ततः हनूमान् शिंशपावृक्षस्य मूले उपविष्टां जानकीम् अभिवाद्य अब्रवीत् — ‘दिष्ट्या त्वाम् इह अक्षतां पश्यामि।’ लङ्कादाहस्य अनन्तरं तस्य प्रथमं वाक्यम् एतत् एव — पूर्वसर्गे यत् भयम् आसीत्, तस्य निवृत्तिः अत्र प्रत्यक्षं सिद्धा। ततः गन्तुं प्रस्थितं तं सीता पुनः पुनः वीक्षमाणा भर्तृस्नेहेन युक्ता हनूमन्तम् अभाषत — ‘हे तात अनघ, यदि त्वं मन्यसे, तर्हि एकम् अहः इह कस्मिंश्चित् सुसंवृते गुप्ते देशे वस; विश्रान्तः श्वः गमिष्यसि। हे वानर, मम अल्पभाग्यायाः अस्य अप्रमेयस्य शोकस्य तव सांनिध्यात् मुहूर्तं क्षयः स्यात्। हे हरिशार्दूल, त्वयि गते पुनः आगमनपर्यन्तं मम प्राणेषु अपि विश्वासः नास्ति। दुःखात् दुःखतरं प्राप्तां, दुर्मनःशोककर्शितां मां तव पुनः अदर्शनं दारयिष्यति। हे वीर, अयं च संदेहः मम पुरतः तिष्ठति इव — सुमहत्सु सहायेषु हर्यृक्षेषु सत्सु अपि, तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ नरवरात्मजौ वा दुष्पारं सागरं कथं संतरिष्यन्ति? सागरस्य लङ्घने त्रयाणाम् एव भूतानां शक्तिः अस्ति — वैनतेयस्य गरुडस्य, तव, मारुतस्य वा। अतः अस्मिन् दुरासदे कार्यनिर्बन्धे समुत्पन्ने त्वं किं समाधानं पश्यसि? त्वं हि कार्यविशारदः। हे परवीरघ्न, अस्य कार्यस्य परिसाधने त्वम् एव एकः पर्याप्तः, तस्य फलोदयः तव एव यशस्यः भवेत्। किन्तु यदि परबलार्दनः काकुत्स्थः स्वयं बलैः लङ्कां संकुलां कृत्वा मां नयेत्, तत् तस्य सदृशं भवेत्। अतः यथा तस्य आहवशूरस्य महात्मनः विक्रमः अनुरूपः भवेत्, तथा त्वम् उपपादय।’ अत्र सीतायाः द्वौ भावौ मिलतः — एकतः हनूमतः वियोगस्य भयम्, अन्यतः रामस्य यशसः चिन्ता। सा हनूमता नेतुं शक्या इति जानाति, तथापि भर्तुः गौरवम् एव इच्छति — रामः स्वयम् आगत्य रावणं जित्वा तां नयेत्, तदा एव तस्य क्षत्रियधर्मः पूर्णः। ‘एकाहं वस’ इति प्रार्थना तस्याः एकाकित्वस्य करुणं चित्रम् — दशमासपर्यन्तं राक्षसीभिः परिवृता सा प्रथमं स्वजनस्य दूतं दृष्टवती, अतः तं क्षणम् अपि त्यक्तुं न इच्छति। सागरलङ्घनस्य संदेहः अपि युक्तः — गरुडः, वायुः, हनूमान् च इति त्रयः एव तत् कर्तुं समर्थाः इति सा मन्यते। अयं भागः वुल्गेटपाठस्य विस्तरः; समीक्षितसंस्करणे एतस्य संक्षिप्तं रूपम् एव अस्ति। सीतायाः वचनेषु विनयः बुद्धिः च उभे दृश्येते। सा हनूमन्तं ‘तात’, ‘अनघ’, ‘वीर’, ‘हरिशार्दूल’, ‘वानरपुङ्गव’ इति बहुधा सम्बोधयति — एतानि सम्बोधनानि तस्याः कृतज्ञतां स्नेहं च दर्शयन्ति। सा स्वयं प्रश्नं करोति, स्वयम् एव उत्तरस्य दिशाम् अपि सूचयति — ‘त्वं हि कार्यविशारदः’ इति वदन्ती सा हनूमतः बुद्धौ विश्वासं प्रकटयति। तस्याः चिन्ता न केवलं स्वमुक्तेः, अपितु रामस्य कीर्तेः अपि। यदि हनूमान् एव तां नयेत्, तर्हि लोके ‘रामः दूतेन पत्नीं प्रत्यानीतवान्’ इति उच्येत; तत् रामस्य पराक्रमस्य अनुरूपं न। अतः सा वदति — ‘तत् तस्य सदृशं भवेत्’। एषः विचारः सीतायाः क्षत्रियवधूत्वस्य उचितः। पूर्वसर्गेषु अपि सा हनूमतः पृष्ठे आरुह्य गमनस्य प्रस्तावं निराकृतवती आसीत् — परपुरुषस्य स्पर्शं न इच्छामि, रामस्य यशः च रक्षणीयम् इति। अत्र सा तम् एव विचारं मृदुतरेण प्रकारेण पुनः वदति। तस्याः ‘प्राणेष्वपि न विश्वासः’ इति वचनं दर्शयति यत् हनूमतः आगमनेन एव तस्याः जीवनाशा पुनः जाता; तस्य गमनेन सा पुनः निराशा भवेत् इति भयम्। अतः ‘एकाहं वस’ इति प्रार्थना न केवलं आतिथ्यम्, अपितु जीवनस्य आलम्बनम्।

तस्याः अर्थोपहितं प्रश्रितं हेतुसंहितं च वाक्यं निशम्य वीरः हनूमान् उत्तरम् अब्रवीत् — ‘हे देवि, हर्यृक्षसैन्यानाम् ईश्वरः, प्लवतां वरः, सत्त्वसम्पन्नः सुग्रीवः तव अर्थे कृतनिश्चयः अस्ति। हे वैदेहि, सः प्लवगाधिपः वानरसहस्राणां कोटीभिः अभिसंवृतः क्षिप्रम् एष्यति। तौ च नरवरौ वीरौ रामलक्ष्मणौ सहितौ आगत्य लङ्कां नगरीं सायकैः विधमिष्यतः। रघुनन्दनः सगणं राक्षसं रावणं हत्वा, हे वरारोहे, त्वाम् आदाय नचिरात् स्वां पुरीं प्रति यास्यति। समाश्वसिहि, भद्रं ते; कालकाङ्क्षिणी भव। क्षिप्रं रणे रामेण निहतं रावणं द्रक्ष्यसि। पुत्रामात्यबान्धवैः सह राक्षसेन्द्रे निहते त्वं रामेण सह रोहिणी शशाङ्केन इव समेष्यसि। काकुत्स्थः हर्यृक्षप्रवरैः युतः क्षिप्रम् एष्यति, यः युधि अरीन् विजित्य तव शोकं व्यपनयिष्यति।’ एवं वैदेहीम् आश्वास्य मारुतात्मजः हनूमान् गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीम् अभ्यवादयत्। हनूमतः उत्तरे सीतायाः संदेहस्य प्रत्यक्षं समाधानं नास्ति — सः न वदति ‘कथं सागरं तरिष्यन्ति’ इति; सः केवलं सैन्यस्य महत्त्वं रामस्य पराक्रमं च वर्णयति। एतेन सः तस्याः विश्वासं दृढीकरोति — यत्र कोटिशः वानराः रामलक्ष्मणौ च, तत्र मार्गः अपि प्राप्स्यते इति भावः। ‘कालकाङ्क्षिणी भव’ इति वचनं विशेषम् — धैर्येण समयस्य प्रतीक्षा एव तस्याः इदानीं कर्तव्यम्। रोहिणीशशाङ्कयोः उपमा पुनः पुनः रामायणे सीतारामयोः कृते प्रयुक्ता। ‘क्षिप्रम्’ इति पदं त्रिवारम् आगच्छति, येन हनूमान् शीघ्रतायाः आश्वासनं ददाति। सीतायाः प्रार्थनां ‘एकाहं वस’ इति सः प्रत्यक्षं न निराकरोति, किन्तु विनयेन अभिवाद्य गमनाय उद्यतः भवति। हनूमतः वचनं संक्षिप्तं किन्तु दृढम्। सः प्रथमं सुग्रीवस्य निश्चयं, ततः सैन्यस्य सङ्ख्यां, ततः रामलक्ष्मणयोः पराक्रमं, ततः रावणस्य वधं, अन्ते सीतायाः रामेण पुनर्मिलनं च क्रमेण वर्णयति। एषः क्रमः भविष्यत्कथायाः सङ्क्षेपः इव — युद्धकाण्डस्य सम्पूर्णा कथा अत्र बीजरूपेण निहिता। सीता एतत् सर्वं श्रुत्वा आश्वस्ता भवति, अतः हनूमान् गन्तुं शक्नोति। सः सीतायाः प्रश्नस्य उत्तरं न तर्केण, अपितु विश्वासेन ददाति — एषः दूतस्य विवेकः।

प्रवरान् राक्षसान् हत्वा, स्वस्य नाम विश्राव्य, वैदेहीं समाश्वास्य, परं बलं दर्शयित्वा, नगरीम् आकुलां कृत्वा, रावणं वञ्चयित्वा, घोरं बलं दर्शयित्वा, वैदेहीम् अभिवाद्य च हनूमान् पुनः सागरस्य मध्येन प्रतिगन्तुं मनः चक्रे। ततः स्वामिसंदर्शनोत्सुकः अरिमर्दनः सः कपिशार्दूलः गिरिश्रेष्ठम् अरिष्टम् आरुरोह। कविः तं पर्वतं मानवस्य इव चेष्टाभिः वर्णयति — तुङ्गैः पद्मकवृक्षैः जुष्टाभिः नीलाभिः वनराजिभिः शोभितः; शृङ्गान्तरेषु विलम्बमानैः मेघैः उत्तरीयेण युक्तः इव; शुभैः दिवाकरकरैः प्रीत्या बोध्यमानः इव; उद्धूतैः धातुभिः लोचनैः उन्मिषन् इव; मन्द्रैः तोयौघनिःस्वनैः वेदम् अधीयानः इव; नानाप्रस्रवणस्वनैः विस्पष्टं गायन् इव; उद्धूतैः देवदारुभिः ऊर्ध्वबाहुः स्थितः इव; प्रपातजलनिर्घोषैः सर्वतः आक्रोशन् इव; कम्पमानैः श्यामैः शरद्घनैः वेपमानः इव; मारुतोद्धूतैः कीचकवेणुभिः कूजन् इव; घोरैः आशीविषोत्तमैः अमर्षात् निःश्वसन् इव; नीहारकृतगम्भीरैः गह्वरैः ध्यायन् इव; मेघपादनिभैः पादैः सर्वतः प्रक्रान्तः इव; अभ्रमालिभिः शिखरैः आकाशे जृम्भमाणः इव; कूटैः बहुधा कीर्णः, बहुभिः कन्दरैः शोभितः। सालैः तालैः कर्णैः वंशैः च बहुभिः वृतः, विततैः पुष्पवद्भिः लतावितानैः अलंकृतः, नानामृगगणैः कीर्णः, धातुनिष्यन्दैः भूषितः, बहुप्रस्रवणोपेतः, शिलासंचयैः संकटः, महर्षियक्षगन्धर्वकिंनरोरगैः सेवितः, लतापादपसम्बाधः, सिंहाधिष्ठितकन्दरः, व्याघ्रादिभिः समाकीर्णः, स्वादुमूलफलद्रुमः सः पर्वतः आसीत्। तं पर्वतं प्लवगोत्तमः अनिलसुतः आरुरोह। अस्मिन् वर्णने उत्प्रेक्षालंकारस्य दीर्घा माला दृश्यते — प्रत्येकं विशेषणं ‘इव’ इति पदेन युक्तम्। पर्वतः सजीवः इव — पठति, गायति, ध्यायति, निःश्वसिति, जृम्भते। एतत् वर्णनं हनूमतः हर्षस्य प्रतिबिम्बम् अपि — कार्यसिद्धेः अनन्तरं सर्वं जगत् तस्मै प्रसन्नम् इव दृश्यते। ‘उन्मिषन्तम् इव’, ‘प्राधीतम् इव’, ‘प्रगीतम् इव’ इति क्रियापदानि पर्वतं मनुष्यवत् चित्रयन्ति। एषः भागः अपि वुल्गेटस्य विस्तरः; समीक्षितपाठे पर्वतस्य संक्षिप्तं वर्णनम् एव अस्ति। अरिष्टः लङ्कायाः समीपे स्थितः पर्वतः, यतः हनूमान् प्रत्यागमनाय उत्पतति। सुन्दरकाण्डस्य आरम्भे महेन्द्रः पर्वतः प्रस्थानस्य स्थानम् आसीत्; अद्य अरिष्टः प्रतिप्रस्थानस्य। कविः अस्य पर्वतस्य वर्णनं दीर्घं करोति, यतः कार्यस्य सिद्धेः अनन्तरं कथायाः गतिः शान्ता, मनः च प्रसन्नम्। प्रत्येकः अवयवः पर्वतस्य मनुष्यस्य अवयवेन तुल्यते — मेघाः उत्तरीयम्, धातवः नेत्राणि, देवदारवः बाहवः, गह्वराणि ध्यानं, पादपर्वताः पादाः, शिखराणि जृम्भमाणं मुखम् इव। जलप्रपातानां स्वनः वेदपाठः इव, प्रस्रवणानां स्वनः गीतम् इव, वंशानां स्वनः वेणुनादः इव, सर्पाणां निःश्वासः अमर्षः इव। एवं पर्वतः एकः जीवः इव चित्रितः — सः कदाचित् शान्तः ऋषिः, कदाचित् क्रुद्धः योद्धा, कदाचित् गायकः। अनन्तरं वनस्पतीनां, पशूनां, धातूनां, प्रस्रवणानां, शिलानां, देवयोनीनां च सूची आगच्छति। एषा सूची पर्वतस्य समृद्धिं दर्शयति — तत्र सर्वं जीवनम् अस्ति। सप्तत्रिंशे श्लोके दीर्घस्य वाक्यस्य अन्ते एव ‘आरुरोह’ इति क्रियापदम् आगच्छति, येन पाठकः अपि हनूमता सह पर्वतम् आरोहति इव अनुभवति। अस्मिन् वर्णने पञ्चदश श्लोकाः एकम् एव वाक्यं निर्मान्ति — संस्कृतकाव्यस्य दीर्घवाक्यशैल्याः सुन्दरम् उदाहरणम्। त्रयोविंशतः पञ्चविंशपर्यन्तं श्लोकाः हनूमतः लङ्कायां कृतानां कर्मणां सङ्क्षेपं ददति — राक्षसवधः, नामविश्रावणं, सीताश्वासनं, बलप्रदर्शनं, नगर्याः आकुलीकरणं, रावणवञ्चनं, सीताभिवादनं च। एषा सूची एव तस्य दौत्यस्य सफलतायाः प्रमाणपत्रम् इव। ‘वञ्चयित्वा च रावणम्’ इति पदं विशेषम् — हनूमान् स्वेच्छया बद्धः भूत्वा रावणस्य सभां प्राप्तवान्, अतः सः रावणं वञ्चितवान्।

रामदर्शनस्य शीघ्रतया प्रहर्षेण च अभिचोदितः हनूमान् रम्येषु गिरिसानुषु पादतलेन आक्रामत्; तेन आक्रान्ताः शिलाः सघोषाः चूर्णीकृताः समशीर्यन्त। शैलेन्द्रम् आरुह्य सः महाकपिः लवणाम्भसः दक्षिणात् उत्तरं पारं प्रार्थयमानः व्यवर्धत। पर्वतम् अधिरुह्य वीरः पवनात्मजः भीमोरगनिषेवितं भीमं सागरं ददर्श। मारुतस्य आत्मसम्भवः सः हरिशार्दूलः मारुतः इव आकाशं प्रपेदे, दक्षिणात् उत्तरां दिशं प्रति। तदा तेन कपिना पीडितः सः पर्वतोत्तमः विविधैः भूतैः सह ररास, कम्पमानैः शिखरैः पतद्भिः द्रुमैः च वसुधातलं प्राविशत्। तस्य ऊरुवेगेन उन्मथिताः पुष्पशालिनः पादपाः शक्रायुधहताः इव भग्नाः भूतले निपेतुः। कन्दरोदरेषु स्थितानां पीडितानां महौजसां सिंहानां भीमः निनदः नभः भिन्दन् इव शुश्रुवे। त्रस्ताः व्याविद्धवसनाः व्याकुलीकृतभूषणाः विद्याधर्यः सहसा धरणीधरात् समुत्पेतुः। अतिप्रमाणाः बलिनः दीप्तजिह्वाः महाविषाः महाहयः निपीडितशिरोग्रीवाः व्यवेष्टन्त। किंनरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधराः पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनम् आस्थिताः। सः श्रीमान् भूमिधरः तेन बलिना पीडितः सवृक्षशिखरोदग्रः रसातलं प्रविवेश। दशयोजनविस्तारः त्रिंशद्योजनम् उच्छ्रितः सः धराधरः धरण्या समतां यातः। ततः हरिः कल्लोलैः आस्फालितवेलान्तं भीमं लवणार्णवं सलीलं लिलङ्घयिषुः नभः उत्पपात। अस्य भागस्य सुन्दरकाण्डस्य आरम्भेण सह साम्यम् अस्ति — तदा महेन्द्रपर्वतः पीडितः, अद्य अरिष्टः। किन्तु अत्र पर्वतः सम्पूर्णतया रसातलं प्रविशति — एतेन हनूमतः वेगस्य बलस्य च अतिशयः सूच्यते। विद्याधरीणाम्, सर्पाणां, सिंहानां च भयं पूर्वम् अपि वर्णितम्; कविः समानं चित्रं पुनः प्रयुङ्क्ते, येन गमनागमनयोः सामञ्जस्यं भवति। ‘सलीलम्’ इति पदं विशेषम् — यत् पूर्वं महत् प्रयत्नेन कृतम्, तत् इदानीं क्रीडया इव क्रियते, यतः कार्यं सिद्धं, मनः च प्रसन्नम्। ‘दक्षिणात् उत्तरं पारम्’ इति वचनेन दिशायाः परिवर्तनं स्पष्टीकृतम्। अस्य भागस्य मुख्यः रसः अद्भुतः। हनूमान् प्रथमं पर्वतस्य उपरि स्थित्वा शरीरं वर्धयति, ततः सागरं पश्यति, ततः उत्पतति। तस्य उत्पतनस्य वेगात् पर्वतः दबितः — प्रथमं शिलाः चूर्णीभवन्ति, ततः वृक्षाः पतन्ति, ततः सिंहाः गर्जन्ति, ततः विद्याधर्यः सर्पाः किंनरादयः च पलायन्ते, अन्ते पर्वतः सम्पूर्णः रसातलं प्रविशति। एषः क्रमः लघुतः महत् प्रति गच्छति, येन वेगस्य परिमाणं क्रमशः वर्धते। ‘दशयोजनविस्तारः त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः’ इति परिमाणकथनेन कविः अतिशयोक्तिं स्पष्टीकरोति — तादृशः महान् पर्वतः अपि भूमिसमः अभवत्। विद्याधरीणां वस्त्राभूषणानाम् अव्यवस्था, सर्पाणां वेष्टनं च भयस्य सजीवं चित्रम्। अन्तिमे श्लोके ‘लिलङ्घयिषुः’ इति सन्नन्तं पदं हनूमतः इच्छां, ‘उत्पपात’ इति लिट् च तस्याः इच्छायाः सिद्धिं दर्शयति। अग्रिमे सर्गे आकाशसागरस्य वर्णनं भविष्यति। ध्यातव्यं यत् एषः पर्वतः हनूमतः शत्रुः न, तथापि तस्य पीडनं भवति — महतः कार्यस्य वेगे निरपराधाः अपि कदाचित् पीड्यन्ते इति सूक्ष्मः भावः। पर्वतस्य ‘ररास’ इति वर्णनं, भूतानां च आक्रोशः, पर्वतम् अपि दुःखितं चेतनं च दर्शयति। अन्ते तु पर्वतः शान्तः भूमिसमः भवति, हनूमान् च आकाशे विराजते — एतत् विरोधचित्रं कवेः कौशलं दर्शयति। ‘दक्षिणात् उत्तरां दिशम्’ इति पुनः पुनः उक्तम्, येन स्पष्टं यत् इदानीं कथायाः गतिः किष्किन्धां प्रति, रामं प्रति।

అప్పుడు హనుమంతుడు శింశుపావృక్షం మొదట కూర్చున్న జానకికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘అదృష్టవశాత్తు నిన్ను ఇక్కడ క్షేమంగా చూస్తున్నాను.’ లంకాదహనం తరువాత అతని మొదటి మాట ఇదే — మునుపటి సర్గలో ఏ భయం ఉండేదో, దాని నివృత్తి ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా సిద్ధించింది. తరువాత వెళ్ళడానికి బయలుదేరిన అతనిని సీత మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ, భర్తపై ప్రేమతో నిండినదై హనుమంతునితో ఇలా అన్నది — ‘నాయనా, పాపరహితుడా, నీకు సరి అనిపిస్తే ఇక్కడ ఎక్కడైనా చక్కగా మరుగుగా ఉన్న రహస్యమైన చోట ఒక్క రోజు ఉండు; విశ్రాంతి తీసుకుని రేపు వెళ్ళుదువు గాని. వానరా, అల్పభాగ్యురాలనైన నా ఈ అపారమైన శోకం నీ సాన్నిధ్యం వల్ల ఒక ముహూర్తకాలమైనా తగ్గుతుంది. హరిశార్దూలా, నువ్వు వెళ్ళిపోతే మళ్ళీ తిరిగి వచ్చేదాకా నా ప్రాణాలపై కూడా నాకు నమ్మకం లేదు. దుఃఖం మీద దుఃఖం పొంది, మనోవ్యథతోనూ శోకంతోనూ కృశించిపోయిన నన్ను నువ్వు మళ్ళీ కనబడకపోవడం చీల్చివేస్తుంది. వీరా, ఈ సందేహం కూడా నా ఎదుట నిలిచి ఉన్నట్టుంది — ఎంతో గొప్ప సహాయకులైన వానరులూ భల్లూకాలూ ఉన్నప్పటికీ, ఆ వానర భల్లూక సైన్యాలు గానీ, ఆ నరశ్రేష్ఠులైన రాజకుమారులిద్దరు గానీ దాటశక్యం కాని సముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు? సముద్రాన్ని లంఘించే శక్తి మూడు ప్రాణులకే ఉంది — వినతాపుత్రుడైన గరుడునికి, నీకు, వాయువుకు. కాబట్టి ఈ దుర్లభమైన కార్యసంకటం ఎదురైనప్పుడు నువ్వు ఏ పరిష్కారం చూస్తున్నావు? నువ్వు కార్యనిపుణుడివి కదా. శత్రువీరులను సంహరించేవాడా, ఈ పనిని సాధించడానికి నువ్వొక్కడివే చాలు; దాని ఫలం నీకే కీర్తిని తెస్తుంది. కాని శత్రుసైన్యాన్ని అణచే కాకుత్స్థుడు స్వయంగా సైన్యాలతో లంకను అల్లకల్లోలం చేసి నన్ను తీసుకువెళ్తే, అదే అతనికి తగినది అవుతుంది. కాబట్టి యుద్ధశూరుడైన ఆ మహాత్ముని పరాక్రమానికి తగినట్టుగా జరిగేలా నువ్వు ఏర్పాటు చెయ్యి.’ ఇక్కడ సీతలో రెండు భావాలు కలుస్తున్నాయి — ఒకవైపు హనుమంతుని వియోగం గురించిన భయం, మరొకవైపు రాముని కీర్తి గురించిన చింత. హనుమంతుడు తనను తీసుకువెళ్ళగలడని ఆమెకు తెలుసు, అయినా ఆమె భర్త గౌరవాన్నే కోరుకుంటుంది — రాముడు స్వయంగా వచ్చి రావణుని జయించి తనను తీసుకువెళ్తేనే అతని క్షత్రియధర్మం పూర్ణమవుతుంది. ‘ఒక్క రోజు ఉండు’ అనే ప్రార్థన ఆమె ఒంటరితనానికి కరుణాజనకమైన చిత్రం — పది నెలలపాటు రాక్షసస్త్రీల మధ్య చుట్టుముట్టబడి ఉన్న ఆమె మొదటిసారిగా తనవారి దూతను చూసింది, అందుకే అతనిని క్షణమైనా విడిచిపెట్టాలని అనుకోదు. సముద్రలంఘనం గురించిన సందేహం కూడా సహేతుకమైనదే — గరుడుడు, వాయువు, హనుమంతుడు అనే ముగ్గురే అది చేయగలరని ఆమె భావిస్తుంది. ఈ భాగం వల్గేట్ పాఠపు విస్తరణ; సమీక్షిత పాఠంలో దీని సంక్షిప్త రూపమే ఉంది. సీత మాటలలో వినయమూ బుద్ధీ రెండూ కనిపిస్తాయి. ఆమె హనుమంతుని ‘నాయనా’, ‘పాపరహితుడా’, ‘వీరా’, ‘హరిశార్దూలా’, ‘వానరశ్రేష్ఠా’ అని పలువిధాలుగా సంబోధిస్తుంది — ఈ సంబోధనలు ఆమె కృతజ్ఞతనూ వాత్సల్యాన్నీ చూపుతాయి. ఆమె తానే ప్రశ్న వేస్తుంది, తానే జవాబు దిశను కూడా సూచిస్తుంది — ‘నువ్వు కార్యనిపుణుడివి కదా’ అని అంటూ ఆమె హనుమంతుని బుద్ధిపై తన విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ఆమె చింత కేవలం తన విముక్తి గురించే కాదు, రాముని కీర్తి గురించి కూడా. హనుమంతుడే ఆమెను తీసుకువెళ్తే లోకంలో ‘రాముడు దూత ద్వారా భార్యను తిరిగి తెచ్చుకున్నాడు’ అని అంటారు; అది రాముని పరాక్రమానికి తగదు. అందుకే ఆమె ‘అదే అతనికి తగినది’ అంటుంది. ఈ ఆలోచన సీత క్షత్రియవధువు కావడానికి తగినది. మునుపటి సర్గలలో కూడా ఆమె హనుమంతుని వీపుపై ఎక్కి వెళ్ళే ప్రతిపాదనను తిరస్కరించింది — పరపురుషుని స్పర్శను కోరను, రాముని కీర్తిని కాపాడాలి అని. ఇక్కడ ఆమె అదే ఆలోచనను మరింత మృదువుగా మళ్ళీ చెబుతోంది. ‘ప్రాణాలపై కూడా నమ్మకం లేదు’ అనే ఆమె మాట హనుమంతుని రాకతోనే ఆమెకు బతుకుపై ఆశ మళ్ళీ కలిగిందనీ, అతను వెళ్ళిపోతే మళ్ళీ నిరాశ కలుగుతుందనే భయం ఉందనీ చూపిస్తుంది. కాబట్టి ‘ఒక్క రోజు ఉండు’ అనే ప్రార్థన కేవలం ఆతిథ్యం కాదు, జీవితానికి ఆలంబన.

అర్థవంతమూ, వినయపూర్వకమూ, హేతుబద్ధమూ అయిన ఆమె మాటలు విని వీరుడైన హనుమంతుడు ఇలా జవాబిచ్చాడు — ‘దేవీ, వానర భల్లూక సైన్యాలకు ప్రభువూ, ఎగిరేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ, సత్త్వసంపన్నుడూ అయిన సుగ్రీవుడు నీ కోసం దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నాడు. వైదేహీ, ఆ వానరాధిపతి కోట్లకొద్దీ వేలాది వానరులతో పరివేష్టితుడై త్వరలోనే వస్తాడు. నరశ్రేష్ఠులూ వీరులూ అయిన ఆ రామలక్ష్మణులిద్దరూ కలిసి వచ్చి లంకానగరాన్ని బాణాలతో ధ్వంసం చేస్తారు. వరారోహా, రఘునందనుడు పరివారంతో సహా రాక్షసుడైన రావణుని చంపి నిన్ను తీసుకుని త్వరలోనే తన నగరానికి వెళ్తాడు. ఊరట చెందు, నీకు శుభమగుగాక; సమయం కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉండు. త్వరలోనే యుద్ధంలో రాముని చేత హతుడైన రావణుని చూస్తావు. పుత్రులతో, మంత్రులతో, బంధువులతో సహా రాక్షసేంద్రుడు హతుడైన తరువాత నువ్వు చంద్రునితో రోహిణిలా రామునితో కలుస్తావు. శ్రేష్ఠులైన వానర భల్లూకులతో కూడి కాకుత్స్థుడు త్వరలో వస్తాడు; అతడు యుద్ధంలో శత్రువులను జయించి నీ శోకాన్ని తొలగిస్తాడు.’ ఇలా వైదేహిని ఊరడించి మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకుని వైదేహికి నమస్కరించాడు. హనుమంతుని జవాబులో సీత సందేహానికి ప్రత్యక్ష సమాధానం లేదు — ‘సముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు’ అన్నదాని గురించి అతడు ఏమీ చెప్పడు; సైన్యపు గొప్పతనాన్నీ రాముని పరాక్రమాన్నీ మాత్రమే వర్ణిస్తాడు. దీని ద్వారా అతడు ఆమె విశ్వాసాన్ని దృఢపరుస్తాడు — కోట్లకొద్దీ వానరులూ రామలక్ష్మణులూ ఉన్నచోట దారి కూడా దొరుకుతుందని భావం. ‘సమయం కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉండు’ అనే మాట విశేషమైనది — ధైర్యంతో సమయం కోసం నిరీక్షించడమే ఇప్పుడు ఆమె కర్తవ్యం. రోహిణీచంద్రుల ఉపమానం రామాయణంలో సీతారాముల విషయంలో మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడింది. ‘క్షిప్రం’ (త్వరగా) అనే పదం మూడుసార్లు వస్తుంది, దాని ద్వారా హనుమంతుడు శీఘ్రత గురించి భరోసా ఇస్తాడు. ‘ఒక్క రోజు ఉండు’ అనే సీత ప్రార్థనను అతడు ప్రత్యక్షంగా తిరస్కరించడు, కాని వినయంతో నమస్కరించి వెళ్ళడానికి సిద్ధమవుతాడు. హనుమంతుని మాట సంక్షిప్తమైనది కాని దృఢమైనది. అతడు మొదట సుగ్రీవుని నిశ్చయాన్ని, తరువాత సైన్యపు సంఖ్యను, తరువాత రామలక్ష్మణుల పరాక్రమాన్ని, తరువాత రావణవధను, చివరికి సీత రామునితో తిరిగి కలవడాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తాడు. ఈ క్రమం రాబోయే కథకు సంగ్రహంలా ఉంది — యుద్ధకాండ కథ అంతా ఇక్కడ బీజరూపంలో నిక్షిప్తమై ఉంది. సీత ఇదంతా విని ఊరట చెందుతుంది, అందుకే హనుమంతుడు వెళ్ళగలుగుతాడు. అతడు సీత ప్రశ్నకు తర్కంతో కాక విశ్వాసంతో జవాబిస్తాడు — ఇది దూత వివేకం.

శ్రేష్ఠులైన రాక్షసులను చంపి, తన పేరును వినిపించి, వైదేహిని ఊరడించి, గొప్ప బలాన్ని ప్రదర్శించి, నగరాన్ని కలవరపెట్టి, రావణుని మోసగించి, భయంకరమైన బలాన్ని చూపించి, వైదేహికి నమస్కరించి హనుమంతుడు మళ్ళీ సముద్రం మధ్య నుండి తిరిగి వెళ్ళాలని మనసు పెట్టాడు. అప్పుడు తన స్వామిని చూడాలనే ఉత్సుకతతో, శత్రుమర్దనుడైన ఆ కపిశార్దూలం పర్వతశ్రేష్ఠమైన అరిష్టాన్ని ఎక్కాడు. కవి ఆ పర్వతాన్ని మనిషి చేష్టలతో వర్ణిస్తాడు — ఎత్తైన పద్మకవృక్షాలతో నిండిన నల్లని వనపంక్తులతో శోభిస్తూ; శిఖరాల మధ్య వేలాడుతున్న మేఘాలతో ఉత్తరీయం కప్పుకున్నట్టు; శుభమైన సూర్యకిరణాలు ప్రేమతో మేల్కొలుపుతున్నట్టు; పైకి ఎగసిన ధాతువులనే కన్నులతో కనులు తెరుస్తున్నట్టు; గంభీరమైన జలప్రవాహ ధ్వనులతో వేదం వల్లిస్తున్నట్టు; నానావిధ సెలయేటి సవ్వడులతో స్పష్టంగా పాడుతున్నట్టు; పైకి లేచిన దేవదారువృక్షాలతో చేతులు పైకెత్తి నిలుచున్నట్టు; జలపాతాల ఘోషలతో అన్నివైపులా అరుస్తున్నట్టు; కంపిస్తున్న నల్లని శరన్మేఘాలతో వణుకుతున్నట్టు; గాలికి ఊగే కీచకవెదుళ్ళతో కూస్తున్నట్టు; భయంకరమైన శ్రేష్ఠ సర్పాలతో రోషంతో బుసకొడుతున్నట్టు; మంచుతో గంభీరమైన గుహలతో ధ్యానిస్తున్నట్టు; మేఘపాదాల వంటి పాదపర్వతాలతో అన్నివైపులా అడుగులు వేస్తున్నట్టు; మేఘమాలలు చుట్టుకున్న శిఖరాలతో ఆకాశంలో ఆవలిస్తున్నట్టు; అనేక కూటాలతో నిండి, ఎన్నో కందరాలతో శోభిస్తూ ఉంది. సాల, తాల, కర్ణ, వెదురు వృక్షాలు ఎన్నో దానిని ఆవరించి ఉన్నాయి; విస్తారమైన పుష్పించిన లతాజాలాలతో అలంకృతమై, నానావిధ మృగసమూహాలతో నిండి, ధాతువుల స్రావాలతో భూషితమై, ఎన్నో సెలయేళ్ళతో కూడి, శిలారాశులతో దట్టమై, మహర్షులూ యక్షులూ గంధర్వులూ కిన్నరులూ నాగులూ సేవించేదై, లతలతో చెట్లతో గుబురుగా, సింహాలు నివసించే గుహలు కలదై, పులులు మొదలైనవాటితో నిండి, రుచికరమైన కందమూలఫలాలిచ్చే వృక్షాలు గలదై ఆ పర్వతం ఉంది. వానరోత్తముడైన వాయుపుత్రుడు ఆ పర్వతాన్ని ఎక్కాడు. ఈ వర్ణనలో ఉత్ప్రేక్షాలంకారాల దీర్ఘమైన మాల కనిపిస్తుంది — ప్రతి విశేషణమూ ‘ఇవ’ (వలె, అన్నట్టు) అనే పదంతో కూడి ఉంది. పర్వతం సజీవమైనట్టుంది — చదువుతుంది, పాడుతుంది, ధ్యానిస్తుంది, నిట్టూరుస్తుంది, ఆవలిస్తుంది. ఈ వర్ణన హనుమంతుని హర్షానికి ప్రతిబింబం కూడా — కార్యసిద్ధి తరువాత లోకమంతా అతనిపట్ల ప్రసన్నంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. ‘ఉన్మిషంతమివ’ (కనులు తెరుస్తున్నట్టు), ‘ప్రాధీతమివ’ (వేదం వల్లిస్తున్నట్టు), ‘ప్రగీతమివ’ (పాడుతున్నట్టు) అనే క్రియాపదాలు పర్వతాన్ని మనిషిలా చిత్రిస్తాయి. ఈ భాగం కూడా వల్గేట్ విస్తరణ; సమీక్షిత పాఠంలో పర్వతానికి సంక్షిప్త వర్ణనమే ఉంది. అరిష్టం లంక సమీపంలో ఉన్న పర్వతం, అక్కడి నుండే హనుమంతుడు తిరుగుప్రయాణానికి ఎగురుతాడు. సుందరకాండ ఆరంభంలో మహేంద్ర పర్వతం బయలుదేరిన స్థానం; ఇప్పుడు అరిష్టం తిరుగుప్రయాణపు స్థానం. కవి ఈ పర్వత వర్ణనను దీర్ఘంగా చేస్తాడు, ఎందుకంటే కార్యసిద్ధి తరువాత కథాగతి శాంతంగా ఉంది, మనసూ ప్రసన్నంగా ఉంది. పర్వతపు ప్రతి అవయవమూ మనిషి అవయవంతో పోల్చబడింది — మేఘాలు ఉత్తరీయం, ధాతువులు కన్నులు, దేవదారువులు భుజాలు, గుహలు ధ్యానం, పాదపర్వతాలు పాదాలు, శిఖరాలు ఆవలిస్తున్న ముఖం వంటివి. జలపాతాల ధ్వని వేదపాఠం వంటిది, సెలయేళ్ళ ధ్వని గీతం వంటిది, వెదుళ్ళ ధ్వని వేణునాదం వంటిది, సర్పాల బుసలు రోషం వంటివి. ఇలా పర్వతం ఒక జీవిలా చిత్రించబడింది — అది ఒకప్పుడు శాంతుడైన ఋషి, ఒకప్పుడు క్రుద్ధుడైన యోధుడు, ఒకప్పుడు గాయకుడు. ఆ తరువాత వృక్షాల, పశువుల, ధాతువుల, సెలయేళ్ళ, శిలల, దేవయోనుల జాబితా వస్తుంది. ఈ జాబితా పర్వతపు సమృద్ధిని చూపుతుంది — అక్కడ సమస్త జీవనమూ ఉంది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో దీర్ఘవాక్యం చివరనే ‘ఆరురోహ’ (ఎక్కాడు) అనే క్రియాపదం వస్తుంది, దాని వల్ల పాఠకుడు కూడా హనుమంతునితో పాటు పర్వతం ఎక్కుతున్నట్టు అనుభూతి చెందుతాడు. ఈ వర్ణనలో పదిహేను శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని నిర్మిస్తాయి — సంస్కృతకావ్యపు దీర్ఘవాక్యశైలికి ఇది సుందరమైన ఉదాహరణ. ఇరవై మూడవ శ్లోకం నుండి ఇరవై ఐదవ శ్లోకం వరకు హనుమంతుడు లంకలో చేసిన కార్యాల సంగ్రహం ఉంది — రాక్షసవధ, తన పేరు వినిపించడం, సీతను ఊరడించడం, బలప్రదర్శన, నగరాన్ని కలవరపరచడం, రావణుని మోసగించడం, సీతకు నమస్కరించడం. ఈ జాబితాయే అతని దౌత్య సాఫల్యానికి ఒక ధ్రువపత్రం వంటిది. ‘వంచయిత్వా చ రావణమ్’ (రావణుని మోసగించి) అనే పదం విశేషమైనది — హనుమంతుడు స్వేచ్ఛగా బంధింపబడి రావణుని సభకు చేరాడు, కాబట్టి అతడు రావణుని మోసగించాడు.

రాముని చూడాలనే తొందరతోనూ సంతోషంతోనూ ప్రేరితుడైన హనుమంతుడు రమణీయమైన పర్వత సానువులపై అరికాలితో తొక్కాడు; అతడు తొక్కిన శిలలు ఘోషతో పిండిపిండి అయి చెదరిపోయాయి. శైలేంద్రాన్ని ఎక్కి ఆ మహాకపి లవణసముద్రపు దక్షిణం నుండి ఉత్తరపు ఒడ్డును కోరుతూ పెరిగిపోయాడు. పర్వతాన్ని అధిరోహించి వీరుడైన పవనాత్మజుడు భయంకర సర్పాలు నివసించే భీకరమైన సముద్రాన్ని చూశాడు. మారుతునికి పుట్టిన ఆ హరిశార్దూలం వాయువులా ఆకాశాన్ని అందుకున్నాడు — దక్షిణం నుండి ఉత్తర దిశకు. అప్పుడు ఆ కపి చేత నొక్కబడిన ఆ పర్వతోత్తమం నానావిధ ప్రాణులతో కలిసి ఆక్రోశించింది; కంపిస్తున్న శిఖరాలతో, పడిపోతున్న వృక్షాలతో భూతలంలోకి దిగిపోయింది. అతని తొడల వేగానికి పెకలించబడిన పూలచెట్లు ఇంద్రుని వజ్రాయుధం తగిలినట్టు విరిగి నేలపై పడ్డాయి. గుహల లోపల ఉండి నలిగిపోయిన మహాతేజస్సు గల సింహాల భయంకరమైన గర్జన ఆకాశాన్ని చీలుస్తున్నట్టు వినిపించింది. భయపడిన విద్యాధరస్త్రీలు జారిన వస్త్రాలతో, చెదిరిన ఆభరణాలతో ఒక్కసారిగా ఆ పర్వతం నుండి పైకి ఎగిరారు. అతి పెద్ద ప్రమాణం గల, బలమైన, మండుతున్న నాలుకలు గల, మహావిషం గల మహాసర్పాలు తలలూ మెడలూ నలిగిపోయి మెలికలు తిరిగాయి. కిన్నరులూ నాగులూ గంధర్వులూ యక్షులూ విద్యాధరులూ నలిగిపోతున్న ఆ పర్వతశ్రేష్ఠాన్ని విడిచి ఆకాశంలో నిలిచారు. ఆ బలశాలి చేత నొక్కబడిన ఆ శ్రీమంతమైన పర్వతం వృక్షాలతో, ఎత్తైన శిఖరాలతో సహా రసాతలంలోకి ప్రవేశించింది. పది యోజనాల విస్తారం, ముప్పై యోజనాల ఎత్తు గల ఆ పర్వతం భూమితో సమానమైపోయింది. అప్పుడు ఆ వానరుడు అలలతో తీరాన్ని కొడుతున్న భీకరమైన లవణసముద్రాన్ని లీలగా దాటాలని కోరుతూ ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. ఈ భాగానికి సుందరకాండ ఆరంభంతో పోలిక ఉంది — అప్పుడు మహేంద్రపర్వతం నలిగింది, ఇప్పుడు అరిష్టం. కాని ఇక్కడ పర్వతం పూర్తిగా రసాతలంలోకి ప్రవేశిస్తుంది — దీని ద్వారా హనుమంతుని వేగం, బలం యొక్క అతిశయం సూచించబడుతుంది. విద్యాధరస్త్రీల, సర్పాల, సింహాల భయం ఇంతకుముందు కూడా వర్ణించబడింది; కవి అదే చిత్రాన్ని మళ్ళీ ప్రయోగిస్తాడు, దాని వల్ల వెళ్ళడానికీ తిరిగి రావడానికీ సామంజస్యం కలుగుతుంది. ‘సలీలమ్’ (లీలగా) అనే పదం విశేషమైనది — ఇంతకుముందు గొప్ప ప్రయత్నంతో చేసినది ఇప్పుడు ఆటలా చేయబడుతుంది, ఎందుకంటే పని సిద్ధించింది, మనసు ప్రసన్నంగా ఉంది. ‘దక్షిణం నుండి ఉత్తరపు ఒడ్డుకు’ అనే మాటతో దిశ మారడం స్పష్టం చేయబడింది. ఈ భాగపు ముఖ్యరసం అద్భుతం. హనుమంతుడు మొదట పర్వతంపై నిలిచి శరీరాన్ని పెంచుతాడు, తరువాత సముద్రాన్ని చూస్తాడు, తరువాత ఎగురుతాడు. అతని ఎగురుడు వేగానికి పర్వతం అణిగిపోయింది — మొదట శిలలు పిండి అవుతాయి, తరువాత చెట్లు పడతాయి, తరువాత సింహాలు గర్జిస్తాయి, తరువాత విద్యాధరస్త్రీలూ సర్పాలూ కిన్నరులు మొదలైనవారూ పారిపోతారు, చివరికి పర్వతం పూర్తిగా రసాతలంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ క్రమం చిన్నదాని నుండి పెద్దదాని వైపు సాగుతుంది, దాని వల్ల వేగపు పరిమాణం క్రమంగా పెరుగుతుంది. ‘పది యోజనాల విస్తారం, ముప్పై యోజనాల ఎత్తు’ అని పరిమాణం చెప్పడం ద్వారా కవి అతిశయోక్తిని స్పష్టం చేస్తాడు — అంతటి మహాపర్వతం కూడా భూమితో సమానమైపోయింది. విద్యాధరస్త్రీల వస్త్రాభరణాల అస్తవ్యస్తత, సర్పాలు మెలికలు తిరగడం భయానికి సజీవ చిత్రం. చివరి శ్లోకంలో ‘లిలంఘయిషుః’ (దాటాలని కోరుతూ) అనే సన్నంత పదం హనుమంతుని కోరికను, ‘ఉత్పపాత’ (ఎగిరాడు) అనే లిట్ క్రియ ఆ కోరిక సిద్ధిని చూపుతాయి. తరువాతి సర్గలో ఆకాశమనే సముద్రపు వర్ణన ఉంటుంది. గమనించవలసినది ఏమిటంటే, ఈ పర్వతం హనుమంతునికి శత్రువు కాదు, అయినా అది నలిగిపోతుంది — గొప్ప కార్యపు వేగంలో నిరపరాధులు కూడా కొన్నిసార్లు నలిగిపోతారనే సూక్ష్మభావం. పర్వతం ‘ఆక్రోశించింది’ అనే వర్ణన, ప్రాణుల ఆక్రందనలు పర్వతాన్ని కూడా దుఃఖించే చేతనవంతమైనదిగా చూపుతాయి. చివరికి పర్వతం శాంతించి భూమితో సమానమవుతుంది, హనుమంతుడు ఆకాశంలో విరాజిల్లుతాడు — ఈ విరోధచిత్రం కవి కౌశలాన్ని చూపుతుంది. ‘దక్షిణం నుండి ఉత్తర దిశకు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడింది, దాని వల్ల ఇప్పుడు కథాగతి కిష్కింధ వైపు, రాముని వైపు సాగుతోందని స్పష్టమవుతుంది.

பிறகு அனுமன் சிம்சுபா மரத்தின் அடியில் அமர்ந்திருந்த ஜானகியை வணங்கி, ‘நல்லவேளையாக உன்னை இங்கே எந்தத் தீங்குமின்றிக் காண்கிறேன்’ என்றான். இலங்கை எரிந்தபின் அவன் சொன்ன முதல் வார்த்தை இதுவே — முந்தைய சர்க்கத்தில் இருந்த அச்சம் இங்கே நேரடியாக நீங்குகிறது. பிறகு புறப்படத் தயாரான அவனை மீண்டும் மீண்டும் பார்த்தவளாக, கணவன்மீது கொண்ட அன்புடன் சீதை அனுமனிடம் சொன்னாள்: ‘அப்பா, குற்றமற்றவனே, நீ விரும்பினால், இங்கே நன்கு மறைந்த ஏதாவது ஓர் இடத்தில் ஒருநாள் தங்கு; இளைப்பாறிவிட்டு நாளை செல்வாய். வானரனே, பேறு குறைந்த எனக்கு அளவற்ற இந்தத் துயரம் உன் அண்மையால் ஒரு கணமேனும் குறையும். வானரப் புலியே, நீ சென்றபின் மீண்டும் வரும்வரை என் உயிரின்மீதே எனக்கு நம்பிக்கை இல்லை. துயரத்திலிருந்து மேலும் கொடிய துயரத்தை அடைந்து, மனக்கலக்கத்தாலும் சோகத்தாலும் மெலிந்த என்னை, உன்னை மீண்டும் காணாமை பிளந்துவிடும். வீரனே, இந்த ஐயமும் என் முன்னே நிற்பதுபோல் இருக்கிறது — மிகப் பெரிய துணைவர்களான வானரர்களும் கரடிகளும் இருந்தாலும், அந்த வானர-கரடிப் படைகளோ, மனிதர்களில் சிறந்தவனின் அந்த இரு மைந்தர்களோ, கடக்க அரிய இந்தக் கடலை எப்படிக் கடப்பார்கள்? கடலைத் தாண்டும் ஆற்றல் மூன்று உயிர்களுக்கே உண்டு — விநதையின் மைந்தனான கருடனுக்கு, உனக்கு, அல்லது வாயுவுக்கு. ஆகவே அணுகவியலாத இந்தப் பணிச் சிக்கல் எழுந்திருக்கும்போது நீ என்ன தீர்வு காண்கிறாய்? நீயே பணிகளில் வல்லவன் அல்லவா. பகைவீரர்களைக் கொல்பவனே, இந்தப் பணியை நிறைவேற்ற நீ ஒருவனே போதுமானவன்; அதன் பயனின் புகழும் உனக்கே உரியதாகும். ஆனால் பகைப்படையை நசுக்கும் காகுத்ஸ்தன் தானே தன் படைகளால் இலங்கையை நிரப்பி என்னை அழைத்துச் சென்றால், அதுவே அவனுக்குத் தகுந்ததாகும். ஆகவே போரில் வீரனான அந்த மகாத்மாவின் வீரத்துக்குப் பொருத்தமாக இருக்கும்படி நீ ஏற்பாடு செய்.’ இங்கே சீதையின் இரண்டு உணர்வுகள் கலக்கின்றன — ஒருபுறம் அனுமனைப் பிரியும் அச்சம், மறுபுறம் ராமனின் புகழைப் பற்றிய கவலை. அனுமனால் தன்னை அழைத்துச் செல்ல முடியும் என்று அவள் அறிவாள்; ஆயினும் கணவனின் பெருமையையே அவள் விரும்புகிறாள் — ராமன் தானே வந்து ராவணனை வென்று அவளை அழைத்துச் சென்றால்தான் அவனுடைய க்ஷத்திரிய தர்மம் நிறைவுறும். ‘ஒருநாள் தங்கு’ என்ற வேண்டுகோள் அவளுடைய தனிமையின் கருணைமிக்க சித்திரம் — பத்து மாதங்களாக ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டிருந்த அவள், தன்னவர்களின் தூதனை முதன்முறையாகக் கண்டாள்; ஆகவே அவனை ஒரு கணமும் விட்டுவிட விரும்பவில்லை. கடலைக் கடப்பது பற்றிய ஐயமும் பொருத்தமானதே — கருடன், வாயு, அனுமன் என்ற மூவரே அதைச் செய்ய வல்லவர்கள் என்று அவள் கருதுகிறாள். இந்தப் பகுதி வல்கேட் பாடத்தின் விரிவு; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இதன் சுருக்கமான வடிவமே உள்ளது. சீதையின் சொற்களில் பணிவும் அறிவும் இரண்டும் தெரிகின்றன. அவள் அனுமனை ‘அப்பா’, ‘குற்றமற்றவனே’, ‘வீரனே’, ‘வானரப் புலியே’, ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே’ எனப் பலவாறு விளிக்கிறாள் — இந்த விளிகள் அவளுடைய நன்றியையும் அன்பையும் காட்டுகின்றன. அவளே கேள்வி கேட்கிறாள், அவளே விடையின் திசையையும் சுட்டுகிறாள் — ‘நீயே பணிகளில் வல்லவன் அல்லவா’ என்று சொல்வதன் மூலம் அனுமனின் அறிவின்மீது தன் நம்பிக்கையை வெளிப்படுத்துகிறாள். அவளுடைய கவலை தன் விடுதலையைப் பற்றியது மட்டுமன்று, ராமனின் புகழைப் பற்றியதும் ஆகும். அனுமனே அவளை அழைத்துச் சென்றால், உலகில் ‘ராமன் தூதனைக் கொண்டு மனைவியை மீட்டான்’ என்று பேசப்படும்; அது ராமனின் வீரத்துக்குப் பொருந்தாது. ஆகவேதான் அவள் ‘அதுவே அவனுக்குத் தகுந்ததாகும்’ என்கிறாள். இந்த எண்ணம் க்ஷத்திரியனின் மனைவியான சீதைக்கு உரியதே. முந்தைய சர்க்கங்களிலும் அனுமனின் முதுகில் ஏறிச் செல்லும் யோசனையை அவள் மறுத்திருந்தாள் — பிற ஆடவனின் தொடுதலை நான் விரும்பவில்லை, ராமனின் புகழும் காக்கப்பட வேண்டும் என்று. இங்கே அதே எண்ணத்தை அவள் மேலும் மென்மையான முறையில் மீண்டும் சொல்கிறாள். ‘என் உயிரின்மீதே நம்பிக்கை இல்லை’ என்ற அவள் சொல், அனுமனின் வருகையால்தான் அவளுக்கு வாழ்க்கையின் மீதான நம்பிக்கை மீண்டும் பிறந்தது என்பதைக் காட்டுகிறது; அவன் சென்றுவிட்டால் மீண்டும் நம்பிக்கை இழப்பாளோ என்ற அச்சம். ஆகவே ‘ஒருநாள் தங்கு’ என்ற வேண்டுகோள் வெறும் விருந்தோம்பல் அன்று, வாழ்வின் பற்றுக்கோடு.

பொருள் நிறைந்ததும், பணிவானதும், காரணங்கள் அடங்கியதுமான அவளுடைய சொற்களைக் கேட்டு, வீரனான அனுமன் விடையளித்தான்: ‘தேவி, வானர-கரடிப் படைகளின் தலைவனும், தாவுவோரில் சிறந்தவனும், வலிமை நிறைந்தவனுமான சுக்ரீவன் உன் பொருட்டு உறுதியான முடிவெடுத்திருக்கிறான். வைதேகி, அந்த வானரத் தலைவன் கோடிக்கணக்கான ஆயிரம் வானரர்களால் சூழப்பட்டு விரைவில் வருவான். மனிதர்களில் சிறந்த வீரர்களான அந்த ராம-லக்ஷ்மணர்கள் இருவரும் சேர்ந்து வந்து இலங்கை நகரை அம்புகளால் சிதறடிப்பார்கள். அழகிய இடையுடையவளே, ரகுநந்தனன் கூட்டத்தோடு ராக்ஷசனான ராவணனைக் கொன்று, உன்னை அழைத்துக்கொண்டு விரைவில் தன் நகருக்குச் செல்வான். ஆறுதல் கொள், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; தக்க காலத்தை எதிர்நோக்கி இரு. விரைவில் போரில் ராமனால் கொல்லப்பட்ட ராவணனைக் காண்பாய். மைந்தர்கள், அமைச்சர்கள், உறவினர்களுடன் ராக்ஷசர்தலைவன் கொல்லப்பட்டதும், சந்திரனோடு ரோகிணி சேர்வதுபோல நீ ராமனோடு சேர்வாய். வானர-கரடிகளில் சிறந்தோருடன் காகுத்ஸ்தன் விரைவில் வருவான்; போரில் பகைவர்களை வென்று உன் சோகத்தைப் போக்குவான்.’ இவ்வாறு வைதேகிக்கு ஆறுதல் கூறி, வாயுமைந்தனான அனுமன் புறப்பட மனம் கொண்டு வைதேகியை வணங்கினான். அனுமனின் விடையில் சீதையின் ஐயத்துக்கு நேரடியான தீர்வு இல்லை — ‘கடலை எப்படிக் கடப்பார்கள்’ என்பதைப் பற்றி அவன் பேசவில்லை; படையின் பெருமையையும் ராமனின் வீரத்தையும் மட்டுமே விவரிக்கிறான். இதன் மூலம் அவளுடைய நம்பிக்கையை உறுதிப்படுத்துகிறான் — கோடிக்கணக்கான வானரர்களும் ராம-லக்ஷ்மணர்களும் இருக்குமிடத்தில் வழியும் கிடைக்கும் என்பது கருத்து. ‘தக்க காலத்தை எதிர்நோக்கி இரு’ என்ற சொல் சிறப்பானது — பொறுமையுடன் காலத்தை எதிர்பார்ப்பதே இப்போது அவளுடைய கடமை. ரோகிணி-சந்திரன் உவமை ராமாயணத்தில் சீதா-ராமர்களுக்கு மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்தப்படுகிறது. ‘விரைவில்’ என்ற சொல் மூன்று முறை வருகிறது; அதன் மூலம் அனுமன் விரைவுக்கான உறுதியை அளிக்கிறான். ‘ஒருநாள் தங்கு’ என்ற சீதையின் வேண்டுகோளை அவன் நேரடியாக மறுக்கவில்லை; ஆனால் பணிவுடன் வணங்கிப் புறப்படத் தயாராகிறான். அனுமனின் சொல் சுருக்கமானது, ஆனால் உறுதியானது. முதலில் சுக்ரீவனின் முடிவையும், பிறகு படையின் எண்ணிக்கையையும், பிறகு ராம-லக்ஷ்மணர்களின் வீரத்தையும், பிறகு ராவணனின் வதத்தையும், இறுதியில் சீதை ராமனோடு மீண்டும் சேர்வதையும் வரிசையாக விவரிக்கிறான். இந்த வரிசை வரவிருக்கும் கதையின் சுருக்கம் போன்றது — யுத்த காண்டத்தின் முழுக் கதையும் இங்கே விதைவடிவில் அடங்கியுள்ளது. இவை அனைத்தையும் கேட்டுச் சீதை ஆறுதல் அடைகிறாள்; ஆகவே அனுமனால் புறப்பட முடிகிறது. அவளுடைய கேள்விக்கு அவன் தர்க்கத்தால் அன்றி நம்பிக்கையால் விடையளிக்கிறான் — இதுவே தூதனின் விவேகம்.

முதன்மையான ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, தன் பெயரை அறிவித்து, வைதேகிக்கு ஆறுதல் கூறி, பெரும் வலிமையைக் காட்டி, நகரைக் கலங்கச் செய்து, ராவணனை ஏமாற்றி, கொடிய வலிமையை வெளிப்படுத்தி, வைதேகியை வணங்கி, அனுமன் மீண்டும் கடலின் நடுவே திரும்பிச் செல்ல மனம் கொண்டான். பிறகு தன் தலைவனைக் காணும் ஆவலுடைய, பகைவரை நசுக்கும் அந்த வானரப் புலி மலைகளில் சிறந்த அரிஷ்டத்தின்மீது ஏறினான். கவி அந்த மலையை மனிதனுடைய செயல்களைப் போன்றவற்றால் வருணிக்கிறார் — உயர்ந்த பத்மக மரங்கள் நிறைந்த கருநீல வனவரிசைகளால் அழகுற்றது; சிகரங்களுக்கு இடையே தொங்கும் மேகங்களால் மேலாடை அணிந்ததுபோல் இருந்தது; மங்கலமான சூரியக் கதிர்களால் அன்புடன் எழுப்பப்படுவதுபோல் இருந்தது; வெளிப்பட்டுத் தோன்றும் தாதுக்களாகிய கண்களால் கண் திறப்பதுபோல் இருந்தது; ஆழ்ந்த நீர்ப்பெருக்கின் ஓசைகளால் வேதம் ஓதுவதுபோல் இருந்தது; பலவகை அருவிகளின் ஒலிகளால் தெளிவாகப் பாடுவதுபோல் இருந்தது; உயர்ந்தோங்கிய தேவதாரு மரங்களால் கைகளை மேலே உயர்த்தி நிற்பதுபோல் இருந்தது; நீர்வீழ்ச்சிகளின் முழக்கங்களால் எங்கும் கூக்குரலிடுவதுபோல் இருந்தது; அசையும் கருநிறக் கூதிர்கால மேகங்களால் நடுங்குவதுபோல் இருந்தது; காற்றால் அசைக்கப்பட்ட கீசக மூங்கில்களால் இசைப்பதுபோல் இருந்தது; கொடிய சிறந்த நச்சுப் பாம்புகளால் சினத்துடன் பெருமூச்சு விடுவதுபோல் இருந்தது; பனியால் ஆழமாக்கப்பட்ட குகைகளால் தியானிப்பதுபோல் இருந்தது; மேகங்களின் அடிகள் போன்ற அடிவாரக் குன்றுகளால் எங்கும் அடியெடுத்து வைப்பதுபோல் இருந்தது; மேகமாலை சூடிய சிகரங்களால் வானத்தில் கொட்டாவி விடுவதுபோல் இருந்தது; பல முகடுகளால் பரவி, பல குகைகளால் அழகுற்றிருந்தது. சால, பனை, கர்ண, மூங்கில் மரங்கள் பலவற்றால் சூழப்பட்டிருந்தது; பரந்த, பூத்துக் குலுங்கும் கொடிப்பந்தல்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது; பலவகை விலங்குக் கூட்டங்கள் நிறைந்திருந்தது; தாதுக்களின் கசிவுகளால் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தது; பல அருவிகளைக் கொண்டிருந்தது; பாறைக் குவியல்களால் நெருக்கமாக இருந்தது; மகரிஷிகள், யக்ஷர்கள், கந்தர்வர்கள், கின்னரர்கள், நாகர்கள் ஆகியோர் வாழ்ந்தனர்; கொடிகளும் மரங்களும் அடர்ந்திருந்தன; அதன் குகைகளில் சிங்கங்கள் வாழ்ந்தன; புலி முதலியவை நிறைந்திருந்தன; சுவையான கிழங்குகளும் கனிகளும் தரும் மரங்கள் இருந்தன — அத்தகையது அந்த மலை. வானரர்களில் சிறந்தவனான வாயுமைந்தன் அந்த மலைமீது ஏறினான். இந்த வருணனையில் உத்பிரேக்ஷை அணியின் நீண்ட மாலை காணப்படுகிறது — ஒவ்வோர் அடைமொழியும் ‘போல’ என்ற சொல்லுடன் இணைந்துள்ளது. மலை உயிருள்ளதுபோல் — ஓதுகிறது, பாடுகிறது, தியானிக்கிறது, பெருமூச்சு விடுகிறது, கொட்டாவி விடுகிறது. இந்த வருணனை அனுமனின் மகிழ்ச்சியின் பிரதிபலிப்பும் ஆகும் — பணி நிறைவேறியபின் உலகம் முழுவதுமே அவனுக்கு மகிழ்ச்சியாகத் தோன்றுகிறது. ‘கண் திறப்பதுபோல்’, ‘ஓதுவதுபோல்’, ‘பாடுவதுபோல்’ என்ற வினைச்சொற்கள் மலையை மனிதனைப்போலச் சித்திரிக்கின்றன. இந்தப் பகுதியும் வல்கேட் பாடத்தின் விரிவு; திறனாய்வுப் பாடத்தில் மலையின் சுருக்கமான வருணனையே உள்ளது. அரிஷ்டம் இலங்கைக்கு அருகில் உள்ள மலை; அங்கிருந்தே அனுமன் திரும்பிச் செல்ல எழும்புகிறான். சுந்தர காண்டத்தின் தொடக்கத்தில் மகேந்திர மலை புறப்படும் இடமாக இருந்தது; இன்று அரிஷ்டம் திரும்பிப் புறப்படும் இடம். கவி இந்த மலையின் வருணனையை நீளமாக்குகிறார், ஏனெனில் பணி நிறைவேறியபின் கதையின் ஓட்டம் அமைதியானது, மனமும் மகிழ்ச்சியானது. மலையின் ஒவ்வோர் உறுப்பும் மனிதனின் உறுப்போடு ஒப்பிடப்படுகிறது — மேகங்கள் மேலாடை, தாதுக்கள் கண்கள், தேவதாருக்கள் கைகள், குகைகள் தியானம், அடிவாரக் குன்றுகள் கால்கள், சிகரங்கள் கொட்டாவி விடும் முகம் போல. நீர்வீழ்ச்சிகளின் ஓசை வேதம் ஓதுதல் போலவும், அருவிகளின் ஓசை பாடல் போலவும், மூங்கில்களின் ஓசை குழலிசை போலவும், பாம்புகளின் பெருமூச்சு சினம் போலவும் உள்ளன. இவ்வாறு மலை ஓர் உயிர் போலச் சித்திரிக்கப்படுகிறது — சில நேரம் அமைதியான முனிவன், சில நேரம் சினமுற்ற வீரன், சில நேரம் பாடகன். அதன்பின் தாவரங்கள், விலங்குகள், தாதுக்கள், அருவிகள், பாறைகள், தேவ இனத்தவர் ஆகியோரின் பட்டியல் வருகிறது. இந்தப் பட்டியல் மலையின் செழிப்பைக் காட்டுகிறது — அங்கே எல்லா உயிர்களும் உள்ளன. முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் நீண்ட வாக்கியத்தின் இறுதியில்தான் ‘ஏறினான்’ என்ற வினைச்சொல் வருகிறது; அதனால் வாசகனும் அனுமனோடு சேர்ந்து மலைமீது ஏறுவதுபோல் உணர்கிறான். இந்த வருணனையில் பதினைந்து சுலோகங்கள் ஒரே வாக்கியத்தை அமைக்கின்றன — சம்ஸ்கிருதக் காவியத்தின் நீள்வாக்கிய நடைக்கு அழகிய எடுத்துக்காட்டு. இருபத்துமூன்று முதல் இருபத்தைந்து வரையிலான சுலோகங்கள் இலங்கையில் அனுமன் செய்த செயல்களின் சுருக்கத்தைத் தருகின்றன — ராக்ஷசர்களைக் கொன்றது, பெயரை அறிவித்தது, சீதைக்கு ஆறுதல் கூறியது, வலிமையைக் காட்டியது, நகரைக் கலங்கச் செய்தது, ராவணனை ஏமாற்றியது, சீதையை வணங்கியது. இந்தப் பட்டியலே அவனுடைய தூதுப்பணியின் வெற்றிக்கான சான்றிதழ் போன்றது. ‘ராவணனை ஏமாற்றி’ என்ற சொல் சிறப்பானது — அனுமன் தானே விரும்பிக் கட்டுண்டு ராவணனின் அவையை அடைந்தான்; ஆகவே அவன் ராவணனை ஏமாற்றினான்.

ராமனைக் காணும் விரைவாலும் மிகுந்த மகிழ்ச்சியாலும் தூண்டப்பட்ட அனுமன், அழகிய மலைச்சரிவுகளைத் தன் உள்ளங்காலால் மிதித்தான்; அவனால் மிதிக்கப்பட்ட பாறைகள் முழக்கத்துடன் பொடியாகிச் சிதறின. மலைகளின் அரசன்மீது ஏறி, அந்தப் பெருவானரன் உப்புக்கடலின் தெற்குக் கரையிலிருந்து வடக்குக் கரையை அடைய விரும்பித் தன் உடலைப் பெருக்கினான். மலைமீது ஏறிய வீரனான வாயுமைந்தன், பயங்கரமான பாம்புகள் வாழும் பயங்கரமான கடலைக் கண்டான். வாயுவிடமிருந்து பிறந்த அந்த வானரப் புலி, வாயுவைப்போலவே தெற்கிலிருந்து வடதிசை நோக்கி வானத்தை அடைந்தான். அப்போது அந்த வானரனால் அழுத்தப்பட்ட அந்தச் சிறந்த மலை பலவகை உயிர்களுடன் சேர்ந்து அலறியது; நடுங்கும் சிகரங்களுடனும் விழும் மரங்களுடனும் பூமிக்குள் புகுந்தது. அவனுடைய தொடைகளின் வேகத்தால் வேரோடு பிடுங்கப்பட்ட பூத்துக் குலுங்கும் மரங்கள், இந்திரனின் வஜ்ராயுதத்தால் தாக்கப்பட்டவைபோல முறிந்து தரையில் விழுந்தன. குகைகளின் உள்ளே இருந்த, அழுத்தப்பட்ட, பேராற்றலுடைய சிங்கங்களின் பயங்கர முழக்கம் வானத்தைப் பிளப்பதுபோல் கேட்டது. அஞ்சி, ஆடைகள் நழுவி, அணிகலன்கள் கலைந்த வித்யாதரப் பெண்கள் திடீரென மலையிலிருந்து மேலே எழுந்தனர். மிகப் பெரியவையும், வலிமையுடையவையும், ஒளிரும் நாவுடையவையும், கொடிய நஞ்சுடையவையுமான பெரும் பாம்புகள், தலையும் கழுத்தும் நசுக்கப்பட்டு நெளிந்து சுருண்டன. கின்னரர்களும் நாகர்களும் கந்தர்வர்களும் யக்ஷர்களும் வித்யாதரர்களும் அழுத்தப்பட்ட அந்தச் சிறந்த மலையை விட்டு வானத்தில் நின்றனர். அந்த வலியவனால் அழுத்தப்பட்ட அந்தச் செழிப்பான மலை, மரங்களுடனும் உயர்ந்த சிகரங்களுடனும் ரசாதலத்தில் புகுந்தது. பத்து யோஜனை அகலமும் முப்பது யோஜனை உயரமும் உடைய அந்த மலை தரையோடு சமமாயிற்று. பிறகு அலைகளால் மோதப்படும் கரைகளையுடைய பயங்கரமான உப்புக்கடலை விளையாட்டாகக் கடக்க விரும்பி அந்த வானரன் வானில் எழும்பினான். இந்தப் பகுதிக்கும் சுந்தர காண்டத்தின் தொடக்கத்துக்கும் ஒற்றுமை உண்டு — அப்போது மகேந்திர மலை அழுத்தப்பட்டது, இன்று அரிஷ்டம். ஆனால் இங்கே மலை முழுவதுமாக ரசாதலத்தில் புகுகிறது — இதனால் அனுமனின் வேகமும் வலிமையும் மிகுதியாக இருந்தது சுட்டப்படுகிறது. வித்யாதரப் பெண்கள், பாம்புகள், சிங்கங்கள் ஆகியோரின் அச்சம் முன்பும் வருணிக்கப்பட்டது; போவதற்கும் வருவதற்கும் இடையே ஒத்திசைவு இருக்கும்படி கவி அதே சித்திரத்தை மீண்டும் பயன்படுத்துகிறார். ‘விளையாட்டாக’ என்ற சொல் சிறப்பானது — முன்பு பெரும் முயற்சியோடு செய்யப்பட்டது இப்போது விளையாட்டுப்போலச் செய்யப்படுகிறது, ஏனெனில் பணி நிறைவேறிவிட்டது, மனமும் மகிழ்ச்சியாக உள்ளது. ‘தெற்குக் கரையிலிருந்து வடக்குக் கரைக்கு’ என்ற சொல்லால் திசை மாறியது தெளிவாக்கப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியின் முதன்மைச் சுவை அற்புதம் (வியப்பு). அனுமன் முதலில் மலையின்மீது நின்று உடலைப் பெருக்குகிறான், பிறகு கடலைப் பார்க்கிறான், பிறகு எழும்புகிறான். அவனுடைய எழுச்சியின் வேகத்தால் மலை அமுங்கியது — முதலில் பாறைகள் பொடியாகின்றன, பிறகு மரங்கள் விழுகின்றன, பிறகு சிங்கங்கள் முழங்குகின்றன, பிறகு வித்யாதரப் பெண்களும் பாம்புகளும் கின்னரர் முதலியோரும் ஓடுகின்றனர், இறுதியில் மலை முழுவதுமே ரசாதலத்தில் புகுகிறது. இந்த வரிசை சிறியதிலிருந்து பெரியதை நோக்கிச் செல்கிறது; அதனால் வேகத்தின் அளவு படிப்படியாக உயர்கிறது. ‘பத்து யோஜனை அகலமும் முப்பது யோஜனை உயரமும்’ என்ற அளவுக் குறிப்பால் கவி உயர்வுநவிற்சியைத் தெளிவுபடுத்துகிறார் — அத்தகைய பெரிய மலையும் தரையோடு சமமாயிற்று. வித்யாதரப் பெண்களின் ஆடை அணிகலன்களின் சீர்குலைவும், பாம்புகளின் சுருளலும் அச்சத்தின் உயிர்ப்புள்ள சித்திரம். இறுதிச் சுலோகத்தில் ‘லிலங்கயிஷு:’ (கடக்க விரும்பி) என்ற விருப்பப்பொருள் வினைவடிவச் சொல் அனுமனின் விருப்பத்தையும், ‘உத்பபாத’ (எழும்பினான்) என்ற இறந்தகால வினை அந்த விருப்பம் நிறைவேறியதையும் காட்டுகின்றன. அடுத்த சர்க்கத்தில் வானக்கடலின் வருணனை வரும். கவனிக்க வேண்டியது: இந்த மலை அனுமனின் பகைவன் அன்று; ஆயினும் அது அழுத்தப்படுகிறது — பெரும் பணியின் வேகத்தில் குற்றமற்றவர்களும் சில நேரம் துன்புறுகின்றனர் என்ற நுட்பமான கருத்து. ‘அலறியது’ என்ற மலையின் வருணனையும், உயிர்களின் கூக்குரலும் மலையையே துயருற்றதாகவும் உணர்வுள்ளதாகவும் காட்டுகின்றன. இறுதியில் மலை அமைதியாகத் தரையோடு சமமாகிறது, அனுமனோ வானத்தில் ஒளிர்கிறான் — இந்த முரண் சித்திரம் கவியின் திறனைக் காட்டுகிறது. ‘தெற்கிலிருந்து வடதிசை நோக்கி’ என்பது மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; அதனால் இப்போது கதையின் ஓட்டம் கிஷ்கிந்தையை நோக்கி, ராமனை நோக்கி என்பது தெளிவாகிறது.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಜಾನಕಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ‘ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹಾನಿಯೂ ಆಗದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಲಂಕಾದಹನದ ನಂತರ ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತು ಇದೇ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಯವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದ ಅವನನ್ನು ಸೀತೆಯು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಪತಿಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವಳಾಗಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಅಪ್ಪಾ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮರೆಯಾದ ಗುಪ್ತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಉಳಿದುಕೋ; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಹೊರಡುವೆಯಂತೆ. ವಾನರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನ ಈ ಅಳತೆಯಿಲ್ಲದ ಶೋಕವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಕಡಿಮೆಯಾದೀತು. ಹರಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನೀನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಬರುವವರೆಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ನನಗೆ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲ. ದುಃಖದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಮನೋವ್ಯಥೆ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸದಿರುವುದು ಸೀಳಿಹಾಕುವುದು. ವೀರನೇ, ಈ ಸಂದೇಹವೂ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವಂತಿದೆ — ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಹಾಯಕರಾದ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳು ಇದ್ದರೂ, ಆ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳಾಗಲೀ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಾಗಲೀ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು? ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲು ಮೂರೇ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ — ವಿನತೆಯ ಮಗನಾದ ಗರುಡನಿಗೆ, ನಿನಗೆ, ಅಥವಾ ವಾಯುವಿಗೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎದುರಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯಸಂಕಟ ಎದುರಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಯಾವ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ? ನೀನು ಕಾರ್ಯಕುಶಲನಲ್ಲವೇ. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೇ, ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು; ಅದರ ಫಲಸಿದ್ಧಿಯು ನಿನಗೇ ಕೀರ್ತಿದಾಯಕವಾಗುವುದು. ಆದರೆ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸ್ವತಃ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಶೂರನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗುವಂತೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ಹನುಮಂತನ ವಿಯೋಗದ ಭಯ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯ ಚಿಂತೆ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬಲ್ಲನೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅವಳು ಪತಿಯ ಗೌರವವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಬಂದು ರಾವಣನನ್ನು ಗೆದ್ದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದಾಗಲೇ ಅವನ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ‘ಏಕಾಹಂ ವಸ’ (ಒಂದು ದಿನ ಇಲ್ಲಿರು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಅವಳ ಒಂಟಿತನದ ಕರುಣಾಜನಕ ಚಿತ್ರ — ಹತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಅವಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ವಜನರ ದೂತನನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬಿಡಲು ಅವಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಸಾಗರಲಂಘನದ ಸಂದೇಹವೂ ಸಮಂಜಸವೇ — ಗರುಡ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ ಈ ಮೂವರು ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರು ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಭಾಗವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತರಣೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಯ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ), ‘ಅನಘ’ (ಪಾಪರಹಿತನೇ), ‘ವೀರ’, ‘ಹರಿಶಾರ್ದೂಲ’ (ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ), ‘ವಾನರಪುಂಗವ’ ಎಂದು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಅವಳ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವಳು ತಾನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ, ತಾನೇ ಉತ್ತರದ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ತ್ವಂ ಹಿ ಕಾರ್ಯವಿಶಾರದಃ’ (ನೀನು ಕಾರ್ಯಕುಶಲನಲ್ಲವೇ) ಎನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಚಿಂತೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಯದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯದೂ ಹೌದು. ಹನುಮಂತನೇ ಅವಳನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರೆ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನು ದೂತನ ಮೂಲಕ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ತರಿಸಿಕೊಂಡನು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದು; ಅದು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವಳು ‘ತತ್ ತಸ್ಯ ಸದೃಶಂ ಭವೇತ್’ (ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು) ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಆಲೋಚನೆಯು ಸೀತೆಯ ಕ್ಷತ್ರಿಯವಧುತ್ವಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾದುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನೇರಿ ಹೋಗುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದಳು — ಪರಪುರುಷನ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಬೇಕು ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅದೇ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೃದುವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ‘ಪ್ರಾಣೇಷ್ವಪಿ ನ ವಿಶ್ವಾಸಃ’ (ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು, ಹನುಮಂತನ ಆಗಮನದಿಂದಲೇ ಅವಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಿನ ಆಸೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಹೊರಟುಹೋದರೆ ತಾನು ಮತ್ತೆ ನಿರಾಶಳಾಗುವೆನೆಂಬ ಭಯ ಅವಳದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಒಂದು ದಿನ ಇಲ್ಲಿರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಕೇವಲ ಆತಿಥ್ಯವಲ್ಲ, ಬದುಕಿನ ಆಸರೆಯೂ ಹೌದು.

ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೂ ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವೂ ಆದ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವಿ, ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳ ಒಡೆಯನೂ, ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ವೈದೇಹಿ, ಆ ವಾನರಾಧಿಪನು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರ ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಆ ವೀರರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದು ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವರು. ಸುಂದರಿಯೇ, ರಘುನಂದನನು ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಹುಬೇಗನೆ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ತೆರಳುವನು. ಸಮಾಧಾನ ತಂದುಕೋ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಸಮಯವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರು. ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಪುತ್ರರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ, ರೋಹಿಣಿಯು ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೇರುವಂತೆ ನೀನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರುವೆ. ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡಗೂಡಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು; ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ನಿನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ನೀಗಿಸುವನು.’ ಹೀಗೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ನೇರವಾದ ಪರಿಹಾರವಿಲ್ಲ — ‘ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸೈನ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಇರುವರೋ ಅಲ್ಲಿ ದಾರಿಯೂ ಸಿಕ್ಕುವುದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಕಾಲಕಾಂಕ್ಷಿಣೀ ಭವ’ (ಸಮಯವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುವುದೇ ಈಗ ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯ. ರೋಹಿಣೀ-ಚಂದ್ರರ ಉಪಮೆಯನ್ನು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸೀತಾರಾಮರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಮೂರು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಶೀಘ್ರತೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಒಂದು ದಿನ ಇಲ್ಲಿರು’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ದೃಢವಾದುದು. ಅವನು ಮೊದಲು ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು, ಅನಂತರ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು, ಅನಂತರ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು, ಅನಂತರ ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸೀತೆಯ ಪುನರ್ಮಿಲನವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪದಂತಿದೆ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಸಮಗ್ರ ಕಥೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಬೀಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯು ಸಮಾಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡಬಹುದು. ಅವನು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತರ್ಕದಿಂದಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೂತನ ವಿವೇಕ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ತನ್ನ ಮಹಾಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ನಗರಿಯನ್ನು ಕಳವಳಗೊಳಿಸಿ, ರಾವಣನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ, ಭಯಂಕರ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ, ವೈದೇಹಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಸಾಗರದ ನಡುವಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ಆ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅರಿಷ್ಟವನ್ನು ಏರಿದನು. ಕವಿಯು ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎತ್ತರವಾದ ಪದ್ಮಕವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀಲಿ ವನರಾಜಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ; ಶಿಖರಗಳ ನಡುವೆ ಜೋತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಉತ್ತರೀಯವನ್ನು ಹೊದ್ದಂತಿದ್ದ; ಶುಭವಾದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಮೇಲೆದ್ದ ಧಾತುಗಳೆಂಬ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ತೆರೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಗಂಭೀರವಾದ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಬಗೆಬಗೆಯ ಚಿಲುಮೆಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಮೇಲೆತ್ತಿದ ದೇವದಾರುಗಳಿಂದ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ನಿಂತಂತಿದ್ದ; ಜಲಪಾತಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೂಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಪ್ಪು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಗಾಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡುವ ಕೀಚಕವೆಂಬ ಬಿದಿರುಗಳಿಂದ ಕೊಳಲೂದುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಘೋರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೋಪದಿಂದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಮಂಜಿನಿಂದ ಗಂಭೀರವಾದ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಮೋಡಗಳ ಕಾಲುಗಳಂತಿರುವ ತಪ್ಪಲುಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟು ಹೊರಟಂತಿದ್ದ; ಮೇಘಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಅನೇಕ ಕೂಟಗಳಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಕಂದರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆ ಪರ್ವತವು ಸಾಲ, ತಾಲ, ಕರ್ಣ, ಬಿದಿರು ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು; ಹರಡಿಕೊಂಡ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಲತಾಮಂಟಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಧಾತುಗಳ ಸ್ರಾವಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಚಿಲುಮೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಬಂಡೆಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು; ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು, ಉರಗರಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿತ್ತು; ಲತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾಗಿತ್ತು; ಅದರ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದವು; ಹುಲಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ರುಚಿಯಾದ ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳ ಮರಗಳಿದ್ದವು. ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಅನಿಲಸುತನು ಏರಿದನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಾಲಂಕಾರದ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾಲೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣವೂ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪರ್ವತವು ಜೀವಂತವಾದಂತಿದೆ — ಓದುತ್ತದೆ, ಹಾಡುತ್ತದೆ, ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಆಕಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೂ ಹೌದು — ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಅನಂತರ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಉನ್ಮಿಷಂತಮ್ ಇವ’ (ಕಣ್ತೆರೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ಪ್ರಾಧೀತಮ್ ಇವ’ (ವೇದ ಪಠಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ಪ್ರಗೀತಮ್ ಇವ’ (ಹಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಪರ್ವತವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತರಣೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರ್ಣನೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅರಿಷ್ಟವು ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ವತ; ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದಿರುಗಲು ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವು ಹೊರಡುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು; ಇಂದು ಅರಿಷ್ಟವು ಮರುಪ್ರಯಾಣದ ಸ್ಥಳ. ಕವಿಯು ಈ ಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಅನಂತರ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ. ಪರ್ವತದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯನ ಅವಯವಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೋಡಗಳು ಉತ್ತರೀಯ, ಧಾತುಗಳು ಕಣ್ಣುಗಳು, ದೇವದಾರುಗಳು ತೋಳುಗಳು, ಗುಹೆಗಳು ಧ್ಯಾನ, ತಪ್ಪಲುಬೆಟ್ಟಗಳು ಕಾಲುಗಳು, ಶಿಖರಗಳು ಆಕಳಿಸುವ ಮುಖದಂತೆ. ಜಲಪಾತಗಳ ಸದ್ದು ವೇದಪಾಠದಂತೆ, ಚಿಲುಮೆಗಳ ಸದ್ದು ಹಾಡಿನಂತೆ, ಬಿದಿರುಗಳ ಸದ್ದು ಕೊಳಲಿನ ನಾದದಂತೆ, ಸರ್ಪಗಳ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಕೋಪದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒಂದು ಜೀವಿಯಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಒಮ್ಮೆ ಶಾಂತ ಋಷಿ, ಒಮ್ಮೆ ಕ್ರುದ್ಧ ಯೋಧ, ಒಮ್ಮೆ ಗಾಯಕ. ಅನಂತರ ಸಸ್ಯಗಳು, ಪಶುಗಳು, ಧಾತುಗಳು, ಚಿಲುಮೆಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಯೋನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯು ಪರ್ವತದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಜೀವನವೂ ಇದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾಕ್ಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ‘ಆರುರೋಹ’ (ಏರಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನೂ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ಸಂಸ್ಕೃತಕಾವ್ಯದ ದೀರ್ಘವಾಕ್ಯಶೈಲಿಗೆ ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಂಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ — ರಾಕ್ಷಸವಧೆ, ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿದುದು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದುದು, ಬಲಪ್ರದರ್ಶನ, ನಗರಿಯನ್ನು ಕಳವಳಗೊಳಿಸಿದುದು, ರಾವಣನನ್ನು ವಂಚಿಸಿದುದು, ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದುದು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯೇ ಅವನ ದೌತ್ಯದ ಸಫಲತೆಯ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರದಂತಿದೆ. ‘ವಂಚಯಿತ್ವಾ ಚ ರಾವಣಮ್’ (ರಾವಣನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಹನುಮಂತನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ರಾವಣನ ಸಭೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ವಂಚಿಸಿದನು.

ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಆತುರ ಮತ್ತು ಅತಿಶಯ ಹರ್ಷಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಮ್ಯವಾದ ಗಿರಿತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನು ಅಂಗಾಲಿನಿಂದ ಮೆಟ್ಟಿದನು; ಅವನು ಮೆಟ್ಟಿದ ಬಂಡೆಗಳು ಸದ್ದಿನೊಂದಿಗೆ ಪುಡಿಪುಡಿಯಾಗಿ ಚೆದರಿದವು. ಆ ಶೈಲೇಂದ್ರವನ್ನು ಏರಿ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಿಂದ ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದ ವೀರ ಪವನಾತ್ಮಜನು ಭಯಂಕರ ಸರ್ಪಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಭೀಕರ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡನು. ಮಾರುತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಹರಿಶಾರ್ದೂಲನು ಮಾರುತನಂತೆಯೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ. ಆಗ ಆ ಕಪಿಯಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವು ನಾನಾ ಜೀವಿಗಳೊಡನೆ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿತು; ಕಂಪಿಸುವ ಶಿಖರಗಳೊಡನೆ, ಉರುಳುವ ಮರಗಳೊಡನೆ ಭೂತಲದೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕಿತು. ಅವನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹೋದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಗುಹೆಗಳೊಳಗಿದ್ದು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಸಿಂಹಗಳ ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜನೆಯು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸೀಳುವಂತೆ ಕೇಳಿಸಿತು. ಭಯಗೊಂಡ, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ, ಆಭರಣಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರು ಥಟ್ಟನೆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಉರಿಯುವ ನಾಲಗೆಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾವಿಷದ ದೊಡ್ಡ ಹಾವುಗಳು ತಲೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತುಗಳು ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟು ಹೊರಳಾಡಿದವು. ಕಿನ್ನರರು, ಉರಗರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವನ್ನು ತೊರೆದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತರು. ಆ ಬಲಶಾಲಿಯಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಪರ್ವತವು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳ ಸಹಿತ ರಸಾತಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಹತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದ ಆ ಪರ್ವತವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಸಮವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರನು ಅಲೆಗಳಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಡುವ ತೀರಗಳುಳ್ಳ ಭೀಕರ ಲವಣಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ದಾಟಬಯಸಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಆರಂಭದೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯಿದೆ — ಆಗ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿತ್ತು, ಇಂದು ಅರಿಷ್ಟ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಸಾತಲವನ್ನು ಹೊಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವೇಗ ಮತ್ತು ಬಲಗಳ ಅತಿಶಯವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರ, ಸರ್ಪಗಳ, ಸಿಂಹಗಳ ಭಯವನ್ನು ಹಿಂದೆಯೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಕವಿಯು ಅದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಹೋಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬರುವಿಕೆಗಳ ನಡುವೆ ಸಾಮರಸ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಲೀಲಮ್’ (ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಹಿಂದೆ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಈಗ ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಮುಖ್ಯ ರಸ ಅದ್ಭುತ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನೆಗೆತದ ವೇಗದಿಂದ ಪರ್ವತವು ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಬಂಡೆಗಳು ಪುಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ಮರಗಳು ಉರುಳುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ಸಿಂಹಗಳು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರು, ಸರ್ಪಗಳು, ಕಿನ್ನರರು ಮೊದಲಾದವರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಗೆ ಪರ್ವತವೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಸಾತಲವನ್ನು ಹೊಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಚಿಕ್ಕದರಿಂದ ದೊಡ್ಡದರೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ವೇಗದ ಪ್ರಮಾಣವು ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ದಶಯೋಜನವಿಸ್ತಾರಃ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಮುಚ್ಛ್ರಿತಃ’ (ಹತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರ) ಎಂಬ ಅಳತೆಯ ಕಥನದಿಂದ ಕವಿಯು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂತಹ ಮಹಾಪರ್ವತವೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಸಮವಾಯಿತು. ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತತೆ, ಸರ್ಪಗಳ ಹೊರಳಾಟ — ಇವು ಭಯದ ಸಜೀವ ಚಿತ್ರ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲಿಲಂಘಯಿಷುಃ’ (ದಾಟಬಯಸಿ) ಎಂಬ ಸನ್ನಂತ ಪದವು ಹನುಮಂತನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೂ, ‘ಉತ್ಪಪಾತ’ (ನೆಗೆದನು) ಎಂಬ ಲಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗವು ಆ ಇಚ್ಛೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವೆಂಬ ಸಾಗರದ ವರ್ಣನೆ ಬರುವುದು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದೆಂದರೆ, ಈ ಪರ್ವತವು ಹನುಮಂತನ ಶತ್ರುವಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದು ಪೀಡೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ — ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ವೇಗದಲ್ಲಿ ನಿರಪರಾಧಿಗಳೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೋವುಣ್ಣುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭಾವ. ಪರ್ವತವು ‘ರರಾಸ’ (ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿತು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯೂ, ಜೀವಿಗಳ ಆಕ್ರಂದನವೂ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ದುಃಖಿತವಾದ ಚೇತನವಸ್ತುವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವು ಶಾಂತವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಸಮವಾಗುತ್ತದೆ, ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವೈರುಧ್ಯಚಿತ್ರವು ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಈಗ ಕಥೆಯ ಗತಿಯು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯೆಡೆಗೆ, ರಾಮನೆಡೆಗೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

പിന്നെ ഹനുമാൻ ശിംശപാവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ ഇരിക്കുന്ന ജാനകിയെ വന്ദിച്ചു പറഞ്ഞു — ‘ഭാഗ്യവശാൽ നിന്നെ ഇവിടെ ഒരു പോറലുമേൽക്കാതെ ഞാൻ കാണുന്നു.’ ലങ്കാദഹനത്തിനുശേഷമുള്ള അവന്റെ ആദ്യത്തെ വാക്ക് ഇതുതന്നെയാണ് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ഭയം നീങ്ങിയെന്ന് ഇവിടെ നേരിട്ടു തെളിയുന്നു. പിന്നീട് പോകാൻ പുറപ്പെട്ട അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിക്കൊണ്ട്, ഭർത്തൃസ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞ സീത ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — ‘കുഞ്ഞേ, പാപമറ്റവനേ, നിനക്കു ശരിയെന്നു തോന്നുന്നെങ്കിൽ ഒരു ദിവസം ഇവിടെ നന്നായി മറഞ്ഞ ഏതെങ്കിലും രഹസ്യസ്ഥലത്തു തങ്ങുക; വിശ്രമിച്ചിട്ടു നാളെ പോകാം. വാനരാ, ഭാഗ്യം കുറഞ്ഞവളായ എന്റെ ഈ അളവറ്റ ശോകത്തിനു നിന്റെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ട് ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും ശമനമുണ്ടാകും. ഹരിശാർദൂലാ, നീ പോയാൽ നീ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ എന്റെ പ്രാണനിൽപ്പോലും എനിക്കു വിശ്വാസമില്ല. ദുഃഖത്തിൽനിന്നു കൂടുതൽ കടുത്ത ദുഃഖത്തിലെത്തിയവളും മനോവ്യഥയാലും ശോകത്താലും മെലിഞ്ഞവളുമായ എന്നെ നിന്നെ വീണ്ടും കാണാതിരിക്കുന്നതു പിളർത്തിക്കളയും. വീരാ, ഈ സംശയവും എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു — അതിമഹത്തായ സഹായികളായ വാനരന്മാരും കരടികളും ഉണ്ടെങ്കിലും, ആ വാനര-ഋക്ഷസൈന്യങ്ങളോ നരശ്രേഷ്ഠരുടെ പുത്രന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരോ കടക്കാൻ പ്രയാസമേറിയ സാഗരം എങ്ങനെ കടക്കും? സാഗരം കടക്കാൻ മൂന്നു ജീവികൾക്കു മാത്രമേ ശക്തിയുള്ളൂ — വിനതാപുത്രനായ ഗരുഡനും നീയും വായുവും. അതിനാൽ സമീപിക്കാൻ പ്രയാസമേറിയ ഈ കാര്യതടസ്സം ഉണ്ടായിരിക്കെ നീ എന്തു പരിഹാരമാണു കാണുന്നത്? നീയല്ലോ കാര്യനിപുണൻ. ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനേ, ഈ കാര്യം സാധിക്കാൻ നീ ഒരുവൻതന്നെ മതി; അതിന്റെ ഫലം നിനക്കുതന്നെ യശസ്സു നൽകും. എന്നാൽ ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥൻ തന്നെ സൈന്യങ്ങളാൽ ലങ്കയെ നിറച്ച് എന്നെ കൊണ്ടുപോയാൽ, അതാണ് അവനു യോജിച്ചത്. അതിനാൽ യുദ്ധശൂരനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ പരാക്രമത്തിന് അനുരൂപമായ വിധത്തിൽ നീ കാര്യം ഏർപ്പാടു ചെയ്യുക.’ ഇവിടെ സീതയുടെ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ ഒന്നുചേരുന്നു — ഒരുവശത്ത് ഹനുമാനെ പിരിയുന്നതിലുള്ള ഭയം, മറുവശത്ത് രാമന്റെ യശസ്സിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത. ഹനുമാനു തന്നെ കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയുമെന്ന് അവൾക്കറിയാം; എങ്കിലും ഭർത്താവിന്റെ മഹിമതന്നെയാണ് അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് — രാമൻ തന്നെ വന്നു രാവണനെ ജയിച്ച് അവളെ കൊണ്ടുപോകണം; അപ്പോൾ മാത്രമേ അവന്റെ ക്ഷത്രിയധർമം പൂർണമാകൂ. ‘ഒരു ദിവസം തങ്ങുക’ എന്ന അപേക്ഷ അവളുടെ ഏകാന്തതയുടെ കരുണമായ ചിത്രമാണ് — പത്തു മാസത്തോളം രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന അവൾ ആദ്യമായി സ്വജനത്തിന്റെ ഒരു ദൂതനെ കണ്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒരു നിമിഷംപോലും അവനെ വിടാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. സാഗരം കടക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയവും ന്യായമാണ് — ഗരുഡൻ, വായു, ഹനുമാൻ എന്നീ മൂന്നുപേർക്കു മാത്രമേ അതു ചെയ്യാൻ കഴിയൂ എന്ന് അവൾ കരുതുന്നു. ഈ ഭാഗം പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിലെ വിസ്തരണമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇതിന്റെ ചുരുക്കരൂപം മാത്രമേയുള്ളൂ. സീതയുടെ വാക്കുകളിൽ വിനയവും ബുദ്ധിയും ഒരുപോലെ കാണാം. അവൾ ഹനുമാനെ ‘താത’ (കുഞ്ഞേ), ‘അനഘ’ (പാപമറ്റവനേ), ‘വീര’, ‘ഹരിശാർദൂല’, ‘വാനരപുംഗവ’ എന്നിങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ഈ സംബോധനകൾ അവളുടെ കൃതജ്ഞതയും സ്നേഹവും കാണിക്കുന്നു. അവൾ തന്നെ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു, ഉത്തരത്തിന്റെ ദിശയും തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘നീയല്ലോ കാര്യനിപുണൻ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൾ ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിയിലുള്ള വിശ്വാസം പ്രകടമാക്കുന്നു. അവളുടെ ചിന്ത സ്വന്തം മോചനത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രമല്ല, രാമന്റെ കീർത്തിയെക്കുറിച്ചുമാണ്. ഹനുമാൻതന്നെ അവളെ കൊണ്ടുപോയാൽ ‘രാമൻ ദൂതനെക്കൊണ്ടു ഭാര്യയെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്നു’ എന്നു ലോകം പറയും; അതു രാമന്റെ പരാക്രമത്തിനു ചേർന്നതല്ല. അതുകൊണ്ടാണ് അവൾ പറയുന്നത് — ‘അതാണ് അവനു യോജിച്ചത്.’ ഈ ചിന്ത ക്ഷത്രിയവധുവായ സീതയ്ക്ക് ഉചിതമാണ്. മുൻസർഗങ്ങളിലും ഹനുമാന്റെ പുറത്തു കയറി പോകാമെന്ന നിർദേശം അവൾ നിരസിച്ചിരുന്നു — അന്യപുരുഷന്റെ സ്പർശം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, രാമന്റെ യശസ്സു സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്. ഇവിടെ അതേ ചിന്ത കൂടുതൽ മൃദുവായ രീതിയിൽ അവൾ ആവർത്തിക്കുന്നു. ‘പ്രാണനിൽപ്പോലും വിശ്വാസമില്ല’ എന്ന അവളുടെ വാക്ക് കാണിക്കുന്നത്, ഹനുമാന്റെ വരവോടെയാണ് അവൾക്കു ജീവിതാശ വീണ്ടും ഉണ്ടായതെന്നാണ്; അവൻ പോയാൽ അവൾ വീണ്ടും നിരാശയിലാഴുമോ എന്നാണു ഭയം. അതിനാൽ ‘ഒരു ദിവസം തങ്ങുക’ എന്ന അപേക്ഷ വെറും ആതിഥ്യമല്ല, ജീവിതത്തിന്റെ അവലംബംതന്നെയാണ്.

അർഥപൂർണവും വിനീതവും യുക്തിസഹവുമായ അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് വീരനായ ഹനുമാൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, വാനര-ഋക്ഷസൈന്യങ്ങളുടെ അധിപനും ചാടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സത്ത്വസമ്പന്നനുമായ സുഗ്രീവൻ നിനക്കുവേണ്ടി ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. വൈദേഹീ, ആ വാനരാധിപൻ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വേഗം വരും. നരശ്രേഷ്ഠരായ ആ വീരന്മാർ, രാമലക്ഷ്മണന്മാർ, ഒരുമിച്ചു വന്ന് ലങ്കാനഗരിയെ ബാണങ്ങളാൽ തകർത്തുകളയും. വരാരോഹേ, രഘുനന്ദനൻ രാക്ഷസനായ രാവണനെ അവന്റെ പരിവാരത്തോടൊപ്പം കൊന്ന്, നിന്നെയും കൂട്ടി അധികം വൈകാതെ തന്റെ നഗരിയിലേക്കു പോകും. ആശ്വസിക്കുക, നിനക്കു മംഗളം; തക്കസമയത്തിനായി കാത്തിരിക്കുക. വേഗംതന്നെ യുദ്ധത്തിൽ രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട രാവണനെ നീ കാണും. പുത്രന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം രാക്ഷസേന്ദ്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ, രോഹിണി ചന്ദ്രനോടെന്നപോലെ നീ രാമനോടു ചേരും. ശ്രേഷ്ഠരായ വാനരന്മാരോടും കരടികളോടുമൊപ്പം കാകുത്സ്ഥൻ വേഗം വരും; അവൻ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് നിന്റെ ശോകം അകറ്റും.’ ഇങ്ങനെ വൈദേഹിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ പോകാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ച് വൈദേഹിയെ വന്ദിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടിയിൽ സീതയുടെ സംശയത്തിനു നേരിട്ടുള്ള പരിഹാരമില്ല — ‘അവർ എങ്ങനെ സാഗരം കടക്കും’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നില്ല; സൈന്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും രാമന്റെ പരാക്രമവും മാത്രമേ അവൻ വർണിക്കുന്നുള്ളൂ. ഇതുകൊണ്ട് അവൻ അവളുടെ വിശ്വാസം ദൃഢമാക്കുന്നു — കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരും രാമലക്ഷ്മണന്മാരും ഉള്ളിടത്ത് വഴിയും കണ്ടെത്തപ്പെടും എന്നാണു ഭാവം. ‘കാലകാംക്ഷിണിയാകുക’ (തക്കസമയത്തിനായി കാത്തിരിക്കുക) എന്ന വാക്കു ശ്രദ്ധേയമാണ് — ധൈര്യത്തോടെ സമയം കാത്തിരിക്കുകയാണ് ഇപ്പോൾ അവളുടെ കർത്തവ്യം. രോഹിണിയുടെയും ചന്ദ്രന്റെയും ഉപമ രാമായണത്തിൽ സീതാരാമന്മാർക്കായി വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ‘ക്ഷിപ്രം’ (വേഗം) എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം വരുന്നു; അതിലൂടെ ഹനുമാൻ വേഗത്തെക്കുറിച്ച് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. ‘ഒരു ദിവസം തങ്ങുക’ എന്ന സീതയുടെ അപേക്ഷ അവൻ നേരിട്ടു നിരസിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ വിനയത്തോടെ വന്ദിച്ചു പോകാനൊരുങ്ങുന്നു. ഹനുമാന്റെ വാക്കു ചുരുങ്ങിയതെങ്കിലും ദൃഢമാണ്. ആദ്യം സുഗ്രീവന്റെ നിശ്ചയം, പിന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ എണ്ണം, പിന്നെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരാക്രമം, പിന്നെ രാവണവധം, ഒടുവിൽ സീത രാമനോടു വീണ്ടും ചേരുന്നത് — ഇങ്ങനെ ക്രമമായി അവൻ വർണിക്കുന്നു. ഈ ക്രമം വരാനിരിക്കുന്ന കഥയുടെ സംഗ്രഹംപോലെയാണ് — യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയും ഇവിടെ ബീജരൂപത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം കേട്ട് സീത ആശ്വസിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഹനുമാനു പോകാൻ കഴിയുന്നു. സീതയുടെ ചോദ്യത്തിന് അവൻ ഉത്തരം നൽകുന്നതു തർക്കംകൊണ്ടല്ല, വിശ്വാസംകൊണ്ടാണ് — ഇതാണു ദൂതന്റെ വിവേകം.

ശ്രേഷ്ഠരായ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്ന്, തന്റെ പേരു പ്രഖ്യാപിച്ച്, വൈദേഹിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, മഹത്തായ ബലം കാണിച്ച്, നഗരിയെ കലക്കി, രാവണനെ കബളിപ്പിച്ച്, ഘോരമായ ശക്തി പ്രദർശിപ്പിച്ച്, വൈദേഹിയെ വന്ദിച്ച്, ഹനുമാൻ സാഗരമധ്യത്തിലൂടെ വീണ്ടും മടങ്ങാൻ മനസ്സുവച്ചു. പിന്നെ സ്വാമിയെ കാണാനുള്ള ഉത്കണ്ഠയോടെ, ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്ന ആ കപിശാർദൂലൻ പർവതശ്രേഷ്ഠമായ അരിഷ്ടത്തിൽ കയറി. കവി ആ പർവതത്തെ ഒരു മനുഷ്യന്റേതുപോലുള്ള ചേഷ്ടകളോടെ വർണിക്കുന്നു — ഉയർന്ന പത്മകവൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നീലവനനിരകളാൽ ശോഭിക്കുന്നത്; ശൃംഗങ്ങൾക്കിടയിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന മേഘങ്ങളാൽ ഉത്തരീയം അണിഞ്ഞതുപോലെ; സൂര്യന്റെ ശുഭകിരണങ്ങളാൽ സ്നേഹത്തോടെ ഉണർത്തപ്പെടുന്നതുപോലെ; ഉയർന്നുപൊങ്ങുന്ന ധാതുക്കളാകുന്ന കണ്ണുകളാൽ കണ്ണുതുറക്കുന്നതുപോലെ; ഗംഭീരമായ ജലപ്രവാഹധ്വനികളാൽ വേദം അധ്യയനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ; പലതരം നീരുറവകളുടെ ശബ്ദങ്ങളാൽ തെളിഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ പാടുന്നതുപോലെ; ഉയർന്നു നിൽക്കുന്ന ദേവദാരുക്കളാൽ കൈകൾ മേലോട്ടുയർത്തി നിൽക്കുന്നതുപോലെ; വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുടെ ഗർജനത്താൽ നാലുപാടും ആർത്തുവിളിക്കുന്നതുപോലെ; ഇളകുന്ന കറുത്ത ശരത്കാലമേഘങ്ങളാൽ വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ; കാറ്റിലിളകുന്ന കീചകമുളകളാൽ കൂകുന്നതുപോലെ; ഘോരമായ ഉഗ്രവിഷസർപ്പങ്ങളാൽ കോപത്തോടെ നിശ്വസിക്കുന്നതുപോലെ; മഞ്ഞിനാൽ ഗംഭീരമായ ഗുഹകളാൽ ധ്യാനിക്കുന്നതുപോലെ; മേഘപാദങ്ങൾപോലുള്ള അടിവാരക്കുന്നുകളാൽ നാലുപാടും നടന്നുനീങ്ങുന്നതുപോലെ; മേഘമാലകളണിഞ്ഞ ശിഖരങ്ങളാൽ ആകാശത്തു കോട്ടുവായിടുന്നതുപോലെ; പല കൊടുമുടികളാൽ നിറഞ്ഞതും അനേകം ഗുഹകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും. സാലം, താലം, കർണം, മുള എന്നിവ ധാരാളമായി ചുറ്റിനിൽക്കുന്നതും, പൂത്തുപടർന്ന വള്ളിപ്പന്തലുകളാൽ അലംകൃതവും, പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, ധാതുക്കളുടെ ഒഴുക്കുകളാൽ ഭൂഷിതവും, അനേകം നീരുറവകളുള്ളതും, പാറക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ഇടുങ്ങിയതും, മഹർഷിമാരും യക്ഷന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും നാഗങ്ങളും സേവിക്കുന്നതും, വള്ളികളും മരങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതും, സിംഹങ്ങൾ വസിക്കുന്ന ഗുഹകളുള്ളതും, പുലികളും മറ്റും നിറഞ്ഞതും, രുചിയുള്ള കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും തരുന്ന മരങ്ങളുള്ളതും ആയിരുന്നു ആ പർവതം. ആ പർവതത്തിൽ വാനരോത്തമനായ വായുപുത്രൻ കയറി. ഈ വർണനയിൽ ഉത്പ്രേക്ഷാലങ്കാരത്തിന്റെ ഒരു നീണ്ട മാല കാണാം — ഓരോ വിശേഷണവും ‘ഇവ’ (പോലെ) എന്ന പദത്തോടു ചേർന്നതാണ്. പർവതം ജീവനുള്ളതുപോലെ — അതു പഠിക്കുന്നു, പാടുന്നു, ധ്യാനിക്കുന്നു, നിശ്വസിക്കുന്നു, കോട്ടുവായിടുന്നു. ഈ വർണന ഹനുമാന്റെ ഹർഷത്തിന്റെ പ്രതിബിംബവുമാണ് — കാര്യസിദ്ധിക്കുശേഷം ലോകം മുഴുവൻ അവനോടു പ്രസന്നമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. ‘ഉന്മിഷന്തമിവ’ (കണ്ണുതുറക്കുന്നതുപോലെ), ‘പ്രാധീതമിവ’ (അധ്യയനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ), ‘പ്രഗീതമിവ’ (പാടുന്നതുപോലെ) എന്നീ ക്രിയാപദങ്ങൾ പർവതത്തെ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗവും പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിലെ വിസ്തരണമാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ പർവതത്തിന്റെ ചുരുക്കവർണന മാത്രമേയുള്ളൂ. ലങ്കയ്ക്കു സമീപമുള്ള പർവതമാണ് അരിഷ്ടം; അവിടെനിന്നാണു ഹനുമാൻ മടക്കയാത്രയ്ക്കായി കുതിക്കുന്നത്. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ മഹേന്ദ്രപർവതമായിരുന്നു പുറപ്പാടിന്റെ സ്ഥാനം; ഇന്ന് അരിഷ്ടം മടക്കപ്പുറപ്പാടിന്റേതും. കാര്യസിദ്ധിക്കുശേഷം കഥയുടെ ഗതി ശാന്തമാണ്, മനസ്സു പ്രസന്നവുമാണ്; അതുകൊണ്ടാണു കവി ഈ പർവതത്തിന്റെ വർണന നീട്ടുന്നത്. പർവതത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും മനുഷ്യന്റെ ഒരു അവയവത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു — മേഘങ്ങൾ ഉത്തരീയം, ധാതുക്കൾ കണ്ണുകൾ, ദേവദാരുക്കൾ കൈകൾ, ഗുഹകൾ ധ്യാനം, അടിവാരക്കുന്നുകൾ പാദങ്ങൾ, ശിഖരങ്ങൾ കോട്ടുവായിടുന്ന മുഖംപോലെ. വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുടെ ശബ്ദം വേദപാഠംപോലെ, നീരുറവകളുടെ ശബ്ദം ഗീതംപോലെ, മുളകളുടെ ശബ്ദം വേണുനാദംപോലെ, സർപ്പങ്ങളുടെ നിശ്വാസം കോപംപോലെ. ഇങ്ങനെ പർവതം ഒരു ജീവിയെപ്പോലെ ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ചിലപ്പോൾ ശാന്തനായ ഋഷി, ചിലപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ യോദ്ധാവ്, ചിലപ്പോൾ ഗായകൻ. തുടർന്ന് വൃക്ഷലതാദികളുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും ധാതുക്കളുടെയും നീരുറവകളുടെയും പാറകളുടെയും ദേവയോനികളുടെയും ഒരു പട്ടിക വരുന്നു. ഈ പട്ടിക പർവതത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു — അവിടെ സർവജീവനുമുണ്ട്. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ, നീണ്ട വാക്യത്തിന്റെ ഒടുവിൽ മാത്രമാണ് ‘ആരുരോഹ’ (കയറി) എന്ന ക്രിയാപദം വരുന്നത്; അതുകൊണ്ടു വായനക്കാരനും ഹനുമാനോടൊപ്പം പർവതം കയറുന്നതുപോലെ അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ വർണനയിൽ പതിനഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരൊറ്റ വാക്യമാകുന്നു — സംസ്കൃതകാവ്യത്തിന്റെ ദീർഘവാക്യശൈലിക്ക് ഒരു സുന്ദരമായ ഉദാഹരണം. ഇരുപത്തിമൂന്നുമുതൽ ഇരുപത്തിയഞ്ചുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ ലങ്കയിൽ ഹനുമാൻ ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ സംഗ്രഹം നൽകുന്നു — രാക്ഷസവധം, നാമപ്രഖ്യാപനം, സീതയെ ആശ്വസിപ്പിക്കൽ, ബലപ്രദർശനം, നഗരിയെ കലക്കൽ, രാവണനെ കബളിപ്പിക്കൽ, സീതയെ വന്ദിക്കൽ. ഈ പട്ടികതന്നെ അവന്റെ ദൗത്യത്തിന്റെ വിജയത്തിനുള്ള സാക്ഷ്യപത്രംപോലെയാണ്. ‘വഞ്ചയിത്വാ ച രാവണം’ (രാവണനെ കബളിപ്പിച്ച്) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഹനുമാൻ സ്വമനസ്സാലെ ബന്ധിതനായി രാവണന്റെ സഭയിലെത്തി; അതിനാൽ അവൻ രാവണനെ കബളിപ്പിച്ചു.

രാമനെ കാണാനുള്ള തിടുക്കത്താലും അത്യാഹ്ലാദത്താലും പ്രേരിതനായ ഹനുമാൻ രമണീയമായ പർവതസാനുക്കളിൽ ഉള്ളങ്കാലുകൊണ്ട് ആഞ്ഞുചവിട്ടി; അങ്ങനെ ചവിട്ടപ്പെട്ട പാറകൾ ഒച്ചയോടെ പൊടിഞ്ഞു ചിതറി. ആ ശൈലേന്ദ്രത്തിൽ കയറി, ഉപ്പുസമുദ്രത്തിന്റെ തെക്കുനിന്നു വടക്കേക്കരയിലെത്താൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാകപി ശരീരം വളർത്തി. പർവതത്തിനു മുകളിൽ കയറിയ വീരനായ പവനപുത്രൻ ഭയങ്കരസർപ്പങ്ങൾ വസിക്കുന്ന ഭയാനകമായ സാഗരം കണ്ടു. മാരുതന്റെ പുത്രനായ ആ ഹരിശാർദൂലൻ മാരുതനെപ്പോലെതന്നെ തെക്കുനിന്നു വടക്കേ ദിക്കിലേക്ക് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. അപ്പോൾ ആ കപിയാൽ അമർത്തപ്പെട്ട ആ പർവതോത്തമം പലതരം ജീവികളോടൊപ്പം ആർത്തുവിളിച്ചു; ഇളകുന്ന ശിഖരങ്ങളോടും വീഴുന്ന മരങ്ങളോടുംകൂടി അതു ഭൂതലത്തിലേക്കു താഴ്ന്നു. അവന്റെ തുടകളുടെ വേഗത്താൽ പിഴുതെറിയപ്പെട്ട പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മരങ്ങൾ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധമേറ്റതുപോലെ ഒടിഞ്ഞു നിലത്തുവീണു. ഗുഹാന്തർഭാഗങ്ങളിൽ കഴിഞ്ഞിരുന്ന, ഞെരുങ്ങിയ മഹാതേജസ്വികളായ സിംഹങ്ങളുടെ ഭയങ്കരമായ ഗർജനം ആകാശം പിളർക്കുന്നതുപോലെ കേൾക്കപ്പെട്ടു. പേടിച്ചരണ്ട്, വസ്ത്രങ്ങൾ സ്ഥാനംതെറ്റി, ആഭരണങ്ങൾ അലങ്കോലമായ വിദ്യാധരികൾ പെട്ടെന്നു പർവതത്തിൽനിന്നു മേലോട്ടു പറന്നുയർന്നു. അതിഭീമാകാരന്മാരും ബലവാന്മാരും ജ്വലിക്കുന്ന നാവുള്ളവരും മഹാവിഷമുള്ളവരുമായ മഹാസർപ്പങ്ങൾ തലയും കഴുത്തും ഞെരിഞ്ഞ് പുളഞ്ഞു. കിന്നരന്മാരും നാഗങ്ങളും ഗന്ധർവന്മാരും യക്ഷന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും ഞെരുക്കപ്പെട്ട ആ പർവതശ്രേഷ്ഠത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് ആകാശത്തു നിലയുറപ്പിച്ചു. ആ ബലവാനാൽ അമർത്തപ്പെട്ട ആ ശ്രീമാനായ പർവതം ഉയർന്ന മരങ്ങളോടും ശിഖരങ്ങളോടുംകൂടി രസാതലത്തിലേക്കു താണുപോയി. പത്തു യോജന വിസ്താരവും മുപ്പതു യോജന ഉയരവുമുള്ള ആ പർവതം ഭൂമിയോടു സമമായി. പിന്നെ തിരമാലകൾ കരയിൽ ആഞ്ഞടിക്കുന്ന ഭയങ്കരമായ ഉപ്പുസമുദ്രത്തെ ഒരു ലീലയെന്നപോലെ കടക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ വാനരൻ ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. ഈ ഭാഗത്തിനു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭവുമായി സാമ്യമുണ്ട് — അന്നു മഹേന്ദ്രപർവതം ഞെരുക്കപ്പെട്ടു, ഇന്ന് അരിഷ്ടം. എന്നാൽ ഇവിടെ പർവതം പൂർണമായും രസാതലത്തിലേക്കു താഴുന്നു — ഇതിലൂടെ ഹനുമാന്റെ വേഗത്തിന്റെയും ബലത്തിന്റെയും ആധിക്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിദ്യാധരികളുടെയും സർപ്പങ്ങളുടെയും സിംഹങ്ങളുടെയും ഭയം മുമ്പും വർണിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; കവി അതേ ചിത്രം വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു, അങ്ങനെ പോക്കിനും വരവിനും തമ്മിൽ പൊരുത്തമുണ്ടാകുന്നു. ‘സലീലം’ (ലീലയായി) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — മുമ്പു വലിയ പ്രയത്നത്തോടെ ചെയ്തത് ഇപ്പോൾ ഒരു കളിയെന്നപോലെ ചെയ്യപ്പെടുന്നു; കാരണം കാര്യം സാധിച്ചു, മനസ്സു പ്രസന്നവുമാണ്. ‘തെക്കുനിന്നു വടക്കേക്കരയിലേക്ക്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ദിശാമാറ്റം വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ മുഖ്യരസം അദ്ഭുതമാണ്. ഹനുമാൻ ആദ്യം പർവതത്തിനു മുകളിൽ നിന്നു ശരീരം വളർത്തുന്നു, പിന്നെ സാഗരം കാണുന്നു, പിന്നെ കുതിക്കുന്നു. അവന്റെ കുതിപ്പിന്റെ വേഗത്താൽ പർവതം അമർന്നുപോകുന്നു — ആദ്യം പാറകൾ പൊടിയുന്നു, പിന്നെ മരങ്ങൾ വീഴുന്നു, പിന്നെ സിംഹങ്ങൾ ഗർജിക്കുന്നു, പിന്നെ വിദ്യാധരികളും സർപ്പങ്ങളും കിന്നരാദികളും ഓടിയകലുന്നു, ഒടുവിൽ പർവതം മുഴുവനായും രസാതലത്തിലേക്കു താഴുന്നു. ഈ ക്രമം ചെറുതിൽനിന്നു വലുതിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; അങ്ങനെ വേഗത്തിന്റെ അളവു പടിപടിയായി വർധിക്കുന്നു. ‘പത്തു യോജന വിസ്താരം, മുപ്പതു യോജന ഉയരം’ എന്ന അളവു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കവി അതിശയോക്തി വ്യക്തമാക്കുന്നു — അത്ര വലിയ പർവതംപോലും ഭൂമിക്കു സമമായി. വിദ്യാധരികളുടെ വസ്ത്രാഭരണങ്ങളുടെ അലങ്കോലവും സർപ്പങ്ങളുടെ പുളച്ചിലും ഭയത്തിന്റെ സജീവചിത്രമാണ്. അവസാനശ്ലോകത്തിലെ ‘ലിലംഘയിഷുഃ’ (കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) എന്ന ഇച്ഛാർഥകപദം ഹനുമാന്റെ ആഗ്രഹത്തെയും, ‘ഉത്പപാത’ (കുതിച്ചുയർന്നു) എന്ന ഭൂതകാലക്രിയ ആ ആഗ്രഹത്തിന്റെ സാഫല്യത്തെയും കാണിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആകാശസാഗരത്തിന്റെ വർണനയുണ്ടാകും. ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, ഈ പർവതം ഹനുമാന്റെ ശത്രുവല്ല, എങ്കിലും അതു പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മഹത്തായ ഒരു കാര്യത്തിന്റെ വേഗത്തിൽ നിരപരാധികളും ചിലപ്പോൾ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന സൂക്ഷ്മമായ ഭാവം. പർവതം ‘രരാസ’ (ആർത്തുവിളിച്ചു) എന്ന വർണനയും ജീവികളുടെ നിലവിളിയും പർവതത്തെയും ദുഃഖിക്കുന്ന ചേതനയുള്ള ഒന്നായി കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പർവതം ശാന്തമായി ഭൂമിക്കു സമമാകുന്നു, ഹനുമാനാകട്ടെ ആകാശത്തു വിരാജിക്കുന്നു — ഈ വിരുദ്ധചിത്രം കവിയുടെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. ‘തെക്കുനിന്നു വടക്കേ ദിക്കിലേക്ക്’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഇപ്പോൾ കഥയുടെ ഗതി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക്, രാമനിലേക്ക്, ആണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.

Then Hanumān went to Jānakī where she sat at the foot of the śiṃśapā tree, saluted her and said, "Thank heaven I see you here unharmed." These were his first words after the burning of Laṅkā, and the fear of the previous sarga was here laid to rest before his eyes. As he was setting out to leave, Sītā, gazing at him again and again, spoke to him out of love for her husband. "If you think fit, dear sinless one," she said, "stay here one day in some well-hidden place; rest, and go tomorrow. While you are near, monkey, the boundless grief of unlucky me might ease for a moment. Once you are gone, tiger among monkeys, I cannot be sure even of my life until you come back. Not seeing you again, hero, will tear me apart, for I have fallen from sorrow into greater sorrow and am wasted by misery and grief. And this doubt, hero, seems to stand before me. Mighty as your allies the monkeys and bears are, how will those hosts of monkeys and bears, or those two princes, sons of the best of men, ever cross this ocean that is so hard to cross? Only three beings have the power to leap it: Garuḍa, son of Vinatā, you, and the Wind. So now that the task has come to this difficult pass, what remedy do you see? You are skilled in such affairs. You alone, slayer of enemy heroes, would be enough to accomplish it, and the glory of its fruit would be yours. But if Rāma of Kakutstha's line, crusher of hostile armies, were to fill Laṅkā with his forces and take me away himself, that would be worthy of him. So bring it about that what he does is fitting to the valour of that great-souled hero in battle." Two feelings meet in Sītā here: the fear of parting from Hanumān, and concern for Rāma's honour. She knew Hanumān could carry her away, yet she wanted her husband's glory: only if Rāma came himself, defeated Rāvaṇa and took her back would his duty as a warrior be fulfilled. If Hanumān brought her, the world would say that Rāma had got his wife back through a messenger, and that would not befit his valour. It is the thought of a warrior's wife; earlier she had refused to ride on Hanumān's back, not wishing to touch another man and wanting Rāma's fame protected, and here she says the same thing more gently. Her plea that he stay one day is a moving picture of her loneliness: for ten months she had been surrounded by rākṣasīs, and now she had seen, for the first time, a messenger from her own people and did not want to let him go even for a moment. His coming had given her back the hope of living, and she feared his going would take it away, so her plea was not mere hospitality but something to hold her life up. Her doubt about crossing the sea was reasonable too, since she believed that only Garuḍa, the Wind and Hanumān could do it. Her words show both humility and intelligence. She called him by many names, dear one, sinless one, hero, tiger among monkeys, bull among monkeys, all showing her gratitude and affection; and in saying "you are skilled in affairs" she both asked the question and pointed to where the answer lay, showing her trust in his judgement. Her concern was not only for her own release but for Rāma's glory.

Hearing her words, full of meaning, courteous and reasoned, the heroic Hanumān answered. "My lady, Sugrīva, lord of the armies of monkeys and bears, best of leapers and full of courage, is resolved upon your cause. Surrounded by thousands of crores of monkeys, Vaidehī, Sugrīva lord of the leapers will come quickly. And those two heroes, Rāma and Lakṣmaṇa, best of men, will come together to the city of Laṅkā and shatter it with their arrows. Having killed the rākṣasa and his hosts, Rāma, the delight of the Raghus, will before long take you, lovely lady, and go back to his own city. Take heart, and may good fortune be with you. Wait for the time; soon you will see Rāvaṇa killed by Rāma in battle. When the lord of the rākṣasas has been killed with his sons, ministers and kin, you will be reunited with Rāma as Rohiṇī is with the moon. Kākutstha will come soon, with the foremost of the monkeys and bears, and when he has conquered his enemies in battle he will put an end to your grief." Having comforted Vaidehī in this way, Hanumān, son of the Wind, made up his mind to go and bowed to her in farewell. His answer did not meet her doubt head on; he did not explain how they would cross the sea, but spoke of the greatness of the army and Rāma's might, and so made her trust firm: where there are crores of monkeys and Rāma and Lakṣmaṇa, a way will be found. He answered her not with argument but with confidence, which was an envoy's good judgement. "Wait for the time" was her task now, patient waiting; the image of Rohiṇī and the moon is used of Sītā and Rāma again and again in the Rāmāyaṇa; and three times he said "soon", assuring her of speed. His speech was brief but firm, moving in order from Sugrīva's resolve to the size of the army, the valour of the two brothers, Rāvaṇa's death and at last her reunion with Rāma, a seed of the whole Yuddha Kāṇḍa. He did not refuse her plea to stay outright; he bowed courteously and made ready to go, and she, reassured, let him go.

Having killed the foremost rākṣasas and proclaimed his own name, comforted Vaidehī and shown his supreme strength, thrown the city into confusion and outwitted Rāvaṇa, displayed his terrible might and bowed to Vaidehī, Hanumān resolved to go back across the middle of the ocean. This list is like a certificate of the success of his mission; he had outwitted Rāvaṇa by letting himself be bound in order to reach his court. Then that tiger among monkeys, crusher of foes, eager to see his master, climbed Ariṣṭa, the best of mountains, which stood near Laṅkā. The poet describes the mountain as if it were a living person. It was graced with dark stretches of forest thick with tall padmaka trees. The clouds hanging between its peaks were like an upper garment, and it seemed as though the bright rays of the sun were lovingly waking it. In the gleaming minerals scattered over it, it seemed to open its eyes; in the deep roar of its torrents, to recite the Veda; in the sound of its many springs, to sing clearly. In its tossing deodars it seemed to stand with arms raised; in the thunder of its waterfalls, to cry out on every side; in its dark, quivering autumn clouds, to tremble. It seemed to pipe in its kīcaka bamboos stirred by the wind and to hiss in rage through its fearsome great serpents; in its caverns made deep by mist, to brood in meditation; on its foothills, like the feet of clouds, to stride out on every side; and with its cloud-garlanded peaks, to yawn into the sky. It was strewn with many summits and graced with many caves, covered with sāla, tāla and karṇa trees and many bamboos, adorned with spreading, flowering canopies of creepers, filled with herds of beasts of every kind, streaked with trickling minerals, full of springs and crowded with heaps of rock. Great seers, yakṣas, gandharvas, kiṃnaras and serpents lived there; it was thick with creepers and trees, lions dwelt in its caves, tigers and other beasts thronged it, and its trees were rich in sweet roots and fruit. That mountain the son of the Wind, the best of leapers, climbed. Each "as though" carries a new fancy, and the mountain seems alive: it reads the Veda, sings, meditates, hisses, yawns; at one moment it is a calm sage, at another an angry warrior, at another a singer. Every part of it answers to a part of a person, the clouds its garment, the minerals its eyes, the deodars its arms, the foothills its feet, the peaks a yawning mouth. Then comes a list of its trees, beasts, minerals, springs, rocks and divine inhabitants, showing its abundance: all life was there. The whole description runs as a single long sentence, and only at its very end does the poet say that Hanumān climbed it, so that the reader seems to climb with him. The description also mirrors Hanumān's joy: with his task done, the whole world seemed to smile on him, and the pace of the story slows and the mind is at peace. At the beginning of the Sundara Kāṇḍa Mount Mahendra had been his starting point; now Ariṣṭa was the starting point of his return.

Urged on by joy and by his eagerness to see Rāma, Hanumān pressed down with the soles of his feet on the lovely slopes, and the rocks broke apart with a roar, crushed to powder. Having climbed that lord of mountains, the great monkey grew in size, longing to reach the northern shore of the salt sea from the southern. From the top of the mountain the heroic son of the Wind looked out over the fearsome ocean, haunted by fearsome serpents. Then, like the wind itself, the Wind's own son took to the sky, the tiger among monkeys, heading from the southern quarter to the northern; the story now turns towards Kiṣkindhā, towards Rāma. Pressed down by the monkey, that best of mountains cried out with all its creatures and sank into the surface of the earth, its peaks shaking and its trees falling. Crushed by the force of his thighs, the blossoming trees fell broken to the ground as if struck by Indra's thunderbolt. The terrible roar of mighty lions crushed in the depths of the caves was heard as if it would split the sky. The vidyādhara women, frightened, their clothes flung awry and their ornaments in disarray, flew up suddenly from the mountain. Huge, powerful serpents of deadly venom, with flickering tongues, writhed with their heads and necks crushed. Kiṃnaras, serpents, gandharvas, yakṣas and vidyādharas left the stricken mountain and took to the sky. And that glorious mountain, ten yojanas broad and thirty yojanas high, pressed down by the mighty monkey, sank with its trees and towering peaks into the underworld and was brought level with the earth. Then, wishing to leap playfully across the fearsome salt sea, whose shores are lashed by breakers, the monkey sprang up into the sky. This passage echoes the opening of the Sundara Kāṇḍa, when Mount Mahendra was crushed in the same way, and the same pictures of frightened vidyādharīs, serpents and lions return, so that the going and the coming answer each other. But here the mountain sinks entirely into the underworld, a sign of how much greater his force was. The destruction moves from small to great, the rocks crushed, then the trees falling, then the lions roaring, then the creatures fleeing, and last the whole mountain sinking, so that the measure of his speed grows step by step; and the mountain's size is given to show that so vast a mountain was levelled. The word "playfully" matters: what he had first done with great effort he now did as if in sport, because his task was done and his heart was glad. The mountain was not his enemy, yet it suffered; in the rush of a great deed even the innocent are sometimes crushed, and its crying out shows it too as a living, suffering thing. In the end the mountain lay still and level while Hanumān shone in the sky, a contrast the poet draws with skill. The mood here is wonder. In the next sarga comes the description of the sky as an ocean.