮಹತಾ’ (ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಸುನಾಭ ಎಂಬುದು ಮೈನಾಕನದೇ ಹೆಸರು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸುಂದರವಾದ ನಾಭಿಯುಳ್ಳವನು’, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ನಾದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶವು ಸಿಡಿಯುವಂತಿರುತ್ತದೆ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ಸಾಹದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು. ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾನರರು ‘ಸಂವಿಷ್ಠಿತಾಃ’ — ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದಿರುಗದೆ ಅವರು ಹೊರಡುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೆಯವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಂಕ್ಷೇಪವು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಸಂಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಕಥೆಯ ಸಂಧಿಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಜಗಾಮ’ (ಬಂದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವೇ ಈ ಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ. ಹನುಮಂತನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಮಹೇಂದ್ರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕಾಣುವ ಮೊದಲೇ ಅವನ ಹರ್ಷವು ಉಕ್ಕಿಬರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಬಾಲದ ಅಲುಗಾಟವೂ ಹರ್ಷದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಿಹ್ನೆ.

ದೀನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳೂ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಉತ್ಸುಕರಾದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕರೆದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸದವನ ನಾದ ಹೀಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ತೋಳು-ತೊಡೆಗಳ ವೇಗವನ್ನೂ ನಾದವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದರು. ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸಿ ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವರು ಮರದ ತುದಿಯಿಂದ ಮರದ ತುದಿಗೆ, ಶಿಖರದಿಂದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಅವರು ಮರಗಳ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತು, ಹೊಳೆಯುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೀಸಿದರು. ಗಿರಿಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಗಾಳಿಯು ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ಇಳಿದುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು. ಅನಂತರ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಪರ್ವತದಂತಿರುವವನೂ ಆದ ಆ ವೀರಕಪಿಯು ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ಗಿರಿಯ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದನು. ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು, ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತವು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದಂತೆ, ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ವತದ ಜಲಪಾತದ ಬಳಿ ಇಳಿದನು. ಜಾಂಬವಂತನ ಅನುಮಾನವು ವೃದ್ಧನ ಅನುಭವದ ಫಲ — ನಾದದ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಅವನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಚಿಂತೆಯು ಹಿಂದೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು — ಹನುಮಂತನು ವಿಫಲನಾದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ದಂಡನೆಯಿಂದ ಮರಣವೇ ಅವರ ಗತಿ ಎಂಬುದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ನಾದವು ಅವರ ಬದುಕಿನ ಆಸೆ. ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೀಸುವುದು ಮನುಷ್ಯರ ಉತ್ಸವದಂತಹ ಚಿತ್ರ — ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸುವಂತೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ — ಹನುಮಂತನ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಆದರ ಮತ್ತು ಗೌರವ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ‘ಛಿನ್ನಪಕ್ಷಃ ಧರಣೀಧರಃ’ (ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಮೈನಾಕನೂ ಹೇಳಿದ್ದನು. ವಾನರರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿವೆ — ಅವರು ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ, ಶಿಖರದಿಂದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಜಿಗಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾರೆ. ಕವಿಯು ವಾನರರ ಮನುಷ್ಯಸಹಜ ಭಾವಗಳನ್ನೂ ವಾನರಸಹಜ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಗಿರಿಗುಹೆಯಲ್ಲಿರುವ ಗಾಳಿಯ ಉಪಮೆಯು ಅವನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಮಾರುತಃ’, ‘ಮಾರುತಾತ್ಮಜಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಜಲಪಾತದ ಬಳಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ಜಲಪಾತದಂತೆಯೇ ಅವನು ಶಿಖರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗವು ಕಾಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಉತ್ಸವದೆಡೆಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ದೀನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದ ವಾನರರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಜಾಂಬವಂತನೇ ವೃದ್ಧ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಅನುಮಾನವು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದುದು — ವಿಫಲನಾದ ದೂತನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ಹ್ಯಸ್ಯಾಕೃತಕಾರ್ಯಸ್ಯ ನಾದ ಏವಂವಿಧೋ ಭವೇತ್’ (ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸದವನ ನಾದ ಹೀಗಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ಸುತ್ತುವರಿದು ಪರಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಿದ್ದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿದರು. ಕಾಣಿಕೆಗಳಾಗಿ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಂದು ವಾನರರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಗಿದರು, ಕೆಲವರು ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದರು, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನೂ ತಂದರು. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಆಗ ಜಾಂಬವಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವೃದ್ಧ ಗುರುಜನರಿಗೂ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಪೂಜ್ಯನಾದ ಅವನು ಅವರಿಬ್ಬರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ, ಕಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯು ‘ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು’ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ವಾಲಿಯ ಮಗನ ಕೈಹಿಡಿದು ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ರಮಣೀಯ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಹನುಮಂತನು ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಅವಳು ಅತಿ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿಗೊಳಗಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ನಿಂದಾರಹಿತಳು, ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವಳು, ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನವಳು, ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲವುಳ್ಳವಳು, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಬಳಲಿದವಳು, ಮಲಿನಳು, ಜಟೆಗಟ್ಟಿದ ಕೂದಲಿನವಳು, ಕೃಶಳು.’ ಆಗ ‘ಕಂಡೆನು’ ಎಂಬುದು ಮಹಾ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ, ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಮಾತಾಯಿತು. ‘ದೃಷ್ಟಾ ದೇವೀ’ (ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು) ಎಂಬ ಎರಡೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಕಾರ್ಯದ ಸಾರವಿದೆ — ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ವಿವರವನ್ನು. ಇದು ದೂತನ ಬುದ್ಧಿ — ಕಾಯುತ್ತಿರುವವರ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ದೂರಮಾಡಬೇಕು. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ವೃದ್ಧ ಗುರುಜನರಿಗೆ, ಅನಂತರ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಫಲತೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೂ ಬಿಡದ ವಿನಯ ಇದು. ಅಂಗದನ ಕೈಹಿಡಿದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಆ ರಾಜಕುಮಾರನ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಗಳ ಚಿಹ್ನೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣವೂ ಅವಳ ದುಃಖದ ಒಂದೊಂದು ಅಂಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಜಡೆಯು ಪತಿವಿರಹದ ಚಿಹ್ನೆ, ಉಪವಾಸವು ತಪಸ್ಸಿನದು, ಮಲಿನತೆ ಮತ್ತು ಜಟೆಗಟ್ಟಿದ ಕೂದಲು ದೇಹದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯದು. ವಾನರರು ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ — ಗೆಡ್ಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳು, ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ. ಇದು ಅವರ ಸರಳವಾದರೂ ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕವಾದ ಸತ್ಕಾರ. ಹನುಮಂತನು ಆ ಸನ್ಮಾನವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನೂ ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂಜ್ಯಃ ಪೂಜಿತಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ಅವನು ಸ್ವತಃ ಪೂಜ್ಯನು, ಆದರೂ ಇತರರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಎಂಟು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ (ನಿಂದಾರಹಿತಳು) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ನಿಷ್ಕಳಂಕಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೃಷ್ಟಾ’ (ಕಂಡೆನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವನ್ನು ‘ಮಹಾರ್ಥಮ್ ಅಮೃತೋಪಮಮ್’ (ಮಹಾ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ, ಅಮೃತಸಮಾನ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಜೀವನವೂ, ರಾಮನ ಸುಖವೂ, ಸೀತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ.

ಮಾರುತಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಕೆಲವರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು, ಕೆಲವರು ಕೂಗಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು ಗರ್ಜಿಸಿದರು; ಕೆಲವರು ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕೆಲವು ಕಪಿಕುಂಜರರು ಬಾಲಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಉದ್ದವಾದ, ಬಾಗಿದ, ನೀಳವಾದ ಬಾಲಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಜಿಗಿದು, ಶೋಭಾಯಮಾನನಾದ ವಾನರೋತ್ತಮ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಆಗ ಅಂಗದನು ಎಲ್ಲ ವಾನರವೀರರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ವಾನರನೇ, ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯೂ ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದಿರುವೆ. ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ನಮಗೆ ಜೀವದಾನ ಮಾಡಿದವನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ; ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾವು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ರಾಘವನನ್ನು ಸೇರುವೆವು. ಆಹಾ, ಸ್ವಾಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ! ಆಹಾ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ! ಆಹಾ, ನಿನ್ನ ಧೈರ್ಯ! ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆ; ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸೀತಾವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುವನು.’ ಅನಂತರ ವಾನರರು ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ಅತ್ಯಾನಂದದಿಂದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದರು. ಆ ಗಿರಿಯ ವಿಶಾಲ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮರು ಸಮುದ್ರಲಂಘನವನ್ನೂ, ಲಂಕೆ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ದರ್ಶನವನ್ನೂ ಕೇಳಬಯಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಹನುಮಂತನ ಮುಖವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತರು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀಮಂತ ಅಂಗದನು, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ ದೇವಪತಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಕುಳಿತನು. ಕೀರ್ತಿವಂತನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನಿಂದಲೂ, ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಗದಗಳೆಂಬ ಭುಜಕೀರ್ತಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅಂಗದನಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾದ ಆ ಎತ್ತರದ ಮಹಾಪರ್ವತಶಿಖರವು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಅಂಗದೇನಾಂಗದಬದ್ಧಬಾಹುನಾ’ ಎಂಬ ಯಮಕವಿದೆ — ಅಂಗದ ಎಂಬುದು ರಾಜಕುಮಾರನ ಹೆಸರು, ಅಂಗದ ಎಂಬುದು ತೋಳಿನ ಆಭರಣವೂ ಹೌದು. ‘ಜೀವಿತಸ್ಯ ಪ್ರದಾತಾ’ (ಜೀವದಾನ ಮಾಡಿದವನು) ಎಂಬ ಅಂಗದನ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದರೆ ಅವರ ಮರಣವೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಹನುಮಂತನ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಕ್ತಿ, ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯ; ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳೇ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ನಾಯಕನ ಮೂಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಂಗದನಿಗೆ ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯು ಅವನ ಯುವರಾಜತ್ವವನ್ನೂ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ — ಸಿಂಹನಾದ, ಕೂಗು, ಗರ್ಜನೆ, ಕಿಲಕಿಲಾರವ, ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ, ಬಾಲವನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುವುದು, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು. ಕವಿಯು ಇವುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಉತ್ಸವದ ಕೋಲಾಹಲವು ಓದುಗನ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೊಳಗುವಂತಿದೆ. ಅಂಗದನ ಮಾತು ಯುವರಾಜನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಪರವಾಗಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹೋ’ (ಆಹಾ) ಎಂಬುದರ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿಯು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬುದರ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿಯು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಂದು ಸಭೆಯ ಚಿತ್ರದಂತಿದೆ — ನಡುವೆ ಅಂಗದ, ಎರಡು ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತ, ಸುತ್ತಲೂ ವಾನರರು. ಈ ಸಭೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೀರ್ಘ ಕಥನದ ಶ್ರೋತೃಮಂಡಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಶಿಖರವು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವುದು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ವೀರರ ಕೀರ್ತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೂ ಹೌದು. ಕೀರ್ತಿವಂತನಾದ ಹನುಮಂತ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅಂಗದ — ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಪರ್ವತಕ್ಕೂ ಶೋಭೆ ತರುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಉತ್ಸವದಿಂದಲೂ ಉಜ್ವಲ ಚಿತ್ರದಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

മഹാവേഗമുള്ള ഹനുമാൻ ചിറകുള്ള പർവതംപോലെ കുതിച്ചുയർന്ന്, തളർച്ചയേതുമില്ലാതെ, ആകാശത്തെത്തന്നെ സമുദ്രമായി കരുതി നീന്തിനീങ്ങി. കവി ആകാശത്തെ സമുദ്രമായി രൂപണം ചെയ്യുന്നു — ആ ആകാശസാഗരത്തിൽ നാഗങ്ങളും യക്ഷന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും വിടർന്ന താമരകളും ഉത്പലങ്ങളുംപോലെ; ചന്ദ്രൻ ആമ്പൽ, സൂര്യൻ കാരണ്ഡവപ്പക്ഷി; തിഷ്യനും ശ്രവണനും കാദംബഹംസങ്ങൾ; മേഘങ്ങൾ പായലും പുൽത്തകിടിയും; പുനർവസു വലിയ മത്സ്യം; ലോഹിതാംഗനായ ചൊവ്വ വലിയ മുതല; ഐരാവതം ഒരു മഹാദ്വീപം; സ്വാതി വിലസുന്ന ഹംസം; കാറ്റിൻകൂട്ടങ്ങൾ തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങൾ; ചന്ദ്രരശ്മികൾ തണുത്ത ജലം. ഇങ്ങനെയുള്ള ആകാശസാഗരത്തെ അവൻ തളരാതെ കടന്നുപോയി. ആകാശത്തെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ, താരാപതിയായ ചന്ദ്രനെ ഉരസിനീങ്ങുന്നതുപോലെ, നക്ഷത്രങ്ങളോടും സൂര്യമണ്ഡലത്തോടുംകൂടിയ ആകാശത്തെ അപഹരിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ അതിരില്ലാത്ത ആ സമുദ്രത്തിൽ ആണ്ടിറങ്ങി. ഹനുമാൻ മേഘജാലങ്ങളെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ നീങ്ങുന്നു. വെളുപ്പും ചുവപ്പും നീലയും മഞ്ചട്ടിനിറവും പച്ചയുമുള്ള വലിയ മേഘങ്ങൾ അവിടെ തിളങ്ങി. മേഘജാലങ്ങളിൽ കടന്നും വീണ്ടും വീണ്ടും പുറത്തുവന്നും അവൻ തെളിഞ്ഞും മറഞ്ഞും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. പലതരം കനത്ത മേഘങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ട, വെളുത്ത വസ്ത്രമണിഞ്ഞ ആ വീരൻ, കാണുകയും മറയുകയും ചെയ്യുന്ന ശരീരത്തോടെ ആകാശത്തിൽ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ആകാശത്തിൽ ഗരുഡനെപ്പോലെ പറക്കുന്ന ആ വായുനന്ദനൻ മേഘവൃന്ദങ്ങളെ കീറിമുറിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും പുറത്തുവന്നു ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ സമ്പൂർണരൂപകം സമുദ്രത്തിന്റെ ഓരോ അംഗത്തെയും ആകാശത്തിന്റെ ഓരോ അംഗത്തോടു ചേർക്കുന്നു — ഇതു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ സാവയവരൂപകാലങ്കാരമാണ്. സാഗരം കടക്കുന്ന ഹനുമാൻ ആകാശത്തെയും സാഗരമായി കാണുന്നു — അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രണ്ടും സമം. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പേരുകൾ — തിഷ്യൻ, ശ്രവണൻ, പുനർവസു, സ്വാതി — ജ്യോതിഷജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു. മേഘങ്ങളിൽ കയറുകയും ഇറങ്ങുകയും ചെയ്യുന്ന ഹനുമാനു ചന്ദ്രനോടുള്ള ഉപമ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — ചന്ദ്രൻ മേഘങ്ങളാൽ മറയ്ക്കപ്പെടുകയും തെളിയുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ അവനും. ‘ധവളാംബരൻ’ എന്ന പദം ദ്വയാർഥമുള്ളതുപോലെയാണ് — വെളുത്ത വസ്ത്രമുള്ളവൻ എന്നും, വെളുത്ത ആകാശത്തു നിൽക്കുന്നവൻ എന്നും. ഈ ഭാഗം ഹനുമാന്റെ പ്രസന്നമനസ്സിന്റെ പ്രതിബിംബമാണ് — പോകുമ്പോൾ അവന്റെ മനസ്സിൽ ആശങ്കയുണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ അവൻ കളിക്കുന്നതുപോലെ ആകാശത്തു വിഹരിക്കുന്നു. ഈ രൂപകത്തിന്റെ സവിശേഷത, ആകാശത്തിലെ ഓരോ വസ്തുവിനും ജലത്തിലെ ഒരു വസ്തുവുമായി സാമ്യമുണ്ടെന്നതാണ് — ചന്ദ്രൻ വെളുത്ത ആമ്പൽപോലെ, സൂര്യൻ പൊൻനിറമുള്ള കാരണ്ഡവംപോലെ, നക്ഷത്രങ്ങൾ ജലപക്ഷികൾപോലെ, മേഘങ്ങൾ പച്ചപ്പായൽപോലെ, ഗ്രഹങ്ങൾ മത്സ്യങ്ങളും മുതലകളുംപോലെ, ഐരാവതമെന്ന ആന ദ്വീപുപോലെ. ഇങ്ങനെ ആകാശം മുഴുവൻ ജീവനുള്ള ഒരു ജലാശയമാകുന്നു. അതിൽ ഹനുമാൻ ‘അപരിശ്രാന്തൻ’ (തളരാത്തവൻ) — ഈ പദം രണ്ടുവട്ടം വരുന്നു; അതിലൂടെ പോക്കിലെ ക്ഷീണവും മടക്കത്തിലെ ലാഘവവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കാര്യസിദ്ധിയാൽ മനസ്സു പ്രസന്നം, ശരീരവും ലഘു. മേഘങ്ങളുടെ അഞ്ചു നിറങ്ങൾ — വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ്, നീല, മഞ്ചട്ടിനിറം, പച്ച — സന്ധ്യാകാശത്തിന്റെ ചിത്രം നൽകുന്നു. ഈ മേഘങ്ങളിലൂടെയുള്ള ഹനുമാന്റെ കടക്കലും പുറത്തുവരലും കാണലിന്റെയും മറയലിന്റെയും ഒരു കളിപോലെയാണ്.

മേഘഗർജനംപോലെ മഹാസ്വരമുള്ള അവൻ ഉറക്കെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് — ശ്രേഷ്ഠരായ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്ന്, തന്റെ പേരു പ്രഖ്യാപിച്ച്, നഗരിയെ കലക്കി, രാവണനെ വ്യഥപ്പെടുത്തി, മഹാവീരന്മാരെ മർദിച്ച്, വൈദേഹിയെ വന്ദിച്ച് — ആ മഹാതേജസ്വി വീണ്ടും സാഗരമധ്യത്തിലൂടെ മടങ്ങിവന്നു. വീര്യവാനായ അവൻ പർവതേന്ദ്രനായ സുനാഭനെ, മൈനാകത്തെ, തൊട്ടശേഷം ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട നാരാചബാണംപോലെ അതിവേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടുപാഞ്ഞു. അൽപം അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ മേഘംപോലുള്ള മഹാഗിരിയായ മഹേന്ദ്രത്തെ കണ്ട് ആ മഹാകപി ഗർജിച്ചു; ആ ഗർജനംകൊണ്ട് പത്തു ദിക്കുകളും നാലുപാടും നിറച്ചു. വീണ്ടും മേഘഗർജനംപോലുള്ള മഹാനാദത്തോടെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്, സുഹൃത്തുക്കളെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അവൻ ആ ദേശത്തെത്തി. അവൻ അതിഗംഭീരമായി ഗർജിച്ചു, വാൽ ഇളക്കി. ഗരുഡൻ സഞ്ചരിക്കുന്ന മാർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുന്ന അവന്റെ ഘോഷത്താൽ സൂര്യമണ്ഡലത്തോടുകൂടിയ ആകാശം പിളരുന്നതുപോലെ ആയി. സമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിൽ വായുപുത്രനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് മുമ്പേ കാത്തിരുന്ന മഹാബലരായ ശൂരന്മാർ, അപ്പോൾ കാറ്റിനാൽ തള്ളപ്പെടുന്ന വലിയ മേഘത്തിന്റെ ഇരമ്പൽപോലെ, ഹനുമാന്റെ തുടകളുടെ വേഗത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഘോഷം കേട്ടു. ഹനുമാന്റെ ഗർജനം ഹർഷപ്രകടനം മാത്രമല്ല, വാനരന്മാർക്കുള്ള ഒരു സന്ദേശവുമാണ് — ‘ഞാൻ വന്നു, കാര്യം സാധിച്ചു.’ ദൂരെനിന്നുതന്നെ അവൻ തന്റെ വിജയം വിളംബരം ചെയ്യുന്നു; അതുവഴി കാത്തിരിക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ ആശങ്ക വേഗം നീങ്ങുന്നു. മൈനാകത്തെ തൊടുന്നതു കൃതജ്ഞതയുടെ സൂചകമാണ് — പോകുമ്പോൾ മൈനാകം അവനെ സൽക്കരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; അന്ന് അവൻ കൈകൊണ്ടു തൊട്ടിട്ടു മാത്രം പോയി; ഇന്നു മടക്കത്തിലും അവൻ അതിനെ തൊടുന്നു. ‘ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട നാരാചംപോലെ’ എന്ന ഉപമ വേഗത്തെയും ലക്ഷ്യനിഷ്ഠയെയും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു — ബാണം ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു നേരെ പോകുന്നതുപോലെ ഹനുമാനും മഹേന്ദ്രത്തിലേക്കു പോകുന്നു. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധത്തിൽ വന്ന ‘നദൻ നാദേന മഹതാ’ (ഉറക്കെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന വാക്യം പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അക്ഷരംപ്രതി ആവർത്തിക്കുന്നു — അച്ചടിയിലെ പാഠം അതേപടി സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. സുനാഭൻ എന്നതു മൈനാകത്തിന്റെതന്നെ പേരാണെന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു — ‘ശോഭനമായ നാഭിയുള്ളവൻ’ എന്നർഥം, കാരണം അതു സമുദ്രമധ്യത്തിലാണു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഹനുമാന്റെ ഗർജനം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒടുവിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അതു പത്തു ദിക്കുകളും നിറയ്ക്കുന്നു, ആകാശം പിളരുന്നതുപോലെയാകുന്നു, മേഘത്തിന്റെ ഇരമ്പൽപോലെ കേൾക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വർണനകളുടെ ഉദ്ദേശ്യം ഹനുമാന്റെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ അളവു കാണിക്കുകയാണ്. വടക്കേക്കരയിലുള്ള വാനരന്മാർ ‘സംവിഷ്ഠിതർ’ ആയിരുന്നു — അവർ അവിടെ ഉറച്ചിരുന്നു കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു; ഹനുമാൻ മടങ്ങിവരാതെ അവർക്കു പോകാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. പതിനൊന്നുമുതൽ പതിമൂന്നുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ലങ്കയിൽ ഹനുമാൻ ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ സംഗ്രഹം വീണ്ടും വരുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും ഈ സംഗ്രഹം പറഞ്ഞിരുന്നു. ഈ പുനരുക്തി കഥയുടെ ഒരു സന്ധിസ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു — ഒരു അധ്യായം തീർന്നു, മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ആജഗാമ’ (മടങ്ങിവന്നു) എന്ന ക്രിയാപദമാണ് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. ഹനുമാൻ ദൂരെനിന്നു മഹേന്ദ്രത്തെ കാണുന്നു, ഉടൻതന്നെ ഗർജിക്കുന്നു — സ്വജനങ്ങളെ കാണുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ അവന്റെ ഹർഷം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു. അവന്റെ വാലിന്റെ ഇളക്കവും ഹർഷത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ചിഹ്നമാണ്.

ദീനമനസ്കരായിരുന്ന ആ വനവാസികളെല്ലാം വാനരേന്ദ്രന്റെ മേഘഗർജനംപോലുള്ള ഘോഷം കേട്ടു. ഗർജിക്കുന്ന അവന്റെ നാദം കേട്ട്, നാലുപാടും നിന്നിരുന്ന ആ വാനരന്മാരെല്ലാം സുഹൃത്തിനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഉത്സുകരായി. ഹരിശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാൻ പ്രീതിയാൽ ഹർഷംനിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും വിളിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഈ ഹനുമാൻ സർവഥാ കാര്യം സാധിച്ചിരിക്കുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല; കാര്യം സാധിക്കാത്തവന്റെ ഗർജനം ഇങ്ങനെയാവില്ല.’ ആ മഹാത്മാവിന്റെ കൈകളുടെയും തുടകളുടെയും വേഗവും ഗർജനവും കേട്ട് ഹർഷംപൂണ്ട വാനരന്മാർ അങ്ങിങ്ങു ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. ഹനുമാനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അത്യാഹ്ലാദത്തോടെ അവർ മരത്തുമ്പുകളിൽനിന്നു മരത്തുമ്പുകളിലേക്കും ശിഖരങ്ങളിൽനിന്നു ശിഖരങ്ങളിലേക്കും ചാടിക്കയറി. പ്രീതരായ അവർ മരത്തുമ്പുകളിൽ കൊമ്പുകൾ പിടിച്ചുനിന്നു, തിളങ്ങുന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ വീശി. ഗിരിഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞ കാറ്റു ഗർജിക്കുന്നതുപോലെ ബലവാനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ഗർജിച്ചു. കനത്ത മേഘംപോലെ പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ മഹാകപിയെ കണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരും കൈകൂപ്പി നിന്നു. പിന്നെ വേഗമേറിയവനും പർവതസമാനനുമായ ആ വീരകപി മരങ്ങൾ തിങ്ങിയ ആ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ വന്നിറങ്ങി. ഹർഷത്താൽ നിറഞ്ഞ അവൻ, ചിറകറ്റ ഒരു പർവതം ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്നതുപോലെ, രമണീയമായ ഒരു മലയരുവിക്കരികിൽ ഇറങ്ങി. ജാംബവാന്റെ അനുമാനം വൃദ്ധന്റെ അനുഭവത്തിന്റെ ഫലമാണ് — ഗർജനത്തിന്റെ സ്വരൂപത്തിൽനിന്നുതന്നെ അവൻ കാര്യസിദ്ധി അറിയുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ആശങ്ക മുമ്പു വലുതായിരുന്നു — ഹനുമാൻ പരാജയപ്പെട്ടാൽ സുഗ്രീവന്റെ ശിക്ഷയാൽ മരണംതന്നെയാണ് അവരുടെ ഗതി എന്നു കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ ഉറപ്പിച്ചിരുന്നു. അതിനാൽ അവന്റെ ഗർജനം അവരുടെ ജീവിതത്തിന്റെ പ്രത്യാശയാണ്. വസ്ത്രങ്ങൾ വീശുന്നതു മനുഷ്യരുടേതുപോലുള്ള ഉത്സവത്തിന്റെ ചിത്രമാണ് — കൊടികൾപോലെ അവർ വസ്ത്രങ്ങൾ ആട്ടുന്നു. വാനരന്മാർ കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു — ഹനുമാനോടുള്ള അവരുടെ ആദരവും ബഹുമാനവും ഇവിടെ പ്രകടമാണ്. ‘ചിറകറ്റ പർവതം’ എന്ന ഉപമ പണ്ട് ഇന്ദ്രൻ പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞ കഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മൈനാകവും പറഞ്ഞ കഥ. വാനരന്മാരുടെ ചേഷ്ടകൾ അവരുടെ സ്വഭാവത്തിനു ചേർന്നതാണ് — അവർ മരത്തിൽനിന്നു മരത്തിലേക്കും ശിഖരത്തിൽനിന്നു ശിഖരത്തിലേക്കും ചാടുന്നു, കൊമ്പുകൾ പിടിക്കുന്നു, വസ്ത്രങ്ങൾ ആട്ടുന്നു. വാനരന്മാരുടെ മനുഷ്യസമാനമായ ഭാവങ്ങളും വാനരസഹജമായ ചേഷ്ടകളും കവി ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഗർജനത്തെ ഗിരിഗുഹയിലെ കാറ്റിനോട് ഉപമിക്കുന്നത് അവന്റെ പിതാവായ വായുവിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘മാരുതൻ’, ‘മാരുതാത്മജൻ’ എന്ന ശബ്ദക്രീഡയും ഇവിടെയുണ്ട്. ഹനുമാൻ ഇറങ്ങുന്നത് ഒരു അരുവിക്കരികിലാണ് — ഒരു വെള്ളച്ചാട്ടംപോലെ അവൻ ശിഖരത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്നു. ഈ ഭാഗം കാത്തിരിപ്പിൽനിന്ന് ഉത്സവത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം കാണിക്കുന്നു; ദീനമനസ്കരായ വാനരന്മാർ നിമിഷനേരംകൊണ്ട് ഹർഷഭരിതരാകുന്നു. എല്ലാവരിലുംവച്ച് വൃദ്ധനും ജ്ഞാനിയും ജാംബവാനാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് എല്ലാവരും വിശ്വസിക്കുന്നു. അവന്റെ അനുമാനം യുക്തിസഹമാണ് — പരാജയപ്പെട്ട ദൂതൻ ലജ്ജയാൽ മൗനം പാലിക്കും, ഗർജിക്കില്ല. ‘കാര്യം സാധിക്കാത്തവന്റെ ഗർജനം ഇങ്ങനെയാവില്ല’ എന്ന വാക്കു ലോകവ്യവഹാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സൂക്ഷ്മജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ പ്രീതമനസ്കരായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠരും മഹാത്മാവായ ഹനുമാനെ ചുറ്റി അടുത്തുചെന്നു. ചുറ്റിനിന്ന് പരമമായ പ്രീതിയിലെത്തിയ, ഹർഷംനിറഞ്ഞ മുഖമുള്ള അവരെല്ലാം വന്നെത്തിയ അവനെ സമീപിച്ചു. കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളായി കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും കൊണ്ടുവന്ന് വാനരന്മാർ ഹരിശ്രേഷ്ഠനായ മാരുതപുത്രനെ സൽക്കരിച്ചു. ചിലർ ആനന്ദത്തോടെ ആർത്തുവിളിച്ചു, ചിലർ കിലുകിലാരവം മുഴക്കി; ഹർഷംപൂണ്ട വാനരശ്രേഷ്ഠർ മരക്കൊമ്പുകളും കൊണ്ടുവന്നു. ഹനുമാനാകട്ടെ അപ്പോൾ ജാംബവാൻ മുതലായ വൃദ്ധരായ ഗുരുജനങ്ങളെയും കുമാരനായ അംഗദനെയും വന്ദിച്ചു. പൂജ്യനായ അവൻ ആ രണ്ടുപേരാലും പൂജിക്കപ്പെട്ട്, കപികളാൽ സന്തുഷ്ടനാക്കപ്പെട്ട്, ‘ദേവിയെ കണ്ടു’ എന്നു ചുരുക്കത്തിൽ അറിയിച്ചു. പിന്നെ അവൻ ബാലിയുടെ പുത്രന്റെ കൈപിടിച്ച് മഹേന്ദ്രഗിരിയിലെ രമണീയമായ ഒരു വനപ്രദേശത്ത് ഇരുന്നു. ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഹനുമാൻ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠരോടു പറഞ്ഞു — ‘അശോകവനികയിൽ കഴിയുന്ന ആ ജനകപുത്രിയെ ഞാൻ കണ്ടു. അതിഘോരരായ രാക്ഷസിമാരാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നവളും, കുറ്റമറ്റവളും, ഒറ്റപ്പിന്നൽ ധരിച്ചവളും, ബാലയും, രാമനെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്നവളും, ഉപവാസത്താൽ തളർന്നവളും, മലിനയും, ജടപിടിച്ച മുടിയുള്ളവളും, മെലിഞ്ഞവളുമാണ് അവൾ.’ അപ്പോൾ ‘കണ്ടു’ എന്ന ആ വാക്ക് മഹത്തായ അർഥമുള്ളതും അമൃതുപോലുള്ളതുമായി. ‘ദേവിയെ കണ്ടു’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽത്തന്നെ മുഴുവൻ കാര്യത്തിന്റെയും സാരമുണ്ട് — ഹനുമാൻ ആദ്യം ഫലം പറയുന്നു, പിന്നെ വിസ്തരിക്കുന്നു. ഇതാണു ദൂതന്റെ ബുദ്ധി — കാത്തിരിക്കുന്നവരുടെ ആശങ്ക വേഗം നീക്കണം. ഹനുമാൻ ആദ്യം വൃദ്ധരായ ഗുരുജനങ്ങളെയും പിന്നെ യുവരാജാവായ അംഗദനെയും വന്ദിക്കുന്നു — വിജയത്തിന്റെ നിമിഷത്തിലും കൈവിടാത്ത വിനയമാണിത്. അംഗദന്റെ കൈപിടിച്ച് ഇരിക്കുന്നത് ആ രാജകുമാരനോടുള്ള ബഹുമാനത്തിന്റെയും സൗഹൃദത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്. സീതയുടെ വർണനയിലെ ഓരോ വിശേഷണവും അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഒരംശം കാണിക്കുന്നു — ഒറ്റപ്പിന്നൽ പതിവിരഹത്തിന്റെ ചിഹ്നം, ഉപവാസം തപസ്സിന്റേത്, മലിനതയും ജടപിടിച്ച മുടിയും ശരീരത്തെ അവഗണിച്ചതിന്റേത്. വാനരന്മാർ കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു — കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും, തങ്ങളുടെ പക്കലുള്ളതുതന്നെ. ഇത് അവരുടെ ലളിതവും എന്നാൽ ഹൃദ്യവുമായ സൽക്കാരമാണ്. ഹനുമാൻ അവരുടെ ബഹുമാനം വിനയത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു, താൻ വൃദ്ധരെ നമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘പൂജ്യനായവൻ പൂജിക്കപ്പെട്ടു’ എന്നതു ശബ്ദക്രീഡയാണ് — അവൻ സ്വയം പൂജ്യനാണ്, എങ്കിലും മറ്റുള്ളവരെ പൂജിക്കുന്നു, പിന്നെ അവരാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ വർണനയിൽ ഹനുമാൻ എട്ടു വിശേഷണങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അവയിൽ ‘അനിന്ദിത’ (കുറ്റമറ്റവൾ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാക്ഷസഗൃഹത്തിൽ വസിക്കുന്നുവെങ്കിലും അവൾ കളങ്കമറ്റവളാണെന്ന് അവൻ ആദ്യമേ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘കണ്ടു’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദം ‘മഹാർഥവും അമൃതോപമവും’ എന്നു വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഈ പദത്തിൽ എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും ജീവനും രാമന്റെ സുഖവും സീതയുടെ മോചനവും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

മാരുതിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരും ആനന്ദിച്ചു. ചിലർ സിംഹനാദം ചെയ്തു, ചിലർ ആർത്തുവിളിച്ചു, മഹാബലരായ ചിലർ ഗർജിച്ചു; ചിലർ കിലുകിലാരവം മുഴക്കി, മറ്റുചിലർ മറുഗർജനം ചെയ്തു. അത്യാഹ്ലാദംപൂണ്ട ചില കപികുഞ്ജരന്മാർ വാലുകൾ ഉയർത്തി, നീണ്ടു വളഞ്ഞ ആ വാലുകൾ ചുഴറ്റി. മറ്റുചിലരാകട്ടെ ഹർഷത്തോടെ പർവതശിഖരങ്ങളിൽനിന്നു ചാടിവന്ന് ശ്രീമാനായ വാനരോത്തമൻ ഹനുമാനെ തൊട്ടുനോക്കി. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുതീർന്ന ഹനുമാനോട് അപ്പോൾ അംഗദൻ എല്ലാ വാനരവീരന്മാരുടെയും മധ്യത്തിൽ അനുത്തമമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വാനരാ, സത്ത്വത്തിലും വീര്യത്തിലും നിനക്കു തുല്യനായി ആരുമില്ല; കാരണം നീ വിസ്തൃതമായ സാഗരം കടന്നു വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നിരിക്കുന്നു. വാനരോത്തമാ, നീ ഒരുവൻ മാത്രമാണ് ഞങ്ങൾക്കു ജീവൻ നൽകിയവൻ; നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഞങ്ങൾ ലക്ഷ്യം സാധിച്ചവരായി രാഘവനോടു ചെന്നുചേരും. ഹാ, സ്വാമിയിലുള്ള നിന്റെ ഭക്തി! ഹാ, നിന്റെ വീര്യം! ഹാ, നിന്റെ ധൈര്യം! ഭാഗ്യവശാൽ യശസ്വിനിയായ രാമപത്നിയായ ദേവിയെ നീ കണ്ടു; ഭാഗ്യവശാൽ കാകുത്സ്ഥൻ സീതാവിയോഗത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കും.’ പിന്നെ വാനരന്മാർ അംഗദനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും ചുറ്റി ആനന്ദത്തോടെ വലിയ പാറകളിൽ ഇരിപ്പിടമുറപ്പിച്ചു. ആ പർവതത്തിലെ വലിയ പാറകളിൽ ഇരുന്ന ആ വാനരോത്തമന്മാർ സമുദ്രലംഘനവും, ലങ്കയെയും സീതയെയും രാവണനെയും കണ്ടതും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, കൈകൂപ്പി ഹനുമാന്റെ മുഖത്തേക്കു നോക്കിയിരുന്നു. അവിടെ അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശ്രീമാനായ അംഗദൻ സ്വർഗത്തിൽ ദേവന്മാരാൽ ഉപാസിക്കപ്പെടുന്ന ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലെ ഇരുന്നു. കീർത്തിമാനും യശസ്വിയുമായ ഹനുമാനും, തോൾവളയണിഞ്ഞ കൈകളുള്ള അംഗദനും ആനന്ദത്തോടെ ഇരുന്ന ആ ഉയർന്ന വലിയ പർവതശിഖരം ശോഭയാൽ ജ്വലിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്; അതിൽ ‘അംഗദേനാംഗദബദ്ധബാഹുനാ’ എന്ന യമകമുണ്ട് — അംഗദൻ എന്നതു രാജകുമാരന്റെ പേര്, അംഗദം എന്നതു തോൾവള എന്ന ആഭരണം. ‘ജീവൻ നൽകിയവൻ’ എന്ന അംഗദന്റെ വാക്ക് എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും കൃതജ്ഞത പ്രകടമാക്കുന്നു — സീതയെ കാണാതെ മടങ്ങിയിരുന്നെങ്കിൽ അവരുടെ മരണം ഉറപ്പായിരുന്നു. അവൻ ഹനുമാന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഭക്തി, വീര്യം, ധൈര്യം; ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളാണു സുന്ദരകാണ്ഡനായകന്റെ അടിസ്ഥാനം. ഒടുവിൽ എല്ലാ വാനരന്മാരും കഥ കേൾക്കാൻ ഉത്സുകരാണ് — ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ ഹനുമാന്റെ ദീർഘമായ വൃത്താന്തകഥനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അംഗദനെ ഇന്ദ്രനോട് ഉപമിക്കുന്നത് അവന്റെ യുവരാജത്വവും നേതൃത്വവും കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷത്തിനു പല പ്രകാരങ്ങളുണ്ട് — സിംഹനാദം, ആർപ്പുവിളി, ഗർജനം, കിലുകിലാരവം, മറുഗർജനം, വാലാട്ടൽ, ഹനുമാനെ തൊടൽ. ഉത്സവത്തിന്റെ കോലാഹലം വായനക്കാരന്റെ ചെവിയിലും മുഴങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നാൻ കവി ഇവയുടെ ഒരു പട്ടിക നൽകുന്നു. അംഗദന്റെ വാക്ക് യുവരാജാവിനു യോജിച്ചതാണ് — എല്ലാവരുടെയും പേരിൽ അവൻ ഹനുമാനെ സൽക്കരിക്കുന്നു. ‘അഹോ’ (ഹാ) എന്നതിന്റെ മൂന്നുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം വിസ്മയത്തിന്റെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്നതിന്റെ രണ്ടുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം സൗഭാഗ്യബോധം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ പാറകളിൽ ഇരിക്കുന്നത് ഒരു സഭയുടെ ചിത്രംപോലെയാണ് — നടുവിൽ അംഗദൻ, ഇരുവശങ്ങളിലും ഹനുമാനും ജാംബവാനും, ചുറ്റും വാനരന്മാർ. അടുത്ത സർഗത്തിലെ ഹനുമാന്റെ ദീർഘകഥനത്തിന്റെ ശ്രോതൃമണ്ഡലമാണ് ഈ സഭ. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ പർവതശിഖരം ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്നതു പ്രകൃതിസഹജം മാത്രമല്ല, അവിടെ ഇരിക്കുന്ന വീരന്മാരുടെ കീർത്തിയുടെ പ്രതിബിംബവുമാണ്. കീർത്തിമാനായ ഹനുമാനും യശസ്വിയായ അംഗദനും പർവതത്തെയും ശോഭിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉത്സവത്തോടെയും ഉജ്ജ്വലമായ ഒരു ചിത്രത്തോടെയും സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.

Springing up like a winged mountain, Hanumān, of great speed and quite unwearied, swam across the sky as though it were an ocean. The poet paints the sky as a sea. In that ocean of sky the serpents, yakṣas and gandharvas were its lotuses and water-lilies in bloom; the moon was its white lily and the bright, lovely sun its kāraṇḍava duck; the stars Tiṣya and Śravaṇa were its kādamba geese and the clouds its moss and grass; the star Punarvasu was its great fish, red-bodied Mars its great crocodile, Indra's elephant Airāvata its great island, and the star Svāti a swan gracing it; the gusts of wind were its waves and the moonbeams its cool waters. That ocean of sky Hanumān swam across without tiring. As though swallowing the sky, as though grazing the moon, lord of the stars, as though carrying off the heavens with their constellations and the orb of the sun, he plunged on through that shoreless ocean, as though dragging the nets of cloud behind him. Great clouds shone there, white and red, blue, madder-coloured and green, the colours of an evening sky. Entering the masses of cloud and coming out of them again and again, he was now seen and now hidden, like the moon; passing through clouds of many kinds, clad in white, his body now visible and now not, the hero was like the moon in the sky, veiled and unveiled by turns in a game of seen and unseen. Like Garuḍa in the sky, the son of the Wind shone as he tore through the banks of cloud and burst out of them again and again. This is the Sundara Kāṇḍa's famous extended metaphor, in which every part of the ocean is matched to a part of the sky, and every heavenly thing is like a thing of the water: the white moon like a white lily, the golden sun like a golden duck, the stars like water-birds, the clouds like green moss, the planets like fish and crocodiles, the elephant of the gods like an island, until the whole sky becomes a living lake. Having crossed the sea, Hanumān now saw the sky as a sea as well; to him the two were alike. The poet twice calls him "unwearied", marking the difference between the effort of the outward journey and the lightness of the return: when he set out his mind had been anxious, but now, his task done, his heart was glad and his body light, and he roamed the sky as if at play.

Roaring with a mighty roar like the thunder of clouds, having killed the foremost rākṣasas and proclaimed his own name, having thrown the city into confusion and distressed Rāvaṇa, having harried great heroes and bowed to Vaidehī, the glorious monkey came back across the middle of the ocean. The repeated summary of his deeds in Laṅkā, already given in the previous sarga, marks a turning point in the story: one chapter ends and another begins. On the way the mighty one touched Sunābha, the lord of mountains, that is, Maināka, called "fair-navelled" because it stands in the middle of the sea. On his outward journey Maināka had wished to offer him hospitality and he had only touched it with his hand and gone on; now, on his return, he touched it again, a sign of his gratitude. Then he came on at great speed like an iron arrow loosed from the bowstring, straight at his mark as an arrow flies. When he had come somewhat near and saw the great mountain Mahendra looming like a cloud, the great monkey roared and filled the ten directions all around; his joy broke out before he had even seen his friends. Roaring again with a mighty roar like the thunder of clouds, longing to see his friends, he reached that region; he gave a very great roar and lashed his tail, the natural sign of his gladness. As he roared again and again on the path that Garuḍa travels, the sky with the orb of the sun seemed to split with the sound. The mighty heroes on the northern shore of the ocean, who had settled down there earlier, waiting and eager to see the son of the Wind, and who could not leave without him, then heard the roar of Hanumān's speeding thighs, like the thunder of a great cloud driven by the wind. His roar was not only an outburst of joy but a message to the monkeys: "I have come back, and the task is done." From far away he announced his success, so that the anxiety of those waiting would be lifted at once. Again and again at the close of the Sundara Kāṇḍa his roar is described, filling the ten directions, splitting the sky, rumbling like a thundercloud, to show how great his exultation was.

Downcast as they were, all those forest-dwellers heard the roar of the lord of monkeys, like the rumble of a rain-cloud, and when they heard him roaring, the monkeys on every side grew eager, longing to see their friend. Jāmbavān, the best of monkeys, his heart thrilled with joy, called all the monkeys together and said: "Hanumān has succeeded in every way, there is no doubt of it. One who had failed would not roar like this." Jāmbavān's inference came from an old monkey's experience, reading the success of the task from the very sound of the roar; a messenger who had failed would keep silent in shame, not roar. He was the eldest and wisest of them all, so they all believed him. The monkeys' anxiety had been great, for it had been settled in the Kiṣkindhā Kāṇḍa that if Hanumān failed they could expect only death at Sugrīva's hands; his roar was their hope of life. Hearing the force of the great monkey's arms and thighs and his roar, the monkeys leapt up in delight here and there. From treetop to treetop and from peak to peak they went, overjoyed and eager to see Hanumān; glad, they stood on the tops of the trees holding on to the branches and waved their bright garments like banners, as people do at a festival. The poet shows the monkeys with human feelings and monkey ways together. As the wind roars when it is shut up in a mountain cave, so roared the mighty Hanumān, son of the Wind. Seeing the great monkey swooping down like a mass of cloud, all the monkeys stood with joined palms, in honour and respect. Then the swift hero, the monkey like a mountain, dropped from the sky onto the peak of that mountain, thick with trees; brimming with joy, he came down by a lovely mountain cascade like a mountain falling from the sky with its wings cut off. The image recalls the old story of Indra cutting off the wings of the mountains, the story Maināka too had told. In a moment the waiting turned into a festival, and the downcast monkeys were overjoyed.

Then all the bulls among monkeys, glad at heart, crowded round the great-souled Hanumān and attended on him. Surrounding him, they reached the height of joy; with beaming faces they all came up to him on his return. Bringing gifts of roots and fruits, whatever they had, the monkeys honoured the best of monkeys, the son of the Wind, a simple but heartfelt welcome. Some roared in delight, some made kilakila cries, and the joyful bulls among monkeys brought branches from the trees. But Hanumān first saluted his elders, the old monkeys headed by Jāmbavān, and then Prince Aṅgada, keeping his humility even in the moment of success. Worthy of honour himself, he was honoured by the two of them and gratified by the monkeys; he honoured others and was honoured by them in return. Then the valiant monkey announced, in brief: "The queen has been seen." Those few words hold the whole of his mission: he gave the result first and the details afterwards, for an envoy must end the anxiety of those who wait as quickly as he can. Taking Vālin's son Aṅgada by the hand, a sign of respect and friendship towards the prince, he sat down in a lovely wooded spot on Mount Mahendra. When they questioned him, Hanumān told those bulls among monkeys: "I have seen the daughter of Janaka living in the Aśoka grove, guarded by the most fearsome rākṣasīs. She is blameless; she is young; she wears a single braid; she longs to see Rāma; she is worn out with fasting, soiled, her hair matted, thin." Every word shows part of her suffering: the single braid is the sign of a wife parted from her husband, the fasting her austerity, the soiled body and matted hair her neglect of herself. And "blameless" he said first of all, making clear that although she lived in a rākṣasa's house she was without stain. Then that one word, "seen", was of great import and like nectar, for in it lay the lives of all the monkeys, Rāma's happiness and Sītā's release.

Hearing it from the Wind's son, all the monkeys were overjoyed. Some whistled, some shouted, some mighty ones bellowed; some made kilakila cries, others roared in answer; some elephants among monkeys, overjoyed, held their tails high and lashed their long, curved tails; and others leapt onto the mountain peaks and joyfully touched the glorious Hanumān, the best of monkeys. The poet lists all the kinds of their joy so that the uproar of the celebration rings in the reader's ears too. When Hanumān had spoken, Aṅgada spoke to him in the midst of all the monkey heroes with unsurpassed words, as a crown prince should, honouring him on behalf of them all. "No one equals you in courage and valour, monkey," he said, "for you have leapt the wide ocean and come back again. You alone, best of monkeys, have given us back our lives; by your grace we shall go to Rāghava with our purpose achieved. What devotion to your master! What valour! What steadfastness! By good fortune you have seen the queen, Rāma's glorious wife; by good fortune Kākutstha will now be freed from the grief of separation from Sītā." To call him the giver of their lives expressed the gratitude of every monkey, for had they returned without news of Sītā their death would have been certain; and the three virtues Aṅgada praised, devotion, valour and steadfastness, are the root of the hero of the Sundara Kāṇḍa. Then the delighted monkeys gathered round Aṅgada, Hanumān and Jāmbavān and took their seats on broad rocks. Seated on the broad rocks of that mountain, the best of the monkeys, eager to hear how he had crossed the ocean and how he had seen Laṅkā, Sītā and Rāvaṇa, all waited with joined palms, their eyes on Hanumān's face; this assembly would be the audience for the long account he gives in the next sarga. There the glorious Aṅgada sat, surrounded by many monkeys, like Indra, lord of the gods, attended by the gods in heaven, as befitted a crown prince and leader. Occupied in joy by the renowned and glorious Hanumān and by Aṅgada, whose arms were bound with armlets, called in Sanskrit by his own name, that lofty mountain-top blazed with splendour; the glow was not nature's alone but a reflection of the fame of the heroes seated on it, and the sarga closes on a bright scene of celebration.