संदीप्यमानां वित्रस्तां त्रस्तराक्षसगणां लङ्कापुरीं दृष्ट्वा वानरः हनूमान् चिन्तयामास। तस्य मनसि सुमहान् त्रासः अभवत्, आत्मनि च कुत्सा अजायत — ‘लङ्कां दहता मया किम् इदं कुत्सितं कर्म कृतम्?’ धन्याः खलु ते महात्मानः ये उत्थितं कोपं बुद्ध्या तथा निरुन्धन्ति यथा जनाः दीप्तम् अग्निम् अम्भसा शमयन्ति। क्रुद्धः कः पापं न कुर्यात्? क्रुद्धः गुरून् अपि हन्यात्, परुषया वाचा साधून् अपि अधिक्षिपेत्। प्रकुपितः जनः वाच्यम् अवाच्यं च कदापि न विजानाति; क्रुद्धस्य अकार्यं नास्ति, अवाच्यं च न विद्यते। यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमया एव निरस्यति, यथा उरगः जीर्णां त्वचं त्यजति, सः एव पुरुषः इति उच्यते। धिक् माम् — अहं सुदुर्बुद्धिः निर्लज्जः पापकृत्तमः, यः सीतां न चिन्तयित्वा अग्निं दत्तवान्, स्वामिनः घातकः अभवम्। अत्र कविः हनूमतः उत्साहस्य अनन्तरम् एव विवेकस्य उदयं दर्शयति। विजयस्य क्षणे एव सः आत्मपरीक्षां करोति, एतत् महात्मनः लक्षणम्। क्रोधः सर्पस्य जीर्णत्वचा इव त्याज्यः इति उपमा लोके प्रसिद्धा अभवत्। हनूमान् लङ्कादाहं कृतवान् रावणस्य दर्पं भङ्क्तुं, राक्षसानां मनसि भयं जनयितुं च; तत् राजनीत्या युक्तम् एव आसीत्। किन्तु तस्मिन् उत्साहे सः एकं विषयं विस्मृतवान् — यस्याः अन्वेषणाय सः आगतः, सा सीता अपि तस्याम् एव नगर्याम् अस्ति इति। अतः सः प्रथमं क्रोधस्य स्वरूपं विचारयति। क्रोधः बुद्धिं नाशयति, ततः वाक्संयमः नश्यति, ततः कार्याकार्यविवेकः नश्यति। एषः क्रमः द्वितीय-पञ्चम-श्लोकेषु स्पष्टः। क्षमा एव क्रोधस्य औषधम् इति षष्ठे श्लोके उक्तम्। सप्तमे श्लोके सः आत्मानं त्रिभिः विशेषणैः निन्दति — सुदुर्बुद्धिः, निर्लज्जः, पापकृत्तमः — अग्निदः, स्वामिघातकः च। एतानि वचनानि तस्य हृदयस्य तीव्रं दुःखं प्रकटयन्ति। यः वीरः क्षणपूर्वं राक्षसान् अहनत्, सः एव इदानीं स्वस्य कर्मणः लज्जते — एषा एव तस्य महत्ता।

यदि इयं सर्वा लङ्का दग्धा, तर्हि आर्या जानकी अपि नूनं दग्धा स्यात्; तेन अजानता मया भर्तुः कार्यं हतम्। यदर्थम् अयम् आरम्भः कृतः, तत् कार्यम् एव मया अवसादितम्, यतः लङ्कां दहता मया सीता न रक्षिता। इदं कार्यम् ईषत् एव अवशिष्टम् आसीत्, तत् प्रायः कृतम् आसीत्; किन्तु क्रोधाभिभूतेन मया मूलस्य एव क्षयः कृतः। जानकी व्यक्तं विनष्टा, यतः लङ्कायाः कश्चित् अपि प्रदेशः अदग्धः न दृश्यते, सर्वा पुरी भस्मीकृता। यदि मम प्रज्ञाविपर्ययात् तत् कार्यं विहतम्, तर्हि इह एव प्राणसंन्यासः मम अद्य रोचते। किम् अग्नौ पतामि, उत वडवामुखे, उत सागरवासिनां सत्त्वानां भक्षणाय शरीरं ददामि? कार्यसर्वस्वघातिना मया कथं जीवता हरीश्वरः सुग्रीवः, तौ पुरुषशार्दूलौ रामलक्ष्मणौ वा द्रष्टुं शक्यौ? रोषदोषात् मया त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं कपित्वस्य चापल्यम् एव प्रदर्शितम्। धिक् एतं राजसं भावम्, यः अनीशः अनवस्थितः च; समर्थेन अपि मया रागात् सीता न रक्षिता। सीतायां विनष्टायां तौ उभौ भ्रातरौ विनशिष्यतः; तयोः विनाशे बन्धुभिः सह सुग्रीवः अपि विनशिष्यति। एतत् वचनं श्रुत्वा भ्रातृवत्सलः धर्मात्मा भरतः शत्रुघ्नेन सह कथं जीवितुं शक्ष्यति? धर्मिष्ठे इक्ष्वाकुवंशे नष्टे सर्वाः प्रजाः शोकसंतापपीडिताः भविष्यन्ति। अतः अहं भाग्यरहितः, लुप्तधर्मार्थसंग्रहः, रोषदोषपरीतात्मा, व्यक्तं लोकविनाशकः अस्मि। हनूमतः चिन्ता एकस्मात् दोषात् समग्रस्य कुलस्य राष्ट्रस्य च विनाशं यावत् क्रमेण प्रसरति। एषा शृङ्खला दर्शयति यत् दूतस्य एकः प्रमादः कथं सर्वलोकस्य दुःखं जनयेत्। अत्र तस्य दैन्यं न दौर्बल्यं, किन्तु स्वामिभक्तेः परमा अवस्था — सः स्वस्य यशः न चिन्तयति, रामस्य कार्यम् एव चिन्तयति। ‘कपित्वम् अनवस्थितम्’ इति वचनेन सः स्वस्य जातिस्वभावम् अपि निन्दति। सः मरणस्य त्रीन् उपायान् अपि चिन्तयति — अग्निप्रवेशः, वडवामुखे पतनं, जलजन्तुभ्यः शरीरदानं च। एतत् तस्य निराशायाः परमां सीमां दर्शयति। किन्तु ध्यातव्यं यत् सः प्राणत्यागं केवलं चिन्तयति, न करोति; तस्य बुद्धिः शीघ्रम् एव प्रत्यावर्तते। भरतस्य शत्रुघ्नस्य च स्मरणेन अयोध्यायाः सम्बन्धः अपि पुनः उपस्थितः — रामस्य वनवासः अयोध्यावासिनां जीवनम् अपि आश्रयते। इक्ष्वाकुवंशस्य नाशे प्रजानां दुःखम् इति वचनं राजधर्मस्य महत्त्वं सूचयति — राज्ञः कुलम् एव प्रजानां रक्षकम्। ‘रोषदोषपरीतात्मा’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति, येन कविः दर्शयति यत् हनूमतः मनसि एकः एव विचारः भ्रमति — मम क्रोधः एव सर्वस्य कारणम्। अयं भागः सर्गस्य दीर्घतमः, यतः दुःखस्य वर्णने कविः विस्तरं करोति।

एवं चिन्तयतः तस्य पूर्वम् अनुभूतानि शुभनिमित्तानि पुनः उपस्थितानि; सः तानि साक्षात् अचिन्तयत्। अथवा सा चारुसर्वाङ्गी स्वेन तेजसा एव रक्षिता स्यात्; कल्याणी सा न नशिष्यति, यतः अग्निः अग्नौ न प्रवर्तते। धर्मात्मनः अमिततेजसः रामस्य भार्यां स्वचरित्रेण अभिगुप्तां तां पावकः स्प्रष्टुम् अपि न अर्हति। नूनं रामस्य प्रभावेण वैदेह्याः सुकृतेन च अयं दहनकर्मा हव्यवाहनः माम् अपि न अदहत्। या भरतादीनां त्रयाणां भ्रातॄणां देवता, रामस्य च मनःकान्ता, सा कथं विनशिष्यति? यः दहनकर्मा सर्वत्र प्रभुः अव्ययः अग्निः मम लाङ्गूलं न दहति, सः आर्यां कथं प्रधक्ष्यति? पुनः विस्मितः हनूमान् जलमध्ये हिरण्यनाभस्य गिरेः मैनाकस्य दर्शनम् अपि अस्मरत्। तपसा सत्यवाक्येन भर्तरि अनन्यभावेन च सा एव अग्निं दहेत्, अग्निः तां न प्रधक्ष्यति। अत्र हनूमान् तर्केण आत्मानं समाश्वासयति — अग्निः सीतायाः पितुः इव रक्षकः इति भावः। मैनाकस्मरणं सूचयति यत् समुद्रः अपि रामकार्यार्थं साहाय्यं कृतवान्, तर्हि अग्निः कथं विपरीतं कुर्यात्। पूर्वसर्गे सीता स्वयम् अग्निं प्रार्थितवती — ‘यदि अस्ति पतिशुश्रूषा, शीतः भव हनूमतः’ इति; अतः एव हनूमतः पुच्छं न दग्धम्। हनूमान् अधुना तत् एव कारणं स्मरति। ‘नाग्निरग्नौ प्रवर्तते’ इति वचनं विशेषतः सुन्दरम् — सीता स्वयम् अग्निसमा तेजस्विनी, अतः अग्निः ताम् अभिभवितुं न शक्नोति। तपः, सत्यं, भर्तरि अनन्यता — एतानि त्रीणि सीतायाः बलानि। हनूमतः तर्कः एवं क्रमेण भयात् विश्वासं प्रति गच्छति; प्रथमं निमित्तानि, ततः सीतायाः तेजः, ततः अग्नेः स्वभावः, ततः स्वानुभवः। ‘अथ वा’ इति पदेन सः पूर्वस्य निराशस्य विचारस्य विकल्पं उपस्थापयति — एषः विवेकस्य पुनरागमनस्य सूचकः। सीता ‘भरतादीनां त्रयाणां भ्रातॄणां देवता’ इति उक्ता; अतः सा केवलं रामस्य पत्नी न, अपितु समग्रस्य कुलस्य पूज्या। यस्याः रक्षणे सर्वे देवाः तत्पराः, सा अकस्मात् अग्निना कथं नश्येत्? एवं हनूमतः हृदये आशा पुनः उदेति।

एवं देव्याः धर्मपरिग्रहं चिन्तयन् हनूमान् तत्र महात्मनां चारणानां वचनं शुश्राव — ‘अहो, हनूमता राक्षससद्मनि तीक्ष्णं भीमम् अग्निं विसृजता दुर्विगाहं कर्म कृतम्। पलायमानैः राक्षसस्त्रीबालवृद्धैः समाकुला, जनकोलाहलेन आध्माता नगरी अद्रिकन्दरैः क्रन्दन्ती इव दृश्यते। अट्टप्राकारतोरणैः सह इयं लङ्का नगरी दग्धा, किन्तु जानकी न दग्धा — एषः अद्भुतः विस्मयः एव।’ इति अमृतोपमां वाचं श्रुत्वा तस्य मनसि तत्कालसम्भवः हर्षः अभवत्। दृष्टफलैः निमित्तैः, महागुणैः कारणैः, ऋषीणां वाक्यैः च हनूमान् प्रीतमानसः अभवत्। ततः प्राप्तमनोरथः कपिः अक्षतां राजसुतां विदित्वा, तां पुनः प्रत्यक्षतः दृष्ट्वा प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। अत्र त्रयः साक्षिणः — निमित्तानि, तर्कः, चारणवचनं च — एकम् एव सत्यं प्रमाणयन्ति। तथापि हनूमान् केवलं श्रुतेन न तुष्यति; सः प्रत्यक्षं द्रष्टुम् इच्छति। एषः दूतस्य धर्मः। चारणाः सिद्धाः इव आकाशचारिणः देवयोनयः; तेषां वचनं ‘ऋषिवाक्यम्’ इति चतुस्त्रिंशे श्लोके निर्दिष्टम्। तैः लङ्कायाः दुर्दशा करुणया वर्णिता — स्त्रियः बालाः वृद्धाः च पलायन्ते, नगरी क्रन्दति इव। तथापि तेषां वचनस्य सारः एकः — जानकी न दग्धा। एतेन हनूमतः सर्वा चिन्ता शान्ता। अस्य सर्गस्य आरम्भः त्रासेन, अन्तः हर्षेण — मध्ये विवेकस्य यात्रा। अग्रिमे सर्गे सः पुनः शिंशपामूले सीतां द्रष्टुं गच्छति। ‘दृष्टार्थैः निमित्तैः’ इति पदं विशेषतः अवधेयम् — यानि निमित्तानि पूर्वं फलितानि, तानि पुनः विश्वसनीयानि। ‘तत्कालसम्भवः हर्षः’ इति वचनेन कविः दर्शयति यत् दुःखस्य स्थाने सहसा हर्षः अजायत। उपजातिवृत्तेन सर्गस्य समापनं कथायाः नूतनं चरणं सूचयति — इतः परं प्रतिगमनस्य कथा आरभ्यते।

మండుతున్న, భయకంపితమైన, భీతిల్లిన రాక్షసగణాలు గల లంకాపురిని చూసి వానరుడు హనుమంతుడు ఆలోచనలో పడ్డాడు. అతని మనస్సులో ఎంతో గొప్ప భయం పుట్టింది, తనపై తనకు ఏహ్యభావం కలిగింది — ‘లంకను దహిస్తూ నేను ఎంత నీచమైన పని చేశాను?’ మండుతున్న అగ్నిని జనులు నీటితో ఆర్పినట్లు, పుట్టిన కోపాన్ని బుద్ధితో అడ్డుకునే మహాత్ములు నిజంగా ధన్యులు. క్రుద్ధుడైనవాడు ఏ పాపం చేయడు? క్రుద్ధుడు గురువులను కూడా చంపవచ్చు, కఠినమైన మాటలతో సాధువులను కూడా నిందించవచ్చు. కోపించినవాడు ఏది అనదగినదో ఏది అనకూడనిదో ఎప్పుడూ తెలుసుకోడు; క్రుద్ధునికి చేయకూడని పని లేదు, అనకూడని మాట లేదు. పాము పాతకుబుసాన్ని విడిచినట్లు, పైకి లేచిన క్రోధాన్ని క్షమతోనే తొలగించేవాడే పురుషుడని చెప్పబడతాడు. నన్ను ధిక్కరించాలి — నేను మిక్కిలి దుర్బుద్ధిని, సిగ్గులేనివాడిని, మహాపాపిని, సీత గురించి ఆలోచించకుండా నిప్పు పెట్టి ప్రభువుకు ద్రోహిని అయ్యాను. ఇక్కడ కవి హనుమంతుని ఉత్సాహం తరువాత వెంటనే వివేకం ఉదయించడాన్ని చూపుతాడు. విజయక్షణంలోనే అతడు ఆత్మపరీక్ష చేసుకుంటాడు, ఇది మహాత్ముని లక్షణం. క్రోధాన్ని పాము పాతకుబుసంలా విడవాలనే ఉపమ లోకంలో ప్రసిద్ధమైంది. రావణుని దర్పాన్ని భంగపరచడానికీ, రాక్షసుల మనస్సులో భయం పుట్టించడానికీ హనుమంతుడు లంకాదహనం చేశాడు; అది రాజనీతికి తగినదే. కానీ ఆ ఉత్సాహంలో అతడు ఒక విషయం మరచిపోయాడు — తాను ఎవరిని వెదకడానికి వచ్చాడో ఆ సీత కూడా అదే నగరంలో ఉందని. అందుకే అతడు మొదట క్రోధస్వరూపాన్ని విచారిస్తాడు. క్రోధం బుద్ధిని నాశనం చేస్తుంది, తరువాత వాక్సంయమం నశిస్తుంది, తరువాత కార్యాకార్య వివేకం నశిస్తుంది. ఈ క్రమం రెండు నుండి ఐదు శ్లోకాలలో స్పష్టం. క్షమే క్రోధానికి ఔషధమని ఆరవ శ్లోకంలో చెప్పబడింది. ఏడవ శ్లోకంలో అతడు తనను మూడు విశేషణాలతో నిందించుకుంటాడు — మిక్కిలి దుర్బుద్ధి, సిగ్గులేనివాడు, మహాపాపి — నిప్పు పెట్టినవాడు, ప్రభుద్రోహి కూడా. ఈ మాటలు అతని హృదయంలోని తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని ప్రకటిస్తాయి. క్షణం ముందు రాక్షసులను చంపిన వీరుడే ఇప్పుడు తన పనికి సిగ్గుపడుతున్నాడు — ఇదే అతని గొప్పతనం.

ఈ లంకంతా కాలిపోతే, ఆర్య అయిన జానకి కూడా తప్పకుండా కాలిపోయి ఉంటుంది; దానితో తెలియక నేను ప్రభువు కార్యాన్ని నాశనం చేశాను. దేనికోసం ఈ ప్రయత్నం ప్రారంభించబడిందో ఆ కార్యాన్నే నేను భంగపరిచాను, ఎందుకంటే లంకను దహిస్తూ నేను సీతను కాపాడలేదు. ఈ కార్యం కొద్దిగానే మిగిలి ఉంది, దాదాపు పూర్తయింది; కానీ క్రోధానికి లోనైన నేను మూలాన్నే నాశనం చేశాను. జానకి స్పష్టంగా నశించింది, ఎందుకంటే లంకలో కాలని ప్రదేశం ఒక్కటి కూడా కనిపించడం లేదు, పురమంతా బూడిదైపోయింది. నా బుద్ధి తలకిందులవడంవల్ల ఆ కార్యం భంగమైతే, ఇక్కడే ఈ రోజే ప్రాణత్యాగం చేయడం నాకు నచ్చుతోంది. అగ్నిలో పడనా, బడబాముఖంలో పడనా, లేక సముద్రంలో నివసించే జంతువులకు ఆహారంగా శరీరాన్ని ఇవ్వనా? కార్యసర్వస్వాన్నీ నాశనం చేసిన నేను బ్రతికి ఉండి వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుని గానీ, పురుషశార్దూలాలైన ఆ రామలక్ష్మణులను గానీ ఎలా చూడగలను? రోషదోషంవల్ల ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన కపిస్వభావపు చాపల్యాన్నే నేను ప్రదర్శించాను. అదుపులేని, నిలకడలేని ఈ రాజసభావాన్ని ధిక్కరించాలి; సమర్థుడనైనా ఆవేశంవల్ల నేను సీతను కాపాడలేదు. సీత నశిస్తే ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములూ నశిస్తారు; వారు నశిస్తే బంధువులతో సహా సుగ్రీవుడు కూడా నశిస్తాడు. ఈ మాట విని సోదరవత్సలుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి ఎలా బ్రతకగలడు? ధర్మిష్ఠమైన ఇక్ష్వాకువంశం నశిస్తే ప్రజలందరూ శోకసంతాపాలతో పీడించబడతారు. కాబట్టి నేను భాగ్యహీనుడిని, ధర్మార్థాల సంపాదన పోగొట్టుకున్నవాడిని, రోషదోషంతో నిండిన మనస్సు గలవాడిని, స్పష్టంగా లోకవినాశకుడిని. హనుమంతుని చింత ఒక్క దోషం నుండి మొత్తం వంశం, రాష్ట్రం వినాశం వరకు క్రమంగా వ్యాపిస్తుంది. దూత చేసిన ఒక్క పొరపాటు సమస్తలోకానికీ ఎలా దుఃఖం కలిగించగలదో ఈ గొలుసు చూపుతుంది. ఇక్కడ అతని దైన్యం దౌర్బల్యం కాదు, స్వామిభక్తి పరమావస్థ — అతడు తన కీర్తి గురించి ఆలోచించడు, రాముని కార్యం గురించే ఆలోచిస్తాడు. ‘నిలకడలేని కపిత్వం’ అనే మాటతో అతడు తన జాతిస్వభావాన్ని కూడా నిందిస్తాడు. అతడు మరణానికి మూడు ఉపాయాలను కూడా ఆలోచిస్తాడు — అగ్నిప్రవేశం, బడబాముఖంలో పడటం, జలజంతువులకు శరీరదానం. ఇది అతని నిరాశ పరమసీమను చూపుతుంది. కానీ గమనించాలి — అతడు ప్రాణత్యాగం గురించి ఆలోచిస్తాడు మాత్రమే, చేయడు; అతని బుద్ధి త్వరలోనే తిరిగి వస్తుంది. భరతశత్రుఘ్నుల స్మరణతో అయోధ్య సంబంధం కూడా మళ్ళీ వస్తుంది — రాముని వనవాసం మీదే అయోధ్యవాసుల జీవితం కూడా ఆధారపడి ఉంది. ఇక్ష్వాకువంశం నశిస్తే ప్రజలకు దుఃఖమనే మాట రాజధర్మపు ప్రాముఖ్యాన్ని సూచిస్తుంది — రాజవంశమే ప్రజలకు రక్షకం. ‘రోషదోషంతో నిండిన మనస్సు గలవాడు’ అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో హనుమంతుని మనస్సులో ఒకే ఆలోచన తిరుగుతోందని కవి చూపుతాడు — నా క్రోధమే అన్నిటికీ కారణం. దుఃఖవర్ణనలో కవి విస్తరించడంవల్ల ఈ భాగం సర్గలో అన్నిటికంటే పొడవైనది.

ఇలా ఆలోచిస్తుండగా అతనికి ఇంతకుముందు అనుభవించిన శుభనిమిత్తాలు మళ్ళీ గుర్తుకు వచ్చాయి; వాటిని అతడు కళ్ళకు కట్టినట్లు ఆలోచించాడు. లేదా సర్వాంగసుందరి అయిన ఆమె తన తేజస్సుతోనే రక్షించబడి ఉంటుంది; కల్యాణి అయిన ఆమె నశించదు, ఎందుకంటే అగ్ని అగ్నిపై ప్రవర్తించదు. ధర్మాత్ముడూ అపారతేజస్వీ అయిన రాముని భార్యను, తన శీలంతో రక్షించబడిన ఆమెను, అగ్ని తాకడానికి కూడా తగడు. నిశ్చయంగా రాముని ప్రభావంవల్లా, వైదేహి పుణ్యంవల్లా, దహించడమే పనిగా గల ఈ హవ్యవాహనుడు నన్ను కూడా దహించలేదు. భరతుడు మొదలైన ముగ్గురు సోదరులకు దేవత, రాముని మనస్సుకు ప్రియురాలు అయిన ఆమె ఎలా నశిస్తుంది? దహించడమే పనిగా గల, అంతటా ప్రభువైన, నాశరహితుడైన అగ్ని నా తోకనే దహించకపోతే, ఆర్యను ఎలా దహిస్తాడు? మళ్ళీ విస్మితుడైన హనుమంతుడు జలమధ్యంలో బంగారు నాభి గల మైనాకపర్వతాన్ని చూసిన సంగతిని కూడా గుర్తుచేసుకున్నాడు. తపస్సుతో, సత్యవాక్కుతో, భర్తపై అనన్యభావంతో ఆమెయే అగ్నిని దహించగలదు, అగ్ని ఆమెను దహించడు. ఇక్కడ హనుమంతుడు తర్కంతో తనను తాను ఊరడించుకుంటాడు — అగ్ని సీతకు తండ్రిలా రక్షకుడనే భావం. మైనాకస్మరణ సముద్రం కూడా రామకార్యం కోసం సహాయం చేసిందని సూచిస్తుంది, అలాంటప్పుడు అగ్ని ఎలా విపరీతంగా ప్రవర్తిస్తాడు. ముందరి సర్గలో సీత స్వయంగా అగ్నిని ప్రార్థించింది — ‘నాకు పతిసేవ ఉంటే, హనుమంతునికి చల్లగా ఉండు’ అని; అందుకే హనుమంతుని తోక కాలలేదు. హనుమంతుడు ఇప్పుడు అదే కారణాన్ని స్మరిస్తాడు. ‘అగ్ని అగ్నిపై ప్రవర్తించదు’ అనే మాట విశేషంగా సుందరమైనది — సీత స్వయంగా అగ్నితో సమానమైన తేజస్విని, కాబట్టి అగ్ని ఆమెను జయించలేడు. తపస్సు, సత్యం, భర్తపై అనన్యత — ఇవి మూడూ సీత బలాలు. హనుమంతుని తర్కం ఇలా క్రమంగా భయం నుండి విశ్వాసం వైపు వెళ్తుంది; మొదట నిమిత్తాలు, తరువాత సీత తేజస్సు, తరువాత అగ్ని స్వభావం, తరువాత స్వానుభవం. ‘లేదా’ అనే పదంతో అతడు ముందరి నిరాశాభరితమైన ఆలోచనకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని ఉంచుతాడు — ఇది వివేకం తిరిగి వస్తోందని సూచిస్తుంది. సీత ‘భరతుడు మొదలైన ముగ్గురు సోదరులకు దేవత’ అని చెప్పబడింది; కాబట్టి ఆమె కేవలం రాముని భార్యే కాదు, సమస్త వంశానికీ పూజ్యురాలు. దేవతలందరూ రక్షించడానికి తత్పరులై ఉన్న ఆమె అకస్మాత్తుగా అగ్నితో ఎలా నశిస్తుంది? ఇలా హనుమంతుని హృదయంలో ఆశ మళ్ళీ ఉదయిస్తుంది.

ఇలా దేవి ధర్మనిష్ఠను గురించి ఆలోచిస్తుండగా హనుమంతుడు అక్కడ మహాత్ములైన చారణుల మాట విన్నాడు — ‘అహో, రాక్షసుల ఇళ్ళలో వాడియైన భయంకరమైన అగ్నిని విడిచి హనుమంతుడు సాధించరాని కార్యం చేశాడు. పారిపోతున్న రాక్షసస్త్రీలతో, బాలలతో, వృద్ధులతో నిండి, జనుల కోలాహలంతో మార్మోగుతున్న నగరం కొండగుహలతో రోదిస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది. మేడలతో, ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో సహా ఈ లంకానగరం కాలిపోయింది, కానీ జానకి కాలలేదు — ఇదే అద్భుతమైన విస్మయం.’ అమృతంలాంటి ఈ మాట విని అతని మనస్సులో ఆ క్షణంలోనే సంతోషం పుట్టింది. ఫలించిన నిమిత్తాలతో, గొప్ప గుణాలు గల కారణాలతో, ఋషుల మాటలతో హనుమంతుడు ప్రసన్నమైన మనస్సు గలవాడయ్యాడు. అప్పుడు కోరిక నెరవేరిన కపి రాజకుమార్తె క్షేమంగా ఉందని తెలుసుకుని, ఆమెను మళ్ళీ ప్రత్యక్షంగా చూసి తిరిగి ప్రయాణం కావాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో కూర్చబడింది. ఇక్కడ ముగ్గురు సాక్షులు — నిమిత్తాలు, తర్కం, చారణుల మాట — ఒకే సత్యాన్ని ప్రమాణీకరిస్తాయి. అయినా హనుమంతుడు విన్నదానితో మాత్రమే తృప్తిపడడు; ప్రత్యక్షంగా చూడాలనుకుంటాడు. ఇదే దూత ధర్మం. చారణులు సిద్ధుల్లాగే ఆకాశంలో సంచరించే దేవయోనులు; వారి మాట ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘ఋషివాక్యం’ అని నిర్దేశించబడింది. వారు లంక దుర్దశను కరుణతో వర్ణించారు — స్త్రీలూ బాలలూ వృద్ధులూ పారిపోతున్నారు, నగరం రోదిస్తున్నట్లుంది. అయినా వారి మాట సారం ఒక్కటే — జానకి కాలలేదు. దీనితో హనుమంతుని చింత అంతా శాంతించింది. ఈ సర్గ ఆరంభం భయంతో, ముగింపు సంతోషంతో — మధ్యలో వివేకపు ప్రయాణం. తరువాతి సర్గలో అతడు మళ్ళీ శింశుపావృక్షం కింద సీతను చూడటానికి వెళ్తాడు. ‘ఫలించిన నిమిత్తాలు’ అనే పదం విశేషంగా గమనించదగినది — ఇంతకుముందు ఫలించిన నిమిత్తాలు మళ్ళీ విశ్వసనీయమైనవి. ‘ఆ క్షణంలోనే పుట్టిన సంతోషం’ అనే మాటతో దుఃఖం స్థానంలో అకస్మాత్తుగా సంతోషం పుట్టిందని కవి చూపుతాడు. ఉపజాతివృత్తంతో సర్గ ముగింపు కథలో కొత్త దశను సూచిస్తుంది — ఇక్కడి నుండి తిరుగుప్రయాణపు కథ ప్రారంభమవుతుంది.

எரிந்துகொண்டிருக்கும், நடுங்கிய, அஞ்சிய ராக்ஷசக் கூட்டங்களுடைய இலங்கை நகரைக் கண்டு வானரன் அனுமன் சிந்தித்தான். அவன் மனத்தில் மிகப் பெரிய அச்சம் எழுந்தது; தன்மீதே வெறுப்பும் பிறந்தது — ‘இலங்கையை எரித்தபோது நான் என்ன இழிவான செயலைச் செய்துவிட்டேன்?’ எழுந்த சினத்தை, கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பை மக்கள் நீரால் அணைப்பதுபோல, அறிவால் அடக்கிவிடும் மகாத்மாக்கள் உண்மையில் பேறுபெற்றவர்கள். சினங்கொண்டவன் எந்தப் பாவத்தைத்தான் செய்யமாட்டான்? சினங்கொண்டவன் பெரியோரையும் கொல்வான்; கடுஞ்சொல்லால் நல்லோரையும் இகழ்வான். சினமுற்ற மனிதன் சொல்லத்தக்கது எது, சொல்லத்தகாதது எது என்று ஒருபோதும் அறியமாட்டான்; சினங்கொண்டவனுக்குச் செய்யத்தகாத செயலும் இல்லை, சொல்லத்தகாத சொல்லும் இல்லை. பாம்பு பழைய தோலை உரிப்பதுபோல, எழுந்த சினத்தைப் பொறுமையாலேயே விலக்குபவனே மனிதன் என்று சொல்லப்படுகிறான். என்னை நொந்துகொள்கிறேன் — நான் மிகக் கெட்ட அறிவுடையவன், நாணமற்றவன், பாவிகளிலும் பெரும் பாவி; சீதையை எண்ணாமல் நெருப்பை வைத்து, என் தலைவனையே அழித்தவனானேன். இங்கே கவிஞர் அனுமனின் களிப்புக்கு உடனடியாகப் பின்னே விவேகம் உதிப்பதைக் காட்டுகிறார். வெற்றிக் கணத்திலேயே அவன் தன்னை ஆராய்கிறான்; இது மகாத்மாவின் இலக்கணம். பாம்பின் பழைய தோலைப் போலச் சினத்தைக் கைவிட வேண்டும் என்ற உவமை உலகில் புகழ்பெற்றதாயிற்று. ராவணனின் செருக்கை முறிக்கவும் ராக்ஷசர்களின் மனத்தில் அச்சத்தை உண்டாக்கவுமே அனுமன் இலங்கையை எரித்தான்; அது அரசியல் நீதிக்கு ஏற்றதே. ஆனால் அந்தக் களிப்பில் அவன் ஒன்றை மறந்தான் — யாரைத் தேடி அவன் வந்தானோ அந்தச் சீதையும் அதே நகரில் இருக்கிறாள் என்பதை. ஆகவே அவன் முதலில் சினத்தின் இயல்பை ஆராய்கிறான். சினம் அறிவை அழிக்கிறது; பிறகு சொல்லடக்கம் அழிகிறது; பிறகு செய்யத்தக்கது செய்யத்தகாதது என்ற விவேகம் அழிகிறது. இந்த வரிசை இரண்டு முதல் ஐந்தாம் சுலோகங்களில் தெளிவாக உள்ளது. பொறுமையே சினத்துக்கு மருந்து என்று ஆறாம் சுலோகத்தில் சொல்லப்படுகிறது. ஏழாம் சுலோகத்தில் அவன் தன்னை மூன்று அடைமொழிகளால் பழிக்கிறான் — மிகக் கெட்ட அறிவுடையவன், நாணமற்றவன், பெரும் பாவி — மேலும் நெருப்பு வைத்தவன், தலைவனை அழித்தவன் என்றும். இந்தச் சொற்கள் அவனுடைய இதயத்தின் கடுந்துயரை வெளிப்படுத்துகின்றன. ஒரு கணத்துக்கு முன் ராக்ஷசர்களைக் கொன்ற வீரனே இப்போது தன் செயலுக்காக நாணுகிறான் — இதுவே அவனுடைய பெருமை.

இந்த இலங்கை முழுவதும் எரிந்துவிட்டதென்றால், உயர்ந்தவளான ஜானகியும் நிச்சயம் எரிந்திருப்பாள்; அதை அறியாத நான் என் தலைவனின் பணியை அழித்துவிட்டேன். எதற்காக இந்த முயற்சி தொடங்கப்பட்டதோ அந்தப் பணியையே நான் சீர்குலைத்துவிட்டேன்; ஏனெனில் இலங்கையை எரித்தபோது நான் சீதையைக் காக்கவில்லை. இந்தப் பணியில் சிறிதளவே எஞ்சியிருந்தது, அது ஏறக்குறைய முடிந்திருந்தது; ஆனால் சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட நான் வேரையே அழித்துவிட்டேன். ஜானகி அழிந்துவிட்டாள் என்பது தெளிவு; ஏனெனில் இலங்கையில் எரியாத எந்த இடமும் தெரியவில்லை; நகர் முழுவதும் சாம்பலாக்கப்பட்டுவிட்டது. என் அறிவின் தடுமாற்றத்தால் அந்தப் பணி கெட்டுவிட்டதென்றால், இன்று இங்கேயே உயிரைத் துறப்பதே எனக்கு உகந்தது. நெருப்பில் விழுவேனா, அல்லது வடவாமுகத்தில் (கடலடி ஊழித்தீயில்) விழுவேனா, அல்லது கடல்வாழ் உயிர்கள் உண்ணும்படி என் உடலைக் கொடுப்பேனா? பணியின் முழுமையையும் அழித்த நான் உயிரோடு இருந்துகொண்டு வானரவேந்தன் சுக்ரீவனையோ, மனிதருள் புலிகளான அந்த ராமலக்ஷ்மணரையோ எப்படிக் காண முடியும்? சினம் என்ற குற்றத்தால், மூன்று உலகங்களிலும் புகழ்பெற்ற வானர இயல்பின் சபலத்தையே நான் காட்டிவிட்டேன். கட்டுப்படுத்த முடியாத, நிலையற்ற இந்த ராஜச (ரஜோகுண) மனப்பான்மையை நொந்துகொள்கிறேன்; ஆற்றல் இருந்தும் உணர்ச்சிவேகத்தால் நான் சீதையைக் காக்கவில்லை. சீதை அழிந்தால் அந்த உடன்பிறந்தோர் இருவரும் அழிவார்கள்; அவர்கள் அழிந்தால் சுற்றத்தாரோடு சுக்ரீவனும் அழிவான். இந்தச் செய்தியைக் கேட்டு, உடன்பிறந்தோர்மேல் அன்புடைய அறவுருவான பரதன் சத்ருக்னனோடு எப்படி உயிர்வாழ முடியும்? அறப்பற்றுடைய இக்ஷ்வாகு குலம் அழிந்தால் மக்கள் அனைவரும் துயரத்தாலும் வேதனையாலும் வாடுவார்கள். ஆகவே நான் பேறற்றவன், அறத்தையும் பொருளையும் சேர்த்ததை இழந்தவன், சினம் என்ற குற்றத்தால் சூழப்பட்ட மனமுடையவன், வெளிப்படையாகவே உலகை அழிப்பவன். அனுமனின் கவலை ஒரே குற்றத்திலிருந்து குலம் முழுவதும் நாடு முழுவதும் அழிவது வரை படிப்படியாகப் பரவுகிறது. தூதனின் ஒரு கவனக்குறைவு எவ்வாறு உலகம் முழுவதற்கும் துயரத்தை உண்டாக்கக்கூடும் என்பதை இந்தச் சங்கிலி காட்டுகிறது. இங்கே அவனுடைய எளிமை பலவீனம் அல்ல, தலைவன்மீதுள்ள பக்தியின் உச்சநிலை — அவன் தன் புகழைச் சிந்திக்கவில்லை, ராமனின் பணியையே சிந்திக்கிறான். ‘நிலையற்ற வானர இயல்பு’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் இனத்தின் இயல்பையும் பழிக்கிறான். அவன் மரணத்துக்கான மூன்று வழிகளையும் சிந்திக்கிறான் — நெருப்பில் புகுதல், வடவாமுகத்தில் விழுதல், நீர்வாழ் உயிர்களுக்கு உடலைக் கொடுத்தல். இது அவனுடைய நம்பிக்கையிழப்பின் உச்ச எல்லையைக் காட்டுகிறது. ஆனால் கவனிக்க வேண்டியது, அவன் உயிர்விடுவதைச் சிந்திக்க மட்டுமே செய்கிறான், செய்யவில்லை; அவனுடைய அறிவு விரைவிலேயே திரும்புகிறது. பரதனையும் சத்ருக்னனையும் நினைவுகூர்வதால் அயோத்தியோடு உள்ள தொடர்பும் மீண்டும் முன்வருகிறது — ராமனின் வனவாசத்தைச் சார்ந்தே அயோத்திவாசிகளின் வாழ்க்கையும் உள்ளது. இக்ஷ்வாகு குலம் அழிந்தால் மக்களுக்குத் துயரம் என்ற சொல் அரசறத்தின் முக்கியத்துவத்தைக் குறிக்கிறது — அரசனின் குலமே மக்களின் காவல். ‘சினம் என்ற குற்றத்தால் சூழப்பட்ட மனமுடையவன்’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; இதனால் அனுமனின் மனத்தில் ஒரே எண்ணம் சுழல்கிறது — என் சினமே எல்லாவற்றுக்கும் காரணம் — என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். துயரத்தை வருணிப்பதில் கவிஞர் விரிவாகச் செல்வதால், இந்தப் பகுதி சர்க்கத்தில் மிக நீளமானது.

இவ்வாறு சிந்தித்துக்கொண்டிருந்தபோது, முன்பு அனுபவித்த நற்சகுனங்கள் அவனுக்கு மீண்டும் நினைவுக்கு வந்தன; அவற்றை அவன் நேரில் நடப்பவைபோலச் சிந்தித்தான். அல்லது எல்லா அங்கங்களிலும் அழகுடைய அவள் தன் ஒளியாலேயே காக்கப்பட்டிருப்பாள்; மங்கலமானவளான அவள் அழியமாட்டாள்; ஏனெனில் நெருப்பு நெருப்பில் செயல்படாது. அறவுருவும் அளவற்ற ஒளியும் உடைய ராமனின் மனைவியை, தன் ஒழுக்கத்தாலேயே காக்கப்பட்டவளை, நெருப்பு தொடவும் தகுதியற்றது. நிச்சயமாக ராமனின் ஆற்றலாலும் வைதேகியின் நற்செயலாலும், எரிப்பதையே தொழிலாகக் கொண்ட இந்த அவிசுமப்பவன் என்னையும் எரிக்கவில்லை. பரதன் முதலிய மூன்று உடன்பிறந்தோருக்கும் தெய்வமாகவும், ராமனின் மனத்துக்கு இனியவளாகவும் இருப்பவள் எப்படி அழிவாள்? எரிப்பதையே தொழிலாகக் கொண்ட, எங்கும் தலைமைபெற்ற, அழிவற்ற நெருப்பு என் வாலை எரிக்கவில்லையென்றால், அது உயர்ந்தவளை எப்படி எரிக்கும்? மீண்டும் வியந்த அனுமன், நீரின் நடுவே பொன்மையமுடைய மலையான மைநாகனைக் கண்டதையும் நினைவுகூர்ந்தான். தவத்தாலும், வாய்மையாலும், கணவனிடம் வேறெங்கும் செல்லாத பற்றாலும் அவளே நெருப்பை எரிப்பாள்; நெருப்பு அவளை எரிக்காது. இங்கே அனுமன் வாதத்தால் தன்னைத் தேற்றிக்கொள்கிறான் — நெருப்பு சீதைக்குத் தந்தையைப் போலக் காவல் என்பது கருத்து. மைநாகனின் நினைவு, ராமனின் பணிக்காகக் கடலே உதவியதென்றால் நெருப்பு எப்படி மாறாகச் செய்யும் என்பதைக் குறிக்கிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதையே நெருப்பை வேண்டினாள் — ‘கணவனுக்குப் பணிவிடை செய்திருந்தால், அனுமனுக்குக் குளிர்ந்தவனாக இரு’ என்று; ஆகவேதான் அனுமனின் வால் எரியவில்லை. அனுமன் இப்போது அதே காரணத்தை நினைக்கிறான். ‘நெருப்பு நெருப்பில் செயல்படாது’ என்ற சொல் சிறப்பாக அழகானது — சீதை தானே நெருப்புக்கு நிகரான ஒளியுடையவள்; ஆகவே நெருப்பு அவளை வெல்ல முடியாது. தவம், வாய்மை, கணவனிடம் வேறெங்கும் செல்லாத பற்று — இவை மூன்றும் சீதையின் வலிமைகள். அனுமனின் வாதம் இவ்வாறு படிப்படியாக அச்சத்திலிருந்து நம்பிக்கையை நோக்கிச் செல்கிறது; முதலில் சகுனங்கள், பிறகு சீதையின் ஒளி, பிறகு நெருப்பின் இயல்பு, பிறகு தன் அனுபவம். ‘அல்லது’ என்ற சொல்லால் அவன் முந்தைய நம்பிக்கையற்ற சிந்தனைக்கு மாற்றை முன்வைக்கிறான் — இது விவேகம் திரும்புவதன் அறிகுறி. சீதை ‘பரதன் முதலிய மூன்று உடன்பிறந்தோருக்கும் தெய்வம்’ என்று சொல்லப்படுகிறாள்; ஆகவே அவள் ராமனின் மனைவி மட்டுமல்ல, குலம் முழுவதும் போற்றுபவள். எல்லாத் தேவர்களும் காப்பதில் முனைந்திருக்கும் அவள் திடீரென நெருப்பால் எப்படி அழிவாள்? இவ்வாறு அனுமனின் இதயத்தில் நம்பிக்கை மீண்டும் உதிக்கிறது.

இவ்வாறு தேவியின் அறப்பற்றைச் சிந்தித்துக்கொண்டிருந்தபோது, அனுமன் அங்கே மகாத்மாக்களான சாரணர்களின் சொல்லைக் கேட்டான்: ‘அடடா, ராக்ஷசர்களின் இருப்பிடத்தில் கூரிய, அஞ்சத்தக்க நெருப்பை விட்டு அனுமன் மிகக் கடினமான செயலைச் செய்தான். ஓடும் ராக்ஷசப் பெண்களாலும் குழந்தைகளாலும் முதியோராலும் நிறைந்து, மக்களின் கூச்சலால் நிரம்பிய நகரம் மலைக்குகைகளோடு அழுவதுபோலத் தோன்றுகிறது. மாடங்களோடும் மதில்களோடும் தோரணங்களோடும் இந்த இலங்கை நகரம் எரிந்துவிட்டது; ஆனால் ஜானகி எரியவில்லை — இது அற்புதமான வியப்பே.’ அமுதம் போன்ற இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு அவன் மனத்தில் உடனே மகிழ்ச்சி பிறந்தது. பலன் கண்ட சகுனங்களாலும், சிறந்த காரணங்களாலும், முனிவர்களின் சொற்களாலும் அனுமன் மனம் மகிழ்ந்தான். பிறகு விருப்பம் நிறைவேறிய அந்த வானரன், அரசமகள் தீங்கின்றி இருக்கிறாள் என்று அறிந்து, அவளை மீண்டும் நேரில் கண்டபின் திரும்பிச் செல்ல முடிவுசெய்தான். இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது. இங்கே மூன்று சாட்சிகள் — சகுனங்கள், வாதம், சாரணர்களின் சொல் — ஒரே உண்மையை நிறுவுகின்றன. இருந்தும் அனுமன் கேட்டதோடு மட்டும் நிறைவடையவில்லை; நேரில் காண விரும்புகிறான். இதுவே தூதனின் அறம். சாரணர்கள் சித்தர்களைப் போல வானில் திரியும் தேவ இனத்தவர்; அவர்களுடைய சொல் முப்பத்துநான்காம் சுலோகத்தில் ‘முனிவர்களின் சொல்’ என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. அவர்கள் இலங்கையின் சீர்குலைவை இரக்கத்தோடு வருணித்தனர் — பெண்களும் குழந்தைகளும் முதியோரும் ஓடுகின்றனர், நகரம் அழுவதுபோல உள்ளது. இருந்தும் அவர்களுடைய சொல்லின் சாரம் ஒன்றே — ஜானகி எரியவில்லை. இதனால் அனுமனின் கவலை முழுவதும் தணிந்தது. இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கம் அச்சத்தோடு, முடிவு மகிழ்ச்சியோடு — நடுவே விவேகத்தின் பயணம். அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் மீண்டும் சிம்சுபா மரத்தடியில் சீதையைக் காணச் செல்கிறான். ‘பலன் கண்ட சகுனங்கள்’ என்ற சொல் சிறப்பாகக் கவனிக்கத்தக்கது — முன்பு பலித்த சகுனங்கள் மீண்டும் நம்பத்தக்கவை. ‘உடனே பிறந்த மகிழ்ச்சி’ என்ற சொல்லால், துயரத்தின் இடத்தில் திடீரென மகிழ்ச்சி பிறந்தது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். உபஜாதி யாப்பில் சர்க்கத்தை நிறைவுசெய்வது கதையின் புதிய கட்டத்தைக் குறிக்கிறது — இனி திரும்பிச் செல்லும் கதை தொடங்குகிறது.

ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ತಲ್ಲಣಗೊಂಡ, ಭಯಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರ ಹನುಮಂತನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಯವುಂಟಾಯಿತು, ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಜುಗುಪ್ಸೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ‘ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾ ನಾನು ಎಂತಹ ನಿಂದ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ?’ ಜನರು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ನಂದಿಸುವಂತೆ ಎದ್ದ ಕೋಪವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತಡೆಯುವ ಮಹಾತ್ಮರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಧನ್ಯರು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದವನು ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡನು? ಕ್ರುದ್ಧನು ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು, ಕಠೋರ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಜ್ಜನರನ್ನೂ ನಿಂದಿಸಬಹುದು. ಕೋಪಗೊಂಡವನು ಹೇಳತಕ್ಕುದು ಯಾವುದು, ಹೇಳಬಾರದ್ದು ಯಾವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅರಿಯನು; ಕ್ರುದ್ಧನಿಗೆ ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲ, ಹೇಳಬಾರದ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಹಾವು ಹಳೆಯ ಪೊರೆಯನ್ನು ಕಳಚುವಂತೆ ಎದ್ದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಕ್ಷಮೆಯಿಂದಲೇ ತೊಲಗಿಸುವವನನ್ನೇ ಪುರುಷನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ — ನಾನು ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ನಿರ್ಲಜ್ಜ, ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಸೀತೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸದೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟು ಸ್ವಾಮಿಯ ಘಾತಕನಾದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಉತ್ಸಾಹದ ತಕ್ಷಣವೇ ವಿವೇಕದ ಉದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಜಯದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವನು ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಹಾತ್ಮನ ಲಕ್ಷಣ. ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹಾವಿನ ಹಳೆಯ ಪೊರೆಯಂತೆ ತೊರೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ರಾವಣನ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯಲೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲೂ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕಾದಹನ ಮಾಡಿದನು; ಅದು ರಾಜನೀತಿಗೆ ಸರಿಯಾದುದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಮರೆತನು — ಯಾರನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಅವನು ಬಂದಿದ್ದನೋ ಆ ಸೀತೆಯೂ ಅದೇ ನಗರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದನ್ನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ಕ್ರೋಧದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೋಧವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಮಾತಿನ ಸಂಯಮ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿವೇಕ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಎರಡರಿಂದ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷಮೆಯೇ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಔಷಧ ಎಂದು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ನಿರ್ಲಜ್ಜ, ಪಾಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ — ಜೊತೆಗೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟವನು, ಸ್ವಾಮಿಘಾತಕ. ಈ ಮಾತುಗಳು ಅವನ ಹೃದಯದ ತೀವ್ರ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ. ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ವೀರನೇ ಈಗ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾಚುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವ.

ಈ ಲಂಕೆಯೆಲ್ಲ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದರೆ ಆರ್ಯೆ ಜಾನಕಿಯೂ ಖಂಡಿತ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿರಬಹುದು; ಅರಿಯದೆಯೇ ನಾನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದೆ. ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತೋ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನಾನು ಕೆಡಿಸಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವಾಗ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿದಿತ್ತು, ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಮುಗಿದಿತ್ತು; ಆದರೆ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ನಾನು ಮೂಲವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ಜಾನಕಿ ಖಂಡಿತ ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವೂ ಸುಡದೆ ಉಳಿದಂತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಇಡೀ ಪುರಿಯೇ ಭಸ್ಮವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿವಿಪರ್ಯಾಸದಿಂದ ಆ ಕಾರ್ಯವು ಹಾಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಇಲ್ಲೇ ಇಂದು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳಲೇ, ಅಥವಾ ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಸಾಗರವಾಸಿ ಜಲಜಂತುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಕೊಡಲೇ? ಕಾರ್ಯಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿದ ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದು ಕಪೀಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನಾಗಲಿ, ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿ? ರೋಷದೋಷದಿಂದ ನಾನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕಪಿಸ್ವಭಾವದ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆ. ಹತೋಟಿಯಿಲ್ಲದ, ಸ್ಥಿರತೆಯಿಲ್ಲದ ಈ ರಾಜಸಭಾವಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಆವೇಶದಿಂದ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆ ನಾಶವಾದರೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ನಾಶವಾಗುವರು; ಅವರ ನಾಶದಿಂದ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನೂ ನಾಶವಾಗುವನು. ಈ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಬದುಕಬಲ್ಲನು? ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವು ನಾಶವಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಭಾಗ್ಯಹೀನ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ರೋಷದೋಷದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಲೋಕವಿನಾಶಕನು. ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ ಒಂದು ದೋಷದಿಂದ ಇಡೀ ಕುಲದ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿನಾಶದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಬ್ಬುತ್ತದೆ. ದೂತನ ಒಂದು ಪ್ರಮಾದ ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಲ್ಲುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸರಪಳಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ದೈನ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯ ಪರಮಾವಸ್ಥೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಪಿತ್ವಮ್ ಅನವಸ್ಥಿತಮ್’ (ಸ್ಥಿರತೆಯಿಲ್ಲದ ಕಪಿಸ್ವಭಾವ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಜಾತಿಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮರಣದ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು, ಜಲಜಂತುಗಳಿಗೆ ದೇಹದಾನ. ಇದು ಅವನ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದೆಂದರೆ ಅವನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ, ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಬೇಗನೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನರ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಂಬಂಧವೂ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳ ಜೀವನವೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ನಾಶದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ದುಃಖ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜಧರ್ಮದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಕುಲವೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಕ. ‘ರೋಷದೋಷಪರೀತಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಿಚಾರ ಸುತ್ತುತ್ತಿದೆ — ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವೇ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಕಾರಣ — ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದುಃಖದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಭಾಗವು ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು.

ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದವು; ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಅಥವಾ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ಅವಳು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತಳಾಗಿರಬಹುದು; ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾದ ಅವಳು ನಾಶವಾಗಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು, ತನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತಳಾದವಳನ್ನು, ಅಗ್ನಿಯು ಮುಟ್ಟಲೂ ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಖಂಡಿತ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ವೈದೇಹಿಯ ಸುಕೃತದಿಂದಲೂ ಸುಡುವುದೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿರುವ ಈ ಹವ್ಯವಾಹನನು ನನ್ನನ್ನೂ ಸುಡಲಿಲ್ಲ. ಭರತ ಮೊದಲಾದ ಮೂವರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ದೇವತೆಯಾದ, ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಅವಳು ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುವಳು? ಸುಡುವುದೇ ಕಾರ್ಯವಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಪ್ರಭುವಾದ, ಅವ್ಯಯನಾದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನ ಬಾಲವನ್ನೇ ಸುಡದಿರುವಾಗ ಆರ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸುಡುವನು? ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ಮಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೀರಿನ ನಡುವೆ ಕಂಡ ಹಿರಣ್ಯನಾಭವೆಂಬ ಪರ್ವತ ಮೈನಾಕನ ದರ್ಶನವನ್ನೂ ನೆನೆದನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಸತ್ಯವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಪತಿಯಲ್ಲಿನ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಅವಳೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸುಡಬಲ್ಲಳು, ಅಗ್ನಿಯು ಅವಳನ್ನು ಸುಡಲಾರನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತರ್ಕದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅಗ್ನಿಯು ಸೀತೆಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ ರಕ್ಷಕ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದ್ರವೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಅಗ್ನಿಯು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬಲ್ಲುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೈನಾಕನ ಸ್ಮರಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತಾನೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಳು — ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪತಿಸೇವೆಯಿದ್ದರೆ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಣ್ಣಗಾಗು’ ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನ ಬಾಲ ಸುಡಲಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಈಗ ಅದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಗ್ನಿರಗ್ನೌ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ (ಅಗ್ನಿಯು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಂದರವಾದುದು — ಸೀತೆ ತಾನೇ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಅವಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರನು. ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯ, ಪತಿಯಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯತೆ — ಇವು ಸೀತೆಯ ಮೂರು ಬಲಗಳು. ಹನುಮಂತನ ತರ್ಕ ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯದಿಂದ ನಂಬಿಕೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಮೊದಲು ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸು, ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ವಭಾವ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಅನುಭವ. ‘ಅಥ ವಾ’ (ಅಥವಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿನ ನಿರಾಶಾಜನಕ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿವೇಕವು ಮರಳಿ ಬರುವುದರ ಸೂಚಕ. ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಭರತ ಮೊದಲಾದ ಮೂವರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ದೇವತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ಕುಲಕ್ಕೆ ಪೂಜ್ಯಳು. ಯಾರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ತತ್ಪರರೋ ಅವಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುವಳು? ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಮತ್ತೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ದೇವಿಯ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಚಾರಣರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಆಹಾ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಭಯಂಕರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀ-ಬಾಲ-ವೃದ್ಧರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಜನರ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿರುವ ನಗರಿಯು ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳ ಮೂಲಕ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಉಪ್ಪರಿಗೆ, ಪ್ರಾಕಾರ, ತೋರಣಗಳ ಸಹಿತ ಈ ಲಂಕಾನಗರಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದೆ, ಆದರೆ ಜಾನಕಿ ಸುಟ್ಟಿಲ್ಲ — ಇದು ಅದ್ಭುತವಾದ ವಿಸ್ಮಯವೇ.’ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹರ್ಷ ಮೂಡಿತು. ಫಲವನ್ನು ಕಂಡ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾಗುಣಯುಕ್ತ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಋಷಿಗಳ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾದನು. ಅನಂತರ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಕಪಿಯು ರಾಜಪುತ್ರಿ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಲು ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳು — ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ತರ್ಕ, ಚಾರಣರ ಮಾತು — ಒಂದೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಕೇಳಿದುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ದೂತನ ಧರ್ಮ. ಚಾರಣರು ಸಿದ್ಧರಂತೆ ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳಾದ ದೇವಯೋನಿಗಳು; ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿವಾಕ್ಯ’ ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ವೃದ್ಧರು ಓಡುತ್ತಾರೆ, ನಗರಿ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಆದರೂ ಅವರ ಮಾತಿನ ಸಾರ ಒಂದೇ — ಜಾನಕಿ ಸುಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆಯೆಲ್ಲ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಭಯದಿಂದ, ಅಂತ್ಯ ಹರ್ಷದಿಂದ — ನಡುವೆ ವಿವೇಕದ ಯಾತ್ರೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ದೃಷ್ಟಾರ್ಥೈಃ ನಿಮಿತ್ತೈಃ’ (ಫಲವನ್ನು ಕಂಡ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯಾವ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಹಿಂದೆ ಫಲಿಸಿದ್ದವೋ ಅವು ಮತ್ತೆ ವಿಶ್ವಸನೀಯ. ‘ತತ್ಕಾಲಸಂಭವಃ ಹರ್ಷಃ’ (ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮೂಡಿದ ಹರ್ಷ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದುಃಖದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹರ್ಷ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವು ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ആളിക്കത്തുന്നതും ഭയചകിതവും പരിഭ്രാന്തരായ രാക്ഷസഗണങ്ങളുള്ളതുമായ ലങ്കാപുരി കണ്ട് വാനരനായ ഹനുമാൻ ചിന്തിച്ചു. അവന്റെ മനസ്സിൽ അതിഭയങ്കരമായ ഒരു ഭീതിയുണ്ടായി; തന്നോടുതന്നെ വെറുപ്പും ജനിച്ചു — ‘ലങ്കയെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ ചെയ്ത ഈ നിന്ദ്യകർമം എന്താണ്? ആളുകൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ ജലംകൊണ്ടു കെടുത്തുന്നതുപോലെ, ഉയർന്നുവരുന്ന കോപത്തെ ബുദ്ധികൊണ്ടു തടഞ്ഞുനിർത്തുന്ന ആ മഹാത്മാക്കൾ ധന്യരാണ്. ക്രുദ്ധനായവൻ എന്തു പാപമാണു ചെയ്യാത്തത്? ക്രുദ്ധൻ ഗുരുക്കന്മാരെപ്പോലും കൊന്നേക്കാം; പരുഷവാക്കുകളാൽ സജ്ജനങ്ങളെപ്പോലും അധിക്ഷേപിച്ചേക്കാം. കോപിച്ച മനുഷ്യൻ പറയേണ്ടതും പറയരുതാത്തതും ഒരിക്കലും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; ക്രുദ്ധനു ചെയ്യരുതാത്തതായി ഒന്നുമില്ല, പറയരുതാത്തതായും ഒന്നുമില്ല. സർപ്പം പഴയ തൊലി ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, ഉയർന്നുവന്ന ക്രോധത്തെ ക്ഷമകൊണ്ടുതന്നെ അകറ്റുന്നവനെയാണ് പുരുഷൻ എന്നു പറയുന്നത്. എന്നെ ധിക്കരിക്കണം — സീതയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കാതെ തീകൊളുത്തി സ്വാമിയുടെ ഘാതകനായിത്തീർന്ന ഞാൻ അതിദുർബുദ്ധിയും നിർലജ്ജനും പാപികളിൽ മുമ്പനുമാണ്.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ഉത്സാഹത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ വിവേകം ഉദിക്കുന്നതു കവി കാണിക്കുന്നു. വിജയത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ അവൻ ആത്മപരിശോധന നടത്തുന്നു; ഇതു മഹാത്മാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സർപ്പത്തിന്റെ പഴന്തൊലിപോലെ ക്രോധം ഉപേക്ഷിക്കണം എന്ന ഉപമ ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായിത്തീർന്നു. രാവണന്റെ ദർപ്പം തകർക്കാനും രാക്ഷസരുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാനുമാണ് ഹനുമാൻ ലങ്കാദഹനം നടത്തിയത്; അതു രാജനീതിക്കു യോജിച്ചതുതന്നെയായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ ഉത്സാഹത്തിൽ അവൻ ഒരു കാര്യം മറന്നുപോയി — ആരെ അന്വേഷിക്കാനാണോ അവൻ വന്നത്, ആ സീതയും അതേ നഗരത്തിൽത്തന്നെയുണ്ട് എന്നത്. അതിനാൽ അവൻ ആദ്യം ക്രോധത്തിന്റെ സ്വരൂപം വിചാരം ചെയ്യുന്നു. ക്രോധം ബുദ്ധിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ വാക്സംയമം നശിക്കുന്നു, പിന്നെ കർത്തവ്യാകർത്തവ്യവിവേകം നശിക്കുന്നു. ഈ ക്രമം രണ്ടുമുതൽ അഞ്ചുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ സ്പഷ്ടമാണ്. ക്ഷമതന്നെയാണ് ക്രോധത്തിനുള്ള ഔഷധം എന്ന് ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ പറയുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൻ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ തന്നെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു — അതിദുർബുദ്ധി, നിർലജ്ജൻ, പാപികളിൽ മുമ്പൻ — അഗ്നി കൊളുത്തിയവൻ, സ്വാമിഘാതകൻ. ഈ വാക്കുകൾ അവന്റെ ഹൃദയത്തിലെ തീവ്രദുഃഖം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഒരു നിമിഷം മുമ്പു രാക്ഷസരെ കൊന്ന വീരൻതന്നെ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം കർമത്തിൽ ലജ്ജിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹത്ത്വം.

‘ഈ ലങ്ക മുഴുവൻ ദഹിച്ചുവെങ്കിൽ ആര്യയായ ജാനകിയും തീർച്ചയായും ദഹിച്ചുപോയിരിക്കും; അറിയാതെ ഞാൻ സ്വാമിയുടെ കാര്യം നശിപ്പിച്ചു. ഏതൊന്നിനുവേണ്ടിയാണോ ഈ ഉദ്യമം ആരംഭിച്ചത്, ആ കാര്യംതന്നെ ഞാൻ തകർത്തു, കാരണം ലങ്കയെ ദഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ സീതയെ രക്ഷിച്ചില്ല. ഈ കാര്യത്തിൽ അല്പം മാത്രമേ ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ, അതു ഏറെക്കുറെ പൂർത്തിയായിരുന്നു; എന്നാൽ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായ ഞാൻ മൂലത്തിന്റെതന്നെ നാശം വരുത്തി. ജാനകി നശിച്ചുപോയി എന്നതു വ്യക്തമാണ്, കാരണം ലങ്കയിൽ ദഹിക്കാത്ത ഒരു പ്രദേശവും കാണുന്നില്ല; നഗരം മുഴുവൻ ഭസ്മമായിരിക്കുന്നു. എന്റെ ബുദ്ധിഭ്രമം കാരണം ആ കാര്യം തകർന്നുവെങ്കിൽ, ഇന്നിവിടെവച്ചുതന്നെ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതാണ് എനിക്ക് ഉചിതമായി തോന്നുന്നത്. ഞാൻ അഗ്നിയിൽ ചാടണോ, അതോ ബഡവാമുഖത്തിൽ വീഴണോ, അതോ സമുദ്രവാസികളായ ജന്തുക്കൾക്കു ഭക്ഷിക്കാനായി ശരീരം നൽകണോ? കാര്യസർവസ്വവും നശിപ്പിച്ച ഞാൻ ജീവിച്ചിരുന്നുകൊണ്ട് വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവനെയോ പുരുഷശാർദൂലന്മാരായ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെയോ എങ്ങനെ കാണും? രോഷദോഷത്താൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ കപിത്വത്തിന്റെ ചാപല്യംതന്നെയാണ് ഞാൻ പ്രദർശിപ്പിച്ചത്. നിയന്ത്രണമില്ലാത്തതും സ്ഥിരതയില്ലാത്തതുമായ ഈ രാജസഭാവത്തെ ധിക്കരിക്കണം; സമർഥനായിരുന്നിട്ടും ആവേശത്താൽ ഞാൻ സീതയെ രക്ഷിച്ചില്ല. സീത നശിച്ചാൽ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും നശിക്കും; അവരുടെ നാശത്തിൽ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം സുഗ്രീവനും നശിക്കും. ഈ വാർത്ത കേട്ടാൽ ഭ്രാതൃവത്സലനും ധർമാത്മാവുമായ ഭരതൻ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം എങ്ങനെ ജീവിക്കും? ധർമിഷ്ഠമായ ഇക്ഷ്വാകുവംശം നശിച്ചാൽ എല്ലാ പ്രജകളും ശോകസന്താപത്താൽ പീഡിതരാകും. അതിനാൽ ഭാഗ്യഹീനനും ധർമാർഥസമ്പാദനം നഷ്ടപ്പെട്ടവനും രോഷദോഷത്താൽ ആവൃതമായ മനസ്സുള്ളവനുമായ ഞാൻ വ്യക്തമായും ലോകവിനാശകനാണ്.’ ഹനുമാന്റെ ചിന്ത ഒരു ദോഷത്തിൽനിന്ന് കുലത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും മുഴുവൻ നാശംവരെ ക്രമമായി പടരുന്നു. ദൂതന്റെ ഒരു പ്രമാദം എങ്ങനെ സർവലോകത്തിനും ദുഃഖം ജനിപ്പിച്ചേക്കാം എന്ന് ഈ ശൃംഖല കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ അവന്റെ ദൈന്യം ദൗർബല്യമല്ല, സ്വാമിഭക്തിയുടെ പരമമായ അവസ്ഥയാണ് — അവൻ തന്റെ യശസ്സിനെക്കുറിച്ചല്ല, രാമന്റെ കാര്യത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണു ചിന്തിക്കുന്നത്. ‘കപിത്വമനവസ്ഥിതം’ (സ്ഥിരതയില്ലാത്ത കപിത്വം) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ ജാതിസ്വഭാവത്തെയും നിന്ദിക്കുന്നു. മരണത്തിനുള്ള മൂന്ന് ഉപായങ്ങളും അവൻ ചിന്തിക്കുന്നു — അഗ്നിപ്രവേശം, ബഡവാമുഖത്തിൽ വീഴൽ, ജലജന്തുക്കൾക്കു ശരീരം നൽകൽ. ഇത് അവന്റെ നിരാശയുടെ പരമമായ അതിർത്തി കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് അവൻ പ്രാണത്യാഗം ചിന്തിക്കുക മാത്രമേ ചെയ്യുന്നുള്ളൂ, ചെയ്യുന്നില്ല എന്നതാണ്; അവന്റെ ബുദ്ധി വേഗം മടങ്ങിവരുന്നു. ഭരതനെയും ശത്രുഘ്നനെയും ഓർക്കുന്നതിലൂടെ അയോധ്യയുമായുള്ള ബന്ധവും വീണ്ടും മുന്നിലെത്തുന്നു — അയോധ്യാവാസികളുടെ ജീവിതവും രാമന്റെ വനവാസത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവംശം നശിച്ചാൽ പ്രജകൾക്കു ദുഃഖം എന്ന വാക്ക് രാജധർമത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ കുലംതന്നെയാണ് പ്രജകളുടെ രക്ഷകൻ. ‘രോഷദോഷപരീതാത്മാ’ (രോഷദോഷത്താൽ ആവൃതമായ മനസ്സുള്ളവൻ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു; അതിലൂടെ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ ഒരേയൊരു ചിന്ത മാത്രമാണു ചുറ്റിത്തിരിയുന്നതെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു — എന്റെ ക്രോധമാണ് എല്ലാറ്റിനും കാരണം. ദുഃഖം വർണിക്കുന്നതിൽ കവി വിസ്താരം കാണിക്കുന്നതിനാൽ ഈ ഭാഗമാണ് സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും ദീർഘമായത്.

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, മുമ്പ് അനുഭവിച്ച ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ അവന്റെ മുന്നിൽ വീണ്ടും തെളിഞ്ഞു; അവൻ അവയെ നേരിട്ടു ചിന്തിച്ചു — ‘അല്ലെങ്കിൽ സർവാംഗസുന്ദരിയായ അവൾ സ്വന്തം തേജസ്സിനാൽത്തന്നെ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കാം; കല്യാണിയായ അവൾ നശിക്കില്ല, കാരണം അഗ്നി അഗ്നിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ധർമാത്മാവും അളവറ്റ തേജസ്സുള്ളവനുമായ രാമന്റെ ഭാര്യയെ, സ്വന്തം ചാരിത്ര്യത്താൽ സംരക്ഷിതയായ അവളെ, തൊടാൻപോലും അഗ്നിക്ക് അർഹതയില്ല. ദഹിപ്പിക്കുകയാണു കർമമായുള്ള ഈ ഹവ്യവാഹനൻ രാമന്റെ പ്രഭാവത്താലും വൈദേഹിയുടെ സുകൃതത്താലുമാണ് എന്നെയും ദഹിപ്പിക്കാതിരുന്നത് എന്നതു തീർച്ച. ഭരതൻ മുതലായ മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെ ദേവതയും രാമന്റെ മനസ്സിനു പ്രിയപ്പെട്ടവളുമായ അവൾ എങ്ങനെ നശിക്കും? ദഹിപ്പിക്കുകയാണു കർമമായുള്ള, എല്ലായിടത്തും പ്രഭുവായ, നാശമില്ലാത്ത അഗ്നി എന്റെ വാൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആര്യയായ അവളെ എങ്ങനെ ദഹിപ്പിക്കും?’ വീണ്ടും വിസ്മിതനായ ഹനുമാൻ ജലമധ്യത്തിൽ സ്വർണമയമായ നാഭിയുള്ള മൈനാകപർവതത്തെ കണ്ടതും ഓർത്തു. ‘തപസ്സുകൊണ്ടും സത്യവാക്കുകൊണ്ടും ഭർത്താവിലുള്ള അനന്യഭാവംകൊണ്ടും അവൾക്കുതന്നെ അഗ്നിയെ ദഹിപ്പിക്കാനാകും; അഗ്നി അവളെ ദഹിപ്പിക്കില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ യുക്തികൊണ്ടു തന്നെത്തന്നെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — അഗ്നി സീതയുടെ പിതാവിനെപ്പോലെ രക്ഷകനാണ് എന്നാണു ഭാവം. രാമകാര്യത്തിനായി സമുദ്രംപോലും സഹായം ചെയ്തുവെങ്കിൽ അഗ്നി എങ്ങനെ വിപരീതമായി പ്രവർത്തിക്കും എന്നാണ് മൈനാകസ്മരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത സ്വയം അഗ്നിയോടു പ്രാർഥിച്ചു — ‘എനിക്കു പതിശുശ്രൂഷയുണ്ടെങ്കിൽ ഹനുമാനു നീ തണുത്തവനാകുക’ എന്ന്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഹനുമാന്റെ വാൽ ദഹിക്കാതിരുന്നത്. ഹനുമാൻ ഇപ്പോൾ അതേ കാരണംതന്നെ ഓർക്കുന്നു. ‘നാഗ്നിരഗ്നൗ പ്രവർത്തതേ’ (അഗ്നി അഗ്നിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് വിശേഷിച്ചും സുന്ദരമാണ് — സീത സ്വയം അഗ്നിതുല്യയായ തേജസ്വിനിയാണ്, അതിനാൽ അഗ്നിക്ക് അവളെ കീഴടക്കാനാവില്ല. തപസ്സ്, സത്യം, ഭർത്താവിലുള്ള അനന്യത — ഇവ മൂന്നുമാണ് സീതയുടെ ബലങ്ങൾ. ഹനുമാന്റെ യുക്തി ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ഭയത്തിൽനിന്നു വിശ്വാസത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — ആദ്യം നിമിത്തങ്ങൾ, പിന്നെ സീതയുടെ തേജസ്സ്, പിന്നെ അഗ്നിയുടെ സ്വഭാവം, പിന്നെ സ്വന്തം അനുഭവം. ‘അഥ വാ’ (അല്ലെങ്കിൽ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ മുമ്പത്തെ നിരാശാജനകമായ ചിന്തയ്ക്ക് ഒരു വികല്പം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു — ഇതു വിവേകത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരവിന്റെ സൂചനയാണ്. സീതയെ ‘ഭരതൻ മുതലായ മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെ ദേവത’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൾ രാമന്റെ ഭാര്യ മാത്രമല്ല, കുലത്തിനു മുഴുവൻ പൂജ്യയാണ്. എല്ലാ ദേവന്മാരും ആരുടെ രക്ഷയിൽ തത്പരരാണോ, അവൾ പെട്ടെന്ന് അഗ്നിയാൽ എങ്ങനെ നശിക്കും? ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ആശ വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ദേവിയുടെ ധർമനിഷ്ഠയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ഹനുമാൻ അവിടെ മഹാത്മാക്കളായ ചാരണന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ടു — ‘ഹാ, രാക്ഷസഗൃഹത്തിൽ തീക്ഷ്ണവും ഭയങ്കരവുമായ അഗ്നി വിട്ടുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ ദുഷ്കരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ഓടിപ്പോകുന്ന രാക്ഷസസ്ത്രീകളാലും കുട്ടികളാലും വൃദ്ധരാലും നിറഞ്ഞ്, ജനങ്ങളുടെ കോലാഹലത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന നഗരം പർവതഗുഹകളിലൂടെ കരയുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. മാളികകളോടും കോട്ടമതിലുകളോടും തോരണങ്ങളോടുംകൂടി ഈ ലങ്കാനഗരം ദഹിച്ചു; എന്നാൽ ജാനകി ദഹിച്ചില്ല — ഇതൊരു അദ്ഭുതകരമായ വിസ്മയംതന്നെ.’ അമൃതുപോലെയുള്ള ഈ വാക്കു കേട്ടപ്പോൾ അവന്റെ മനസ്സിൽ അപ്പോൾത്തന്നെ ഹർഷമുണ്ടായി. ഫലം കണ്ട നിമിത്തങ്ങളാലും മഹത്തായ ഗുണങ്ങളുള്ള കാരണങ്ങളാലും ഋഷിമാരുടെ വാക്കുകളാലും ഹനുമാൻ പ്രസന്നമനസ്കനായി. പിന്നെ മനോരഥം സഫലമായ കപി, രാജപുത്രി ക്ഷതമേൽക്കാതെ ഇരിക്കുന്നു എന്നറിഞ്ഞ്, അവളെ വീണ്ടും നേരിട്ടു കണ്ടശേഷം മടങ്ങിപ്പോകാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇവിടെ മൂന്നു സാക്ഷികൾ — നിമിത്തങ്ങൾ, യുക്തി, ചാരണവചനം — ഒരേ സത്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. എങ്കിലും കേട്ടതുകൊണ്ടുമാത്രം ഹനുമാൻ തൃപ്തനാകുന്നില്ല; നേരിട്ടു കാണാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇതാണ് ദൂതന്റെ ധർമം. ചാരണന്മാർ സിദ്ധന്മാരെപ്പോലെ ആകാശചാരികളായ ദേവയോനികളാണ്; അവരുടെ വാക്കിനെ മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഋഷിവാക്യം’ എന്നു നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ലങ്കയുടെ ദുർദശ അവർ കരുണയോടെ വർണിക്കുന്നു — സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും വൃദ്ധരും ഓടിപ്പോകുന്നു, നഗരം കരയുന്നതുപോലെ. എങ്കിലും അവരുടെ വാക്കിന്റെ സാരം ഒന്നുതന്നെ — ജാനകി ദഹിച്ചില്ല. ഇതോടെ ഹനുമാന്റെ എല്ലാ ആശങ്കകളും ശമിച്ചു. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം ഭീതിയോടെ, അവസാനം ഹർഷത്തോടെ — മധ്യത്തിൽ വിവേകത്തിന്റെ ഒരു യാത്ര. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ വീണ്ടും ശിംശപാവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ സീതയെ കാണാൻ പോകുന്നു. ‘ദൃഷ്ടാർഥൈർനിമിത്തൈഃ’ (ഫലം കണ്ട നിമിത്തങ്ങളാൽ) എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മുമ്പു ഫലിച്ച നിമിത്തങ്ങൾ വീണ്ടും വിശ്വസനീയമാണ്. ‘തത്കാലസംഭവഃ ഹർഷഃ’ (അപ്പോൾത്തന്നെ ഉണ്ടായ ഹർഷം) എന്ന വാക്കിലൂടെ ദുഃഖത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു പെട്ടെന്നു ഹർഷം ജനിച്ചു എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള സർഗസമാപനം കഥയുടെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇനിമുതൽ മടക്കയാത്രയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു.

Looking at the city of Laṅkā, blazing and terrified, its hosts of rākṣasas in panic, the monkey Hanumān began to reflect. A great dread came over him, and disgust with himself. "What is this vile thing I have done in burning Laṅkā?" he thought. "Blessed indeed are the great-souled who check their anger by understanding when it has risen, as people put out a blazing fire with water. What sin would an angry man not commit? In anger a man may kill even his elders; in anger he may revile the good with harsh words. A man in a rage never knows what may be said and what may not; for the angry there is nothing that may not be done and nothing that may not be said. He alone is called a man who casts off anger as it rises, by forbearance alone, as a snake sheds its worn-out skin. Shame on me! I am utterly foolish, shameless, the worst of sinners, for I never gave a thought to Sītā. I have set the fire, and I have become the slayer of my own master." Here, right after the exultation, the poet shows discernment dawning in Hanumān. In the very moment of victory he examined himself, which is the mark of a great soul. He had burned Laṅkā to break Rāvaṇa's pride and put fear into the rākṣasas, and that was sound policy; but in his zeal he had forgotten one thing, that Sītā, whom he had come to find, was in that same city. So first he considered the nature of anger. Anger destroys judgement; then control of speech is lost; then the sense of what should and should not be done. Forbearance alone is its cure, and the image of the snake shedding its old skin became a byword. Then he condemned himself in the harshest words, fool, shameless, worst of sinners, fire-raiser, slayer of his master, and they reveal the sharp pain in his heart. The hero who a moment before had been killing rākṣasas was now ashamed of his own deed, and that is his greatness.

"If the whole of this city has burned," he thought, "then the noble Jānakī must surely have burned too, and without knowing it I have ruined my master's cause. The very purpose for which this whole undertaking was begun I have brought to nothing, for in burning Laṅkā I did not protect Sītā. The task was a small one, and it was all but done; yet overcome by anger I have destroyed its very root. Plainly Jānakī has perished, for there is not a quarter of Laṅkā left unburned; the whole city has been reduced to ashes. If my perverse judgement has wrecked the task, then I would gladly give up my life here and now. Shall I throw myself into the fire, or into the fire under the sea at the Mare's Mouth, or give my body to the creatures that live in the ocean? How could I, alive, face the lord of the monkeys, or those two tigers among men, when I have destroyed the whole substance of the task? Through the fault of anger I have shown that fickleness of monkey-nature that is notorious in the three worlds. Shame on this passionate temper, uncontrolled and unsteady, which kept me, able as I was, from protecting Sītā! With Sītā lost, both brothers will die; and with their deaths Sugrīva will perish with all his kin. When he hears this news, how will Bharata, righteous and devoted to his brother, go on living, and Śatrughna with him? When the righteous line of Ikṣvāku has come to ruin, all the people will be racked with grief and anguish. So I am luckless; I have lost the gain of dharma and of worldly good; my mind is possessed by the fault of anger, and I am plainly a destroyer of the world." Hanumān's thoughts spread outward, step by step, from one fault to the ruin of a whole family and kingdom; the chain shows how one envoy's lapse could bring sorrow to the whole world. His despair here is not weakness but the height of devotion to his master: he did not think of his own reputation, only of Rāma's cause. In speaking of the fickle monkey-nature he condemned even his own kind. He even weighed three ways of dying, by fire, in the fire at the Mare's Mouth, or as food for the sea's creatures, which shows how far his despair went; yet he only thought of it and did not act, and his judgement soon returned. The mention of Bharata and Śatrughna brings Ayodhyā back into view, for the lives of its people too hung on Rāma's exile, and the grief of the people at the fall of Ikṣvāku's line shows that the king's house is their protector. The phrase "possessed by the fault of anger" keeps coming back, for one thought circled in his mind: his anger was the cause of it all. The poet lingers over this part, the longest in the sarga, because he is describing grief.

As he was thinking this way, the good omens he had already experienced came back to him, and he considered them afresh. "Or perhaps," he thought, "that lovely lady, graceful in every limb, is protected by her own splendour. She is auspicious; she will not perish, for fire does not act upon fire. Fire has no power even to touch the wife of Rāma, that righteous one of boundless splendour, guarded as she is by her own conduct. Surely it is by Rāma's power and by Vaidehī's merit that the fire, whose work is burning, did not burn me. How could she perish who is a deity to the three brothers, Bharata and the others, and the beloved of Rāma's heart? Or rather: if this imperishable fire, whose work is burning and who is master everywhere, does not burn my tail, how will he burn the noble lady?" Then, amazed, Hanumān remembered the mountain with its golden heart, Maināka, which he had seen rise out of the midst of the waters. "By her austerity, her truthful speech and her single devotion to her husband, she could burn fire itself; fire will not burn her." So he consoled himself by reasoning, and his thought moved from fear to trust: first the omens, then Sītā's own splendour, then the nature of fire, and then his own experience. The words "or perhaps" mark the return of judgement, offering another possibility to his despair. The thought that fire does not act on fire is especially beautiful: Sītā herself was radiant as fire, and so fire could not overpower her. Her strength lay in three things, austerity, truth and undivided devotion to her husband. Maināka reminded him that even the ocean had helped in Rāma's work, so why would fire act against it? And indeed in the previous sarga Sītā herself had prayed to the fire to be cool to Hanumān, and that was why his tail had not burned; it was this very cause that he now recalled. Being called a deity to Bharata and the other brothers shows that she was not only Rāma's wife but revered by the whole family. How could one whom all the gods were bent on protecting die suddenly in a fire? So hope rose again in Hanumān's heart.

While he was pondering the queen's steadfastness in dharma, Hanumān heard the great-souled Cāraṇas, the heavenly singers who move through the sky, talking. "Ah, what a formidable deed Hanumān has done," they said, "loosing a fierce and terrible fire on the dwellings of the rākṣasas! The city is thronged with fleeing rākṣasa women, children and old people; it is swollen with the uproar of its people and seems to wail through its mountain caves. This city of Laṅkā has burned, with its towers, ramparts and gateways, and yet Jānakī has not burned. That is a marvel to us!" They described Laṅkā's plight with pity, but the heart of what they said was this one thing: Jānakī had not burned. When he heard these words, sweet as nectar, sudden joy took the place of his grief. The omens, whose promise had already come true before and so could be trusted again, weighty reasons, and the words of seers: by these three witnesses, all proving the same truth, Hanumān became glad at heart. His desire fulfilled and knowing that the princess was unharmed, the monkey resolved to set out on his return, but only after seeing her again with his own eyes; hearsay alone did not satisfy him, as is an envoy's duty. The sarga began in dread and ended in joy, with a journey of discernment between. From here the story of the return begins; in the next sarga he goes back to see Sītā at the foot of the śiṃśapā tree.