सर्वमनोरथेषु पूर्णेषु वर्धमानोत्साहः हनूमान् लङ्कां वीक्षमाणः शेषं कार्यम् अचिन्तयत् — अधुना इह मम किं कर्तव्यम् अवशिष्टं, येन एषां राक्षसानां भूयः सन्तापः भवेत्? प्रमदावनं तावत् प्रमथितं, प्रमुखाः राक्षसाः हताः, रावणस्य बलस्य एकदेशः क्षपितः; अधुना दुर्गस्य विनाशनम् एव शेषम्। दुर्गे विनाशिते मम समुद्रलङ्घनादिकर्मणः परिश्रमः सुखदः सफलः च भवेत्; अल्पेन यत्नेन अस्मिन् कार्ये मम श्रमः फलवान् स्यात्। मम लाङ्गूले यः अयं हव्यवाहनः दीप्यते, तस्य एभिः उत्तमैः गृहैः सन्तर्पणं न्याय्यम्। हनूमतः चिन्ता सैनिकस्य व्यवस्थितचिन्ता — वनं, वीराः, सेना, दुर्गः इति क्रमेण शत्रोः बलं क्षीणं करोति। अग्निः अतिथिः इव मन्यते, तस्य ‘सन्तर्पणं’ गृहैः — एषा कवेः विनोदपूर्णा उक्तिः। रावणेन यः अग्निः अपमानाय दत्तः, सः एव तस्य नगरस्य नाशाय प्रयुज्यते — एषः एव सर्गस्य मूलविपर्यासः। पूर्वसर्गे दृष्टाः मार्गाः अधुना उपयोगं यान्ति। द्वितीये श्लोके ‘भूयः सन्तापः’ इति — पूर्वं वनभङ्गेन राक्षसवधेन च सन्तापः दत्तः, अधुना ततः अधिकः दातव्यः। चतुर्थे ‘अल्पयत्नेन’ इति — एकेन अग्निना समग्रः दुर्गः नश्यति, अतः यत्नः अल्पः फलं महत्।

ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः महाकपिः सविद्युत् तोयदः इव लङ्कायाः भवनाग्रेषु विचचार। सः राक्षसानां गृहात् गृहम्, उद्यानानि, प्रासादान् च असन्त्रस्तः वीक्षमाणः चचार। श्वसनेन वायुना समः बली महावेगः सः प्रहस्तस्य निवेशनम् अवप्लुत्य तत्र अग्निं विनिक्षिप्य, ततः अन्यत् महापार्श्वस्य वेश्म पुप्लुवे, तत्र अपि वीर्यवान् हनुमान् कालानलशिखोपमम् अग्निं मुमोच। ततः महातेजाः महाकपिः वज्रदंष्ट्रस्य, शुकस्य, धीमतः सारणस्य च गृहाणि पुप्लुवे। तथा हरियूथपः इन्द्रजितः वेश्म ददाह, ततः जम्बुमालेः सुमालेः च भवनं ददाह। अत्र प्रथमं रावणस्य मुख्याः मन्त्रिणः सेनापतयः च लक्ष्यं भवन्ति — प्रहस्तः, महापार्श्वः, वज्रदंष्ट्रः; ततः चारौ शुकसारणौ; ततः राजकुमारः इन्द्रजित्। एतेषां नामानि युद्धकाण्डे पुनः आगमिष्यन्ति। हनूमान् ‘असन्त्रस्तः’ इति — सः भयं विना क्रीडन् इव कार्यं करोति। ‘सविद्युदिव तोयदः’ इति उपमा — लाङ्गूलस्य ज्वाला विद्युत्, हनूमतः देहः मेघः। इन्द्रजितः गृहदाहः विशेषेण सार्थकः, येन हनूमान् बद्धः। सप्तमे श्लोके हनूमतः गतिः सावधाना — सः गृहात् गृहं वीक्षमाणः चरति, न यादृच्छिकम्। अष्टमे ‘श्वसनेन समो बली’ इति — सः वायोः पुत्रः, वायुसमः वेगः। नवमे ‘कालानलशिखोपमम्’ इति अग्नेः भीषणता। दशमे एकादशे च क्रमेण मन्त्रिणां चाराणां राजपुत्रस्य च गृहाणि दग्धानि। शुकसारणौ रावणस्य चारौ; तयोः गृहदाहः सूचयति यत् रावणस्य गुप्तचरव्यवस्था अपि नष्टा। एतत् सर्वं रावणस्य बलस्य मूलच्छेदः।

ततः रश्मिकेतोः, सूर्यशत्रोः, ह्रस्वकर्णस्य, दंष्ट्रस्य, राक्षसस्य रोमशस्य, युद्धोन्मत्तस्य, मत्तस्य, ध्वजग्रीवस्य, घोरस्य विद्युज्जिह्वस्य, हस्तिमुखस्य, करालस्य, विशालस्य, शोणिताक्षस्य, कुम्भकर्णस्य, मकराक्षस्य, नरान्तकस्य, कुम्भस्य, दुरात्मनः निकुम्भस्य, यज्ञशत्रोः, ब्रह्मशत्रोः च भवनानि सः ददाह। महातेजाः हरिपुङ्गवः केवलं विभीषणस्य गृहं वर्जयित्वा क्रमेण सर्वाणि गृहाणि क्रममाणः ददाह। तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु समृद्धिमतां राक्षसानां गृहेषु या समृद्धिः आसीत्, तां महायशाः कपिकुञ्जरः ददाह। सर्वेषां गृहाणि समतिक्रम्य लक्ष्मीवान् वीर्यवान् सः राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशनम् आससाद। नानारत्नविभूषिते मेरुमन्दरसंकाशे नानामङ्गलशोभिते तस्मिन् मुख्ये गृहे लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितं प्रदीप्तम् अग्निम् उत्सृज्य वीरः हनुमान् युगान्तजलदः इव ननाद। नामानां दीर्घा सूची लङ्कायाः समग्रं वीरमण्डलं स्मारयति। विभीषणगृहस्य वर्जनं विशेषेण ध्यातव्यम् — हनूमान् धर्मिष्ठं विभीषणं जानाति, यः तस्य रक्षणाय सभायां वदति स्म; अतः तस्य गृहं न दहति। एतेन अग्रे विभीषणस्य रामशरणागतेः अपि सूचना। रावणगृहं अन्ते — मुख्यः शत्रुः मुख्यं लक्ष्यम्। ‘युगान्तजलदः’ इति उपमा प्रलयस्य घोषं सूचयति। द्वादशात् पञ्चदशपर्यन्तं चतुर्षु श्लोकेषु केवलं नामानि गण्यन्ते — ‘भवनम्’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते, येन दाहस्य क्रमः निरन्तरः इव श्रूयते। एतेषु कुम्भकर्णस्य भवनम् अपि अस्ति, यद्यपि सः तदा निद्रितः आसीत्। षोडशे ‘क्रममाणः क्रमेणैव’ इति पदयोः आवृत्तिः — हनूमतः कार्यस्य व्यवस्था, न उन्मादः। सप्तदशे ‘ऋद्धिमताम् ऋद्धिम्’ इति यमकम् — धनिनां धनम् एव दग्धम्। अष्टादशे ‘लक्ष्मीवान्’ इति विशेषणं हनूमतः — सः स्वयं शोभया युक्तः। एकोनविंशे रावणगृहस्य वर्णनं मेरुमन्दरतुल्यम् — महत्तमं भवनं, महत्तमः दाहः। विंशे हनूमतः नादः प्रलयमेघस्य गर्जनम् इव, येन लङ्कावासिनः भीताः। विभीषणस्य गृहं सुरक्षितं तिष्ठति — धर्मस्य रक्षा धर्मेण एव। अन्येषां राक्षसानां गृहाणि दह्यन्ते, यतः ते रावणस्य अधर्मे सहभागिनः। एवं दाहः अपि विवेकपूर्णः — हनूमान् दण्डं योग्येभ्यः एव ददाति। रावणस्य भवनं यत्र सीता पूर्वम् अन्विष्टा, तत्र एव अधुना अग्निः प्रविशति। एवं लङ्कायाः सर्वे प्रमुखाः गृहस्वामिनः दाहेन स्पृष्टाः।

श्वसनस्य वायोः संयोगात् अतिवेगः महाबलः हुताशनः कालाग्निः इव जज्वाल, प्रावर्धत च। पवनः तं प्रदीप्तम् अग्निं तेषु वेश्मसु चारयन् प्रसारयति स्म। तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि रत्नवन्ति महान्ति भवनानि व्यशीर्यन्त। भग्नविमानानि तानि भवनानि वसुधातले निपेतुः, यथा पुण्यक्षये सिद्धानां भवनानि अम्बरात् पतन्ति। स्वे स्वे गृहपरित्राणाय प्रधावतां भग्नोत्साहानाम् उज्झितश्रियां राक्षसानां तुमुलः शब्दः सञ्जज्ञे — नूनम् एषः अग्निः एव कपिरूपेण आयातः, हा! इति। स्तनन्धयान् धारयन्त्यः स्त्रियः क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः। काश्चित् अग्निपरीताङ्ग्यः मुक्तमूर्धजाः हर्म्येभ्यः पतन्त्यः अभ्रेभ्यः सौदामन्यः इव रेजिरे। हनूमान् भवनेभ्यः स्यन्दमानान् वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहतान् विचित्रान् धातून् ददर्श। यथा अग्निः काष्ठैः तृणैः च न तृप्यति, तथा हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किञ्चित् न तृप्यति; हनूमता विशस्तानां राक्षसानां धारणे वसुन्धरा अपि न तृप्यति। वायोः अग्नेः च संयोगः हनूमतः पितुः सहायः — पुत्रस्य कार्ये पिता साहाय्यं करोति। सिद्धानां पुण्यक्षये पतनस्य उपमा सूचयति यत् राक्षसानां पुण्यम् अपि क्षीणम्। स्त्रीणां पतनस्य वर्णनं करुणम्; कविः शत्रुपक्षस्य दुःखम् अपि उपेक्षते न। एकविंशे वायोः संयोगः — अग्निः वायुना वर्धते, यथा हनूमतः बलं पितुः आशीर्वादेन। द्वाविंशे त्रयोविंशे च भवनानां वैभवं — काञ्चनजालानि, मुक्तामणयः, रत्नानि — तत् सर्वं भूमौ पतति। चतुर्विंशे सिद्धानां विमानानाम् उपमा — स्वर्गसुखम् अपि पुण्यक्षये नश्यति; राक्षसानाम् ऐश्वर्यम् अपि पापेन नष्टम्। पञ्चविंशे राक्षसाः स्वयं वदन्ति ‘अग्निः कपिरूपेण आयातः’ — ते हनूमन्तं साक्षात् अग्निं मन्यन्ते। सप्तविंशे अष्टाविंशे च गलिताः धातवः — लङ्कायाः सम्पत् द्रवीभूय प्रवहति। एकोनत्रिंशे पृथिवी अपि मृतान् धारयितुं न तृप्यति — अतिशयोक्तिः। षड्विंशे स्त्रीणां पतनस्य करुणं चित्रं — शिशून् धारयन्त्यः, केशान् विमुच्य, ज्वालाभिः आवृताः। कविः युद्धस्य भीषणतां न निगूहति। तासां पतनं विद्युताम् इव इति उपमा — सौन्दर्यं मृत्युः च एकत्र। एवं हनूमतः कार्यं वीररसप्रधानं, किन्तु करुणरसः अपि तस्मिन् मिश्रितः। राक्षसानां धावनं, क्रन्दनं, पतनं च त्रिभिः चित्रैः वर्ण्यते।

यथा रुद्रेण त्रिपुरं दग्धं, तथा वेगवता महात्मना वानरेण हनूमता तत् लङ्कापुरं प्रदग्धम्। ततः लङ्कापुरस्य पर्वताग्रे भीमपराक्रमः अग्निः समुत्थितः; हनूमता उपसृष्टः सः प्रदीप्तः चूडावलयं ज्वालामण्डलं प्रसार्य ववृधे। युगान्तकालानलतुल्यरूपः वायुसहितः अग्निः दिवं स्पृशन् ववृधे; तस्य रश्मयः निर्धूमाः, सः भवनेषु सक्तः, राक्षसशरीररूपेण आज्येन तस्य अर्चिः समर्पिता। कोटिसूर्यसदृशः सुतेजाः सः महाग्निः समस्तां लङ्कां परिवार्य तिष्ठन्, अशनितुल्यैः अनेकैः शब्दैः ब्रह्माण्डं भिन्दन् इव प्रबभौ। तत्र अम्बरपर्यन्तं प्रवृद्धः रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पसदृशचूडः अग्निः, निर्वाणधूमाकुलाः नीलोत्पलाभाः धूमराजयः मेघाः इव प्रचकाशिरे। तदा बहवः राक्षसाः समेत्य सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं दृष्ट्वा ऊचुः — अयं वज्रधारी महेन्द्रः, यमः, वरुणः, अनिलः, रौद्रः अग्निः, अर्कः, धनदः, सोमः वा? न अयं वानरः, स्वयं कालः एव। किं सर्वपितामहस्य चतुराननस्य ब्रह्मणः प्रकोपः वानररूपं धृत्वा राक्षससंहाराय आगतः? किं वा विष्णोः अचिन्त्यम् अव्यक्तम् अनन्तम् एकं परं तेजः स्वमायया कपिरूपं धृत्वा आगतम्? एते नव श्लोकाः प्रायेण दीर्घवृत्ताः; अग्नेः भीषणता तेषु उन्नतस्वरेण वर्ण्यते। राक्षसाः अपि हनूमतः दिव्यतां स्वीकुर्वन्ति — एषः एव तस्य कर्मणः परमः प्रभावः। त्रिंशे रुद्रस्य त्रिपुरदाहस्य उपमा — यथा शिवः असुराणां त्रीणि पुराणि एकेन शरेण ददाह, तथा हनूमान् एकेन लाङ्गूलेन लङ्काम्। एकत्रिंशात् चतुस्त्रिंशपर्यन्तं अग्नेः वर्णनम् — पर्वताग्रे उत्थानम्, आकाशस्पर्शः, कोटिसूर्यप्रभा, किंशुकवर्णः, नीलधूमः। पञ्चत्रिंशे देवानां सूची — इन्द्रः, यमः, वरुणः, वायुः, रुद्रः, अग्निः, सूर्यः, कुबेरः, सोमः; सर्वे लोकपालाः। षट्त्रिंशे सप्तत्रिंशे च ब्रह्मा विष्णुः च — त्रिमूर्तिः अपि स्मर्यते। द्वात्रिंशे ‘रक्षःशरीराज्यसमर्पितार्चिः’ इति रूपकं — लङ्का यज्ञकुण्डम्, राक्षसाः आहुतयः, अग्निः होता। अष्टात्रिंशे राक्षसाः दग्धां पुरीं दृष्ट्वा एवं वितर्कयन्ति। तेषां वितर्कः हनूमतः यथार्थं स्वरूपं स्पृशति — सः वायोः पुत्रः, रुद्रस्य अंशः, विष्णोः दूतः। ‘न वानरोऽयं स्वयमेव कालः’ इति वचनं सर्वेषाम् अनुभवं संक्षिपति। एवं शत्रवः अपि तस्य महिमानं स्वीकुर्वन्ति, भयेन अपि। राक्षसानां वितर्के भयं भक्तिः च मिश्रिते — ते शत्रुं दैवीं शक्तिं मन्यन्ते। अग्नेः वर्णने कविः सर्वान् इन्द्रियानुभवान् योजयति।

ततः सहसा प्रदग्धा लङ्का — राक्षसैः, अश्वैः, रथैः, नागैः, पक्षिसङ्घैः, मृगैः, वृक्षैः च सहिता — दीना सती तुमुलं सशब्दं रुरोद। हा तात, हा पुत्रक, हा कान्त, हा मित्र, हा जीवितेश, हतं सुपुण्यम् — इति बहुधा ब्रुवद्भिः राक्षसैः घोरतरः सुभीमः शब्दः कृतः। हुताशनज्वालाभिः समावृता, हतप्रवीरा, परिवृत्तयोधा, हनूमतः क्रोधबलेन अभिभूता सा लङ्का शापेन उपहता इव बभूव। महामनाः हनुमान् ससम्भ्रमां त्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्कितां लङ्कां स्वयम्भुवः ब्रह्मणः रोषेण उपहताम् अवनिम् इव ददर्श। पादपरत्नसंकुलं वनं भङ्क्त्वा, संयुगे महान्ति रक्षांसि हत्वा, गृहरत्नमालिनीं पुरीं दग्ध्वा पवनात्मजः कपिः हनूमान् तस्थौ। लङ्का मानवी इव रोदिति — कविः नगरं सजीवं करोति। विलापस्य शब्दाः सर्वे पारिवारिकाः — पिता, पुत्रः, पतिः, मित्रम्। ‘तस्थौ’ इति पदं सूचयति यत् कार्यं समाप्तं, हनूमान् विश्रान्तः। एकचत्वारिंशे लङ्का शापोपहता इव — ऋषीणां शापेन नष्टं नगरम् इव निर्जीवा। द्विचत्वारिंशे पृथिव्याः उपमा — ब्रह्मणः कोपेन प्रलये पृथिवी यथा नश्यति। त्रिचत्वारिंशे त्रीणि कार्याणि सङ्गृहीतानि — वनभङ्गः, राक्षसवधः, पुरदाहः। चत्वारिंशे विलापस्य शब्दाः स्वजनानां नाशं सूचयन्ति।

सः महात्मा बहून् राक्षसान् हत्वा, बहुपादपं वनं भङ्क्त्वा, राक्षसभवनेषु अग्निं विसृज्य मनसा रामं जगाम — श्रीरामं स्मृतवान्। ततः वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगं महामतिं वरिष्ठं वायुसुतं सर्वे देवगणाः प्रतुष्टुवुः। देवाः, मुनिपुङ्गवाः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, पन्नगाः, सर्वाणि महान्ति भूतानि च तत्र अतुल्यरूपां परमां प्रीतिं जग्मुः। वनं भङ्क्त्वा, संयुगे रक्षांसि हत्वा, भीमां लङ्कापुरीं दग्ध्वा महातेजाः महाकपिः रराज। विचित्रे गृहाग्र्यशृङ्गाग्रतले प्रतिष्ठितः वानरराजसिंहः प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली सः अर्चिमाली आदित्यः इव व्यराजत। समस्तां लङ्कां सम्पीड्य हरिपुङ्गवः महाकपिः तदा समुद्रे लाङ्गूलाग्निं निर्वापयामास। दग्धां लङ्कां दृष्ट्वा देवाः गन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः च परमं विस्मयं गताः। तं वानरश्रेष्ठं महाकपिं हनूमन्तं दृष्ट्वा कालाग्निः अयम् इति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः। कार्यान्ते हनूमतः प्रथमं स्मरणं रामस्य — एषा भक्तस्य रीतिः। देवाः राक्षसैः पीडिताः आसन्; अतः लङ्कादाहे तेषां हर्षः। समुद्रे अग्निनिर्वापणं कार्यस्य समाप्तेः सूचकम्। अग्रिमे सर्गे हनूमतः मनसि सीतायाः चिन्ता उदेष्यति — किं सा अपि दग्धा इति। चतुश्चत्वारिंशः श्लोकः त्रिचत्वारिंशस्य भावं पुनः वदति — कवेः शैल्यां महत्त्वपूर्णस्य घटनस्य द्विरुक्तिः सामान्या। पञ्चचत्वारिंशे षट्चत्वारिंशे च सकलं ब्रह्माण्डं हनूमन्तं स्तौति — देवाः, मुनयः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, नागाः। सप्तचत्वारिंशे अष्टचत्वारिंशे च हनूमतः शोभा सूर्यसदृशी; ‘अर्चिमाली’ इति पदं पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोके अपि आसीत्। एकोनपञ्चाशे समुद्रे अग्निनिर्वापणम्। पञ्चाशे एकपञ्चाशे च सर्वे विस्मिताः भीताः च। हनूमतः कार्ये सर्वे देवाः सन्तुष्टाः, यतः रावणस्य दर्पः भग्नः। किन्तु सर्वभूतानि तं ‘कालाग्निः’ इति मत्वा भीतानि — महतः कर्मणः द्विविधः प्रभावः, सज्जनानां हर्षः, दुर्जनानां भयं च। अयं सर्गः सुन्दरकाण्डस्य पराक्रमस्य शिखरम्। अष्टचत्वारिंशः श्लोकः उपजातिः, पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोकस्य समानोपमः — अग्निमाला सूर्यकिरणमाला च। समुद्रः एव अग्नेः शमनस्थानं, यः पूर्वं हनूमता लङ्घितः।

కోరికలన్నీ నెరవేరగా పెరుగుతున్న ఉత్సాహంతో హనుమంతుడు లంకను చూస్తూ మిగిలిన కార్యం గురించి ఆలోచించాడు — ఇప్పుడు ఇక్కడ నేను చేయవలసినది ఇంకేమి మిగిలి ఉంది, దీనితో ఈ రాక్షసులకు మరింత సంతాపం కలగాలి? ప్రమదావనాన్ని ధ్వంసం చేశాను, ప్రముఖరాక్షసులను చంపాను, రావణుని సైన్యంలో ఒక భాగాన్ని నశింపజేశాను; ఇక దుర్గవినాశనమే మిగిలి ఉంది. దుర్గం నాశనమైతే సముద్రలంఘనం మొదలైన నా శ్రమ సుఖకరమూ సఫలమూ అవుతుంది; కొద్దిపాటి ప్రయత్నంతో ఈ కార్యంలో నా శ్రమ ఫలవంతమవుతుంది. నా తోకలో మండుతున్న ఈ హవ్యవాహనుడైన అగ్నిని ఈ ఉత్తమమైన ఇళ్ళతో తృప్తిపరచడం న్యాయం. హనుమంతుని ఆలోచన ఒక సైనికుని క్రమబద్ధమైన ఆలోచన — వనం, వీరులు, సేన, దుర్గం అనే క్రమంలో శత్రువు బలాన్ని క్షీణింపజేస్తాడు. అగ్నిని అతిథిలా భావించి ఇళ్ళతో అతనిని ‘తృప్తిపరచడం’ — ఇది కవి వినోదపూర్ణమైన ఉక్తి. రావణుడు అవమానించడానికి ఇచ్చిన అగ్నే అతని నగరాన్ని నాశనం చేయడానికి ప్రయోగించబడుతుంది — ఇదే సర్గలోని మూలవిపర్యాసం. ముందరి సర్గలో చూసిన మార్గాలు ఇప్పుడు ఉపయోగపడతాయి. రెండవ శ్లోకంలో ‘మరింత సంతాపం’ — ఇంతకుముందు వనభంగంతో, రాక్షసవధతో సంతాపం కలిగించాడు, ఇప్పుడు దానికంటే ఎక్కువ కలిగించాలి. నాలుగవ శ్లోకంలో ‘కొద్దిపాటి ప్రయత్నంతో’ — ఒక్క అగ్నితోనే దుర్గమంతా నశిస్తుంది, కాబట్టి ప్రయత్నం తక్కువ, ఫలం గొప్పది.

అప్పుడు మండుతున్న తోకతో మహాకపి మెరుపుతో కూడిన మేఘంలా లంకలోని భవనాల శిఖరాలపై సంచరించాడు. అతడు రాక్షసుల ఇంటింటినీ, ఉద్యానాలనూ, ప్రాసాదాలనూ భయం లేకుండా చూస్తూ సంచరించాడు. శ్వసనుడైన వాయువుతో సమానుడూ, బలవంతుడూ, మహావేగుడూ అయిన అతడు ప్రహస్తుని నివాసం మీదికి దూకి అక్కడ నిప్పు పెట్టి, తరువాత మహాపార్శ్వుని మరొక ఇంటి మీదికి ఎగిరాడు, అక్కడ కూడా వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు కాలాగ్నిజ్వాల వంటి అగ్నిని విడిచాడు. తరువాత మహాతేజస్వి అయిన మహాకపి వజ్రదంష్ట్రుని, శుకుని, బుద్ధిమంతుడైన సారణుని ఇళ్ళ మీదికి ఎగిరాడు. అలాగే ఆ వానరయూథపతి ఇంద్రజిత్తు ఇంటిని దహించాడు, తరువాత జంబుమాలి, సుమాలి భవనాలను దహించాడు. ఇక్కడ మొదట రావణుని ముఖ్యమంత్రులూ సేనాపతులూ లక్ష్యమవుతారు — ప్రహస్తుడు, మహాపార్శ్వుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు; తరువాత గూఢచారులైన శుకసారణులు; తరువాత రాజకుమారుడు ఇంద్రజిత్తు. వీరి పేర్లు యుద్ధకాండలో మళ్ళీ వస్తాయి. హనుమంతుడు ‘భయం లేకుండా’ — అతడు భయం లేకుండా ఆడుకుంటున్నట్లు కార్యం చేస్తాడు. ‘మెరుపుతో కూడిన మేఘంలా’ అనే ఉపమ — తోకపు జ్వాల మెరుపు, హనుమంతుని దేహం మేఘం. హనుమంతుని బంధించిన ఇంద్రజిత్తు ఇంటిని దహించడం విశేషంగా సార్థకమైనది. ఏడవ శ్లోకంలో హనుమంతుని గమనం జాగ్రత్తతో కూడినది — అతడు యాదృచ్ఛికంగా కాక ఇంటింటినీ చూస్తూ సంచరిస్తాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శ్వసనునితో సమానుడైన బలవంతుడు’ — అతడు వాయుపుత్రుడు, వేగంలో వాయువుతో సమానుడు. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘కాలాగ్నిజ్వాల వంటి’ అనేది అగ్ని భీకరత. పది, పదకొండు శ్లోకాలలో క్రమంగా మంత్రుల, గూఢచారుల, రాజకుమారుని ఇళ్ళు దహించబడ్డాయి. శుకసారణులు రావణుని గూఢచారులు; వారి ఇళ్ళ దహనం రావణుని గూఢచారవ్యవస్థ కూడా నశించిందని సూచిస్తుంది. ఇదంతా రావణుని బలానికి మూలచ్ఛేదం.

తరువాత రశ్మికేతువు, సూర్యశత్రువు, హ్రస్వకర్ణుడు, దంష్ట్రుడు, రాక్షసుడైన రోమశుడు, యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు, ధ్వజగ్రీవుడు, ఘోరుడైన విద్యుజ్జిహ్వుడు, హస్తిముఖుడు, కరాళుడు, విశాలుడు, శోణితాక్షుడు, కుంభకర్ణుడు, మకరాక్షుడు, నరాంతకుడు, కుంభుడు, దురాత్ముడైన నికుంభుడు, యజ్ఞశత్రువు, బ్రహ్మశత్రువు — వీరి భవనాలను అతడు దహించాడు. మహాతేజస్వి అయిన ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు విభీషణుని ఇంటిని మాత్రం వదిలి, క్రమంగా ఒక్కొక్కటిగా దాటుతూ అన్ని ఇళ్ళనూ దహించాడు. ఆయా విలువైన భవనాలలో, సమృద్ధులైన రాక్షసుల ఇళ్ళలో ఉన్న సమృద్ధిని మహాయశస్వి అయిన కపికుంజరుడు దహించాడు. అందరి ఇళ్ళనూ దాటి శ్రీమంతుడూ వీర్యవంతుడూ అయిన అతడు రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని నివాసాన్ని చేరాడు. రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించిన, మేరుమందరపర్వతాల వంటి, రకరకాల మంగళద్రవ్యాలతో శోభించే ఆ ప్రధానభవనంలో తోకచివర నిలిచిన మండుతున్న అగ్నిని విడిచి, వీరుడు హనుమంతుడు యుగాంతమేఘంలా గర్జించాడు. పేర్ల దీర్ఘమైన జాబితా లంకలోని సమస్త వీరమండలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. విభీషణుని ఇంటిని వదిలివేయడం విశేషంగా గమనించాలి — సభలో తన రక్షణ కోసం మాట్లాడిన ధర్మిష్ఠుడైన విభీషణుడు హనుమంతునికి తెలుసు; అందుకే అతని ఇంటిని దహించడు. దీనితో ముందు విభీషణుడు రాముని శరణు పొందడం కూడా సూచించబడింది. రావణుని ఇల్లు చివరలో — ముఖ్యశత్రువు, ముఖ్యలక్ష్యం. ‘యుగాంతమేఘం’ అనే ఉపమ ప్రళయఘోషను సూచిస్తుంది. పన్నెండవ శ్లోకం నుండి పదిహేనవ శ్లోకం వరకు నాలుగు శ్లోకాలలో పేర్లు మాత్రమే లెక్కించబడ్డాయి — ‘భవనం’ అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది, దానితో దహనక్రమం నిరంతరంగా సాగుతున్నట్లు వినిపిస్తుంది. వీటిలో కుంభకర్ణుని భవనం కూడా ఉంది, అప్పుడు అతడు నిద్రలో ఉన్నప్పటికీ. పదహారవ శ్లోకంలో ‘క్రమమాణః క్రమేణైవ’ అనే పదాల ఆవృత్తి — హనుమంతుని కార్యంలోని క్రమబద్ధత, ఉన్మాదం కాదు. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘ఋద్ధిమతామ్ ఋద్ధిమ్’ అనే యమకం — సంపన్నుల సంపదే దహించబడింది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శ్రీమంతుడు’ (లక్ష్మీవాన్) అనేది హనుమంతుని విశేషణం — అతడు స్వయంగా శోభతో కూడినవాడు. పంతొమ్మిదవ శ్లోకంలో రావణుని ఇంటి వర్ణన మేరుమందరాలతో సమానమైనది — అతిపెద్ద భవనం, అతిపెద్ద దహనం. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో హనుమంతుని గర్జన ప్రళయమేఘ గర్జనలా ఉంది, దానితో లంకావాసులు భయపడ్డారు. విభీషణుని ఇల్లు సురక్షితంగా నిలుస్తుంది — ధర్మానికి రక్షణ ధర్మంతోనే. ఇతర రాక్షసుల ఇళ్ళు దహించబడతాయి, ఎందుకంటే వారు రావణుని అధర్మంలో భాగస్వాములు. ఇలా దహనం కూడా వివేకపూర్ణమైనది — హనుమంతుడు దండనకు అర్హులైనవారికే దండన విధిస్తాడు. ఇంతకుముందు సీతను వెదకిన రావణుని భవనంలోకే ఇప్పుడు అగ్ని ప్రవేశిస్తుంది. ఇలా లంకలోని ప్రముఖ గృహయజమానులందరినీ దహనం తాకింది.

శ్వసనుడైన వాయువు తోడవ్వడంతో అతివేగమూ మహాబలమూ గల అగ్ని కాలాగ్నిలా మండింది, పెరిగింది. వాయువు మండుతున్న ఆ అగ్నిని ఆ ఇళ్ళలో తిప్పుతూ వ్యాపింపజేశాడు. బంగారు జాలరులు గల, ముత్యాలతో మణులతో చేసిన, రత్నాలు పొదిగిన ఆ పెద్ద భవనాలు కూలిపోయాయి. విమానాలు విరిగిన ఆ భవనాలు నేలమీద పడ్డాయి — పుణ్యం క్షీణించగానే సిద్ధుల భవనాలు ఆకాశం నుండి పడినట్లు. తమ తమ ఇళ్ళను కాపాడుకోవడానికి పరుగెత్తుతున్న, ఉత్సాహం భగ్నమైన, సిరి కోల్పోయిన రాక్షసుల తుముల శబ్దం పుట్టింది — ‘నిజంగా ఈ అగ్నే కపిరూపంలో వచ్చాడు, అయ్యో!’ అని. చనుబాలు తాగే పిల్లలను ఎత్తుకున్న స్త్రీలు ఏడుస్తూ ఒక్కసారిగా పడిపోయారు. కొందరు అవయవాలను అగ్ని చుట్టుముట్టగా, జుట్టు విరబోసుకుని మేడల నుండి పడుతూ మేఘాల నుండి పడే మెరుపుల్లా ప్రకాశించారు. భవనాల నుండి కరిగి ప్రవహిస్తున్న వజ్రాలూ పగడాలూ వైడూర్యాలూ ముత్యాలూ వెండీ కలిసిపోయిన చిత్రమైన ధాతువులను హనుమంతుడు చూశాడు. అగ్ని కట్టెలతో, గడ్డితో తృప్తిపడనట్లు, హనుమంతుడు రాక్షసేంద్రుల వధతో ఏమాత్రం తృప్తిపడలేదు; హనుమంతుడు చంపిన రాక్షసులను మోయడంతో భూమి కూడా తృప్తిపడలేదు. వాయువూ అగ్నీ కలవడం హనుమంతుని తండ్రి చేసే సహాయం — కుమారుని కార్యంలో తండ్రి సహాయపడతాడు. పుణ్యం క్షీణించగానే సిద్ధులు పడిపోవడం అనే ఉపమ రాక్షసుల పుణ్యం కూడా క్షీణించిందని సూచిస్తుంది. స్త్రీల పతనపు వర్ణన కరుణాభరితం; కవి శత్రుపక్షపు దుఃఖాన్ని కూడా ఉపేక్షించడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో వాయువు తోడు — హనుమంతుని బలం తండ్రి ఆశీర్వాదంతో పెరిగినట్లు, అగ్ని వాయువుతో పెరుగుతుంది. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు శ్లోకాలలో భవనాల వైభవం — బంగారు జాలరులు, ముత్యాలు, మణులు, రత్నాలు — అదంతా నేలకూలుతుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో సిద్ధుల విమానాల ఉపమ — స్వర్గసుఖం కూడా పుణ్యక్షయంతో నశిస్తుంది; రాక్షసుల ఐశ్వర్యం కూడా పాపంతో నశించింది. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో రాక్షసులే ‘అగ్ని కపిరూపంలో వచ్చాడు’ అంటారు — వారు హనుమంతుని సాక్షాత్తు అగ్నిగా భావిస్తారు. ఇరవై ఏడు, ఇరవై ఎనిమిది శ్లోకాలలో కరిగిన ధాతువులు — లంక సంపద ద్రవించి ప్రవహిస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో భూమి కూడా మృతులను మోయడంతో తృప్తిపడదు — అతిశయోక్తి. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో స్త్రీల పతనపు కరుణాభరితమైన చిత్రం — పిల్లలను ఎత్తుకుని, జుట్టు విరబోసుకుని, జ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడి. కవి యుద్ధపు భీకరతను దాచడు. వారి పతనం మెరుపుల్లాంటిదనే ఉపమ — సౌందర్యమూ మృత్యువూ ఒకచోట. ఇలా హనుమంతుని కార్యం వీరరసప్రధానమైనది, కానీ అందులో కరుణరసం కూడా మిళితమై ఉంది. రాక్షసుల పరుగు, రోదన, పతనం మూడు చిత్రాలతో వర్ణించబడ్డాయి.

రుద్రుడు త్రిపురాన్ని దహించినట్లు, వేగవంతుడూ మహాత్ముడూ అయిన వానరుడు హనుమంతుడు ఆ లంకాపురాన్ని దహించాడు. అప్పుడు లంకాపురం ఉన్న పర్వతశిఖరం మీద భయంకరపరాక్రమం గల అగ్ని లేచింది; హనుమంతుడు అంటించిన అది మండుతూ శిఖామండలాన్ని, జ్వాలామండలాన్ని విస్తరించి పెరిగింది. యుగాంతకాలాగ్నితో సమానమైన రూపం గల, వాయువుతో కూడిన అగ్ని ఆకాశాన్ని తాకుతూ పెరిగింది; దాని కిరణాలు పొగలేనివి, అది భవనాలను పట్టుకుని ఉంది, రాక్షసుల శరీరాలనే నెయ్యితో దాని జ్వాల ఆహుతి పొందింది. కోటిసూర్యుల వంటి మహాతేజస్సు గల ఆ మహాగ్ని లంకనంతటినీ చుట్టుముట్టి నిలిచి, పిడుగులలాంటి అనేక శబ్దాలతో బ్రహ్మాండాన్ని బద్దలు చేస్తున్నట్లు ప్రకాశించింది. అక్కడ ఆకాశం వరకు పెరిగిన, కఠినమైన కాంతి గల, మోదుగపువ్వు వంటి శిఖ గల అగ్నీ, ఆరిపోతున్న పొగతో నిండిన, నల్లకలువల వంటి పొగవరుసలూ మేఘాల్లా ప్రకాశించాయి. అప్పుడు ఎంతోమంది రాక్షసులు కూడి, ప్రాణిసమూహాలతో, ఇళ్ళతో, చెట్లతో సహా కాలిపోయిన పురాన్ని చూసి ఇలా అన్నారు — ఇతడు వజ్రధారి మహేంద్రుడా, యముడా, వరుణుడా, అనిలుడా, రుద్రుని అగ్నా, సూర్యుడా, కుబేరుడా, చంద్రుడా? ఇతడు వానరుడు కాడు, స్వయంగా కాలుడే. సర్వపితామహుడైన చతుర్ముఖ బ్రహ్మ ప్రకోపమే వానరరూపం ధరించి రాక్షససంహారం కోసం వచ్చిందా? లేక విష్ణువు అచింత్యమైన, అవ్యక్తమైన, అనంతమైన, అద్వితీయమైన పరమతేజస్సు తన మాయతో కపిరూపం ధరించి వచ్చిందా? ఈ తొమ్మిది శ్లోకాలూ చాలావరకు దీర్ఘవృత్తాలు; అగ్ని భీకరత వాటిలో ఉన్నతస్వరంతో వర్ణించబడుతుంది. రాక్షసులు కూడా హనుమంతుని దివ్యత్వాన్ని అంగీకరిస్తారు — ఇదే అతని కార్యపు పరమప్రభావం. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో రుద్రుని త్రిపురదహనం ఉపమ — శివుడు అసురుల మూడు పురాలను ఒక్క బాణంతో దహించినట్లు, హనుమంతుడు ఒక్క తోకతో లంకను. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం నుండి ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం వరకు అగ్ని వర్ణన — పర్వతశిఖరం మీద లేవడం, ఆకాశాన్ని తాకడం, కోటిసూర్యుల కాంతి, మోదుగపువ్వు రంగు, నల్లని పొగ. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో దేవతల జాబితా — ఇంద్రుడు, యముడు, వరుణుడు, వాయువు, రుద్రుడు, అగ్ని, సూర్యుడు, కుబేరుడు, చంద్రుడు; అందరూ లోకపాలకులే. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు శ్లోకాలలో బ్రహ్మా విష్ణువూ — త్రిమూర్తులు కూడా స్మరించబడతారు. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘రక్షఃశరీరాజ్యసమర్పితార్చిః’ అనే రూపకం — లంక యజ్ఞకుండం, రాక్షసులు ఆహుతులు, అగ్ని హోత. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాక్షసులు కాలిన పురాన్ని చూసి ఇలా వితర్కిస్తారు. వారి వితర్కం హనుమంతుని యథార్థస్వరూపాన్ని తాకుతుంది — అతడు వాయుపుత్రుడు, రుద్రాంశ, విష్ణువు దూత. ‘ఇతడు వానరుడు కాడు, స్వయంగా కాలుడే’ అనే మాట అందరి అనుభవాన్ని సంక్షేపిస్తుంది. ఇలా శత్రువులు కూడా భయంతోనైనా అతని మహిమను అంగీకరిస్తారు. రాక్షసుల వితర్కంలో భయమూ భక్తీ కలిసి ఉన్నాయి — వారు శత్రువును దైవశక్తిగా భావిస్తారు. అగ్ని వర్ణనలో కవి అన్ని ఇంద్రియానుభవాలనూ కలుపుతాడు.

అప్పుడు ఒక్కసారిగా దహించబడిన లంక — రాక్షసులతో, గుర్రాలతో, రథాలతో, ఏనుగులతో, పక్షిసమూహాలతో, మృగాలతో, చెట్లతో సహా — దీనురాలై తుములంగా, బిగ్గరగా రోదించింది. ‘హా తండ్రీ, హా కుమారా, హా ప్రియా, హా మిత్రమా, హా ప్రాణనాథా, మహాపుణ్యమంతా నశించింది’ అని రకరకాలుగా అంటున్న రాక్షసులు మిక్కిలి ఘోరమైన, భయంకరమైన శబ్దం చేశారు. అగ్నిజ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడిన, ప్రముఖవీరులు హతులైన, యోధులు పారిపోయిన, హనుమంతుని క్రోధబలంతో అణగద్రొక్కబడిన ఆ లంక శాపానికి గురైనదానిలా అయింది. మహామనస్కుడైన హనుమంతుడు కలవరపడుతున్న, భయంతో విషాదంతో ఉన్న రాక్షసులు గల, బాగా మండుతున్న జ్వాలల అగ్నితో గుర్తుపడిన లంకను, స్వయంభువైన బ్రహ్మ రోషానికి గురైన భూమిలా చూశాడు. చెట్లూ రత్నాలతో నిండిన వనాన్ని ధ్వంసం చేసి, యుద్ధంలో గొప్ప రాక్షసులను చంపి, ఇళ్ళనే రత్నమాలగా ధరించిన పురాన్ని దహించి, పవనాత్మజుడైన కపి హనుమంతుడు నిలిచాడు. లంక మానవస్త్రీలా రోదిస్తుంది — కవి నగరానికి ప్రాణం పోస్తాడు. విలాపంలోని మాటలన్నీ కుటుంబానికి సంబంధించినవే — తండ్రి, కుమారుడు, భర్త, మిత్రుడు. ‘నిలిచాడు’ అనే పదం కార్యం ముగిసిందని, హనుమంతుడు విశ్రాంతిలో ఉన్నాడని సూచిస్తుంది. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో లంక శాపానికి గురైనదానిలా — ఋషుల శాపంతో నశించిన నగరంలా నిర్జీవంగా ఉంది. నలభై రెండవ శ్లోకంలో భూమి ఉపమ — ప్రళయంలో బ్రహ్మ కోపంతో భూమి నశించినట్లు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో మూడు కార్యాలు సంగ్రహించబడ్డాయి — వనభంగం, రాక్షసవధ, పురదహనం. నలభయ్యవ శ్లోకంలో విలాపపు మాటలు స్వజనుల నాశనాన్ని సూచిస్తాయి.

ఆ మహాత్ముడు ఎంతోమంది రాక్షసులను చంపి, అనేక వృక్షాలు గల వనాన్ని ధ్వంసం చేసి, రాక్షసభవనాలలో అగ్నిని విడిచి మనస్సుతో రాముని చేరాడు — శ్రీరాముని స్మరించాడు. అప్పుడు వానరవీరులలో ముఖ్యుడూ, మహాబలుడూ, వాయువుతో సమానమైన వేగం గలవాడూ, మహాబుద్ధిమంతుడూ, శ్రేష్ఠుడూ అయిన వాయుసుతుని దేవగణాలన్నీ స్తుతించాయి. దేవతలూ, మునిశ్రేష్ఠులూ, గంధర్వులూ, విద్యాధరులూ, పన్నగులూ, సమస్త మహాభూతాలూ అక్కడ సాటిలేని పరమప్రీతిని పొందారు. వనాన్ని ధ్వంసం చేసి, యుద్ధంలో రాక్షసులను చంపి, భయంకరమైన లంకాపురిని దహించి మహాతేజస్వి అయిన మహాకపి ప్రకాశించాడు. చిత్రమైన ఉత్తమభవన శిఖరాగ్రం మీద నిలిచిన ఆ వానరరాజసింహుడు మండుతున్న తోక చేసిన జ్వాలామాలతో, కిరణమాలి అయిన సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. లంకనంతటినీ పీడించి, వానరశ్రేష్ఠుడైన మహాకపి అప్పుడు సముద్రంలో తోకమంటను ఆర్పివేశాడు. కాలిపోయిన లంకను చూసి దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ పరమవిస్మయం పొందారు. వానరశ్రేష్ఠుడైన ఆ మహాకపి హనుమంతుని చూసి, ఇతడు కాలాగ్ని అని తలచి సమస్తప్రాణులూ భయపడ్డాయి. కార్యం ముగిసిన తరువాత హనుమంతునికి మొదట గుర్తుకు వచ్చేది రాముడే — ఇది భక్తుని రీతి. దేవతలు రాక్షసుల చేత పీడించబడ్డారు; అందుకే లంకాదహనంలో వారి సంతోషం. సముద్రంలో అగ్నిని ఆర్పడం కార్యం ముగిసిందని సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో హనుమంతుని మనస్సులో సీత గురించిన చింత పుడుతుంది — ఆమె కూడా కాలిపోయిందేమో అని. నలభై నాలుగవ శ్లోకం నలభై మూడవ శ్లోకపు భావాన్నే మళ్ళీ చెబుతుంది — ముఖ్యమైన సంఘటనను రెండుసార్లు చెప్పడం కవి శైలిలో సామాన్యమే. నలభై ఐదు, నలభై ఆరు శ్లోకాలలో సకల బ్రహ్మాండమూ హనుమంతుని స్తుతిస్తుంది — దేవతలు, మునులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, నాగులు. నలభై ఏడు, నలభై ఎనిమిది శ్లోకాలలో హనుమంతుని శోభ సూర్యుని వంటిది; ‘అర్చిమాలి’ అనే పదం ముందరి సర్గ చివరి శ్లోకంలో కూడా ఉంది. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సముద్రంలో అగ్నిని ఆర్పడం. యాభై, యాభై ఒకటవ శ్లోకాలలో అందరూ విస్మయపడ్డారు, భయపడ్డారు కూడా. రావణుని దర్పం భగ్నమైనందున హనుమంతుని కార్యంతో దేవతలందరూ సంతుష్టులయ్యారు. కానీ సమస్తప్రాణులూ అతనిని ‘కాలాగ్ని’ అని భావించి భయపడ్డాయి — గొప్ప కార్యానికి రెండు విధాల ప్రభావం, సజ్జనులకు ఆనందం, దుర్జనులకు భయం. ఈ సర్గ సుందరకాండ పరాక్రమానికి శిఖరం. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది, ముందరి సర్గ చివరి శ్లోకంలోని ఉపమనే కలిగి ఉంది — అగ్నిజ్వాలామాలా, సూర్యకిరణమాలా. ఇంతకుముందు హనుమంతుడు దాటిన సముద్రమే అగ్ని శమించే స్థానం.

எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேறிய நிலையில், பெருகும் ஊக்கத்தோடு அனுமன் இலங்கையை நோக்கியபடி எஞ்சிய பணியைச் சிந்தித்தான்: இப்போது இங்கே நான் செய்ய வேண்டியது என்ன எஞ்சியுள்ளது, இந்த ராக்ஷசர்களுக்கு மேலும் துன்பம் உண்டாகும்படி? பிரமதாவனம் ஏற்கெனவே நொறுக்கப்பட்டது, முதன்மை ராக்ஷசர்கள் கொல்லப்பட்டனர், ராவணனின் படையில் ஒரு பகுதி அழிக்கப்பட்டது; இப்போது கோட்டையை அழிப்பதே எஞ்சியுள்ளது. கோட்டை அழிக்கப்பட்டால், கடலைத் தாண்டியது முதலிய என் செயல்களின் உழைப்பு இன்பம் தருவதாகவும் பயனுள்ளதாகவும் ஆகும்; சிறிய முயற்சியால் இந்தப் பணியில் என் உழைப்பு பலனளிக்கும். என் வாலில் கொழுந்துவிட்டெரியும் இந்த அவிசுமப்பவனை (அக்கினியை) இந்தச் சிறந்த வீடுகளால் விருந்தோம்புவது முறையே. அனுமனின் சிந்தனை ஒரு படைவீரனின் ஒழுங்கான சிந்தனை — வனம், வீரர்கள், படை, கோட்டை என்று வரிசையாகப் பகைவனின் வலிமையைக் குறைக்கிறான். நெருப்பு ஒரு விருந்தினராகக் கருதப்படுகிறது; அதன் ‘விருந்தோம்பல்’ வீடுகளால் — இது கவிஞரின் நகைச்சுவை கலந்த சொல். அவமானப்படுத்துவதற்காக ராவணன் கொடுத்த நெருப்பே அவனுடைய நகரை அழிக்கப் பயன்படுகிறது — இதுவே சர்க்கத்தின் அடிப்படை முரண். முந்தைய சர்க்கத்தில் காணப்பட்ட வழிகள் இப்போது பயன்படுகின்றன. இரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘மேலும் துன்பம்’ — முன்பு வனத்தை முறித்தும் ராக்ஷசர்களைக் கொன்றும் துன்பம் தரப்பட்டது; இப்போது அதைவிட மிகுதியாகத் தர வேண்டும். நான்காம் சுலோகத்தில் ‘சிறிய முயற்சியால்’ — ஒரே நெருப்பால் கோட்டை முழுவதும் அழியும்; ஆகவே முயற்சி சிறிது, பலன் பெரிது.

பிறகு கொழுந்துவிட்டெரியும் வாலோடு அந்தப் பெரிய வானரன் மின்னலோடு கூடிய மேகம்போல இலங்கையின் மாளிகை உச்சிகளில் திரிந்தான். அவன் ராக்ஷசர்களின் வீட்டுக்கு வீடும், தோட்டங்களிலும், மாளிகைகளிலும் அச்சமின்றி நோக்கியபடி திரிந்தான். வீசும் காற்றுக்கு நிகரான வலிமையும் பெருவேகமும் உடைய அவன் பிரகஸ்தனின் மாளிகையின்மேல் தாவி அங்கே நெருப்பை இட்டான்; பிறகு மகாபார்சுவனின் மற்றொரு வீட்டின்மேல் தாவினான்; அங்கும் வீரமுடைய அனுமன் ஊழித்தீயின் சுடர் போன்ற நெருப்பை விட்டான். பிறகு பேரொளியுடைய அந்தப் பெரிய வானரன் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன், சுகன், அறிவுடைய சாரணன் ஆகியோரின் வீடுகளின்மேல் தாவினான். அவ்வாறே வானரப் படைத்தலைவன் இந்திரஜித்தின் மாளிகையை எரித்தான்; பிறகு ஜம்புமாலியின் மாளிகையையும் சுமாலியின் மாளிகையையும் எரித்தான். இங்கே முதலில் ராவணனின் முதன்மை அமைச்சர்களும் சேனாபதிகளும் இலக்காகின்றனர் — பிரகஸ்தன், மகாபார்சுவன், வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன்; பிறகு ஒற்றர்களான சுகனும் சாரணனும்; பிறகு இளவரசன் இந்திரஜித். இவர்களுடைய பெயர்கள் யுத்த காண்டத்தில் மீண்டும் வரும். அனுமன் ‘அச்சமின்றி’ — அவன் அச்சமின்றி விளையாடுவதுபோலப் பணியைச் செய்கிறான். ‘மின்னலோடு கூடிய மேகம் போல’ என்ற உவமை — வாலின் சுடர் மின்னல், அனுமனின் உடல் மேகம். இந்திரஜித்தின் வீட்டை எரித்தது சிறப்பாகப் பொருள் நிறைந்தது; அவனால்தான் அனுமன் கட்டப்பட்டான். ஏழாம் சுலோகத்தில் அனுமனின் செல்கை கவனமானது — அவன் வீட்டுக்கு வீடு நோக்கியபடி திரிகிறான், கண்மூடித்தனமாக அல்ல. எட்டாம் சுலோகத்தில் ‘வீசும் காற்றுக்கு நிகரான வலிமையுடையவன்’ — அவன் வாயுவின் மைந்தன், காற்றுக்கு நிகரான வேகம். ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ஊழித்தீயின் சுடர் போன்ற’ என்பது நெருப்பின் கொடுமை. பத்து, பதினொன்றாம் சுலோகங்களில் வரிசையாக அமைச்சர்கள், ஒற்றர்கள், இளவரசன் ஆகியோரின் வீடுகள் எரிக்கப்பட்டன. சுகனும் சாரணனும் ராவணனின் ஒற்றர்கள்; அவர்களுடைய வீடுகள் எரிக்கப்பட்டது ராவணனின் ஒற்றர் அமைப்பும் அழிந்தது என்பதைக் குறிக்கிறது. இவை அனைத்தும் ராவணனின் வலிமையின் வேரை அறுப்பதே.

பிறகு ரச்மிகேது, சூர்யசத்ரு, ஹ்ரஸ்வகர்ணன், தம்ஷ்ட்ரன், ராக்ஷசன் ரோமசன், யுத்தோன்மத்தன், மத்தன், த்வஜக்ரீவன், கொடிய வித்யுஜ்ஜிஹ்வன், ஹஸ்திமுகன், கராளன், விசாலன், சோணிதாக்ஷன், கும்பகர்ணன், மகராக்ஷன், நராந்தகன், கும்பன், தீயமனமுடைய நிகும்பன், யஜ்ஞசத்ரு, பிரம்மசத்ரு ஆகியோரின் மாளிகைகளை அவன் எரித்தான். பேரொளியுடைய அந்த வானரக் காளை விபீஷணனின் வீட்டை மட்டும் விலக்கி, வரிசையாக எல்லா வீடுகளையும் கடந்தபடி எரித்தான். விலையுயர்ந்த அந்த மாளிகைகளில், செல்வச் செழிப்புடைய ராக்ஷசர்களின் வீடுகளில் இருந்த செல்வத்தைப் பெரும்புகழுடைய அந்த வானர யானை எரித்தான். எல்லாருடைய வீடுகளையும் கடந்து, அழகும் வீரமும் உடைய அவன் ராக்ஷசேந்திரன் ராவணனின் இருப்பிடத்தை அடைந்தான். பலவகை ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட, மேருவையும் மந்தரத்தையும் போன்ற, பலவகை மங்கலப் பொருள்களால் அழகுபெற்ற அந்த முதன்மை மாளிகையில், வால்நுனியில் நிலைகொண்டிருந்த கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பை விட்டுவிட்டு, வீரன் அனுமன் யுகமுடிவு மேகம்போல முழங்கினான். பெயர்களின் நீண்ட பட்டியல் இலங்கையின் முழு வீரர் வட்டத்தையும் நினைவூட்டுகிறது. விபீஷணனின் வீட்டை விலக்கியது சிறப்பாகக் கவனிக்கத்தக்கது — அவையில் தன்னைக் காப்பதற்காகப் பேசிய அறப்பற்றுடைய விபீஷணனை அனுமன் அறிவான்; ஆகவே அவனுடைய வீட்டை எரிக்கவில்லை. இதனால் பின்னர் விபீஷணன் ராமனிடம் சரணடைவதும் குறிப்பிடப்படுகிறது. ராவணனின் மாளிகை இறுதியில் — முதன்மைப் பகைவன், முதன்மை இலக்கு. ‘யுகமுடிவு மேகம்’ என்ற உவமை ஊழியின் முழக்கத்தைக் குறிக்கிறது. பன்னிரண்டாம் சுலோகம் முதல் பதினைந்தாம் சுலோகம் வரை நான்கு சுலோகங்களில் பெயர்கள் மட்டுமே கணக்கிடப்படுகின்றன — ‘பவனம்’ (மாளிகை) என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; அதனால் எரிப்பின் வரிசை இடைவிடாததுபோல ஒலிக்கிறது. இவற்றில் கும்பகர்ணனின் மாளிகையும் உள்ளது, அப்போது அவன் உறங்கிக்கொண்டிருந்தாலும். பதினாறாம் சுலோகத்தில் ‘க்ரமமாண: க்ரமேணைவ’ (வரிசையாகக் கடந்தபடி வரிசையாகவே) என்ற சொற்களின் மீள்வரவு — அனுமனின் செயலின் ஒழுங்கு, வெறியல்ல. பதினேழாம் சுலோகத்தில் ‘ருத்திமதாம் ருத்திம்’ (செல்வருடைய செல்வத்தை) என்ற யமகம் — செல்வந்தர்களின் செல்வமே எரிக்கப்பட்டது. பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘அழகுடையவன்’ என்ற அடைமொழி அனுமனுக்கு — அவனே பொலிவோடு கூடியவன். பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ராவணனின் மாளிகையின் வருணனை மேருவுக்கும் மந்தரத்துக்கும் நிகரானது — மிகப் பெரிய மாளிகை, மிகப் பெரிய எரிப்பு. இருபதாம் சுலோகத்தில் அனுமனின் முழக்கம் ஊழிமேகத்தின் இடிமுழக்கம் போன்றது; அதனால் இலங்கைவாசிகள் அஞ்சினர். விபீஷணனின் வீடு பாதுகாப்பாக நிற்கிறது — அறம் அறத்தாலேயே காக்கப்படுகிறது. மற்ற ராக்ஷசர்களின் வீடுகள் எரிக்கப்படுகின்றன, ஏனெனில் அவர்கள் ராவணனின் அதர்மத்தில் பங்காளிகள். இவ்வாறு எரிப்பும் விவேகம் நிறைந்தது — அனுமன் தண்டனையைத் தகுந்தவர்களுக்கே தருகிறான். முன்பு சீதை தேடப்பட்ட ராவணனின் மாளிகைக்குள்ளேயே இப்போது நெருப்பு நுழைகிறது. இவ்வாறு இலங்கையின் முதன்மை வீட்டுரிமையாளர்கள் அனைவரும் எரிப்பால் தீண்டப்பட்டனர்.

வீசும் காற்றின் சேர்க்கையால் மிகுந்த வேகமும் பெருவலிமையும் கொண்ட நெருப்பு ஊழித்தீ போலக் கொழுந்துவிட்டெரிந்து பெருகியது. காற்று அந்த எரியும் நெருப்பை அந்த வீடுகளில் செலுத்திப் பரப்பியது. பொன்வலைகளும் முத்துகளும் மணிகளும் ரத்தினங்களும் கொண்ட அந்தப் பெரிய மாளிகைகள் சிதைந்தன. விமானங்கள் (மேல்மாடங்கள்) உடைந்த அந்த மாளிகைகள், புண்ணியம் தீர்ந்ததும் சித்தர்களின் மாளிகைகள் வானிலிருந்து விழுவதுபோலத் தரையில் விழுந்தன. தத்தம் வீடுகளைக் காக்க ஓடிய, ஊக்கம் முறிந்த, செல்வத்தை இழந்த ராக்ஷசர்களின் பெருங்கூச்சல் எழுந்தது — நிச்சயம் இந்த நெருப்பே வானர உருவில் வந்துவிட்டது, ஐயோ! என்று. பால்குடிக்கும் குழந்தைகளை ஏந்திய பெண்கள் அலறியபடி சட்டென விழுந்தனர். நெருப்பால் சூழப்பட்ட அங்கங்களோடும் அவிழ்ந்த கூந்தலோடும் மாடிகளிலிருந்து விழுந்த சில பெண்கள், மேகங்களிலிருந்து விழும் மின்னல்களைப் போலத் தோன்றினர். மாளிகைகளிலிருந்து உருகி ஓடும் வைரம், பவழம், வைடூரியம், முத்து, வெள்ளி ஆகியவை கலந்த பலவகைத் தாதுப்பொருள்களை அனுமன் கண்டான். நெருப்பு விறகாலும் புல்லாலும் நிறைவடையாததுபோல, அனுமன் ராக்ஷசர்தலைவர்களைக் கொல்வதில் சிறிதும் நிறைவடையவில்லை; அனுமனால் வெட்டப்பட்ட ராக்ஷசர்களைத் தாங்குவதில் பூமியும் நிறைவடையவில்லை. காற்றுக்கும் நெருப்புக்கும் உள்ள சேர்க்கை அனுமனின் தந்தையின் உதவி — மகனின் பணியில் தந்தை உதவுகிறார். புண்ணியம் தீர்ந்ததும் சித்தர்கள் விழுவதன் உவமை, ராக்ஷசர்களின் புண்ணியமும் தீர்ந்துவிட்டது என்பதைக் குறிக்கிறது. பெண்கள் விழுவதன் வருணனை உருக்கமானது; கவிஞர் பகைப்பக்கத்தின் துயரத்தையும் புறக்கணிக்கவில்லை. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் காற்றின் சேர்க்கை — அனுமனின் வலிமை தந்தையின் ஆசியால் வளர்வதுபோல நெருப்பு காற்றால் வளர்கிறது. இருபத்திரண்டு, இருபத்துமூன்றாம் சுலோகங்களில் மாளிகைகளின் செல்வம் — பொன்வலைகள், முத்துமணிகள், ரத்தினங்கள் — அனைத்தும் தரையில் விழுகின்றன. இருபத்துநான்காம் சுலோகத்தில் சித்தர்களின் விமானங்களின் உவமை — சுவர்க்க இன்பமும் புண்ணியம் தீர்ந்தால் அழியும்; ராக்ஷசர்களின் செல்வமும் பாவத்தால் அழிந்தது. இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘நெருப்பே வானர உருவில் வந்துவிட்டது’ என்று ராக்ஷசர்களே சொல்கின்றனர் — அவர்கள் அனுமனை நேரடியாக நெருப்பாகவே கருதுகின்றனர். இருபத்தேழு, இருபத்தெட்டாம் சுலோகங்களில் உருகிய தாதுக்கள் — இலங்கையின் செல்வம் உருகி ஓடுகிறது. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் இறந்தவர்களைத் தாங்குவதில் பூமியும் நிறைவடையவில்லை — மிகைப்படுத்தல். இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் பெண்கள் விழுவதன் உருக்கமான சித்திரம் — குழந்தைகளை ஏந்தியபடி, கூந்தல் அவிழ்ந்து, சுடர்களால் சூழப்பட்டு. கவிஞர் போரின் கொடுமையை மறைக்கவில்லை. அவர்களுடைய வீழ்ச்சி மின்னல்களைப் போன்றது என்ற உவமை — அழகும் மரணமும் ஒன்றாக. இவ்வாறு அனுமனின் செயல் வீரச்சுவையை முதன்மையாகக் கொண்டது; ஆனால் அதில் அவலச்சுவையும் கலந்துள்ளது. ராக்ஷசர்களின் ஓட்டம், அலறல், வீழ்ச்சி மூன்று சித்திரங்களால் வருணிக்கப்படுகின்றன.

ருத்திரனால் திரிபுரம் எரிக்கப்பட்டதுபோல, வேகமுடைய மகாத்மாவான வானரன் அனுமனால் அந்த இலங்கை நகரம் எரிக்கப்பட்டது. பிறகு இலங்கை நகரின் மலையுச்சியில் அஞ்சத்தக்க ஆற்றலுடைய நெருப்பு எழுந்தது; அனுமனால் தூண்டப்பட்டுக் கொழுந்துவிட்டெரிந்த அது சுடர்வட்டமான சுடர்மண்டலத்தை விரித்துப் பெருகியது. யுகமுடிவுக் காலத்தீக்கு நிகரான வடிவுடைய, காற்றோடு கூடிய நெருப்பு வானைத் தொடும்படி பெருகியது; அதன் கதிர்கள் புகையற்றவை; அது மாளிகைகளைப் பற்றியிருந்தது; ராக்ஷசர்களின் உடல்கள் என்ற நெய்யால் அதன் சுடர் வளர்க்கப்பட்டது. கோடி சூரியர்களைப் போன்ற பேரொளியுடைய அந்தப் பெருநெருப்பு இலங்கை முழுவதையும் சூழ்ந்து நின்று, இடிக்கு நிகரான பல ஒலிகளால் அண்டத்தையே பிளப்பதுபோல ஒளிர்ந்தது. அங்கே வான்வரை பெருகிய, வறண்ட ஒளியுடைய, முருக்கம்பூ போன்ற உச்சிச்சுடருடைய நெருப்பும், அணைந்ததால் எழுந்த புகையால் கலங்கிய நீலோற்பல நிறப் புகைவரிசைகளும் மேகங்களைப் போல ஒளிர்ந்தன. அப்போது பல ராக்ஷசர்கள் ஒன்றுகூடி, உயிர்க்கூட்டங்களோடும் வீடுகளோடும் மரங்களோடும் எரிந்த நகரைக் கண்டு சொன்னார்கள்: இவன் வஜ்ராயுதம் ஏந்திய மகேந்திரனோ, யமனோ, வருணனோ, காற்றோ, ருத்திர நெருப்போ, சூரியனோ, குபேரனோ, சந்திரனோ? இவன் வானரன் அல்லன், காலனே நேரில் வந்தவன். எல்லாருக்கும் பிதாமகனான நான்முகன் பிரம்மனின் சினமே வானர உருவெடுத்து ராக்ஷசர்களை அழிக்க வந்ததோ? அல்லது விஷ்ணுவின் சிந்தனைக்கெட்டாத, வெளிப்படாத, முடிவற்ற, ஒன்றான, மேலான ஒளியே தன் மாயையால் வானர உருவெடுத்து வந்ததோ? இந்த ஒன்பது சுலோகங்களும் பெரும்பாலும் நீண்ட யாப்புகளில் அமைந்தவை; நெருப்பின் கொடுமை அவற்றில் உயர்ந்த குரலில் வருணிக்கப்படுகிறது. ராக்ஷசர்களும் அனுமனின் தெய்வீகத் தன்மையை ஏற்கின்றனர் — இதுவே அவனுடைய செயலின் உயர்ந்த விளைவு. முப்பதாம் சுலோகத்தில் ருத்திரனின் திரிபுர எரிப்பின் உவமை — சிவன் அசுரர்களின் மூன்று நகரங்களை ஒரே அம்பால் எரித்ததுபோல, அனுமன் ஒரே வாலால் இலங்கையை எரித்தான். முப்பத்தொன்று முதல் முப்பத்துநான்காம் சுலோகம் வரை நெருப்பின் வருணனை — மலையுச்சியில் எழுதல், வானைத் தொடுதல், கோடி சூரிய ஒளி, முருக்கம்பூ நிறம், நீலப் புகை. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் தேவர்களின் பட்டியல் — இந்திரன், யமன், வருணன், வாயு, ருத்திரன், அக்கினி, சூரியன், குபேரன், சந்திரன்; உலகக் காவலர்கள் அனைவரும். முப்பத்தாறு, முப்பத்தேழாம் சுலோகங்களில் பிரம்மாவும் விஷ்ணுவும் — மும்மூர்த்திகளும் நினைவுகூரப்படுகின்றனர். முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘ராக்ஷச உடல்கள் என்ற நெய்யால் வளர்க்கப்பட்ட சுடர்’ என்ற உருவகம் — இலங்கை வேள்விக்குண்டம், ராக்ஷசர்கள் அவிப்பொருள்கள், நெருப்பு வேள்வி செய்பவன். முப்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் எரிந்த நகரைக் கண்டு ராக்ஷசர்கள் இவ்வாறு ஊகிக்கின்றனர். அவர்களுடைய ஊகம் அனுமனின் உண்மையான இயல்பைத் தொடுகிறது — அவன் வாயுவின் மைந்தன், ருத்திரனின் அம்சம், விஷ்ணுவின் தூதன். ‘இவன் வானரன் அல்லன், காலனே நேரில்’ என்ற சொல் அனைவரின் அனுபவத்தையும் சுருக்கிச் சொல்கிறது. இவ்வாறு பகைவர்களும் அச்சத்தோடேனும் அவனுடைய பெருமையை ஏற்கின்றனர். ராக்ஷசர்களின் ஊகத்தில் அச்சமும் பக்தியும் கலந்துள்ளன — அவர்கள் பகைவனைத் தெய்வீக ஆற்றலாகக் கருதுகின்றனர். நெருப்பின் வருணனையில் கவிஞர் எல்லாப் புலனனுபவங்களையும் இணைக்கிறார்.

பிறகு சட்டென எரிக்கப்பட்ட இலங்கை — ராக்ஷசர்களோடும், குதிரைகளோடும், தேர்களோடும், யானைகளோடும், பறவைக் கூட்டங்களோடும், விலங்குகளோடும், மரங்களோடும் கூடியது — துயருற்றுப் பேரொலியோடு அழுதது. ஐயோ தந்தையே, ஐயோ மகனே, ஐயோ அன்பரே, ஐயோ நண்பனே, ஐயோ உயிர்த்தலைவனே, நம் நல்ல புண்ணியம் அழிந்ததே — என்று பலவாறு சொல்லிய ராக்ஷசர்களால் மிகக் கொடிய, மிக அச்சமூட்டும் ஒலி எழுப்பப்பட்டது. நெருப்புச் சுடர்களால் சூழப்பட்டு, முதன்மை வீரர்கள் கொல்லப்பட்டு, வீரர்கள் பின்வாங்கி, அனுமனின் சினவலிமையால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அந்த இலங்கை சாபத்தால் தாக்கப்பட்டதுபோல ஆனது. பெருமனமுடைய அனுமன், பரபரப்போடு கூடிய, அஞ்சி வருந்திய ராக்ஷசர்களுடைய, ஒளிரும் சுடர்களுடைய நெருப்பால் குறியிடப்பட்ட இலங்கையைச் சுயம்புவான பிரம்மனின் சினத்தால் தாக்கப்பட்ட பூமியைப் போலக் கண்டான். மரங்களும் ரத்தினங்களும் நிறைந்த வனத்தை முறித்து, போரில் பெரிய ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, மாளிகை ரத்தினங்களை மாலையாக அணிந்த நகரை எரித்து, வாயுமைந்தன் வானரன் அனுமன் நின்றான். இலங்கை ஒரு மனிதப் பெண்ணைப் போல அழுகிறது — கவிஞர் நகரத்துக்கு உயிரூட்டுகிறார். புலம்பலின் சொற்கள் அனைத்தும் குடும்ப உறவுகள் — தந்தை, மகன், கணவன், நண்பன். ‘நின்றான்’ என்ற சொல் பணி முடிந்தது, அனுமன் ஓய்ந்தான் என்பதைக் குறிக்கிறது. நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் இலங்கை சாபத்தால் தாக்கப்பட்டதுபோல — முனிவர்களின் சாபத்தால் அழிந்த நகரம்போல உயிரற்றது. நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் பூமியின் உவமை — ஊழியில் பிரம்மனின் சினத்தால் பூமி அழிவதுபோல. நாற்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் மூன்று செயல்கள் தொகுக்கப்பட்டுள்ளன — வனத்தை முறித்தல், ராக்ஷசர் வதம், நகர் எரிப்பு. நாற்பதாம் சுலோகத்தில் புலம்பலின் சொற்கள் தம்மவர்களின் அழிவைக் குறிக்கின்றன.

அந்த மகாத்மா பல ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, பல மரங்களுடைய வனத்தை முறித்து, ராக்ஷசர்களின் மாளிகைகளில் நெருப்பை விட்டு, மனத்தால் ராமனை அடைந்தான் — ஸ்ரீராமனை நினைவுகூர்ந்தான். பிறகு வானர வீரர்களில் முதல்வனும், பெருவலிமையுடையவனும், காற்றுக்கு நிகரான வேகமுடையவனும், பேரறிவுடையவனும், மிகச் சிறந்தவனுமான வாயுமைந்தனைத் தேவக்கூட்டங்கள் அனைத்தும் போற்றின. தேவர்களும், முனிவர்களில் சிறந்தோரும், கந்தர்வர்களும், வித்யாதரர்களும், பாம்புகளும், பெரிய உயிர்கள் அனைத்தும் அங்கே ஒப்பற்ற பேருவகை அடைந்தன. வனத்தை முறித்து, போரில் ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, அஞ்சத்தக்க இலங்கை நகரை எரித்து, பேரொளியுடைய அந்தப் பெரிய வானரன் ஒளிர்ந்தான். அழகிய ஒரு சிறந்த மாளிகையின் சிகர உச்சியில் நின்ற வானரராஜர்களில் சிங்கம் போன்ற அவன், கொழுந்துவிட்டெரியும் வாலால் உண்டான சுடர்மாலையோடு, கதிர்மாலையுடைய ஆதித்தனைப் போல விளங்கினான். இலங்கை முழுவதையும் நொறுக்கிவிட்டு, வானரக் காளையான அந்தப் பெரிய வானரன் அப்போது கடலில் வால்நெருப்பை அணைத்தான். எரிந்த இலங்கையைக் கண்டு தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் சித்தர்களும் பரமரிஷிகளும் பெருவியப்படைந்தனர். வானரர்களில் சிறந்த அந்தப் பெரிய வானரன் அனுமனைக் கண்டு, இவன் ஊழித்தீயோ என்று எண்ணி எல்லா உயிர்களும் நடுங்கின. பணியின் முடிவில் அனுமனின் முதல் நினைவு ராமனுடையது — இதுவே பக்தனின் நெறி. தேவர்கள் ராக்ஷசர்களால் துன்புறுத்தப்பட்டிருந்தனர்; ஆகவே இலங்கை எரிப்பில் அவர்களுக்கு மகிழ்ச்சி. கடலில் நெருப்பை அணைத்தது பணி நிறைவின் அடையாளம். அடுத்த சர்க்கத்தில் அனுமனின் மனத்தில் சீதையைப் பற்றிய கவலை எழும் — அவளும் எரிந்துவிட்டாளோ என்று. நாற்பத்துநான்காம் சுலோகம் நாற்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தின் கருத்தை மீண்டும் சொல்கிறது — கவிஞரின் நடையில் முக்கிய நிகழ்வை இருமுறை சொல்வது இயல்பானது. நாற்பத்தைந்து, நாற்பத்தாறாம் சுலோகங்களில் அண்டம் முழுவதும் அனுமனைப் போற்றுகிறது — தேவர்கள், முனிவர்கள், கந்தர்வர்கள், வித்யாதரர்கள், நாகர்கள். நாற்பத்தேழு, நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகங்களில் அனுமனின் பொலிவு சூரியனைப் போன்றது; ‘அர்ச்சிமாலீ’ என்ற சொல் முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதிச் சுலோகத்திலும் இருந்தது. நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் கடலில் நெருப்பை அணைத்தல். ஐம்பது, ஐம்பத்தொன்றாம் சுலோகங்களில் அனைவரும் வியந்தனர், அஞ்சினர். அனுமனின் செயலால் தேவர்கள் அனைவரும் மனநிறைவடைந்தனர், ஏனெனில் ராவணனின் செருக்கு முறிந்தது. ஆனால் எல்லா உயிர்களும் அவனை ‘ஊழித்தீ’ என்று கருதி அஞ்சின — பெரிய செயலின் இருவகை விளைவு: நல்லோருக்கு மகிழ்ச்சி, தீயோருக்கு அச்சம். இந்தச் சர்க்கம் சுந்தர காண்டத்தின் வீரத்தின் உச்சம். நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது; முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதிச் சுலோகத்தின் உவமையையே கொண்டது — சுடர்மாலையும் சூரியக் கதிர்மாலையும். முன்பு அனுமனால் தாண்டப்பட்ட கடலே நெருப்பு அணையும் இடமாகிறது.

ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥಗಳೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಇನ್ನೇನು ಉಳಿದಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂತಾಪವಾಗುವುದು? ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿಯಾಯಿತು, ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು, ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗ ನಾಶವಾಯಿತು; ಈಗ ದುರ್ಗದ ವಿನಾಶ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ದುರ್ಗವು ನಾಶವಾದರೆ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮೊದಲಾದ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಪರಿಶ್ರಮ ಸುಖಕರವೂ ಸಫಲವೂ ಆಗುವುದು; ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶ್ರಮ ಫಲಕಾರಿಯಾಗುವುದು. ನನ್ನ ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಹವ್ಯವಾಹನನನ್ನು ಈ ಉತ್ತಮ ಮನೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯವಾದುದು. ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತನೆ ಸೈನಿಕನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಚಿಂತನೆ — ವನ, ವೀರರು, ಸೈನ್ಯ, ದುರ್ಗ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಅತಿಥಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮನೆಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದು’ — ಇದು ಕವಿಯ ವಿನೋದಪೂರ್ಣ ಉಕ್ತಿ. ರಾವಣನು ಅವಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವನ ನಗರದ ನಾಶಕ್ಕೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮೂಲ ವಿಪರ್ಯಾಸ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಮಾರ್ಗಗಳು ಈಗ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೂಯಃ ಸಂತಾಪಃ’ (ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂತಾಪ) — ಹಿಂದೆ ವನಭಂಗದಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯಿಂದಲೂ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗಿದೆ, ಈಗ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಲ್ಪಯತ್ನೇನ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ) — ಒಂದೇ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಇಡೀ ದುರ್ಗ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಸ್ವಲ್ಪ, ಫಲ ದೊಡ್ಡದು.

ಅನಂತರ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಲದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಭವನಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ, ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಾಸಾದಗಳನ್ನೂ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಮಹಾವೇಗಿಯು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮನೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದು ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟು, ಅನಂತರ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಇನ್ನೊಂದು ಮನೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದನು; ಅಲ್ಲಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಳಯಕಾಲಾಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ, ಶುಕನ, ಧೀಮಂತನಾದ ಸಾರಣನ ಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಕಪಿಯೂಥಪತಿಯು ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮನೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು, ಅನಂತರ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಮತ್ತು ಸುಮಾಲಿಯ ಭವನಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ; ಅನಂತರ ಗೂಢಚಾರರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರು; ಅನಂತರ ರಾಜಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತ್. ಇವರ ಹೆಸರುಗಳು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಹನುಮಂತನು ‘ಅಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಭಯವಿಲ್ಲದವನು) — ಅವನು ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸವಿದ್ಯುದಿವ ತೋಯದಃ’ (ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಬಾಲದ ಜ್ವಾಲೆ ಮಿಂಚು, ಹನುಮಂತನ ದೇಹ ಮೋಡ. ಯಾರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನೋ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮನೆಯ ದಹನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಗತಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯದು — ಅವನು ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶ್ವಸನೇನ ಸಮೋ ಬಲೀ’ (ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಬಲಶಾಲಿ) — ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರ, ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲಾನಲಶಿಖೋಪಮಮ್’ ಎಂಬುದು ಅಗ್ನಿಯ ಭೀಷಣತೆ. ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ, ಗೂಢಚಾರರ, ರಾಜಪುತ್ರನ ಮನೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ಶುಕ-ಸಾರಣರು ರಾವಣನ ಗೂಢಚಾರರು; ಅವರ ಮನೆಗಳ ದಹನವು ರಾವಣನ ಗುಪ್ತಚರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ನಾಶವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ಬಲದ ಬೇರನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸುವುದು.

ಅನಂತರ ಅವನು ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಹ್ರಸ್ವಕರ್ಣ, ದಂಷ್ಟ್ರ, ರಾಕ್ಷಸ ರೋಮಶ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ, ಮತ್ತ, ಧ್ವಜಗ್ರೀವ, ಘೋರನಾದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ, ಹಸ್ತಿಮುಖ, ಕರಾಲ, ವಿಶಾಲ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಮಕರಾಕ್ಷ, ನರಾಂತಕ, ಕುಂಭ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ನಿಕುಂಭ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ಬ್ರಹ್ಮಶತ್ರು — ಇವರ ಭವನಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆಯೊಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಟ್ಟು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮನೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಾಗುತ್ತಾ ಸುಟ್ಟನು. ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಯಾ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮೃದ್ಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಸುಟ್ಟನು. ಎಲ್ಲರ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ಶೋಭಾಯಮಾನನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ, ನಾನಾ ಮಂಗಳವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮುಖ್ಯ ಭವನದ ಮೇಲೆ ಬಾಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಹೆಸರುಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಲಂಕೆಯ ಸಮಗ್ರ ವೀರಮಂಡಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟದ್ದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದ ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಬಲ್ಲನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮನೆಯನ್ನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದರ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ. ರಾವಣನ ಮನೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರು ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ. ‘ಯುಗಾಂತಜಲದಃ’ (ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಳಯದ ಘೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಹದಿನೈದರವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಭವನ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ದಹನದ ಕ್ರಮ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುವಂತಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭವನವೂ ಇದೆ, ಆಗ ಅವನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರಮಮಾಣಃ ಕ್ರಮೇಣೈವ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಆವೃತ್ತಿ — ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಉನ್ಮಾದವಲ್ಲ. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಋದ್ಧಿಮತಾಮ್ ಋದ್ಧಿಮ್’ ಎಂಬ ಯಮಕ — ಸಮೃದ್ಧರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೇ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ತಾನೇ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ — ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭವನ, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದಹನ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಗರ್ಜನೆ ಪ್ರಳಯಮೇಘದ ಗುಡುಗಿನಂತೆ, ಇದರಿಂದ ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡರು. ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ. ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳು ಸುಡುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ರಾವಣನ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರರು. ಹೀಗೆ ದಹನವೂ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ — ಹನುಮಂತನು ಅರ್ಹರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ದಂಡ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದ್ದ ರಾವಣನ ಭವನವನ್ನೇ ಈಗ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ಗೃಹಸ್ವಾಮಿಗಳನ್ನೂ ದಹನವು ಮುಟ್ಟಿತು.

ವಾಯುವಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅತಿವೇಗದ ಮಹಾಬಲವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯಿತು, ಬೆಳೆಯಿತು. ವಾಯುವು ಆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಹರಡಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳುಳ್ಳ, ಮುತ್ತು-ಮಣಿಮಯವಾದ, ರತ್ನಭರಿತವಾದ ಆ ಮಹಾಭವನಗಳು ಶಿಥಿಲವಾದವು. ಪುಣ್ಯವು ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ ಸಿದ್ಧರ ಭವನಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವಂತೆ, ಮುರಿದ ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳುಳ್ಳ ಆ ಭವನಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದವು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ, ಉತ್ಸಾಹ ಮುರಿದ, ಶೋಭೆ ತೊರೆದ ರಾಕ್ಷಸರ ತುಮುಲವಾದ ಕೂಗು ಎದ್ದಿತು — ಖಂಡಿತ ಈ ಅಗ್ನಿಯೇ ಕಪಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ, ಹಾ! ಎಂದು. ಮೊಲೆಗೂಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಳುತ್ತಾ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಅಂಗಗಳು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿ, ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಾ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮಿಂಚುಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಹನುಮಂತನು ಭವನಗಳಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವಜ್ರ, ಹವಳ, ವೈಡೂರ್ಯ, ಮುತ್ತು, ಬೆಳ್ಳಿಗಳು ಬೆರೆತ ವಿಚಿತ್ರ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಗ್ನಿಯು ಕಟ್ಟಿಗೆ-ಹುಲ್ಲುಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡದಂತೆ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಲಿಲ್ಲ; ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊರುವುದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಲಿಲ್ಲ. ವಾಯು-ಅಗ್ನಿಗಳ ಸಂಯೋಗ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯ ಸಹಾಯ — ಮಗನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಿದ್ಧರು ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಪುಣ್ಯವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪತನದ ವರ್ಣನೆ ಕರುಣಾಜನಕ; ಕವಿ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಸಂಯೋಗ — ಹನುಮಂತನ ಬಲವು ತಂದೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಅಗ್ನಿಯು ವಾಯುವಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಭವನಗಳ ವೈಭವ — ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳು, ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳು, ರತ್ನಗಳು — ಅದೆಲ್ಲವೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರ ವಿಮಾನಗಳ ಉಪಮೆ — ಸ್ವರ್ಗಸುಖವೂ ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಕ್ಷಸರ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಪಾಪದಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೇ ‘ಅಗ್ನಿಯು ಕಪಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಅವರು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಗ್ನಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗಿದ ಧಾತುಗಳು — ಲಂಕೆಯ ಸಂಪತ್ತು ಕರಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯೂ ಸತ್ತವರನ್ನು ಹೊತ್ತು ತೃಪ್ತಿಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪತನದ ಕರುಣಚಿತ್ರ — ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕೂದಲು ಕೆದರಿ, ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿ. ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಪತನ ಮಿಂಚುಗಳಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯು ಒಟ್ಟಿಗೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯ ವೀರರಸಪ್ರಧಾನ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸವೂ ಬೆರೆತಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಓಟ, ಆಕ್ರಂದನ, ಪತನ — ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರುದ್ರನು ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಸುಟ್ಟಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಆ ಲಂಕಾಪುರಿಯು ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಅನಂತರ ಲಂಕಾಪುರದ ಪರ್ವತಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮದ ಅಗ್ನಿಯು ಎದ್ದಿತು; ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹೊತ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಅದು ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಕಿರೀಟದಂತಹ ಮಂಡಲವನ್ನು ಹರಡಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಪ್ರಳಯಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತಹ ರೂಪದ, ವಾಯುಸಹಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾ ಬೆಳೆಯಿತು; ಅದರ ಕಿರಣಗಳು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದವು, ಅದು ಭವನಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹಗಳೆಂಬ ತುಪ್ಪದಿಂದ ಅದರ ಜ್ವಾಲೆಗೆ ಆಹುತಿ ಸಲ್ಲುತ್ತಿತ್ತು. ಕೋಟಿ ಸೂರ್ಯರಂತಹ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಆ ಮಹಾಗ್ನಿಯು ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತು, ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಅನೇಕ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನೇ ಸೀಳುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದವರೆಗೆ ಬೆಳೆದ, ಒರಟು ಕಾಂತಿಯ, ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವಿನಂತಹ ಜ್ವಾಲಾಶಿಖೆಯುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯೂ, ಆರುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯ ಹೊಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನೀಲೋತ್ಪಲದಂತಿರುವ ಹೊಗೆಯ ಸಾಲುಗಳೂ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಆಗ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಪ್ರಾಣಿಸಮೂಹಗಳ ಸಹಿತ, ಮನೆಗಳ ಸಹಿತ, ಮರಗಳ ಸಹಿತ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಪುರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದರು — ಇವನು ವಜ್ರಧಾರಿ ಮಹೇಂದ್ರನೋ, ಯಮನೋ, ವರುಣನೋ, ವಾಯುವೋ, ರುದ್ರನೋ, ಅಗ್ನಿಯೋ, ಸೂರ್ಯನೋ, ಕುಬೇರನೋ, ಚಂದ್ರನೋ? ಇವನು ವಾನರನಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಾಲನೇ. ಸರ್ವಪಿತಾಮಹನಾದ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಕೋಪವೇ ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆಯೇ? ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಚಿಂತ್ಯವೂ ಅವ್ಯಕ್ತವೂ ಅನಂತವೂ ಏಕವೂ ಆದ ಪರಮತೇಜಸ್ಸು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕಪಿರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿದೆಯೇ? ಈ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುತೇಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ; ಅಗ್ನಿಯ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹನುಮಂತನ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಪರಮ ಪ್ರಭಾವ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರುದ್ರನ ತ್ರಿಪುರದಹನದ ಉಪಮೆ — ಶಿವನು ಅಸುರರ ಮೂರು ಪುರಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಸುಟ್ಟಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಒಂದೇ ಬಾಲದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ವರ್ಣನೆ — ಪರ್ವತಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಏಳುವುದು, ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು, ಕೋಟಿಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ, ಮುತ್ತುಗದ ಬಣ್ಣ, ನೀಲಿ ಹೊಗೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ವರುಣ, ವಾಯು, ರುದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಕುಬೇರ, ಚಂದ್ರ; ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರು. ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು — ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನೂ ನೆನೆಯಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಃಶರೀರಾಜ್ಯಸಮರ್ಪಿತಾರ್ಚಿಃ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ಲಂಕೆ ಯಜ್ಞಕುಂಡ, ರಾಕ್ಷಸರು ಆಹುತಿಗಳು, ಅಗ್ನಿ ಹೋತೃ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸುಟ್ಟ ಪುರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹೀಗೆ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ತರ್ಕವು ಹನುಮಂತನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾಯುವಿನ ಪುತ್ರ, ರುದ್ರನ ಅಂಶ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ದೂತ. ‘ನ ವಾನರೋಽಯಂ ಸ್ವಯಮೇವ ಕಾಲಃ’ (ಇವನು ವಾನರನಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಾಲನೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳೂ ಭಯದಿಂದಲಾದರೂ ಅವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವರು ಶತ್ರುವನ್ನು ದೈವೀಶಕ್ತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಗ್ನಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಾನುಭವಗಳನ್ನೂ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಲಂಕೆಯು — ರಾಕ್ಷಸರು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ಮರಗಳ ಸಹಿತ — ದೀನಳಾಗಿ ತುಮುಲವಾಗಿ ಸದ್ದುಮಾಡುತ್ತಾ ಅತ್ತಳು. ಹಾ ಅಪ್ಪಾ, ಹಾ ಮಗನೇ, ಹಾ ಪ್ರಿಯನೇ, ಹಾ ಮಿತ್ರನೇ, ಹಾ ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರನೇ, ನಮ್ಮ ಮಹಾಪುಣ್ಯವೆಲ್ಲ ನಾಶವಾಯಿತು — ಎಂದು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಘೋರತರವಾದ ಅತಿ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವು ಉಂಟಾಯಿತು. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಹತರಾದ, ಯೋಧರು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದ, ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧಬಲದಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಂಡ ಆ ಲಂಕೆಯು ಶಾಪದಿಂದ ಹತವಾದಂತಾಯಿತು. ಮಹಾಮನಸ್ಕನಾದ ಹನುಮಂತನು ಗಾಬರಿಗೊಂಡ, ಭಯಗೊಂಡ ವಿಷಣ್ಣ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಧಗಧಗಿಸುವ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೋಷದಿಂದ ಹತವಾದ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಂಡನು. ಮರಗಳೆಂಬ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನವನ್ನು ಭಂಜಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ಮನೆಗಳೆಂಬ ರತ್ನಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಪುರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು, ಪವನಪುತ್ರನಾದ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ನಿಂತನು. ಲಂಕೆ ಮನುಷ್ಯಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಅಳುತ್ತಾಳೆ — ಕವಿ ನಗರವನ್ನು ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಲಾಪದ ಪದಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕೌಟುಂಬಿಕವಾದವು — ತಂದೆ, ಮಗ, ಪತಿ, ಮಿತ್ರ. ‘ತಸ್ಥೌ’ (ನಿಂತನು) ಎಂಬ ಪದವು ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಯಿತು, ಹನುಮಂತನು ವಿಶ್ರಮಿಸಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಲಂಕೆ ಶಾಪದಿಂದ ಹತವಾದಂತೆ — ಋಷಿಗಳ ಶಾಪದಿಂದ ನಾಶವಾದ ನಗರದಂತೆ ನಿರ್ಜೀವ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಉಪಮೆ — ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಭೂಮಿ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ವನಭಂಗ, ರಾಕ್ಷಸವಧೆ, ಪುರದಹನ. ನಲವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪದ ಪದಗಳು ಸ್ವಜನರ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅನೇಕ ಮರಗಳ ವನವನ್ನು ಭಂಜಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು — ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ವಾನರವೀರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ, ಮಹಾಬಲನಾದ, ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗದ, ಮಹಾಮತಿಯಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳು, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಪನ್ನಗರು, ಎಲ್ಲ ಮಹಾಭೂತಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಅತುಲ್ಯವಾದ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ವನವನ್ನು ಭಂಜಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ಭಯಂಕರವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ರಾರಾಜಿಸಿದನು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನದ ಶಿಖರಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಬಾಲದ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಆ ವಾನರರಾಜಸಿಂಹನು ಕಿರಣಮಾಲಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಆಗ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸಿದನು. ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಪರಮವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಇವನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ನಡುಗಿದವು. ಕಾರ್ಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಮನದು — ಇದು ಭಕ್ತನ ರೀತಿ. ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕಾದಹನದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಹರ್ಷ. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸುವುದು ಕಾರ್ಯದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಸೂಚಕ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಚಿಂತೆ ಮೂಡುವುದು — ಅವಳೂ ಸುಟ್ಟುಹೋದಳೇ ಎಂದು. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರ ಭಾವವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಮಹತ್ತ್ವದ ಘಟನೆಯ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಕವಿಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವೂ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಮುನಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ನಾಗರು. ನಲವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಶೋಭೆ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ; ‘ಅರ್ಚಿಮಾಲೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಇತ್ತು. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸುವುದು. ಐವತ್ತು ಮತ್ತು ಐವತ್ತೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ಮಿತರೂ ಭೀತರೂ ಆದರು. ರಾವಣನ ದರ್ಪ ಮುರಿದುದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾದರು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ‘ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡವು — ಮಹತ್ಕಾರ್ಯದ ದ್ವಿವಿಧ ಪ್ರಭಾವ: ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಹರ್ಷ, ದುರ್ಜನರಿಗೆ ಭಯ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಶಿಖರ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಂತಹ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ — ಅಗ್ನಿಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಮಾಲೆ. ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಲಂಘಿಸಿದ ಸಮುದ್ರವೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ಸ್ಥಳ.

എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും പൂർണമായപ്പോൾ, ഉത്സാഹം വർധിച്ച ഹനുമാൻ ലങ്കയെ നോക്കിക്കൊണ്ട് ബാക്കിയുള്ള കാര്യത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു — ‘ഈ രാക്ഷസർക്കു കൂടുതൽ സന്താപമുണ്ടാകാൻ ഇനി ഇവിടെ ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതായി എന്താണു ബാക്കിയുള്ളത്? പ്രമദാവനം തകർത്തുകഴിഞ്ഞു, പ്രമുഖരാക്ഷസർ കൊല്ലപ്പെട്ടു, രാവണന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; ഇനി കോട്ടയുടെ നാശം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ. കോട്ട നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടാൽ സമുദ്രലംഘനം മുതലായ കർമങ്ങളിലുള്ള എന്റെ അധ്വാനം സുഖദവും സഫലവുമാകും; അല്പം യത്നംകൊണ്ട് ഈ കാര്യത്തിൽ എന്റെ ശ്രമം ഫലവത്താകും. എന്റെ വാലിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ഈ ഹവ്യവാഹനനെ (അഗ്നിയെ) ഈ ഉത്തമഗൃഹങ്ങൾകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതു ന്യായമാണ്.’ ഹനുമാന്റെ ചിന്ത ഒരു സൈനികന്റെ വ്യവസ്ഥിതമായ ചിന്തയാണ് — വനം, വീരന്മാർ, സൈന്യം, കോട്ട എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി അവൻ ശത്രുവിന്റെ ബലം ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നിയെ ഒരു അതിഥിയെപ്പോലെ കരുതുന്നു, അവനെ ഗൃഹങ്ങൾകൊണ്ടു ‘തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക’ — ഇതു കവിയുടെ വിനോദപൂർണമായ ഒരു ഉക്തിയാണ്. അപമാനിക്കാനായി രാവണൻ നൽകിയ അഗ്നിതന്നെ അവന്റെ നഗരത്തിന്റെ നാശത്തിനായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലവിപര്യാസം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കണ്ട വഴികൾ ഇപ്പോൾ ഉപയോഗപ്പെടുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭൂയഃ സന്താപഃ’ (കൂടുതൽ സന്താപം) — മുമ്പു വനം തകർത്തും രാക്ഷസരെ കൊന്നും സന്താപം നൽകി, ഇനി അതിലും കൂടുതൽ നൽകണം. നാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അല്പയത്നേന’ (അല്പം യത്നംകൊണ്ട്) — ഒരു അഗ്നികൊണ്ടു കോട്ട മുഴുവൻ നശിക്കുന്നു; അതിനാൽ യത്നം അല്പം, ഫലം മഹത്തരം.

പിന്നെ കത്തുന്ന വാലോടുകൂടിയ മഹാകപി മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ ലങ്കയിലെ ഭവനങ്ങളുടെ മുകളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചു. രാക്ഷസരുടെ ഓരോ ഗൃഹത്തെയും ഉദ്യാനങ്ങളെയും പ്രാസാദങ്ങളെയും ഭയമില്ലാതെ നോക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ നടന്നു. ശ്വസനനായ വായുവിനു തുല്യനായ ബലവാനും മഹാവേഗിയുമായ അവൻ പ്രഹസ്തന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു ചാടിയിറങ്ങി അവിടെ തീയിട്ടു; പിന്നെ മറ്റൊന്നിലേക്ക് — മഹാപാർശ്വന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് — ചാടി; അവിടെയും വീര്യവാനായ ഹനുമാൻ കാലാഗ്നിയുടെ ജ്വാലയ്ക്കു തുല്യമായ അഗ്നി വിട്ടു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ മഹാകപി വജ്രദംഷ്ട്രന്റെയും ശുകന്റെയും ധീമാനായ സാരണന്റെയും ഗൃഹങ്ങളിലേക്കു ചാടി. അതുപോലെ വാനരയൂഥപൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഭവനം ദഹിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ജംബുമാലിയുടെയും സുമാലിയുടെയും ഭവനങ്ങൾ ദഹിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ആദ്യം രാവണന്റെ മുഖ്യമന്ത്രിമാരും സേനാപതികളുമാണു ലക്ഷ്യം — പ്രഹസ്തൻ, മഹാപാർശ്വൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ; പിന്നെ ചാരന്മാരായ ശുകനും സാരണനും; പിന്നെ രാജകുമാരനായ ഇന്ദ്രജിത്ത്. ഇവരുടെ പേരുകൾ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വരും. ഹനുമാൻ ‘ഭയമില്ലാതെ’ — കളിക്കുന്നതുപോലെ ഭയമില്ലാതെ അവൻ കർമം ചെയ്യുന്നു. ‘സവിദ്യുദിവ തോയദഃ’ (മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ) എന്ന ഉപമ — വാലിലെ ജ്വാല മിന്നൽ, ഹനുമാന്റെ ദേഹം മേഘം. തന്നെ ബന്ധിച്ച ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗൃഹം ദഹിപ്പിക്കുന്നതു വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ്. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ഗതി ജാഗ്രതയോടെയുള്ളതാണ് — ഓരോ ഗൃഹവും നോക്കിക്കൊണ്ടാണ് അവൻ നടക്കുന്നത്, യാദൃച്ഛികമായല്ല. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശ്വസനേന സമോ ബലീ’ (വായുവിനു തുല്യനായ ബലവാൻ) — അവൻ വായുവിന്റെ പുത്രനാണ്, വേഗം വായുവിനു തുല്യം. ഒൻപതിൽ ‘കാലാനലശിഖോപമം’ (കാലാഗ്നിയുടെ ജ്വാലയ്ക്കു തുല്യം) എന്നത് അഗ്നിയുടെ ഭീഷണത. പത്തിലും പതിനൊന്നിലും ക്രമമായി മന്ത്രിമാരുടെയും ചാരന്മാരുടെയും രാജപുത്രന്റെയും ഗൃഹങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ശുകനും സാരണനും രാവണന്റെ ചാരന്മാരാണ്; അവരുടെ ഗൃഹദഹനം രാവണന്റെ ഗൂഢചാരവ്യവസ്ഥയും നശിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം രാവണന്റെ ബലത്തിന്റെ വേരറുക്കലാണ്.

പിന്നെ രശ്മികേതു, സൂര്യശത്രു, ഹ്രസ്വകർണൻ, ദംഷ്ട്രൻ, രാക്ഷസനായ രോമശൻ, യുദ്ധോന്മത്തൻ, മത്തൻ, ധ്വജഗ്രീവൻ, ഘോരനായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ, ഹസ്തിമുഖൻ, കരാളൻ, വിശാലൻ, ശോണിതാക്ഷൻ, കുംഭകർണൻ, മകരാക്ഷൻ, നരാന്തകൻ, കുംഭൻ, ദുരാത്മാവായ നികുംഭൻ, യജ്ഞശത്രു, ബ്രഹ്മശത്രു എന്നിവരുടെ ഭവനങ്ങൾ അവൻ ദഹിപ്പിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വിഭീഷണന്റെ ഗൃഹം മാത്രം ഒഴിവാക്കി, ക്രമമായി ഓരോന്നിലേക്കും ചാടിക്കടന്ന് എല്ലാ ഗൃഹങ്ങളും ദഹിപ്പിച്ചു. വിലയേറിയ ആ ഭവനങ്ങളിൽ, സമ്പന്നരായ രാക്ഷസരുടെ ഗൃഹങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന സമ്പത്തെല്ലാം മഹായശസ്വിയായ കപികുഞ്ജരൻ ദഹിപ്പിച്ചു. എല്ലാവരുടെയും ഗൃഹങ്ങൾ പിന്നിട്ട്, ശോഭയുള്ളവനും വീര്യവാനുമായ അവൻ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി. പലതരം രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചതും മേരുവിനെയും മന്ദരത്തെയുംപോലെ ഉയർന്നതും പലതരം മംഗളവസ്തുക്കളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ ആ മുഖ്യഗൃഹത്തിൽ, വാലിന്റെ അറ്റത്തു ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി വിട്ട് വീരനായ ഹനുമാൻ യുഗാന്തത്തിലെ മേഘംപോലെ ഗർജിച്ചു. പേരുകളുടെ ദീർഘമായ പട്ടിക ലങ്കയിലെ വീരമണ്ഡലം മുഴുവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വിഭീഷണഗൃഹം ഒഴിവാക്കിയതു വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സഭയിൽ തന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി സംസാരിച്ച ധർമിഷ്ഠനായ വിഭീഷണനെ ഹനുമാൻ അറിയുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ഗൃഹം ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ പിന്നീടുള്ള വിഭീഷണന്റെ രാമശരണാഗതിയും സൂചിതമാകുന്നു. രാവണഗൃഹം ഒടുവിൽ — മുഖ്യശത്രു മുഖ്യലക്ഷ്യം. ‘യുഗാന്തജലദഃ’ (യുഗാന്തത്തിലെ മേഘം) എന്ന ഉപമ പ്രളയത്തിന്റെ ഘോഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടുമുതൽ പതിനഞ്ചുവരെയുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ പേരുകൾ മാത്രമാണ് എണ്ണിപ്പറയുന്നത് — ‘ഭവനം’ എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദഹനത്തിന്റെ ക്രമം തുടർച്ചയായതുപോലെ കേൾക്കുന്നു. ഇവയിൽ കുംഭകർണന്റെ ഭവനവുമുണ്ട്, അവൻ അപ്പോൾ ഉറക്കത്തിലായിരുന്നെങ്കിലും. പതിനാറിൽ ‘ക്രമമാണഃ ക്രമേണൈവ’ എന്ന പദങ്ങളുടെ ആവൃത്തി — ഹനുമാന്റെ കർമത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥ, ഉന്മാദമല്ല. പതിനേഴിൽ ‘ഋദ്ധിമതാം ഋദ്ധിം’ (സമ്പന്നരുടെ സമ്പത്ത്) എന്ന യമകം — ധനികരുടെ ധനംതന്നെ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. പതിനെട്ടിൽ ‘ലക്ഷ്മീവാൻ’ എന്നതു ഹനുമാന്റെ വിശേഷണമാണ് — അവൻ സ്വയം ശോഭയോടുകൂടിയവനാണ്. പത്തൊൻപതിൽ രാവണഗൃഹത്തിന്റെ വർണന മേരുമന്ദരതുല്യമാണ് — ഏറ്റവും വലിയ ഭവനം, ഏറ്റവും വലിയ ദഹനം. ഇരുപതിൽ ഹനുമാന്റെ ഗർജനം പ്രളയമേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയാണ്; അതുകേട്ട് ലങ്കാനിവാസികൾ ഭയന്നു. വിഭീഷണന്റെ ഗൃഹം സുരക്ഷിതമായി നിൽക്കുന്നു — ധർമത്തിന്റെ രക്ഷ ധർമംകൊണ്ടുതന്നെ. മറ്റു രാക്ഷസരുടെ ഗൃഹങ്ങൾ ദഹിക്കുന്നു, കാരണം അവർ രാവണന്റെ അധർമത്തിൽ പങ്കാളികളാണ്. ഇങ്ങനെ ദഹനവും വിവേകപൂർണമാണ് — അർഹരായവർക്കു മാത്രമേ ഹനുമാൻ ശിക്ഷ നൽകുന്നുള്ളൂ. മുമ്പു സീതയെ തിരഞ്ഞ രാവണഭവനത്തിൽത്തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അഗ്നി പ്രവേശിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ലങ്കയിലെ എല്ലാ പ്രമുഖ ഗൃഹസ്വാമികളെയും ദഹനം സ്പർശിച്ചു.

ശ്വസനനായ വായുവിന്റെ സംയോഗത്താൽ അതിവേഗവും മഹാബലവുമുള്ള അഗ്നി കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു, വളർന്നു. കാറ്റ് ജ്വലിക്കുന്ന ആ അഗ്നിയെ ആ ഭവനങ്ങളിലൂടെ നടത്തിക്കൊണ്ടു പരത്തി. സ്വർണവലകളുള്ളവയും മുത്തുകളും മണികളും നിറഞ്ഞവയും രത്നങ്ങളുള്ളവയുമായ ആ വലിയ ഭവനങ്ങൾ തകർന്നുവീണു. മേൽമാളികകൾ തകർന്ന ആ ഭവനങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണു — പുണ്യം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ സിദ്ധന്മാരുടെ ഭവനങ്ങൾ ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്നതുപോലെ. സ്വന്തം ഗൃഹങ്ങൾ രക്ഷിക്കാൻ ഓടുന്ന, ഉത്സാഹം തകർന്ന, ഐശ്വര്യം നഷ്ടപ്പെട്ട രാക്ഷസരുടെ ഒരു വലിയ കോലാഹലം ഉയർന്നു — ‘തീർച്ചയായും ഈ അഗ്നിതന്നെയാണ് കപിരൂപത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നത്, അയ്യോ!’ എന്ന്. മുലകുടിക്കുന്ന കുഞ്ഞുങ്ങളെ എടുത്ത സ്ത്രീകൾ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടു പെട്ടെന്നു വീണു. അഗ്നി ചുറ്റിയ അവയവങ്ങളോടെ, മുടിയഴിഞ്ഞ്, മാളികകളിൽനിന്നു വീഴുന്ന ചിലർ മേഘങ്ങളിൽനിന്നുള്ള മിന്നൽപ്പിണരുകളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. വജ്രം, പവിഴം, വൈഡൂര്യം, മുത്ത്, വെള്ളി എന്നിവ ചേർന്ന വിചിത്രമായ ധാതുക്കൾ ഭവനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉരുകിയൊലിക്കുന്നതു ഹനുമാൻ കണ്ടു. വിറകുകൊണ്ടും പുല്ലുകൊണ്ടും അഗ്നി തൃപ്തനാകാത്തതുപോലെ, രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരെ കൊല്ലുന്നതിൽ ഹനുമാൻ ഒട്ടും തൃപ്തനായില്ല; ഹനുമാനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരെ താങ്ങുന്നതിൽ ഭൂമിയും തൃപ്തയായില്ല. വായുവിന്റെയും അഗ്നിയുടെയും സംയോഗം ഹനുമാന്റെ പിതാവിന്റെ സഹായമാണ് — പുത്രന്റെ കർമത്തിൽ പിതാവു സഹായിക്കുന്നു. പുണ്യക്ഷയത്തിൽ സിദ്ധന്മാരുടെ പതനത്തിന്റെ ഉപമ രാക്ഷസരുടെ പുണ്യവും ക്ഷയിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ പതനത്തിന്റെ വർണന കരുണമാണ്; ശത്രുപക്ഷത്തിന്റെ ദുഃഖവും കവി അവഗണിക്കുന്നില്ല. ഇരുപത്തൊന്നിൽ വായുവിന്റെ സംയോഗം — ഹനുമാന്റെ ബലം പിതാവിന്റെ ആശീർവാദത്താലെന്നപോലെ അഗ്നി വായുവിനാൽ വളരുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടിലും ഇരുപത്തിമൂന്നിലും ഭവനങ്ങളുടെ വൈഭവം — സ്വർണവലകൾ, മുത്തുകളും മണികളും, രത്നങ്ങൾ — അതെല്ലാം നിലംപതിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലിൽ സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനങ്ങളുടെ ഉപമ — സ്വർഗസുഖംപോലും പുണ്യക്ഷയത്തിൽ നശിക്കുന്നു; രാക്ഷസരുടെ ഐശ്വര്യവും പാപത്താൽ നശിച്ചു. ഇരുപത്തഞ്ചിൽ രാക്ഷസർ സ്വയം പറയുന്നു — ‘അഗ്നി കപിരൂപത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു’ — അവർ ഹനുമാനെ സാക്ഷാൽ അഗ്നിയായി കരുതുന്നു. ഇരുപത്തേഴിലും ഇരുപത്തെട്ടിലും ഉരുകിയ ധാതുക്കൾ — ലങ്കയുടെ സമ്പത്ത് ദ്രവിച്ച് ഒഴുകുന്നു. ഇരുപത്തൊൻപതിൽ മരിച്ചവരെ താങ്ങുന്നതിൽ ഭൂമിയും തൃപ്തയാകുന്നില്ല — ഒരു അതിശയോക്തി. ഇരുപത്താറിൽ സ്ത്രീകളുടെ പതനത്തിന്റെ കരുണചിത്രം — കുഞ്ഞുങ്ങളെ ഏന്തിക്കൊണ്ട്, മുടിയഴിഞ്ഞ്, ജ്വാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്. യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണത കവി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. അവരുടെ പതനം മിന്നൽപ്പിണരുകളുടേതുപോലെ എന്ന ഉപമ — സൗന്ദര്യവും മരണവും ഒരുമിച്ച്. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ കർമം വീരരസപ്രധാനമാണ്, എന്നാൽ അതിൽ കരുണരസവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസരുടെ ഓട്ടവും നിലവിളിയും പതനവും മൂന്നു ചിത്രങ്ങളിലൂടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

രുദ്രൻ ത്രിപുരം ദഹിപ്പിച്ചതുപോലെ, വേഗശാലിയും മഹാത്മാവുമായ വാനരൻ ഹനുമാൻ ആ ലങ്കാപുരം ദഹിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ലങ്കാപുരത്തിന്റെ പർവതശിഖരത്തിൽ ഭയങ്കരപരാക്രമമുള്ള അഗ്നി ഉയർന്നു; ഹനുമാനാൽ കൊളുത്തപ്പെട്ട് ജ്വലിച്ച അത് ശിഖാവലയമായ ജ്വാലാമണ്ഡലം വിരിച്ചു വളർന്നു. യുഗാന്തകാലാഗ്നിക്കു തുല്യമായ രൂപമുള്ള, വായുവോടുകൂടിയ അഗ്നി ആകാശത്തെ തൊട്ടുകൊണ്ടു വളർന്നു; അതിന്റെ രശ്മികൾ പുകയില്ലാത്തവയായിരുന്നു; അതു ഭവനങ്ങളിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ചു; രാക്ഷസശരീരങ്ങളാകുന്ന നെയ്യാൽ അതിന്റെ ജ്വാല ഹോമിക്കപ്പെട്ടു. കോടിസൂര്യന്മാർക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള ആ മഹാഗ്നി ലങ്കയെ മുഴുവൻ വലയം ചെയ്തുനിന്ന്, ഇടിമിന്നലിനു തുല്യമായ അനേകം ശബ്ദങ്ങളാൽ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിച്ചു. അവിടെ ആകാശംവരെ വളർന്ന, പരുക്കൻ പ്രഭയുള്ള, മുരിക്കിൻപൂവുപോലെ ചുവന്ന ശിഖയുള്ള അഗ്നിയും, കെട്ടടങ്ങുന്ന പുകയാൽ നിറഞ്ഞ, കരിങ്കൂവളംപോലെ ഇരുണ്ട പുകനിരകളും മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. അപ്പോൾ അനേകം രാക്ഷസർ ഒത്തുകൂടി, ജീവജാലങ്ങളോടും ഗൃഹങ്ങളോടും വൃക്ഷങ്ങളോടുംകൂടി ദഹിച്ചുപോയ നഗരം കണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘ഇവൻ വജ്രധാരിയായ മഹേന്ദ്രനോ, യമനോ, വരുണനോ, അനിലനോ, രൗദ്രമായ അഗ്നിയോ, സൂര്യനോ, ധനദനോ, സോമനോ? ഇവൻ വാനരനല്ല, സ്വയം കാലൻതന്നെയാണ്. എല്ലാവരുടെയും പിതാമഹനായ നാന്മുഖൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രകോപമാണോ വാനരരൂപം ധരിച്ചു രാക്ഷസസംഹാരത്തിനായി വന്നിരിക്കുന്നത്? അല്ലെങ്കിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ അചിന്ത്യവും അവ്യക്തവും അനന്തവും ഏകവുമായ പരമതേജസ്സ് സ്വന്തം മായയാൽ കപിരൂപം ധരിച്ചു വന്നതാണോ?’ ഈ ഒൻപതു ശ്ലോകങ്ങൾ മിക്കതും ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അഗ്നിയുടെ ഭീഷണത അവയിൽ ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസർപോലും ഹനുമാന്റെ ദിവ്യത അംഗീകരിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ കർമത്തിന്റെ പരമമായ പ്രഭാവം. മുപ്പതിൽ രുദ്രന്റെ ത്രിപുരദഹനത്തിന്റെ ഉപമ — ശിവൻ അസുരരുടെ മൂന്നു പുരങ്ങൾ ഒറ്റ ശരംകൊണ്ടു ദഹിപ്പിച്ചതുപോലെ ഹനുമാൻ ഒറ്റ വാൽകൊണ്ടു ലങ്കയെ. മുപ്പത്തൊന്നുമുതൽ മുപ്പത്തിനാലുവരെ അഗ്നിയുടെ വർണന — പർവതശിഖരത്തിലെ ഉയർച്ച, ആകാശസ്പർശം, കോടിസൂര്യപ്രഭ, മുരിക്കിൻപൂവിന്റെ നിറം, നീലപ്പുക. മുപ്പത്തഞ്ചിൽ ദേവന്മാരുടെ പട്ടിക — ഇന്ദ്രൻ, യമൻ, വരുണൻ, വായു, രുദ്രൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ, കുബേരൻ, സോമൻ; എല്ലാ ലോകപാലന്മാരും. മുപ്പത്താറിലും മുപ്പത്തേഴിലും ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും — ത്രിമൂർത്തികളും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടിലെ ‘രക്ഷഃശരീരാജ്യസമർപ്പിതാർചിഃ’ (രാക്ഷസശരീരങ്ങളാകുന്ന നെയ്യാൽ ഹോമിക്കപ്പെട്ട ജ്വാലയുള്ളത്) എന്ന രൂപകം — ലങ്ക യജ്ഞകുണ്ഡം, രാക്ഷസർ ആഹുതികൾ, അഗ്നി ഹോതാവ്. മുപ്പത്തെട്ടിൽ ദഹിച്ച നഗരം കണ്ട് രാക്ഷസർ ഇങ്ങനെ ഊഹിക്കുന്നു. അവരുടെ ഊഹം ഹനുമാന്റെ യഥാർഥസ്വരൂപത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — അവൻ വായുപുത്രനും രുദ്രാംശവും വിഷ്ണുവിന്റെ ദൂതനുമാണ്. ‘ന വാനരോഽയം സ്വയമേവ കാലഃ’ (ഇവൻ വാനരനല്ല, സ്വയം കാലൻതന്നെ) എന്ന വാക്ക് എല്ലാവരുടെയും അനുഭവം സംഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭയത്തോടെയാണെങ്കിലും ശത്രുക്കളും അവന്റെ മഹിമ അംഗീകരിക്കുന്നു. രാക്ഷസരുടെ ഊഹത്തിൽ ഭയവും ഭക്തിയും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അവർ ശത്രുവിനെ ഒരു ദൈവീശക്തിയായി കരുതുന്നു. അഗ്നിയുടെ വർണനയിൽ കവി എല്ലാ ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങളെയും സംയോജിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ പെട്ടെന്നു ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട ലങ്ക — രാക്ഷസരോടും കുതിരകളോടും രഥങ്ങളോടും ആനകളോടും പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും വൃക്ഷങ്ങളോടുംകൂടി — ദീനയായി ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങുന്ന ശബ്ദത്തോടെ കരഞ്ഞു. ‘ഹാ അച്ഛാ, ഹാ മകനേ, ഹാ പ്രിയനേ, ഹാ മിത്രമേ, ഹാ ജീവനാഥാ, പുണ്യമെല്ലാം നശിച്ചു’ എന്നിങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ വിലപിക്കുന്ന രാക്ഷസർ ഘോരവും അതിഭയങ്കരവുമായ ഒരു ശബ്ദമുണ്ടാക്കി. അഗ്നിജ്വാലകളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, പ്രമുഖവീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട്, യോദ്ധാക്കൾ പിന്തിരിഞ്ഞോടി, ഹനുമാന്റെ ക്രോധബലത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട ആ ലങ്ക ശാപമേറ്റതുപോലെയായി. പരിഭ്രാന്തരും ഭയന്നു വിഷണ്ണരുമായ രാക്ഷസരുള്ള, ആളിക്കത്തുന്ന ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിയാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ലങ്കയെ, സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ രോഷമേറ്റ ഭൂമിയെപ്പോലെ മഹാമനസ്കനായ ഹനുമാൻ കണ്ടു. വൃക്ഷരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വനം തകർത്ത്, യുദ്ധത്തിൽ മഹാരാക്ഷസരെ കൊന്ന്, ഗൃഹരത്നങ്ങളുടെ മാലയണിഞ്ഞ നഗരം ദഹിപ്പിച്ച്, പവനപുത്രനായ കപി ഹനുമാൻ നിലകൊണ്ടു. ലങ്ക ഒരു മനുഷ്യസ്ത്രീയെപ്പോലെ കരയുന്നു — കവി നഗരത്തെ സജീവമാക്കുന്നു. വിലാപത്തിലെ വാക്കുകളെല്ലാം കുടുംബബന്ധങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചവയാണ് — അച്ഛൻ, മകൻ, ഭർത്താവ്, മിത്രം. ‘തസ്ഥൗ’ (നിലകൊണ്ടു) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് കർമം പൂർത്തിയായി, ഹനുമാൻ വിശ്രാന്തനായി എന്നാണ്. നാല്പത്തൊന്നിൽ ലങ്ക ശാപമേറ്റതുപോലെ — ഋഷിമാരുടെ ശാപത്താൽ നശിച്ച നഗരംപോലെ നിർജീവം. നാല്പത്തിരണ്ടിൽ ഭൂമിയുടെ ഉപമ — പ്രളയത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ കോപത്താൽ ഭൂമി നശിക്കുന്നതുപോലെ. നാല്പത്തിമൂന്നിൽ മൂന്നു കർമങ്ങൾ സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു — വനനാശം, രാക്ഷസവധം, നഗരദഹനം. നാല്പതിൽ വിലാപവാക്കുകൾ സ്വജനങ്ങളുടെ നാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ആ മഹാത്മാവ് അനേകം രാക്ഷസരെ കൊന്ന്, അനേകം വൃക്ഷങ്ങളുള്ള വനം തകർത്ത്, രാക്ഷസഭവനങ്ങളിൽ അഗ്നി വിട്ടശേഷം മനസ്സുകൊണ്ടു രാമന്റെ അടുക്കലെത്തി — ശ്രീരാമനെ സ്മരിച്ചു. പിന്നെ വാനരവീരന്മാരിൽ മുഖ്യനും മഹാബലനും വായുവിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവനും മഹാബുദ്ധിമാനും ശ്രേഷ്ഠനുമായ വായുപുത്രനെ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും സ്തുതിച്ചു. ദേവന്മാരും മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും പന്നഗങ്ങളും എല്ലാ മഹാഭൂതങ്ങളും അവിടെ അതുല്യമായ പരമപ്രീതി പ്രാപിച്ചു. വനം തകർത്ത്, യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരെ കൊന്ന്, ഭയങ്കരമായ ലങ്കാപുരി ദഹിപ്പിച്ച് മഹാതേജസ്വിയായ മഹാകപി ശോഭിച്ചു. വിചിത്രമായ ഒരു ഉത്തമഗൃഹത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന വാനരരാജസിംഹം, കത്തുന്ന വാൽ സൃഷ്ടിച്ച ജ്വാലാമാല ചൂടി, കിരണമാലിയായ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ലങ്കയെ മുഴുവൻ പീഡിപ്പിച്ചശേഷം വാനരശ്രേഷ്ഠനായ മഹാകപി അപ്പോൾ സമുദ്രത്തിൽ വാലിലെ അഗ്നി കെടുത്തി. ദഹിച്ച ലങ്ക കണ്ട് ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും പരമവിസ്മയം പ്രാപിച്ചു. വാനരശ്രേഷ്ഠനും മഹാകപിയുമായ ആ ഹനുമാനെ കണ്ട്, ഇതു കാലാഗ്നിയാണ് എന്നു കരുതി എല്ലാ ജീവികളും ഭയന്നു. കർമം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഹനുമാൻ ആദ്യം ഓർക്കുന്നതു രാമനെയാണ് — ഇതാണു ഭക്തന്റെ രീതി. ദേവന്മാർ രാക്ഷസരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അതിനാൽ ലങ്കാദഹനത്തിൽ അവർക്കു ഹർഷം. സമുദ്രത്തിൽ അഗ്നി കെടുത്തുന്നതു കർമത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക ഉദിക്കും — അവളും ദഹിച്ചുപോയോ എന്ന്. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം നാല്പത്തിമൂന്നാമത്തേതിന്റെ ഭാവം വീണ്ടും പറയുന്നു — പ്രധാനസംഭവത്തിന്റെ ആവർത്തനം കവിയുടെ ശൈലിയിൽ സാധാരണമാണ്. നാല്പത്തഞ്ചിലും നാല്പത്താറിലും ബ്രഹ്മാണ്ഡം മുഴുവൻ ഹനുമാനെ സ്തുതിക്കുന്നു — ദേവന്മാർ, മുനിമാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, നാഗങ്ങൾ. നാല്പത്തേഴിലും നാല്പത്തെട്ടിലും ഹനുമാന്റെ ശോഭ സൂര്യതുല്യമാണ്; ‘അർചിമാലീ’ എന്ന പദം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകത്തിലും ഉണ്ടായിരുന്നു. നാല്പത്തൊൻപതിൽ സമുദ്രത്തിൽ അഗ്നി കെടുത്തൽ. അമ്പതിലും അമ്പത്തൊന്നിലും എല്ലാവരും വിസ്മിതരും ഭീതരുമാകുന്നു. ഹനുമാന്റെ കർമത്തിൽ എല്ലാ ദേവന്മാരും സന്തുഷ്ടരാണ്, കാരണം രാവണന്റെ ദർപ്പം തകർന്നു. എന്നാൽ എല്ലാ ജീവികളും അവനെ ‘കാലാഗ്നി’ എന്നു കരുതി ഭയക്കുന്നു — മഹത്തായ കർമത്തിനു രണ്ടുവിധം പ്രഭാവം: സജ്ജനങ്ങൾക്കു ഹർഷം, ദുർജനങ്ങൾക്കു ഭയം. ഈ സർഗം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ പരാക്രമത്തിന്റെ ശിഖരമാണ്. നാല്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകം ഉപജാതിയാണ്; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകത്തിലെ അതേ ഉപമ — അഗ്നിമാലയും സൂര്യകിരണമാലയും. മുമ്പു ഹനുമാൻ ചാടിക്കടന്ന സമുദ്രംതന്നെയാണ് അഗ്നിയുടെ ശമനസ്ഥാനം.

All his wishes fulfilled and his zeal still growing, Hanumān gazed at Laṅkā and considered what remained to be done. "What is left for me to do here," he thought, "that would torment these rākṣasas still more? I have already tormented them by wrecking the grove and killing their warriors; now it must be more. The grove has been laid waste, the foremost rākṣasas are dead, and part of Rāvaṇa's army is destroyed. What remains is to destroy the fortress. Once the fortress is destroyed, all my labour in crossing the ocean will have been well spent and will bear fruit, and with little effort, for a single fire can bring down the whole fortress. This fire blazing on my tail, it is only right that I should feast it on these fine houses." His thinking is a soldier's, orderly: the grove, the heroes, the army, the fortress, one after another he wore down the enemy's strength. The poet treats the fire playfully, as a guest to be feasted with houses. And the fire Rāvaṇa had given him to disgrace him would now be used to destroy his city; that reversal is the root of the whole sarga. The streets he had been shown in the previous sarga now came into use.

Then the great monkey, his tail ablaze, ranged over the rooftops of Laṅkā like a cloud with lightning in it, the flames of the tail its lightning and his body the cloud. Unafraid, as though at play, he went from house to house of the rākṣasas and through their gardens, looking carefully over the palaces rather than wandering at random. Mighty and swift, a match for the wind, for he was the Wind's son, he leapt down on Prahasta's house and set fire to it; then the valiant monkey leapt to another house, Mahāpārśva's, and let loose on it a fire like the flames of the fire of doom. Then the great and glorious monkey leapt to the houses of Vajradaṃṣṭra, of Śuka and of the wise Sāraṇa; and the leader of the monkey hosts burned Indrajit's house too, and then the dwellings of Jambumāli and Sumāli. His first targets were Rāvaṇa's chief ministers and generals, Prahasta, Mahāpārśva and Vajradaṃṣṭra; then Śuka and Sāraṇa, Rāvaṇa's spies, so that even his network of informers was struck; then the prince Indrajit, whose house it was especially fitting to burn, for it was he who had bound Hanumān. Their names will appear again in the Yuddha Kāṇḍa. All this cut at the roots of Rāvaṇa's strength.

Then he burned the houses of Raśmiketu and Sūryaśatru, of Hrasvakarṇa, of Daṃṣṭra and of the rākṣasa Romaśa, of Yuddhonmatta, of Matta and of the rākṣasa Dhvajagrīva, of the dreadful Vidyujjihva and of Hastimukha, of Karāla, Viśāla and Śoṇitākṣa, the house of Kumbhakarṇa, and of Makarākṣa, of Narāntaka, of Kumbha, of the wicked Nikumbha, of Yajñaśatru and of Brahmaśatru. All these the glorious bull among monkeys burned, going methodically from one to the next, not in frenzy, and passing over only the house of Vibhīṣaṇa. In all those costly mansions the glorious elephant among monkeys burned the riches of those rich in riches. Having passed through them all, the splendid and valiant monkey reached the house of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, where he had once searched for Sītā. On that chief of all houses, adorned with every kind of jewel, like Mount Meru or Mount Mandara, bright with every auspicious thing, he let loose the blazing fire that sat on the tip of his tail, and the hero roared like a thundercloud at the end of an age, a roar that terrified the people of Laṅkā. The long list of names, with the word "house" returning again and again as the burning moves on without a break, calls up the whole company of Laṅkā's warriors; even Kumbhakarṇa's house is among them, though he was asleep at the time. The sparing of Vibhīṣaṇa's house deserves notice. Hanumān knew him to be righteous, for he had spoken in the assembly to save his life, and so he did not burn it; this also foreshadows Vibhīṣaṇa's later coming to Rāma for refuge. The others' houses burned because they shared in Rāvaṇa's wrongdoing, so even the burning was discerning: Hanumān punished only those who deserved it, and righteousness was protected by righteousness. Rāvaṇa's house came last, for the chief enemy was the chief target: the greatest house, and the greatest blaze.

Joined with the wind, the mighty fire gained tremendous speed and blazed up like the fire of time, growing and growing; the Wind was helping his son in his work, as a father's blessing adds to a son's strength. The wind drove the fire from house to house, and the great mansions, with their lattices of gold, made of pearls and gems and full of treasure, broke apart; their towers shattered, and they fell to the ground like the mansions of the siddhas that fall from the sky when their merit is spent. Even heavenly bliss ends when merit runs out, and the rākṣasas' wealth too was destroyed by their sin. A tumultuous clamour rose from the rākṣasas as they ran, each trying to save his own house, their spirit broken and their fortune gone. "Surely this is Fire himself come in the form of a monkey!" they cried. "Alas!" Women with babies at the breast fell suddenly, wailing; some, their limbs wrapped in flames and their hair flying loose, fell from the mansions, and as they fell they shone like lightning falling from the clouds, beauty and death together. The poet does not look away from the suffering of the enemy's side or hide the horror of war; the rākṣasas running, crying out and falling are drawn in three pictures, and pity mingles with the heroism of the deed. Hanumān saw heaps of diamonds, coral, lapis, pearls and silver, and many-coloured metals flowing molten from the houses, the wealth of Laṅkā melting and running away. As fire is never sated with wood and grass, so Hanumān was never sated with killing the rākṣasa chiefs, and the earth itself could not hold enough of the rākṣasas he had slain.

The swift, great-souled monkey Hanumān burned the city of Laṅkā as Rudra burned the triple city of the asuras: as Śiva burned the three cities with a single arrow, Hanumān burned Laṅkā with a single tail. Then on the heights of the mountain on which Laṅkā stood, the fire rose up with terrible power, fanned by the swift Hanumān, spreading out its ring of crested flames. Like the fire at the end of an age, driven by the wind, it grew until it touched the sky; its rays were smokeless, it clung to the houses, and its flames were fed with the bodies of rākṣasas as a sacrificial fire is fed with ghee, so that Laṅkā became a fire-altar, the rākṣasas its offerings. Brilliant as ten million suns, encircling the whole of Laṅkā, with countless crashes like thunderbolts, the great fire seemed to split the very egg of the universe. It rose immense to the sky, harsh in its glare, its crest red as the kiṃśuka flower, and the lines of dying smoke, dark as blue lotuses, looked like clouds. The poet draws on every sense to describe the blaze. Then many leading rākṣasas gathered and, seeing the city with all its creatures, houses and trees suddenly burned, said: "This is Indra, the thunderbolt-bearer, lord of the gods, or Yama himself, or Varuṇa or the Wind; or it is Rudra's fire, or the Sun, or Kubera lord of wealth, or the Moon. This is no monkey: it is Time himself. Is it the wrath of Brahmā, the four-faced grandsire of all, come in a monkey's form to destroy the rākṣasas? Or is it the supreme splendour of Viṣṇu, unthinkable, unmanifest, infinite and one, come by its own power of illusion in the form of a monkey to destroy the rākṣasas?" They named all the guardians of the world and then Brahmā and Viṣṇu. Even the rākṣasas acknowledged Hanumān's divinity, which is the highest measure of his deed; their guesses touch his real nature, for he was the son of the Wind, a portion of Rudra and the envoy of Viṣṇu. "This is no monkey; it is Time himself" sums up what they all felt: even his enemies owned his greatness, out of fear, and in their words fear was mingled with awe.

Then Laṅkā, suddenly burned, with its rākṣasas, horses, chariots and elephants, its flocks of birds, its beasts and its trees, wept in misery with a tumultuous uproar, as though the city itself were a grieving woman. "Father! My son! My beloved! My friend! Lord of my life! All our merit is lost!" Crying out in these and many other ways, the rākṣasas raised a most dreadful cry; every cry was for a member of a family. Wrapped in flames, her chief heroes slain, her warriors put to flight, overcome by Hanumān's wrath and might, Laṅkā was like a city struck by a sage's curse, lifeless. Great-minded Hanumān looked at Laṅkā, its rākṣasas panic-stricken, terrified and despairing, branded by the blazing flames, and it seemed to him like the earth struck by the wrath of the Self-born at the dissolution of the world. Having broken the grove full of choice trees, killed great rākṣasas in battle and burned the city garlanded with jewelled houses, Hanumān, the monkey son of the Wind, stood still. His work was done, and he paused.

Having killed those many rākṣasas, broken the grove of many trees and let loose fire on the rākṣasas' houses, the great-souled one went to Rāma in his mind. At the end of his work his first thought was of Rāma, as is the way of a devotee. Then all the hosts of the gods praised that foremost of monkey heroes, mighty, swift as the wind, of great wisdom, the excellent son of the Wind. The gods and the eminent sages, the gandharvas, vidyādharas and serpents, and all the great beings there felt a joy beyond compare, for the rākṣasas had long oppressed them and now Rāvaṇa's pride was broken. Having broken the grove, killed the rākṣasas in battle and burned the dreadful city of Laṅkā, the great, glorious monkey shone. Standing on the summit of a lofty, splendid mansion, that lion among monkey kings, garlanded with the flames of his blazing tail, shone like the sun with its garland of rays, the same image with which the previous sarga closed. Having harried all Laṅkā, the great monkey then put out the fire on his tail in the ocean, the very ocean he had leapt across, and that marked the end of the work. The gods, with the gandharvas, the siddhas and the great seers, were filled with the greatest wonder when they saw Laṅkā burned; and all the beings there, seeing Hanumān, that great monkey, best of monkeys, thought, "This is the fire of time," and trembled. A great deed works two ways, joy to the good and fear to the wicked. This sarga is the summit of Hanumān's valour in the Sundara Kāṇḍa; in the next, anxiety for Sītā will rise in his mind: had she too been burned?