महात्मनः भ्रातुः विभीषणस्य देशकालहितं वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः उत्तरम् अब्रवीत् — विभीषण, सम्यक् उक्तं भवता; दूतस्य वधः शास्त्रेषु विगर्हितः। किन्तु अवश्यं तु अस्य अन्यः निग्रहः दण्डः क्रियताम्। कपीनां लाङ्गूलम् इष्टं भूषणं भवति; अतः अस्य लाङ्गूलं शीघ्रं दीप्यताम्, तेन दग्धेन लाङ्गूलेन एषः गच्छतु। ततः अस्य मित्राणि, ज्ञातयः, बान्धवाः, सुहृज्जनाः च सर्वे अमुम् अङ्गवैरूप्येण कर्शितं दीनं पश्यन्तु। ततः राक्षसेन्द्रः आज्ञापयत् — प्रदीप्तेन लाङ्गूलेन सह अयं राक्षसैः चत्वरसहितं सर्वं पुरं परिणीयताम्। रावणः विभीषणस्य तर्कं स्वीकरोति, किन्तु तस्य उद्देशः अपमानः एव। विभीषणेन उक्तेषु दूतदण्डेषु ‘वैरूप्यम्’ अत्र लाङ्गूलदाहरूपेण प्रयुज्यते। रावणस्य दृष्टौ लाङ्गूलं वानरस्य गर्वस्य चिह्नम्; तस्य दाहः परमः अवमानः। ‘परिणीयताम्’ इति आज्ञायां रावणस्य दम्भः दृश्यते — सः समस्तां पुरीं शत्रोः अपमानस्य साक्षिणीं कर्तुम् इच्छति। किन्तु अनेन एव हनूमतः लङ्कादर्शनस्य अवसरः सुलभः भविष्यति — एषा कवेः सूक्ष्मा विडम्बना। द्वितीये श्लोके मुद्रणे ‘वधायान्यः’ इति पाठः; हिन्दीटीका वधात् अन्यः कश्चित् दण्डः इति अर्थं ददाति। रावणः भ्रातुः वचनं ‘सम्यक्’ इति मन्यते, किन्तु दण्डस्य स्वरूपं स्वयम् एव निश्चिनोति। एवं विभीषणस्य उपदेशः अर्धम् एव सफलः।

स्वामिनः आदेशं श्रुत्वा कोपेन कर्कशाः राक्षसाः तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः वेष्टयन्ति स्म। यथा वनेषु शुष्कम् इन्धनं प्राप्य हुताशनः वर्धते, तथा लाङ्गूले संवेष्ट्यमाने महाकपिः हनूमान् व्यवर्धत — तस्य शरीरं बृहत् अभवत्। ततः राक्षसाः तैलेन लाङ्गूलं परिषिच्य तत्र अग्निं ददुः। तदा रोषेण अमर्षेण च परीतात्मा बालसूर्यसमाननः हनूमान् प्रदीप्तेन लाङ्गूलेन तान् राक्षसान् अताडयत्। ततः क्रूराः राक्षसाः पुनः सङ्गताः भूत्वा तं हरिपुङ्गवं दृढं बबन्धुः। तत् दृष्ट्वा स्त्रीबालवृद्धसहिताः निशाचराः प्रीतिं जग्मुः। बद्धः वीरः हनूमान् तत्कालोचितां मतिं चकार। हनूमतः शरीरवृद्धिः अग्नेः उपमया वर्ण्यते — यथा इन्धनेन अग्निः, तथा अपमानेन तस्य तेजः वर्धते। राक्षसानां प्रीतिः क्षणिका; तेषां हर्षः एव शीघ्रं तेषां विनाशस्य कारणं भविष्यति। सप्तमे श्लोके मुद्रणे ‘हुताशनम्’ इति द्वितीया दृश्यते; अर्थः तु अग्निवत् वर्धनम् एव। राक्षसाः जीर्णवस्त्राणि तैलं च प्रयुञ्जन्ति — एते एव लङ्कायाः दाहस्य साधनानि भविष्यन्ति। हनूमान् प्रथमं प्रतिक्रियां करोति — लाङ्गूलेन ताडनम् — किन्तु पुनः बन्धनं स्वीकरोति। नवमदशमयोः श्लोकयोः वाक्यं सम्बद्धम् — ‘निबद्धः’ इति पदं दशमे श्लोके आगच्छति।

हनूमान् अचिन्तयत् — बद्धस्य अपि मम इमे राक्षसाः न शक्ताः; पाशान् छित्त्वा उत्पत्य इमान् पुनः हन्याम्। अहं स्वामिनः हितार्थं तस्य शासनात् चरामि; यदि इमे दुरात्मानः मां बध्नन्ति, तर्हि मया यत् कृतं तस्य प्रतीकारः अद्यापि न पूर्णः। युद्धे अहम् एकः एव सर्वेषां राक्षसानां पर्याप्तः; किन्तु रामस्य प्रीत्यर्थम् ईदृशं बन्धनं सहिष्ये। अनेन मम लङ्कायां पुनः विचरणं भवेत्; रात्रौ दुर्गरचनायाः विधानं मया सम्यक् न दृष्टम्। निशाक्षये प्रभाते मया लङ्का अवश्यं द्रष्टव्या। कामं ते पुनः पुनः मां बध्नन्तु, पुच्छस्य उद्दीपनेन पीडां कुर्वन्ति; मम मनसः श्रमः नास्ति। अत्र हनूमतः धीरता बुद्धिमत्ता च प्रकटे — अपमानं सः अवसररूपेण परिणमयति। दुर्गस्य दिवा दर्शनं युद्धाय आवश्यकम्; अतः सः बन्धनं स्वेच्छया सहते। ‘रामस्य प्रीत्यर्थम्’ इति वचनं तस्य सर्वकर्मणां मूलम्। क्रोधः अस्ति, किन्तु सः स्वामिकार्यस्य अधीनः। द्वादशे श्लोके सः राक्षसानाम् अन्यायं स्मरति — स्वामिनः कार्यार्थं चरन्तं दूतं बध्नन्ति इति। पञ्चदशे षोडशे च श्लोके वाक्यं सम्बद्धम् — ‘पीडां कुर्वन्ति रक्षांसि’ इति षोडशस्य आरम्भः। तस्य मनसः अश्रान्तता अग्रिमस्य साहसस्य आधारः।

ततः क्रूरकर्माणः राक्षसाः संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिं कपिकुञ्जरं परिगृह्य हृष्टाः ययुः। शङ्खभेरीनिनादैः तस्य कर्माणि घोषयन्तः ते तां पुरीं तं चारयन्ति स्म। अरिन्दमः हनूमान् राक्षसैः अन्वीयमानः सुखं ययौ। सः राक्षसानां महापुरीं चरन् विचित्राणि विमानानि अपश्यत्; प्राकारैः संवृतान् भूमिभागान्, सुविभक्तान् चत्वरान्, गृहपङ्क्तिभिः सम्बाधाः रथ्याः, शृङ्गाटकानि, रथ्योपरथ्याः, गृहान्तराणि च ददर्श। चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गेषु च सर्वे राक्षसाः तं ‘चारः’ इति घोषयन्ति स्म। तत्र तत्र स्त्रियः बालाः वृद्धाः च कुतूहलात् निर्जग्मुः। ‘सुखं ययौ’ इति वचनं हनूमतः निर्भयतां दर्शयति — बद्धः अपि सः उत्सवे इव गच्छति। राक्षसाः तं चारं घोषयन्ति, किन्तु वस्तुतः ते स्वयम् एव तं लङ्कायाः सर्वं दर्शयन्ति — चारस्य कार्यं ते एव साधयन्ति। कविः लङ्कायाः मार्गाणां विस्तरेण गणनां करोति, यतः एतत् ज्ञानं अग्रिमे दाहे हनूमतः उपयोगाय। ‘संवृताकारम्’ इति पदं सूचयति यत् सः स्वस्य आकारं बलं च निगूहितवान्। षोडशे सप्तदशे च राक्षसानां हर्षः उत्सवरूपेण वर्ण्यते — शङ्खाः भेर्यः च वाद्यन्ते, यथा विजयोत्सवे। अष्टादशे राक्षसाः ‘क्रूरकर्माणः’ इति विशेषणेन निर्दिश्यन्ते, हनूमान् ‘अरिंदमः’ इति — एकः अत्याचारी, अपरः वीरः। एकोनविंशे विंशे एकविंशे च लङ्कायाः नगररचना — विमानानि, चत्वराः, रथ्याः, उपरथ्याः, गृहान्तराणि — एतत् सर्वं दुर्गस्य अन्तःस्वरूपम्, यत् हनूमान् रात्रौ सम्यक् न दृष्टवान्। द्वाविंशे स्त्रीबालवृद्धानां कुतूहलं नगरस्य जनजीवनं दर्शयति। एवं हनूमतः इच्छा पूर्णा भवति — सः दिवा लङ्कां पश्यति। राक्षसानां ‘चार इति’ घोषणा अपि सत्या एव — सः वस्तुतः रामस्य चारः।

प्रदीपितलाङ्गूलं हनूमन्तं द्रष्टुं बहवः आगताः। हनूमतः लाङ्गूलाग्रे दीप्यमाने सति विरूपाक्ष्यः राक्षस्यः सीतां गत्वा तत् अप्रियम् अशंसन् — सीते, येन ताम्रमुखेन कपिना त्वया संवादः कृतः, सः एषः प्रदीप्तेन लाङ्गूलेन नगरे परिणीयते। आत्मनः अपहरणेन तुल्यं तत् क्रूरं वचनं श्रुत्वा शोकसन्तप्ता वैदेही मनसा हुताशनम् उपागमत्। तदा विशालाक्षी सा प्रयता भूत्वा महाकपेः मङ्गलम् अभिकाङ्क्षन्ती हव्यवाहनम् उपतस्थे — यदि मया पतिशुश्रूषा कृता, यदि मया तपः चरितं, यदि मम एकपत्नीत्वम् अस्ति, तर्हि हे अग्ने, हनूमतः कृते शीतः भव। यदि धीमतः रामस्य मयि किञ्चित् अनुक्रोशः अस्ति, यदि वा मम भाग्यशेषः अस्ति, शीतः भव। यदि धर्मात्मा रामः मां सदाचारसम्पन्नां स्वसमागमलालसां च जानाति, शीतः भव। यदि सत्यप्रतिज्ञः आर्यः सुग्रीवः माम् अस्मात् दुःखसागरात् तारयेत्, शीतः भव हनूमतः। सीतायाः प्रार्थना सत्यक्रियारूपा — स्वस्य सत्याचरणस्य बलेन सा अग्निं आदिशति। ‘शीतो भव हनूमतः’ इति ध्रुवपदं चतुर्वारम् आवर्तते। सप्तविंशः श्लोकः त्रिपादः — प्रार्थनायाः आरम्भः पूर्वार्धस्य उपक्रमेण सह एकः एव श्लोकः। सीता स्वदुःखं विस्मृत्य हनूमतः रक्षणं याचते — एषा तस्याः करुणा। त्रयोविंशे चतुर्विंशे च श्लोके राक्षस्यः सीतां दुःखयितुम् एव वार्तां कथयन्ति; ताः हनूमन्तं ‘ताम्रमुखः कपिः’ इति अवमानेन वदन्ति। पञ्चविंशे सीता तां वार्ताम् ‘आत्मापहरणोपमम्’ इति अनुभवति — हनूमतः दुःखं तस्याः स्वदुःखम् इव। षड्विंशे ‘मङ्गलाभिमुखी’ इति — सा स्वस्य न, हनूमतः मङ्गलम् इच्छति। अष्टाविंशे रामस्य अनुक्रोशः स्वस्य भाग्यशेषः च हेतुत्वेन उक्तौ; एकोनत्रिंशे स्वस्य वृत्तम्; त्रिंशे सुग्रीवस्य सत्यप्रतिज्ञा। एवं चतुर्षु श्लोकेषु पतिव्रतायाः सत्यस्य बलं प्रकटीभवति। अग्नेः पावकत्वं सीतायाः शुद्धिः च अत्र परस्परं सम्बद्धे — युद्धकाण्डस्य अग्निपरीक्षायाः पूर्वाभासः इव।

ततः तीक्ष्णार्चिः अपि अनलः अव्यग्रः प्रदक्षिणशिखः भूत्वा मृगशावाक्ष्याः सीतायाः कृते कपेः शुभं शंसन् इव जज्वाल। हनूमतः जनकः अनिलः अपि पुच्छानलयुतः प्रालेयानिलवत् शीतलः देव्याः स्वास्थ्यकरः ववौ। लाङ्गूले दह्यमाने वानरः अचिन्तयत् — अयम् अग्निः सर्वतः प्रदीप्तः, किन्तु कस्मात् मां न दहति? महाज्वालः दृश्यते, किन्तु मम रुजं न करोति; लाङ्गूलाग्रे हिमस्य सम्पातः इव प्रतिष्ठितः। अथवा इदं व्यक्तम् — यथा मया प्लवता रामस्य प्रभावात् सरितां पतौ समुद्रे पर्वतः आश्चर्यरूपेण दृष्टः, तथा अत्र अपि। यदि रामार्थं समुद्रस्य धीमतः मैनाकस्य च तादृक् सम्भ्रमः आसीत्, तर्हि अग्निः किं न करिष्यति? सीतायाः आनृशंस्येन, राघवस्य तेजसा, मम पितुः वायोः सख्येन च पावकः मां न दहति। अग्नेः प्रदक्षिणशिखत्वं शुभस्य लक्षणम्। हनूमान् मैनाकस्य स्मृत्या कारणं निश्चिनोति — प्रकृतिः एव रामकार्ये सहायं करोति। सः सीतायाः प्रार्थनां न जानाति, तथापि तस्याः दयां कारणत्वेन प्रथमं गणयति। त्रयः हेतवः — सीतायाः करुणा, रामस्य तेजः, पितुः मैत्री। एकत्रिंशे अग्निः सीतायाः प्रार्थनां स्वीकरोति इव — ‘शंसन्निव शुभं कपेः’। द्वात्रिंशे वायुः अपि पुत्रस्य रक्षणे सहायः। त्रयस्त्रिंशे चतुस्त्रिंशे च हनूमतः आश्चर्यं स्वाभाविकम् — ज्वाला दृश्यते, दाहः न अनुभूयते। पञ्चत्रिंशे षट्त्रिंशे च सः पूर्वानुभवेन तर्कं करोति — मैनाकः समुद्रात् उत्थितः रामकार्याय, अतः अग्निः अपि रामकार्ये सहायः स्यात्। सप्तत्रिंशे त्रयः हेतवः सङ्गृहीताः। कविः पाठकाय स्पष्टयति यत् सीतायाः प्रार्थना एव मुख्यं कारणम्, हनूमान् तु तत् अजानन् अपि सीतायाः दयां प्रथमं स्मरति — एषा तस्य भक्तेः सूक्ष्मता।

कपिकुञ्जरः मुहूर्तं पुनः अचिन्तयत् — मम अस्मद्विधस्य इह राक्षसाधमैः बन्धनं कथं युक्तम्? मयि पराक्रमे सति अस्य प्रतिक्रिया कर्तव्या। ततः वेगवान् महाकपिः तान् पाशान् छित्त्वा वेगेन उत्पपात, ननाद च। ततः श्रीमान् अनिलात्मजः शैलशृङ्गम् इव उन्नतं पुरद्वारम् आससाद, यत्र राक्षसानां सम्बाधः विभक्तः आसीत्। शैलसंकाशः भूत्वा सः क्षणेन पुनः परमां ह्रस्वतां प्राप्य बन्धनानि अवशातयत्; विमुक्तः श्रीमान् पुनः पर्वतसंनिभः अभवत्। वीक्षमाणः सः तोरणाश्रितं कालायसपरिष्कृतं परिघं ददर्श; तं गृहीत्वा महाबाहुः मारुतिः सर्वान् रक्षिणः पुनः सूदयामास। तान् निहत्य रणचण्डविक्रमः सः पुनः लङ्कां समीक्षमाणः प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली अर्चिमाली आदित्यः इव प्रकाशितः। ह्रस्वत्वं दीर्घत्वं च हनूमतः सिद्धिः — सः इच्छया शरीरं परिवर्तयति। पुरद्वारस्य परिघः एव तस्य आयुधम्। चतुश्चत्वारिंशः श्लोकः वंशस्थवृत्तः; तत्र ‘अर्चिमाली’ इति पदं द्विरुक्तं — लाङ्गूलस्य ज्वालामाला सूर्यस्य किरणमाला च, एकः साम्यभावः। अग्रिमे सर्गे अयम् एव प्रदीप्तः लाङ्गूलः लङ्कां दहिष्यति। अष्टात्रिंशे एकोनचत्वारिंशे च हनूमतः आत्मसम्मानः जागर्ति — लङ्का दृष्टा, अधुना बन्धनस्य प्रयोजनं समाप्तम्। चत्वारिंशे एकचत्वारिंशे च सः पुरद्वारं प्राप्नोति, यत्र राक्षसानां सम्बाधः अल्पः। द्विचत्वारिंशे शरीरस्य ह्रस्वीकरणेन बन्धनानि स्वयम् एव पतन्ति — बलेन न, युक्त्या। त्रिचत्वारिंशः श्लोकः त्रिपादः — परिघदर्शनं, ग्रहणं, रक्षिवधः च एकस्मिन् एव श्लोके। चत्वारिंशे ‘उत्पपात… ननाद’ इति — बन्धनमोक्षस्य उद्घोषः। रक्षिणां वधः राक्षसानां पूर्वकृतस्य अपमानस्य प्रतीकारः। चतुश्चत्वारिंशे सः पुनः लङ्कां समीक्षते — अग्रिमस्य कार्यस्य चिन्ता आरब्धा।

మహాత్ముడైన తమ్ముడు విభీషణుని దేశకాలాలకు హితమైన మాట విని దశగ్రీవుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు — విభీషణా, నీవు సరిగ్గా చెప్పావు; దూతవధ శాస్త్రాలలో నిందించబడింది. కానీ ఇతనికి తప్పకుండా వేరొక నిగ్రహం, దండన విధించాలి. కపులకు తోక ఇష్టమైన ఆభరణం; కాబట్టి ఇతని తోకకు వెంటనే నిప్పంటించండి, కాలిన ఆ తోకతోనే ఇతడు వెళ్ళిపోవాలి. అప్పుడు ఇతని మిత్రులూ, జ్ఞాతులూ, బంధువులూ, ఆప్తులూ అందరూ అవయవం వికృతమై కృశించిన, దీనుడైన ఇతనిని చూడాలి. తరువాత రాక్షసేంద్రుడు ఆజ్ఞాపించాడు — మండుతున్న తోకతో ఇతనిని రాక్షసులు కూడళ్ళతో సహా పురమంతా ఊరేగించాలి. రావణుడు విభీషణుని తర్కాన్ని అంగీకరిస్తాడు, కానీ అతని ఉద్దేశం అవమానమే. విభీషణుడు చెప్పిన దూతదండనలలో ‘అవయవ వైరూప్యం’ ఇక్కడ తోకను కాల్చడం రూపంలో ప్రయోగించబడుతుంది. రావణుని దృష్టిలో తోక వానరుని గర్వానికి గుర్తు; దానిని కాల్చడం పరమ అవమానం. ‘ఊరేగించాలి’ అనే ఆజ్ఞలో రావణుని దంభం కనిపిస్తుంది — అతడు నగరమంతటినీ శత్రువు అవమానానికి సాక్షిగా చేయాలనుకుంటాడు. కానీ దీనితోనే హనుమంతునికి లంకను చూసే అవకాశం సులభమవుతుంది — ఇది కవి సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యం. రెండవ శ్లోకంలో ముద్రితప్రతిలో ‘వధాయాన్యః’ అనే పాఠం ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్య ‘వధ కాకుండా వేరొక దండన’ అని అర్థం ఇస్తుంది. రావణుడు తమ్ముని మాటను ‘సరైనది’ అని అంగీకరిస్తాడు, కానీ దండన స్వరూపాన్ని తానే నిర్ణయిస్తాడు. ఇలా విభీషణుని ఉపదేశం సగమే సఫలమైంది.

ప్రభువు ఆదేశం విని కోపంతో కఠినులైన రాక్షసులు అతని తోకను పాత నూలుబట్టలతో చుట్టారు. అడవుల్లో ఎండిన కట్టెలు దొరికి అగ్ని పెరిగినట్లు, తోకను చుడుతుండగా మహాకపి హనుమంతుడు పెరిగాడు — అతని శరీరం పెద్దదయింది. తరువాత రాక్షసులు తోకను నూనెతో తడిపి దానికి నిప్పంటించారు. అప్పుడు రోషంతో, అసహనంతో నిండిన మనస్సుతో, బాలసూర్యునిలాంటి ముఖంతో హనుమంతుడు మండుతున్న తోకతో ఆ రాక్షసులను కొట్టాడు. అప్పుడు క్రూరులైన రాక్షసులు మళ్ళీ కూడి ఆ వానరశ్రేష్ఠుని గట్టిగా బంధించారు. అది చూసి స్త్రీలూ బాలలూ వృద్ధులతో సహా నిశాచరులు సంతోషించారు. బంధించబడిన వీరుడు హనుమంతుడు ఆ సమయానికి తగిన ఆలోచన చేశాడు. హనుమంతుని శరీరం పెరగడం అగ్ని ఉపమతో వర్ణించబడింది — కట్టెలతో అగ్నిలాగా, అవమానంతో అతని తేజస్సు పెరుగుతుంది. రాక్షసుల సంతోషం క్షణికమైనది; వారి హర్షమే త్వరలో వారి వినాశానికి కారణమవుతుంది. ఏడవ శ్లోకంలో ముద్రితప్రతిలో ‘హుతాశనమ్’ అని ద్వితీయావిభక్తి కనిపిస్తుంది; అర్థం మాత్రం అగ్నిలా పెరగడమే. రాక్షసులు పాతబట్టలనూ నూనెనూ వాడతారు — ఇవే లంకాదహనానికి సాధనాలవుతాయి. హనుమంతుడు మొదట ప్రతిక్రియ చేస్తాడు — తోకతో కొట్టడం — కానీ మళ్ళీ బంధనాన్ని అంగీకరిస్తాడు. తొమ్మిది, పది శ్లోకాలలో వాక్యం కలిసి ఉంది — ‘బంధించబడిన’ అనే పదం పదవ శ్లోకంలో వస్తుంది.

హనుమంతుడు ఇలా ఆలోచించాడు — బంధించబడినా ఈ రాక్షసులు నన్నేమీ చేయలేరు; పాశాలను తెంచుకుని పైకి ఎగిరి వీరిని మళ్ళీ చంపగలను. నేను ప్రభువు హితం కోసం ఆయన ఆజ్ఞతో సంచరిస్తున్నాను; ఈ దురాత్ములు నన్ను బంధిస్తే, నేను చేసినదానికి ప్రతీకారం ఇంకా పూర్తి కాలేదన్నమాట. యుద్ధంలో నేను ఒక్కడినే రాక్షసులందరికీ చాలు; కానీ రాముని ప్రీతి కోసం ఇలాంటి బంధనాన్ని సహిస్తాను. దీనితో లంకలో నాకు మళ్ళీ సంచరించే అవకాశం కలుగుతుంది; రాత్రిపూట దుర్గనిర్మాణ విధానాన్ని నేను సరిగ్గా చూడలేదు. రాత్రి గడిచి తెల్లవారిన తరువాత నేను లంకను తప్పకుండా చూడాలి. వారు నన్ను మళ్ళీ మళ్ళీ బంధించనీ, తోకకు నిప్పంటించి బాధ పెట్టనీ; నా మనస్సుకు అలసట లేదు. ఇక్కడ హనుమంతుని ధీరత్వమూ బుద్ధిమత్తా ప్రకటమవుతాయి — అవమానాన్ని అతడు అవకాశంగా మార్చుకుంటాడు. యుద్ధానికి దుర్గాన్ని పగటిపూట చూడటం అవసరం; అందుకే అతడు బంధనాన్ని ఇష్టపూర్వకంగా సహిస్తాడు. ‘రాముని ప్రీతి కోసం’ అనే మాట అతని అన్ని కార్యాలకూ మూలం. క్రోధం ఉంది, కానీ అది ప్రభువు కార్యానికి లోబడి ఉంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో అతడు రాక్షసుల అన్యాయాన్ని గుర్తుచేసుకుంటాడు — ప్రభువు కార్యం కోసం సంచరించే దూతను బంధిస్తున్నారని. పదిహేను, పదహారు శ్లోకాలలో వాక్యం కలిసి ఉంది — ‘రాక్షసులు బాధ పెడుతున్నారు’ అనేది పదహారవ శ్లోకపు ఆరంభం. అతని మనస్సులోని అలసటలేనితనమే తరువాతి సాహసానికి ఆధారం.

అప్పుడు క్రూరకర్ములైన రాక్షసులు తన ఆకారాన్ని దాచుకున్న, సత్త్వవంతుడైన మహాకపిని, ఆ కపికుంజరుని పట్టుకుని సంతోషంగా వెళ్ళారు. శంఖభేరీ నాదాలతో అతని పనులను చాటుతూ వారు అతనిని ఆ పురంలో తిప్పారు. శత్రుదమనుడైన హనుమంతుడు రాక్షసులు వెంటరాగా సుఖంగా నడిచాడు. రాక్షసుల ఆ మహాపురంలో సంచరిస్తూ అతడు విచిత్రమైన విమానాలను చూశాడు; ప్రాకారాలతో చుట్టుముట్టిన భూభాగాలనూ, చక్కగా విభజించిన కూడళ్ళనూ, ఇళ్ళ వరుసలతో కిక్కిరిసిన వీధులనూ, నాలుగురోడ్ల కూడళ్ళనూ, వీధులూ ఉపవీధులనూ, ఇళ్ళ మధ్య దారులనూ చూశాడు. కూడళ్ళలో, చౌరస్తాలలో, రాజమార్గాలలో రాక్షసులందరూ అతనిని ‘గూఢచారి’ అని చాటారు. అక్కడక్కడ స్త్రీలూ బాలలూ వృద్ధులూ కుతూహలంతో బయటికి వచ్చారు. ‘సుఖంగా నడిచాడు’ అనే మాట హనుమంతుని నిర్భయత్వాన్ని చూపుతుంది — బంధించబడినా అతడు ఉత్సవంలో నడిచినట్లు నడుస్తాడు. రాక్షసులు అతనిని గూఢచారి అని చాటుతారు, కానీ నిజానికి వారే అతనికి లంకలోనిదంతా చూపిస్తున్నారు — గూఢచారి పనిని వారే సాధిస్తున్నారు. కవి లంక మార్గాలను విస్తారంగా లెక్కిస్తాడు, ఎందుకంటే ఈ జ్ఞానం తరువాతి దహనంలో హనుమంతునికి ఉపయోగపడుతుంది. ‘ఆకారాన్ని దాచుకున్న’ అనే పదం అతడు తన ఆకారాన్నీ బలాన్నీ దాచుకున్నాడని సూచిస్తుంది. పదహారు, పదిహేడు శ్లోకాలలో రాక్షసుల సంతోషం ఉత్సవంలా వర్ణించబడింది — విజయోత్సవంలోలాగా శంఖాలూ భేరీలూ మ్రోగుతాయి. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో రాక్షసులు ‘క్రూరకర్ములు’ అనే విశేషణంతో, హనుమంతుడు ‘శత్రుదమనుడు’ అనే విశేషణంతో నిర్దేశించబడతారు — ఒకరు అత్యాచారులు, మరొకడు వీరుడు. పంతొమ్మిది, ఇరవై, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకాలలో లంక నగరరచన — విమానాలు, కూడళ్ళు, వీధులు, ఉపవీధులు, ఇళ్ళ మధ్య దారులు — ఇదంతా దుర్గపు అంతఃస్వరూపం, దీనిని హనుమంతుడు రాత్రిపూట సరిగ్గా చూడలేదు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో స్త్రీబాలవృద్ధుల కుతూహలం నగరపు జనజీవనాన్ని చూపుతుంది. ఇలా హనుమంతుని కోరిక నెరవేరుతుంది — అతడు పగటిపూట లంకను చూస్తాడు. రాక్షసులు ‘గూఢచారి’ అని చాటడం కూడా సత్యమే — అతడు నిజంగా రాముని చారుడు.

తోకకు నిప్పంటించబడిన హనుమంతుని చూడటానికి ఎంతోమంది వచ్చారు. హనుమంతుని తోక చివర మండుతుండగా వికృతమైన కళ్ళ రాక్షసస్త్రీలు సీత దగ్గరకు వెళ్ళి ఆ అప్రియవార్తను చెప్పారు — సీతా, నీవు మాట్లాడిన ఆ రాగిరంగు ముఖం గల కపిని, మండుతున్న తోకతో నగరంలో ఊరేగిస్తున్నారు. తన అపహరణతో సమానమైన ఆ క్రూరమైన మాట విని శోకంతో తపించిన వైదేహి మనస్సుతో అగ్నిదేవుని శరణు వేడింది. అప్పుడు విశాలాక్షి అయిన ఆమె శుచిగా నిలిచి, మహాకపి మంగళాన్ని కోరుతూ హవ్యవాహనుడైన అగ్నిని ఉపాసించింది — నేను పతిసేవ చేసి ఉంటే, నేను తపస్సు ఆచరించి ఉంటే, నాకు ఏకపత్నీత్వం ఉంటే, ఓ అగ్నీ, హనుమంతునికి చల్లగా ఉండు. బుద్ధిమంతుడైన రామునికి నాపై కొంచెమైనా దయ ఉంటే, లేక నాకు ఇంకా భాగ్యం మిగిలి ఉంటే, చల్లగా ఉండు. ధర్మాత్ముడైన రాముడు నన్ను సదాచారసంపన్నగా, తనను కలవాలని తపిస్తున్నదానిగా తెలుసుకుంటే, చల్లగా ఉండు. సత్యప్రతిజ్ఞుడైన ఆర్యుడు సుగ్రీవుడు నన్ను ఈ దుఃఖసాగరం నుండి దాటిస్తే, హనుమంతునికి చల్లగా ఉండు. సీత ప్రార్థన సత్యక్రియ రూపమైనది — తన సత్యాచరణ బలంతో ఆమె అగ్నిని ఆదేశిస్తుంది. ‘హనుమంతునికి చల్లగా ఉండు’ అనే ధ్రువపదం నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — ప్రార్థన ఆరంభం, ముందరి అర్ధభాగంలోని ఉపక్రమం కలిసి ఒకే శ్లోకం. సీత తన దుఃఖాన్ని మరచి హనుమంతుని రక్షణ కోసం వేడుకుంటుంది — ఇది ఆమె కరుణ. ఇరవై మూడు, ఇరవై నాలుగు శ్లోకాలలో రాక్షసస్త్రీలు సీతను దుఃఖపెట్టడానికే వార్త చెబుతారు; వారు హనుమంతుని ‘రాగిముఖపు కపి’ అని అవమానంగా అంటారు. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో సీత ఆ వార్తను ‘తన అపహరణతో సమానమైనది’గా అనుభవిస్తుంది — హనుమంతుని దుఃఖం ఆమెకు తన దుఃఖంలా. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘మంగళాభిముఖి’ — ఆమె తన మంగళాన్ని కాదు, హనుమంతుని మంగళాన్ని కోరుతుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాముని దయా, తన మిగిలిన భాగ్యమూ హేతువులుగా చెప్పబడ్డాయి; ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో తన నడవడి; ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో సుగ్రీవుని సత్యప్రతిజ్ఞ. ఇలా నాలుగు శ్లోకాలలో పతివ్రత సత్యబలం ప్రకటమవుతుంది. అగ్ని పావనత్వమూ సీత శుద్ధీ ఇక్కడ పరస్పరం సంబంధించి ఉన్నాయి — యుద్ధకాండలోని అగ్నిపరీక్షకు పూర్వాభాసంలా.

అప్పుడు వాడి జ్వాలలు గల అగ్ని కూడా నెమ్మదిగా, ప్రదక్షిణంగా తిరిగే శిఖతో, లేడికూనలాంటి కన్నుల సీత కోసం కపికి శుభం చెబుతున్నట్లుగా మండింది. హనుమంతుని తండ్రి అయిన వాయువు కూడా తోకమంటతో కూడి ఉన్నా, మంచుగాలిలా చల్లగా, దేవికి స్వస్థత కలిగిస్తూ వీచాడు. తోక కాలుతుండగా వానరుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ఈ అగ్ని అంతటా మండుతోంది, కానీ నన్నెందుకు కాల్చడం లేదు? పెద్ద జ్వాలలతో కనిపిస్తోంది, కానీ నాకు బాధ కలిగించడం లేదు; తోక చివర మంచు కురిసినట్లు నిలిచి ఉంది. లేదా ఇది స్పష్టమే — నేను సముద్రం దాటుతుండగా రాముని ప్రభావంవల్ల నదులకు పతి అయిన సముద్రంలో ఆశ్చర్యకరంగా పర్వతం కనిపించినట్లు, ఇక్కడ కూడా. రాముని కోసం సముద్రానికీ బుద్ధిమంతుడైన మైనాకునికీ అంతటి ఆదరం ఉంటే, అగ్ని ఏమి చేయదు? సీత దయవల్లా, రాఘవుని తేజస్సువల్లా, నా తండ్రి వాయువు స్నేహంవల్లా అగ్ని నన్ను కాల్చడం లేదు. అగ్ని శిఖ ప్రదక్షిణంగా తిరగడం శుభలక్షణం. హనుమంతుడు మైనాకుని స్మరణతో కారణాన్ని నిశ్చయిస్తాడు — ప్రకృతే రామకార్యంలో సహాయం చేస్తుంది. సీత ప్రార్థన అతనికి తెలియదు, అయినా ఆమె దయనే మొదటి కారణంగా లెక్కిస్తాడు. మూడు హేతువులు — సీత కరుణ, రాముని తేజస్సు, తండ్రి మైత్రి. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో అగ్ని సీత ప్రార్థనను స్వీకరించినట్లుంది — ‘కపికి శుభం చెబుతున్నట్లు’. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో వాయువు కూడా కుమారుని రక్షణలో సహాయపడతాడు. ముప్పై మూడు, ముప్పై నాలుగు శ్లోకాలలో హనుమంతుని ఆశ్చర్యం సహజమైనది — జ్వాల కనిపిస్తుంది, దాహం అనుభవానికి రాదు. ముప్పై ఐదు, ముప్పై ఆరు శ్లోకాలలో అతడు పూర్వానుభవంతో తర్కిస్తాడు — మైనాకుడు రామకార్యం కోసం సముద్రం నుండి పైకి లేచాడు, కాబట్టి అగ్ని కూడా రామకార్యంలో సహాయపడవచ్చు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో మూడు హేతువులూ సంగ్రహించబడ్డాయి. సీత ప్రార్థనే ముఖ్యకారణమని కవి పాఠకునికి స్పష్టం చేస్తాడు, హనుమంతుడు మాత్రం అది తెలియకపోయినా సీత దయనే మొదట స్మరిస్తాడు — ఇది అతని భక్తిలోని సూక్ష్మత.

ఆ కపికుంజరుడు క్షణకాలం మళ్ళీ ఆలోచించాడు — నాలాంటివానికి ఇక్కడ నీచరాక్షసుల చేత బంధనం ఎలా తగును? నాకు పరాక్రమం ఉండగా దీనికి ప్రతీకారం చేయాలి. అప్పుడు వేగశాలి అయిన మహాకపి ఆ పాశాలను తెంచుకుని వేగంగా పైకి ఎగిరాడు, గర్జించాడు. తరువాత శ్రీమంతుడైన అనిలాత్మజుడు పర్వతశిఖరంలా ఎత్తైన, రాక్షసుల రద్దీ పలచబడిన పురద్వారాన్ని చేరాడు. పర్వతంలా అయిన అతడు క్షణంలో మళ్ళీ మిక్కిలి చిన్నగా మారి బంధనాలను జారవిడిచాడు; విముక్తుడైన శ్రీమంతుడు మళ్ళీ పర్వతంలా అయ్యాడు. చూస్తుండగా అతడు తోరణాన్ని ఆనుకుని ఉన్న, నల్లని ఇనుముతో అలంకరించిన పరిఘను చూశాడు; దానిని పట్టుకుని మహాబాహువైన మారుతి రక్షకులందరినీ మళ్ళీ సంహరించాడు. వారిని చంపి, యుద్ధంలో ఉగ్రపరాక్రముడైన అతడు మళ్ళీ లంకను పరికిస్తూ, మండుతున్న తోక చేసిన జ్వాలామాలతో, కిరణమాలి అయిన సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. చిన్నగా, పెద్దగా మారడం హనుమంతుని సిద్ధి — అతడు ఇచ్ఛానుసారం శరీరాన్ని మార్చుకుంటాడు. పురద్వారపు పరిఘే అతని ఆయుధం. నలభై నాలుగవ శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది; అందులో ‘అర్చిమాలి’ అనే పదం రెండుసార్లు వచ్చింది — తోకపు జ్వాలామాలా, సూర్యుని కిరణమాలా, ఒకే సామ్యభావం. తరువాతి సర్గలో ఇదే మండుతున్న తోక లంకను దహిస్తుంది. ముప్పై ఎనిమిది, ముప్పై తొమ్మిది శ్లోకాలలో హనుమంతుని ఆత్మగౌరవం మేల్కొంటుంది — లంకను చూశాడు, ఇక బంధనపు ప్రయోజనం ముగిసింది. నలభై, నలభై ఒకటవ శ్లోకాలలో అతడు రాక్షసుల రద్దీ తక్కువగా ఉన్న పురద్వారాన్ని చేరుతాడు. నలభై రెండవ శ్లోకంలో శరీరాన్ని చిన్నది చేయడంతో బంధనాలు వాటంతట అవే జారిపోతాయి — బలంతో కాదు, యుక్తితో. నలభై మూడవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — పరిఘను చూడటం, పట్టుకోవడం, రక్షకుల వధ అన్నీ ఒకే శ్లోకంలో. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘పైకి ఎగిరాడు… గర్జించాడు’ — బంధవిముక్తి ఉద్ఘోషణ. రక్షకుల వధ రాక్షసులు ఇంతకుముందు చేసిన అవమానానికి ప్రతీకారం. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో అతడు మళ్ళీ లంకను పరికిస్తాడు — తరువాతి కార్యం గురించిన ఆలోచన మొదలైంది.

மகாத்மாவான உடன்பிறப்பு விபீஷணனின், இடத்துக்கும் காலத்துக்கும் ஏற்ற நன்மையான சொல்லைக் கேட்டு, பத்துக் கழுத்தன் மறுமொழி சொன்னான்: விபீஷணா, நீ சரியாகச் சொன்னாய்; தூதனைக் கொல்வது நூல்களில் பழிக்கப்பட்டது. ஆனால் இவனுக்கு வேறொரு தண்டனை நிச்சயம் செய்யப்பட வேண்டும். வானரர்களுக்கு வால் அன்பான அணிகலன்; ஆகவே இவனுடைய வால் உடனே கொளுத்தப்படட்டும்; எரிந்த அந்த வாலோடு இவன் செல்லட்டும். பிறகு இவனுடைய நண்பர்களும், சுற்றத்தாரும், உறவினர்களும், அன்பர்களும் அனைவரும் அங்கம் உருக்குலைந்து மெலிந்து வருந்திய இவனைக் காணட்டும். பிறகு ராக்ஷசேந்திரன் ஆணையிட்டான் — கொழுந்துவிட்டெரியும் வாலோடு இவன் ராக்ஷசர்களால் சந்திகள் உட்பட நகர் முழுவதும் சுற்றி அழைத்துச் செல்லப்படட்டும். ராவணன் விபீஷணனின் வாதத்தை ஏற்கிறான்; ஆனால் அவனுடைய நோக்கம் அவமானப்படுத்துவதே. விபீஷணன் சொன்ன தூதனுக்குரிய தண்டனைகளில் ‘உருக்குலைத்தல்’ இங்கே வாலைக் கொளுத்துதல் என்ற வடிவில் பயன்படுத்தப்படுகிறது. ராவணனின் பார்வையில் வால் வானரனின் பெருமிதத்தின் சின்னம்; அதை எரிப்பது உச்சகட்ட அவமானம். ‘சுற்றி அழைத்துச் செல்லப்படட்டும்’ என்ற ஆணையில் ராவணனின் ஆணவம் தெரிகிறது — நகர் முழுவதையும் பகைவனின் அவமானத்துக்குச் சாட்சியாக்க விரும்புகிறான். ஆனால் இதனாலேயே அனுமனுக்கு இலங்கையைக் காணும் வாய்ப்பு எளிதாகும் — இது கவிஞரின் நுட்பமான முரண்நகை. இரண்டாம் சுலோகத்தில் அச்சுப்பதிப்பில் ‘வதாயான்ய:’ என்ற பாடம் உள்ளது; இந்தி உரை ‘வதத்தைத் தவிர வேறொரு தண்டனை’ என்று பொருள் தருகிறது. ராவணன் உடன்பிறப்பின் சொல்லை ‘சரியானது’ என்று ஏற்கிறான்; ஆனால் தண்டனையின் வடிவத்தைத் தானே முடிவுசெய்கிறான். இவ்வாறு விபீஷணனின் அறிவுரை பாதியளவே வெற்றிபெறுகிறது.

தலைவனின் ஆணையைக் கேட்டு, சினத்தால் கடுமையுற்ற ராக்ஷசர்கள் அவனுடைய வாலைப் பழைய பருத்தித் துணிகளால் சுற்றினர். காடுகளில் காய்ந்த விறகைப் பெற்று நெருப்பு வளர்வதுபோல, வால் சுற்றப்படும்போது பெரிய வானரன் அனுமன் பெருகினான் — அவனுடைய உடல் பெரிதாயிற்று. பிறகு ராக்ஷசர்கள் வாலில் எண்ணெய் ஊற்றி அதில் நெருப்பு வைத்தனர். அப்போது சினத்தாலும் பொறுமையின்மையாலும் சூழப்பட்ட மனத்தோடு, இளஞ்சூரியனைப் போன்ற முகமுடைய அனுமன், கொழுந்துவிட்டெரியும் வாலால் அந்த ராக்ஷசர்களை அடித்தான். பிறகு கொடிய ராக்ஷசர்கள் மீண்டும் ஒன்றுகூடி அந்த வானரக் காளையை இறுகக் கட்டினர். அதைக் கண்டு பெண்களோடும் குழந்தைகளோடும் முதியவர்களோடும் கூடிய இரவில் திரிவோர் மகிழ்ந்தனர். கட்டுண்ட வீரன் அனுமன் அந்தக் காலத்துக்கு ஏற்ற முடிவை எடுத்தான். அனுமனின் உடல் பெருகுவது நெருப்பின் உவமையால் வருணிக்கப்படுகிறது — விறகால் நெருப்பு வளர்வதுபோல, அவமானத்தால் அவனுடைய ஒளி வளர்கிறது. ராக்ஷசர்களின் மகிழ்ச்சி கணநேரமானது; அவர்களுடைய மகிழ்ச்சியே விரைவில் அவர்களுடைய அழிவுக்குக் காரணமாகும். ஏழாம் சுலோகத்தில் அச்சுப்பதிப்பில் ‘ஹுதாஶனம்’ என்று இரண்டாம் வேற்றுமை வடிவம் காணப்படுகிறது; பொருள் நெருப்புப்போல வளர்தல் என்பதே. ராக்ஷசர்கள் பழந்துணிகளையும் எண்ணெயையும் பயன்படுத்துகின்றனர் — இவையே இலங்கையை எரிக்கும் கருவிகளாகும். அனுமன் முதலில் எதிர்வினை செய்கிறான் — வாலால் அடித்தல் — ஆனால் மீண்டும் கட்டை ஏற்கிறான். ஒன்பது, பத்தாம் சுலோகங்களின் வாக்கியம் தொடர்புடையது — ‘கட்டுண்ட’ என்ற சொல் பத்தாம் சுலோகத்தில் வருகிறது.

அனுமன் சிந்தித்தான்: கட்டுண்டிருந்தாலும் இந்த ராக்ஷசர்கள் என்னை எதுவும் செய்ய முடியாது; கயிறுகளை அறுத்து மேலே பாய்ந்து இவர்களை மீண்டும் கொல்லலாம். நான் தலைவனின் நன்மைக்காக அவருடைய ஆணைப்படி திரிகிறேன்; இந்தத் தீயோர் என்னைக் கட்டுகிறார்கள் என்றால், நான் செய்ததற்கான பதிலடி இன்னும் முழுமையடையவில்லை. போரில் நான் ஒருவனே ராக்ஷசர்கள் அனைவருக்கும் போதுமானவன்; ஆனால் ராமனின் மகிழ்ச்சிக்காக இத்தகைய கட்டைப் பொறுத்துக்கொள்வேன். இதனால் நான் இலங்கையில் மீண்டும் திரிய முடியும்; இரவில் கோட்டை அமைப்பின் விவரத்தை நான் சரியாகக் காணவில்லை. இரவு முடிந்து விடியலில் இலங்கையை நான் நிச்சயம் காண வேண்டும். அவர்கள் விரும்பியபடி மீண்டும் மீண்டும் என்னைக் கட்டட்டும், வாலைக் கொளுத்தித் துன்புறுத்தட்டும்; என் மனத்துக்குக் களைப்பில்லை. இங்கே அனுமனின் துணிவும் அறிவும் வெளிப்படுகின்றன — அவமானத்தை அவன் வாய்ப்பாக மாற்றுகிறான். கோட்டையைப் பகலில் காண்பது போருக்கு அவசியம்; ஆகவே அவன் கட்டைத் தன் விருப்பத்தோடு பொறுத்துக்கொள்கிறான். ‘ராமனின் மகிழ்ச்சிக்காக’ என்ற சொல்லே அவனுடைய எல்லாச் செயல்களுக்கும் வேர். சினம் இருக்கிறது, ஆனால் அது தலைவனின் பணிக்குக் கட்டுப்பட்டது. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் அவன் ராக்ஷசர்களின் அநீதியை நினைக்கிறான் — தலைவனின் பணிக்காகத் திரியும் தூதனைக் கட்டுகிறார்களே என்று. பதினைந்து, பதினாறாம் சுலோகங்களின் வாக்கியம் தொடர்புடையது — ‘ராக்ஷசர்கள் துன்புறுத்தட்டும்’ என்பது பதினாறாம் சுலோகத்தின் தொடக்கம். அவனுடைய மனத்தின் களைப்பின்மையே அடுத்து வரும் துணிச்சலுக்கு அடிப்படை.

பிறகு கொடிய செயல்களுடைய ராக்ஷசர்கள், தன் உருவை அடக்கிக்கொண்ட, மனவலிமையுடைய பெரிய வானரனான அந்த வானர யானையைப் பற்றிக்கொண்டு மகிழ்ச்சியோடு சென்றனர். சங்கு, பேரி முழக்கங்களோடு அவனுடைய செயல்களை அறிவித்தபடி அவர்கள் அவனை அந்த நகரில் சுற்றி அழைத்துச் சென்றனர். பகைவரை அடக்கும் அனுமன் ராக்ஷசர்கள் பின்தொடர இனிதாகச் சென்றான். ராக்ஷசர்களின் பெருநகரில் சென்றபோது அவன் விந்தையான விமானங்களைக் கண்டான்; மதில்களால் சூழப்பட்ட நிலப்பகுதிகளையும், நன்கு பிரிக்கப்பட்ட முற்றங்களையும், வீட்டு வரிசைகளால் நெருக்கமான தெருக்களையும், நாற்சந்திகளையும், தெருக்களையும் கிளைத்தெருக்களையும், வீடுகளின் இடைவெளிகளையும் கண்டான். முற்றங்களிலும் நாற்சந்திகளிலும் அரசவீதிகளிலும் ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் அவனை ‘ஒற்றன்’ என்று அறிவித்தனர். அங்கங்கே பெண்களும் குழந்தைகளும் முதியவர்களும் ஆவலால் வெளியே வந்தனர். ‘இனிதாகச் சென்றான்’ என்ற சொல் அனுமனின் அச்சமின்மையைக் காட்டுகிறது — கட்டுண்டிருந்தும் அவன் ஒரு விழாவுக்குச் செல்வதுபோலச் செல்கிறான். ராக்ஷசர்கள் அவனை ஒற்றன் என்று அறிவிக்கின்றனர்; ஆனால் உண்மையில் அவர்களே அவனுக்கு இலங்கை முழுவதையும் காட்டுகின்றனர் — ஒற்றனின் பணியை அவர்களே நிறைவேற்றுகின்றனர். கவிஞர் இலங்கையின் வழிகளை விரிவாகக் கணக்கிடுகிறார்; ஏனெனில் இந்த அறிவு அடுத்து வரும் எரிப்பில் அனுமனுக்குப் பயன்படும். ‘உருவை அடக்கிக்கொண்டவன்’ என்ற சொல், அவன் தன் உருவத்தையும் வலிமையையும் மறைத்துக்கொண்டான் என்பதைக் குறிக்கிறது. பதினாறு, பதினேழாம் சுலோகங்களில் ராக்ஷசர்களின் மகிழ்ச்சி விழாவாக வருணிக்கப்படுகிறது — வெற்றி விழாவில் போலச் சங்குகளும் பேரிகைகளும் ஒலிக்கின்றன. பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ராக்ஷசர்கள் ‘கொடிய செயல்களுடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழியாலும், அனுமன் ‘பகைவரை அடக்குபவன்’ என்றும் குறிக்கப்படுகின்றனர் — ஒருவர் கொடுமை செய்பவர், மற்றவன் வீரன். பத்தொன்பது, இருபது, இருபத்தொன்றாம் சுலோகங்களில் இலங்கையின் நகர அமைப்பு — விமானங்கள், முற்றங்கள், தெருக்கள், கிளைத்தெருக்கள், வீடுகளின் இடைவெளிகள் — இவை அனைத்தும் கோட்டையின் உள்ளமைப்பு; இரவில் அனுமன் இவற்றைச் சரியாகக் காணவில்லை. இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் பெண்கள், குழந்தைகள், முதியோரின் ஆவல் நகரத்தின் மக்கள் வாழ்க்கையைக் காட்டுகிறது. இவ்வாறு அனுமனின் விருப்பம் நிறைவேறுகிறது — அவன் பகலில் இலங்கையைக் காண்கிறான். ராக்ஷசர்களின் ‘ஒற்றன்’ என்ற அறிவிப்பும் உண்மையே — அவன் உண்மையில் ராமனின் ஒற்றன்.

கொளுத்தப்பட்ட வாலுடைய அனுமனைக் காணப் பலர் வந்தனர். அனுமனின் வால்நுனி எரிந்துகொண்டிருந்தபோது, விகாரமான கண்களுடைய ராக்ஷசிகள் சீதையிடம் சென்று அந்த வெறுப்பான செய்தியைச் சொன்னார்கள்: சீதையே, செம்பு முகமுடைய எந்த வானரனோடு நீ உரையாடினாயோ, அவன் கொழுந்துவிட்டெரியும் வாலோடு நகரில் சுற்றி அழைத்துச் செல்லப்படுகிறான். தான் கவரப்பட்டதற்கு நிகரான அந்தக் கொடிய சொல்லைக் கேட்டு, துயரத்தால் வெந்த வைதேகி மனத்தால் அக்கினியை அணுகினாள். அப்போது அகன்ற கண்களுடைய அவள் தூய்மையோடு, பெரிய வானரனின் நலத்தை விரும்பி, அவியைச் சுமப்பவனான அக்கினியை வேண்டினாள்: நான் கணவனுக்குப் பணிவிடை செய்திருந்தால், நான் தவம் செய்திருந்தால், என்னிடம் ஒருவனையே கணவனாகக் கொள்ளும் கற்பு இருந்தால், அக்கினியே, அனுமனுக்குக் குளிர்ந்தவனாக இரு. அறிவுடைய ராமனுக்கு என்மீது சிறிதளவேனும் இரக்கம் இருந்தால், அல்லது எனக்கு ஏதேனும் பேறு எஞ்சியிருந்தால், குளிர்ந்தவனாக இரு. அறவுருவான ராமன் என்னை நல்லொழுக்கமுடையவளாகவும் தம்மோடு சேர ஏங்குபவளாகவும் அறிந்திருந்தால், குளிர்ந்தவனாக இரு. வாய்மையான உறுதிமொழியுடைய உயர்ந்தவனான சுக்ரீவன் இந்தத் துயரக்கடலிலிருந்து என்னைக் கரையேற்றுவான் என்றால், அனுமனுக்குக் குளிர்ந்தவனாக இரு. சீதையின் பிரார்த்தனை சத்தியக் கிரியை (உண்மையின் ஆற்றலால் செய்யும் ஆணை) வடிவிலானது — தன் உண்மையான ஒழுக்கத்தின் வலிமையால் அவள் அக்கினிக்கு ஆணையிடுகிறாள். ‘அனுமனுக்குக் குளிர்ந்தவனாக இரு’ என்ற பல்லவி நான்குமுறை திரும்ப வருகிறது. இருபத்தேழாம் சுலோகம் மூன்று அடிகளுடையது — பிரார்த்தனையின் தொடக்கமும் முற்பாதியின் முன்னுரையும் ஒரே சுலோகம். சீதை தன் துயரத்தை மறந்து அனுமனின் காப்பை வேண்டுகிறாள் — இது அவளுடைய இரக்கம். இருபத்துமூன்று, இருபத்துநான்காம் சுலோகங்களில் ராக்ஷசிகள் சீதையை வருத்துவதற்காகவே செய்தியைச் சொல்கின்றனர்; அவர்கள் அனுமனைச் ‘செம்பு முக வானரன்’ என்று அவமதிப்போடு குறிப்பிடுகின்றனர். இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் சீதை அந்தச் செய்தியைத் ‘தான் கவரப்பட்டதற்கு நிகரானது’ என்று உணர்கிறாள் — அனுமனின் துயரம் அவளுடைய சொந்தத் துயரம்போல. இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘மங்கலத்தை நோக்கியவள்’ — அவள் தன் நலத்தை அல்ல, அனுமனின் நலத்தை விரும்புகிறாள். இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ராமனின் இரக்கமும் தன் எஞ்சிய பேறும் காரணங்களாகச் சொல்லப்படுகின்றன; இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் தன் ஒழுக்கம்; முப்பதாம் சுலோகத்தில் சுக்ரீவனின் வாய்மையான உறுதிமொழி. இவ்வாறு நான்கு சுலோகங்களில் கற்புடையவளின் உண்மையின் வலிமை வெளிப்படுகிறது. அக்கினியின் தூய்மைப்படுத்தும் தன்மையும் சீதையின் தூய்மையும் இங்கே ஒன்றோடொன்று தொடர்புடையவை — யுத்த காண்டத்தின் அக்கினிப் பரீட்சையின் முன்னறிகுறிபோல.

பிறகு கூரிய சுடர்களுடைய நெருப்பும் கலக்கமின்றி, சுடர் வலப்புறம் சுழல, மான்குட்டி போன்ற கண்களுடைய சீதைக்காக வானரனின் நலத்தை அறிவிப்பதுபோல எரிந்தது. அனுமனின் தந்தையான காற்றும், வால் நெருப்போடு கூடியிருந்தும் பனிக்காற்றுப் போலக் குளிர்ந்து, தேவிக்கு நலம் தருவதாக வீசியது. வால் எரிந்துகொண்டிருந்தபோது வானரன் சிந்தித்தான்: இந்த நெருப்பு எல்லாப் பக்கங்களிலும் கொழுந்துவிட்டெரிகிறது; ஆனால் ஏன் என்னை எரிக்கவில்லை? பெருஞ்சுடராகத் தெரிகிறது, ஆனால் எனக்கு வலி உண்டாக்கவில்லை; வால்நுனியில் பனி படிந்ததுபோல நிலைகொண்டுள்ளது. அல்லது இது தெளிவு — நான் தாவியபோது ராமனின் ஆற்றலால் நதிகளின் தலைவனான கடலில் ஒரு மலை வியப்பூட்டும் வகையில் காணப்பட்டதுபோல, இங்கும் அப்படியே. ராமனுக்காகக் கடலுக்கும் அறிவுடைய மைநாகனுக்கும் அத்தகைய பரபரப்பு இருந்ததென்றால், நெருப்பு என்ன செய்யாது? சீதையின் இரக்கத்தாலும், ராகவனின் ஒளியாலும், என் தந்தை வாயுவின் நட்பாலும் நெருப்பு என்னை எரிக்கவில்லை. நெருப்பின் சுடர் வலப்புறம் சுழல்வது மங்கலத்தின் அறிகுறி. அனுமன் மைநாகனை நினைவுகூர்ந்து காரணத்தை முடிவுசெய்கிறான் — இயற்கையே ராமனின் பணியில் உதவுகிறது. அவன் சீதையின் பிரார்த்தனையை அறியவில்லை; இருந்தும் அவளுடைய இரக்கத்தையே முதல் காரணமாகக் கணக்கிடுகிறான். மூன்று காரணங்கள் — சீதையின் இரக்கம், ராமனின் ஒளி, தந்தையின் நட்பு. முப்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் நெருப்பு சீதையின் பிரார்த்தனையை ஏற்பதுபோல — ‘வானரனின் நலத்தை அறிவிப்பதுபோல’. முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் காற்றும் மகனைக் காப்பதில் உதவுகிறது. முப்பத்துமூன்று, முப்பத்துநான்காம் சுலோகங்களில் அனுமனின் வியப்பு இயல்பானது — சுடர் தெரிகிறது, எரிவு உணரப்படவில்லை. முப்பத்தைந்து, முப்பத்தாறாம் சுலோகங்களில் அவன் முந்தைய அனுபவத்தைக் கொண்டு வாதிடுகிறான் — மைநாகன் ராமனின் பணிக்காகக் கடலிலிருந்து எழுந்தான்; ஆகவே நெருப்பும் ராமனின் பணியில் உதவக்கூடும். முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் மூன்று காரணங்களும் தொகுக்கப்பட்டுள்ளன. சீதையின் பிரார்த்தனையே முதன்மைக் காரணம் என்று கவிஞர் வாசகருக்குத் தெளிவுபடுத்துகிறார்; அனுமனோ அதை அறியாமலும் சீதையின் இரக்கத்தையே முதலில் நினைக்கிறான் — இது அவனுடைய பக்தியின் நுட்பம்.

வானர யானையான அவன் ஒரு கணம் மீண்டும் சிந்தித்தான்: என்னைப் போன்றவனுக்கு இங்கே இழிந்த ராக்ஷசர்களால் கட்டு எப்படிப் பொருந்தும்? எனக்கு வீரம் இருக்கும்போது இதற்குப் பதிலடி கொடுக்க வேண்டும். பிறகு வேகமுடைய அந்தப் பெரிய வானரன் அந்தக் கயிறுகளை அறுத்து வேகமாக மேலே பாய்ந்து முழங்கினான். பிறகு அழகிய வாயுமைந்தன், மலைச்சிகரம்போல உயர்ந்த, ராக்ஷசர்களின் நெருக்கம் குறைந்திருந்த நகரவாயிலை அடைந்தான். மலைபோன்றவனாக இருந்த அவன் ஒரு கணத்தில் மீண்டும் மிகச் சிறிய உருவை அடைந்து கட்டுகளை உதிர்த்தான்; விடுபட்ட அழகியவன் மீண்டும் மலைபோன்றவனானான். சுற்றிலும் பார்த்தபோது அவன் தோரணவாயிலில் இருந்த, கருவிரும்பால் அமைந்த இரும்பு உலக்கையைக் கண்டான்; அதை எடுத்துக்கொண்டு நீண்ட கைகளுடைய மாருதி காவலர்கள் அனைவரையும் மீண்டும் கொன்றான். அவர்களைக் கொன்று, போரில் கடுமையான வீரமுடைய அவன் மீண்டும் இலங்கையை நோக்கியபடி, கொழுந்துவிட்டெரியும் வாலால் உண்டான சுடர்மாலையோடு, கதிர்மாலையுடைய ஆதித்தனைப் போல ஒளிர்ந்தான். சிறியதாகவும் பெரியதாகவும் ஆவது அனுமனின் சித்தி — அவன் விருப்பப்படி உடலை மாற்றிக்கொள்கிறான். நகரவாயிலின் இரும்பு உலக்கையே அவனுடைய ஆயுதம். நாற்பத்துநான்காம் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது; அங்கே ‘அர்ச்சிமாலீ’ (சுடர்மாலையுடையவன்) என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — வாலின் சுடர்மாலையும் சூரியனின் கதிர்மாலையும் ஒன்றுக்கொன்று ஒப்பானவை. அடுத்த சர்க்கத்தில் இதே கொழுந்துவிட்டெரியும் வால் இலங்கையை எரிக்கும். முப்பத்தெட்டு, முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகங்களில் அனுமனின் தன்மானம் விழித்தெழுகிறது — இலங்கை காணப்பட்டுவிட்டது, இனிக் கட்டின் தேவை முடிந்தது. நாற்பது, நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகங்களில் அவன் ராக்ஷசர்களின் நெருக்கம் குறைந்திருந்த நகரவாயிலை அடைகிறான். நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் உடலைச் சிறிதாக்குவதால் கட்டுகள் தாமாகவே விழுகின்றன — வலிமையால் அல்ல, உத்தியால். நாற்பத்துமூன்றாம் சுலோகம் மூன்று அடிகளுடையது — உலக்கையைக் காணுதல், எடுத்தல், காவலர் வதம் மூன்றும் ஒரே சுலோகத்தில். நாற்பதாம் சுலோகத்தில் ‘மேலே பாய்ந்து… முழங்கினான்’ — கட்டிலிருந்து விடுபட்டதன் அறிவிப்பு. காவலர்களின் வதம் ராக்ஷசர்கள் முன்பு செய்த அவமானத்துக்கான பதிலடி. நாற்பத்துநான்காம் சுலோகத்தில் அவன் மீண்டும் இலங்கையை நோக்குகிறான் — அடுத்த பணியைப் பற்றிய சிந்தனை தொடங்கிவிட்டது.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನ ದೇಶಕಾಲಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದನು — ವಿಭೀಷಣ, ನೀನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ; ದೂತನ ವಧೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂದಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇವನಿಗೆ ಬೇರೊಂದು ನಿಗ್ರಹವಾದ ದಂಡವನ್ನು ಖಂಡಿತ ವಿಧಿಸಬೇಕು. ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಬಾಲವು ಪ್ರಿಯವಾದ ಆಭರಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿರಿ, ಸುಟ್ಟ ಬಾಲದೊಡನೆ ಇವನು ಹೋಗಲಿ. ಆಗ ಇವನ ಮಿತ್ರರು, ಜ್ಞಾತಿಗಳು, ಬಂಧುಗಳು, ಹಿತೈಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಅಂಗವೈರೂಪ್ಯದಿಂದ ಕೃಶನಾದ, ದೀನನಾದ ಇವನನ್ನು ನೋಡಲಿ. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಲದೊಡನೆ ಇವನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಚೌಕಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪುರದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಲಿ. ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಅವಮಾನವೇ. ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ದೂತದಂಡಗಳಲ್ಲಿ ‘ವೈರೂಪ್ಯ’ವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಾಲದಹನದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲವು ವಾನರನ ಗರ್ವದ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರ ದಹನ ಪರಮ ಅವಮಾನ. ‘ಪರಿಣೀಯತಾಮ್’ (ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಲಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದಂಭ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇಡೀ ಪುರಿಯನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇದರಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಅವಕಾಶ ಸುಲಭವಾಗುವುದು — ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಡಂಬನೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವು ‘ವಧಾಯಾನ್ಯಃ’ ಎಂದಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆ ‘ವಧೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ದಂಡ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ತಮ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ‘ಸರಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದಂಡದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಸಫಲವಾಯಿತು.

ಸ್ವಾಮಿಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕರ್ಕಶರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಬಾಲವನ್ನು ಹಳೆಯ ಹತ್ತಿಯ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಿದರು. ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಒಣಗಿದ ಸೌದೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅಗ್ನಿಯು ಬೆಳೆಯುವಂತೆ, ಬಾಲವನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಬೆಳೆದನು — ಅವನ ದೇಹವು ಬೃಹತ್ತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಲದ ಮೇಲೆ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಸುರಿದು ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದರು. ಆಗ ರೋಷದಿಂದಲೂ ಅಸಹನೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಮನಸ್ಸಿನ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತಹ ಮುಖದ ಹನುಮಂತನು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಅನಂತರ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದರು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತ್ರೀ-ಬಾಲ-ವೃದ್ಧರ ಸಹಿತ ನಿಶಾಚರರು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಬಂಧಿತನಾದ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಿದನು. ಹನುಮಂತನ ದೇಹವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸೌದೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವಮಾನದಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂತೋಷ ಕ್ಷಣಿಕ; ಅವರ ಹರ್ಷವೇ ಬೇಗನೆ ಅವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವು ‘ಹುತಾಶನಮ್’ ಎಂದು ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ; ಅರ್ಥವಾದರೋ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳೆಯುವುದೇ. ರಾಕ್ಷಸರು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ — ಇವೇ ಲಂಕಾದಹನದ ಸಾಧನಗಳಾಗುವುವು. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಲದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು — ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಾಕ್ಯ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ‘ನಿಬದ್ಧಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಹನುಮಂತನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ನನಗೆ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ; ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಇವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ. ನಾನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಈ ದುರಾತ್ಮರು ನನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಸಾಕು; ಆದರೆ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಇಂತಹ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸುವೆನು. ಇದರಿಂದ ನಾನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಚರಿಸಬಹುದು; ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಗರಚನೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ನಾನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಖಂಡಿತ ನೋಡಬೇಕು. ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟಲಿ, ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿ ಪೀಡಿಸಲಿ; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಧೀರತೆಯೂ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ — ಅವಮಾನವನ್ನು ಅವನು ಅವಕಾಶವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ದುರ್ಗವನ್ನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಅವಶ್ಯಕ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲ. ಕ್ರೋಧವಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಧೀನ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ದೂತನನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಾಕ್ಯ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ‘ಪೀಡಾಂ ಕುರ್ವಂತಿ ರಕ್ಷಾಂಸಿ’ ಎಂಬುದು ಹದಿನಾರನೆಯದರ ಆರಂಭ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ದಣಿವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಆಧಾರ.

ಅನಂತರ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ತನ್ನ ಆಕಾರವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಸತ್ತ್ವವಂತನಾದ ಮಹಾಕಪಿ ಕಪಿಕುಂಜರನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಶಂಖ-ಭೇರಿಗಳ ನಾದದಿಂದ ಅವನ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಆ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿಸಿದರು. ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಸುಖವಾಗಿ ಸಾಗಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಕಂಡನು; ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನೂ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚೌಕಗಳನ್ನೂ, ಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಬೀದಿಗಳನ್ನೂ, ನಾಲ್ಕು ದಾರಿಗಳು ಕೂಡುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ, ಬೀದಿ-ಉಪಬೀದಿಗಳನ್ನೂ, ಮನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಜಾಗಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕುದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅವನನ್ನು ‘ಗೂಢಚಾರ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ವೃದ್ಧರು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು. ‘ಸುಖವಾಗಿ ಸಾಗಿದನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಹನುಮಂತನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬಂಧಿತನಾದರೂ ಅವನು ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಗೂಢಚಾರನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರೇ ಲಂಕೆಯದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ಗೂಢಚಾರನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವರೇ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಿನ ದಹನದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಲೆಂದು ಕವಿ ಲಂಕೆಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂವೃತಾಕಾರಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ತನ್ನ ಆಕಾರವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರು ಮತ್ತು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಉತ್ಸವರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿಜಯೋತ್ಸವದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಶಂಖಗಳೂ ಭೇರಿಗಳೂ ಮೊಳಗುತ್ತವೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ‘ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದಲೂ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಅರಿಂದಮ’ (ಶತ್ರುಮರ್ದನ) ಎಂದೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬರು ಅತ್ಯಾಚಾರಿಗಳು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ವೀರ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ನಗರರಚನೆ — ವಿಮಾನಗಳು, ಚೌಕಗಳು, ಬೀದಿಗಳು, ಉಪಬೀದಿಗಳು, ಮನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಜಾಗಗಳು — ಇದೆಲ್ಲವೂ ದುರ್ಗದ ಒಳಸ್ವರೂಪ, ಇದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಬಾಲ-ವೃದ್ಧರ ಕುತೂಹಲ ನಗರದ ಜನಜೀವನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ‘ಗೂಢಚಾರ’ ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯೂ ಸತ್ಯವೇ — ಅವನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ರಾಮನ ಚಾರ.

ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಲು ಅನೇಕರು ಬಂದರು. ಹನುಮಂತನ ಬಾಲದ ತುದಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಿಕಾರಗಣ್ಣಿನ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು — ಸೀತೆ, ಯಾವ ಕೆಂಪುಮುಖದ ಕಪಿಯೊಡನೆ ನೀನು ಮಾತನಾಡಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಲದೊಡನೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ತನ್ನ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ಕ್ರೂರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ವೈದೇಹಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದಳು. ಆಗ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅವಳು ಶುಚಿಯಾಗಿ, ಮಹಾಕಪಿಯ ಮಂಗಳವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಹವ್ಯವಾಹನನಾದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು — ನಾನು ಪತಿಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕಪತಿವ್ರತ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಹೇ ಅಗ್ನಿ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಣ್ಣಗಾಗು. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕರುಣೆಯಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ, ತಣ್ಣಗಾಗು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಸದಾಚಾರಸಂಪನ್ನೆಯೆಂದೂ ತನ್ನನ್ನು ಸೇರಲು ಹಂಬಲಿಸುವವಳೆಂದೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ತಣ್ಣಗಾಗು. ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಆರ್ಯ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡುವುದಾದರೆ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಣ್ಣಗಾಗು. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ — ತನ್ನ ಸತ್ಯಾಚರಣೆಯ ಬಲದಿಂದ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಶೀತೋ ಭವ ಹನೂಮತಃ’ (ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಣ್ಣಗಾಗು) ಎಂಬ ಧ್ರುವಪದವು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ಉಪಕ್ರಮ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿವೆ. ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆತು ಹನುಮಂತನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಕರುಣೆ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ದುಃಖಿಸಲೆಂದೇ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಕೆಂಪುಮುಖದ ಕಪಿ’ ಎಂದು ಅವಮಾನದಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಆ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ‘ಆತ್ಮಾಪಹರಣೋಪಮಮ್’ (ತನ್ನ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ) ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹನುಮಂತನ ದುಃಖ ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನದೇ ದುಃಖದಂತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಂಗಲಾಭಿಮುಖೀ’ — ಅವಳು ತನ್ನ ಮಂಗಳವನ್ನಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನ ಮಂಗಳವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಉಳಿದ ಭಾಗ್ಯ — ಇವನ್ನು ಕಾರಣಗಳಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಡತೆ; ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪತಿವ್ರತೆಯ ಸತ್ಯದ ಬಲ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯ ಪಾವಕತ್ವ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿವೆ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆ.

ಅನಂತರ ತೀಕ್ಷ್ಣಜ್ವಾಲೆಯುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯೂ ಶಾಂತವಾಗಿ, ಬಲಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವ ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣಿನಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಕಪಿಯ ಶುಭವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಉರಿಯಿತು. ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವೂ ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಹಿಮದ ಗಾಳಿಯಂತೆ ತಂಪಾಗಿ, ದೇವಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ನೀಡುವಂತೆ ಬೀಸಿದನು. ಬಾಲವು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಾನರನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಈ ಅಗ್ನಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸುಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಮಹಾಜ್ವಾಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ನನಗೆ ನೋವು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಬಾಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಮ ಬಿದ್ದಂತಿದೆ. ಅಥವಾ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ — ನಾನು ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನದೀಪತಿಯಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ ಧೀಮಂತನಾದ ಮೈನಾಕನಿಗೂ ಅಂತಹ ತ್ವರೆ ಇದ್ದರೆ, ಅಗ್ನಿಯು ಏನು ತಾನೇ ಮಾಡದು? ಸೀತೆಯ ದಯೆಯಿಂದ, ರಾಘವನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವಿನ ಸಖ್ಯದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಬಲಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವುದು ಶುಭದ ಲಕ್ಷಣ. ಮೈನಾಕನ ನೆನಪಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಕಾರಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವಳ ದಯೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲ ಕಾರಣವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆ, ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು, ತಂದೆಯ ಮೈತ್ರಿ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಂತಿದೆ — ‘ಶಂಸನ್ನಿವ ಶುಭಂ ಕಪೇಃ’ (ಕಪಿಯ ಶುಭವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ). ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಾಯುವೂ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ. ಮೂವತ್ತಮೂರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಜ್ವಾಲೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸುಡುವಿಕೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಾರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವದಿಂದ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈನಾಕನು ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯೂ ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಬಹುದು. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದು ಕವಿ ಓದುಗನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಯ ದಯೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ.

ಕಪಿಕುಂಜರನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ನನ್ನಂಥವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ನೀಚ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಬಂಧನ ಹೇಗೆ ತಕ್ಕುದು? ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಿರುವಾಗ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅನಂತರ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಆ ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅನಿಲಪುತ್ರನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಪುರದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು, ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪು ವಿರಳವಾಗಿತ್ತು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮತ್ತೆ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿ ಬಂಧನಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸಿದನು; ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಶ್ರೀಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದನು. ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ತೋರಣಕ್ಕೆ ಆನಿಸಿದ್ದ, ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಕಂಡನು; ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಮಾರುತಿಯು ಕಾವಲುಗಾರರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ, ಉರಿಯುವ ಬಾಲದ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಕಿರಣಮಾಲಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಚಿಕ್ಕದಾಗುವುದು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡದಾಗುವುದು ಹನುಮಂತನ ಸಿದ್ಧಿ — ಅವನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ದೇಹವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರದ್ವಾರದ ಪರಿಘವೇ ಅವನ ಆಯುಧ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಚಿಮಾಲೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಬಾಲದ ಜ್ವಾಲಾಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಮಾಲೆ, ಒಂದು ಸಾಮ್ಯಭಾವ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಇದೇ ಬಾಲವು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವುದು. ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಗೌರವ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿಯಾಯಿತು, ಈಗ ಬಂಧನದ ಪ್ರಯೋಜನ ಮುಗಿಯಿತು. ನಲವತ್ತು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪು ವಿರಳವಾಗಿದ್ದ ಪುರದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಸಿದುದರಿಂದ ಬಂಧನಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಉದುರುತ್ತವೆ — ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಪರಿಘವನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ಹಿಡಿಯುವುದು, ಕಾವಲುಗಾರರ ವಧೆ — ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ. ನಲವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ಪಪಾತ… ನನಾದ’ (ನೆಗೆದು… ಗರ್ಜಿಸಿದನು) — ಬಂಧನಮುಕ್ತಿಯ ಉದ್ಘೋಷ. ಕಾವಲುಗಾರರ ವಧೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯದ ಚಿಂತನೆ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.

മഹാത്മാവായ സഹോദരൻ വിഭീഷണന്റെ ദേശകാലോചിതവും ഹിതകരവുമായ വാക്കു കേട്ട് ദശഗ്രീവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘വിഭീഷണാ, ഭവാൻ പറഞ്ഞതു ശരിതന്നെ; ദൂതന്റെ വധം ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവനു മറ്റൊരു ശിക്ഷ തീർച്ചയായും നൽകണം. കപികൾക്ക് വാലാണ് ഇഷ്ടപ്പെട്ട ആഭരണം; അതിനാൽ ഇവന്റെ വാൽ വേഗം കത്തിക്കുക; കത്തിയ വാലുമായി ഇവൻ പോകട്ടെ. അപ്പോൾ ഇവന്റെ മിത്രങ്ങളും ജ്ഞാതികളും ബന്ധുക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും എല്ലാവരും അംഗവൈരൂപ്യത്താൽ തളർന്ന, ദീനനായ ഇവനെ കാണട്ടെ.’ പിന്നെ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘കത്തുന്ന വാലോടുകൂടി ഇവനെ രാക്ഷസർ ചത്വരങ്ങളോടുകൂടിയ നഗരം മുഴുവൻ ചുറ്റി നടത്തട്ടെ.’ രാവണൻ വിഭീഷണന്റെ യുക്തി സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അപമാനംതന്നെയാണ്. വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ ദൂതശിക്ഷകളിൽ ‘വൈരൂപ്യം’ ഇവിടെ വാൽ കത്തിക്കലിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വാൽ വാനരന്റെ ഗർവത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; അതു കത്തിക്കുന്നതു പരമമായ അപമാനമാണ്. ‘പരിണീയതാം’ (ചുറ്റി നടത്തട്ടെ) എന്ന ആജ്ഞയിൽ രാവണന്റെ ദംഭം കാണാം — ശത്രുവിന്റെ അപമാനത്തിനു നഗരം മുഴുവൻ സാക്ഷിയാക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതിലൂടെത്തന്നെയാണ് ഹനുമാനു ലങ്ക കാണാനുള്ള അവസരം എളുപ്പമാകുന്നത് — ഇതു കവിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു വിരോധാഭാസമാണ്. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘വധായാന്യഃ’ എന്നാണു പാഠം; ‘വധമല്ലാതെ മറ്റേതെങ്കിലും ശിക്ഷ’ എന്ന അർഥമാണ് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം നൽകുന്നത്. സഹോദരന്റെ വാക്ക് ‘ശരി’ എന്നു രാവണൻ അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ശിക്ഷയുടെ സ്വരൂപം സ്വയം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശം പാതി മാത്രമേ വിജയിക്കുന്നുള്ളൂ.

സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞ കേട്ട് കോപത്താൽ പരുഷരായ രാക്ഷസർ അവന്റെ വാൽ പഴകിയ പരുത്തിത്തുണികൾകൊണ്ടു ചുറ്റിപ്പൊതിഞ്ഞു. കാട്ടിൽ ഉണങ്ങിയ വിറകു കിട്ടുമ്പോൾ അഗ്നി വളരുന്നതുപോലെ, വാൽ ചുറ്റിപ്പൊതിയുന്നതിനിടെ മഹാകപിയായ ഹനുമാൻ വളർന്നു — അവന്റെ ശരീരം വലുതായി. പിന്നെ രാക്ഷസർ വാലിൽ എണ്ണ ഒഴിച്ച് അതിനു തീകൊളുത്തി. അപ്പോൾ രോഷവും അമർഷവും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ, ബാലസൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള മുഖത്തോടെ ഹനുമാൻ കത്തുന്ന വാൽകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസരെ അടിച്ചു. പിന്നെ ക്രൂരരായ രാക്ഷസർ വീണ്ടും ഒത്തുചേർന്ന് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനെ മുറുകെ കെട്ടി. അതു കണ്ട് സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും വൃദ്ധരും അടങ്ങിയ നിശാചരർ സന്തോഷിച്ചു. ബന്ധിതനായ വീരഹനുമാൻ ആ സമയത്തിനു യോജിച്ച ഒരു തീരുമാനമെടുത്തു. ഹനുമാന്റെ ശരീരവളർച്ച അഗ്നിയുടെ ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — വിറകുകൊണ്ട് അഗ്നിയെന്നപോലെ അപമാനംകൊണ്ട് അവന്റെ തേജസ്സു വർധിക്കുന്നു. രാക്ഷസരുടെ സന്തോഷം ക്ഷണികമാണ്; അവരുടെ ഹർഷംതന്നെ വേഗം അവരുടെ നാശത്തിനു കാരണമാകും. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഹുതാശനം’ എന്നു ദ്വിതീയാവിഭക്തി കാണുന്നു; അർഥം അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള വളർച്ചതന്നെ. രാക്ഷസർ പഴന്തുണികളും എണ്ണയും ഉപയോഗിക്കുന്നു — ഇവതന്നെയാകും ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ സാധനങ്ങൾ. ഹനുമാൻ ആദ്യം പ്രതികരിക്കുന്നു — വാൽകൊണ്ടുള്ള അടി — എന്നാൽ വീണ്ടും ബന്ധനം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഒൻപതും പത്തും ശ്ലോകങ്ങളിലെ വാക്യം പരസ്പരബന്ധിതമാണ് — ‘നിബദ്ധഃ’ (ബന്ധിതൻ) എന്ന പദം പത്താം ശ്ലോകത്തിലാണു വരുന്നത്.

ഹനുമാൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ബന്ധിതനായിരുന്നാലും ഈ രാക്ഷസർക്ക് എന്നെ ഒന്നും ചെയ്യാനാവില്ല; കെട്ടുകൾ പൊട്ടിച്ചു ചാടിയുയർന്ന് ഇവരെ വീണ്ടും കൊല്ലാം. സ്വാമിയുടെ ഹിതത്തിനായി അവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചാണ് ഞാൻ സഞ്ചരിക്കുന്നത്; ഈ ദുരാത്മാക്കൾ എന്നെ ബന്ധിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഞാൻ ചെയ്തതിനുള്ള പ്രതികാരം ഇനിയും പൂർണമായിട്ടില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ഞാനൊരുവൻ മാത്രം എല്ലാ രാക്ഷസർക്കും മതി; എന്നാൽ രാമന്റെ പ്രീതിക്കായി ഇത്തരം ബന്ധനം ഞാൻ സഹിക്കും. ഇതിലൂടെ എനിക്കു ലങ്കയിൽ വീണ്ടും ചുറ്റിനടക്കാനാകും; രാത്രിയിൽ കോട്ടയുടെ ഘടനാവിധാനം ഞാൻ നന്നായി കണ്ടിട്ടില്ല. രാത്രി കഴിഞ്ഞു പ്രഭാതത്തിൽ ഞാൻ ലങ്ക തീർച്ചയായും കാണണം. അവർ എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും കെട്ടിക്കോട്ടെ; വാൽ കത്തിച്ചു പീഡിപ്പിക്കുന്നു; എന്റെ മനസ്സിനു ക്ഷീണമില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ധീരതയും ബുദ്ധിമത്തയും പ്രകടമാണ് — അപമാനത്തെ അവൻ അവസരമാക്കി മാറ്റുന്നു. കോട്ട പകൽ കാണുന്നതു യുദ്ധത്തിന് ആവശ്യമാണ്; അതിനാൽ അവൻ ബന്ധനം സ്വേച്ഛയാൽ സഹിക്കുന്നു. ‘രാമന്റെ പ്രീതിക്കായി’ എന്ന വാക്കാണ് അവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളുടെയും മൂലം. ക്രോധമുണ്ട്, എന്നാൽ അതു സ്വാമികാര്യത്തിനു വിധേയമാണ്. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൻ രാക്ഷസരുടെ അന്യായം ഓർക്കുന്നു — സ്വാമിയുടെ കാര്യത്തിനായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ദൂതനെ ബന്ധിക്കുന്നു എന്ന്. പതിനഞ്ചും പതിനാറും ശ്ലോകങ്ങളിലെ വാക്യം പരസ്പരബന്ധിതമാണ് — ‘പീഡാം കുർവന്തി രക്ഷാംസി’ (രാക്ഷസർ പീഡിപ്പിക്കുന്നു) എന്നതാണു പതിനാറാമത്തേതിന്റെ ആരംഭം. അവന്റെ മനസ്സിന്റെ ക്ഷീണമില്ലായ്മയാണ് അടുത്ത സാഹസത്തിന്റെ ആധാരം.

പിന്നെ ക്രൂരകർമികളായ രാക്ഷസർ ഭാവം മറച്ചുവച്ചിരുന്ന, സത്ത്വവാനായ ആ മഹാകപിയെ, കപികുഞ്ജരനെ, പിടിച്ചുകൊണ്ടു സന്തോഷത്തോടെ പോയി. ശംഖുകളുടെയും ഭേരികളുടെയും നാദത്തോടെ അവന്റെ കർമങ്ങൾ ഘോഷിച്ചുകൊണ്ട് അവർ ആ നഗരത്തിലൂടെ അവനെ നടത്തി. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന ഹനുമാൻ രാക്ഷസരാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ട് സുഖമായി നടന്നു. രാക്ഷസരുടെ ആ മഹാനഗരത്തിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ അവൻ വിചിത്രമായ വിമാനങ്ങൾ കണ്ടു; കോട്ടമതിലുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഭൂഭാഗങ്ങൾ, നന്നായി വിഭജിച്ച ചത്വരങ്ങൾ, ഗൃഹനിരകളാൽ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ തെരുവുകൾ, നാൽക്കവലകൾ, പ്രധാനവീഥികളും ഉപവീഥികളും, ഗൃഹങ്ങൾക്കിടയിലെ ഇടങ്ങൾ എന്നിവയും കണ്ടു. ചത്വരങ്ങളിലും നാൽക്കവലകളിലും രാജവീഥികളിലും എല്ലാ രാക്ഷസരും അവനെ ‘ചാരൻ’ എന്നു ഘോഷിച്ചു. അവിടവിടെ സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും വൃദ്ധരും കൗതുകത്തോടെ പുറത്തിറങ്ങി. ‘സുഖമായി നടന്നു’ എന്ന വാക്കു ഹനുമാന്റെ നിർഭയത കാണിക്കുന്നു — ബന്ധിതനായിരുന്നിട്ടും ഒരു ഉത്സവത്തിലെന്നപോലെ അവൻ പോകുന്നു. രാക്ഷസർ അവനെ ചാരനെന്നു ഘോഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ വാസ്തവത്തിൽ അവർതന്നെയാണ് ലങ്കയിലെ എല്ലാം അവനെ കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നത് — ചാരന്റെ ജോലി അവർതന്നെ നിർവഹിക്കുന്നു. ലങ്കയിലെ വഴികളെ കവി വിസ്തരിച്ച് എണ്ണിപ്പറയുന്നു, കാരണം ഈ അറിവ് അടുത്ത ദഹനത്തിൽ ഹനുമാന് ഉപയോഗപ്പെടും. ‘സംവൃതാകാരം’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൻ തന്റെ ആകാരവും ബലവും മറച്ചുവച്ചിരുന്നു എന്നാണ്. പതിനാറിലും പതിനേഴിലും രാക്ഷസരുടെ ഹർഷം ഒരു ഉത്സവമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — വിജയോത്സവത്തിലെന്നപോലെ ശംഖുകളും ഭേരികളും മുഴങ്ങുന്നു. പതിനെട്ടിൽ രാക്ഷസരെ ‘ക്രൂരകർമികൾ’ എന്ന വിശേഷണത്താലും ഹനുമാനെ ‘അരിന്ദമൻ’ എന്നും നിർദേശിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് അത്യാചാരികൾ, മറുവശത്ത് വീരൻ. പത്തൊൻപതിലും ഇരുപതിലും ഇരുപത്തൊന്നിലും ലങ്കയുടെ നഗരരചന — വിമാനങ്ങൾ, ചത്വരങ്ങൾ, വീഥികൾ, ഉപവീഥികൾ, ഗൃഹാന്തരങ്ങൾ — ഇതെല്ലാം രാത്രിയിൽ ഹനുമാൻ നന്നായി കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത കോട്ടയുടെ ആന്തരസ്വരൂപമാണ്. ഇരുപത്തിരണ്ടിൽ സ്ത്രീകളുടെയും കുട്ടികളുടെയും വൃദ്ധരുടെയും കൗതുകം നഗരത്തിന്റെ ജനജീവിതം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ആഗ്രഹം സഫലമാകുന്നു — അവൻ പകൽ ലങ്ക കാണുന്നു. രാക്ഷസരുടെ ‘ചാരൻ’ എന്ന ഘോഷണവും സത്യംതന്നെയാണ് — അവൻ വാസ്തവത്തിൽ രാമന്റെ ചാരനാണല്ലോ.

വാൽ കത്തിക്കപ്പെട്ട ഹനുമാനെ കാണാൻ അനേകം പേർ വന്നു. ഹനുമാന്റെ വാലിന്റെ അറ്റം കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, വിരൂപനയനകളായ രാക്ഷസിമാർ സീതയുടെ അടുക്കൽ ചെന്ന് ആ അപ്രിയവാർത്ത അറിയിച്ചു — ‘സീതേ, നീ സംസാരിച്ച ആ ചെമ്പൻമുഖമുള്ള കപിയെ കത്തുന്ന വാലോടെ നഗരത്തിൽ ചുറ്റി നടത്തുകയാണ്.’ തന്നെ അപഹരിച്ചതിനു തുല്യമായ ആ ക്രൂരവാക്കു കേട്ട് ശോകസന്തപ്തയായ വൈദേഹി മനസ്സുകൊണ്ട് അഗ്നിയെ സമീപിച്ചു. അപ്പോൾ വിശാലാക്ഷിയായ അവൾ ശുദ്ധിയോടെ, മഹാകപിയുടെ മംഗളം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഹവ്യവാഹനനെ (അഗ്നിയെ) ഉപാസിച്ചു — ‘ഞാൻ പതിശുശ്രൂഷ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഞാൻ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, എനിക്ക് ഏകപത്നീവ്രതമുണ്ടെങ്കിൽ, അഗ്നേ, ഹനുമാനു നീ തണുത്തവനാകുക. ധീമാനായ രാമന് എന്നോട് അല്പമെങ്കിലും കരുണയുണ്ടെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ എനിക്ക് ഭാഗ്യം ശേഷിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, തണുത്തവനാകുക. സദാചാരസമ്പന്നയും അവനുമായി ചേരാൻ കൊതിക്കുന്നവളുമായി ധർമാത്മാവായ രാമൻ എന്നെ അറിയുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, തണുത്തവനാകുക. സത്യപ്രതിജ്ഞനായ ആര്യൻ സുഗ്രീവൻ ഈ ദുഃഖസാഗരത്തിൽനിന്ന് എന്നെ കരകയറ്റുമെങ്കിൽ, ഹനുമാനു നീ തണുത്തവനാകുക.’ സീതയുടെ പ്രാർഥന ഒരു സത്യക്രിയയുടെ രൂപത്തിലാണ് — തന്റെ സത്യാചരണത്തിന്റെ ബലത്താൽ അവൾ അഗ്നിയോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ‘ശീതോ ഭവ ഹനൂമതഃ’ (ഹനുമാനു നീ തണുത്തവനാകുക) എന്ന ധ്രുവപദം നാലു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നു. ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളുണ്ട് — പ്രാർഥനയുടെ ആരംഭവും പൂർവാർധത്തിലെ ഉപക്രമവും ഒരേ ശ്ലോകത്തിലാണ്. തന്റെ ദുഃഖം മറന്ന് സീത ഹനുമാന്റെ രക്ഷ അപേക്ഷിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവളുടെ കരുണ. ഇരുപത്തിമൂന്നിലും ഇരുപത്തിനാലിലും സീതയെ ദുഃഖിപ്പിക്കാനായിത്തന്നെയാണ് രാക്ഷസിമാർ വാർത്ത പറയുന്നത്; അവർ ഹനുമാനെ ‘ചെമ്പൻമുഖമുള്ള കപി’ എന്ന് അവമതിയോടെ പറയുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചിൽ സീത ആ വാർത്തയെ ‘ആത്മാപഹരണോപമം’ (തന്നെ അപഹരിച്ചതിനു തുല്യം) ആയി അനുഭവിക്കുന്നു — ഹനുമാന്റെ ദുഃഖം അവൾക്കു സ്വന്തം ദുഃഖംപോലെയാണ്. ഇരുപത്താറിൽ ‘മംഗളാഭിമുഖീ’ — അവൾ തന്റേതല്ല, ഹനുമാന്റെ മംഗളമാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഇരുപത്തെട്ടിൽ രാമന്റെ കരുണയും തന്റെ ശേഷിക്കുന്ന ഭാഗ്യവും കാരണങ്ങളായി പറയുന്നു; ഇരുപത്തൊൻപതിൽ തന്റെ ആചാരം; മുപ്പതിൽ സുഗ്രീവന്റെ സത്യപ്രതിജ്ഞ. ഇങ്ങനെ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ പതിവ്രതയുടെ സത്യത്തിന്റെ ബലം പ്രകടമാകുന്നു. അഗ്നിയുടെ പാവനത്വവും സീതയുടെ ശുദ്ധിയും ഇവിടെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ അഗ്നിപരീക്ഷയുടെ ഒരു പൂർവാഭാസംപോലെ.

പിന്നെ തീക്ഷ്ണജ്വാലകളുള്ളവനാണെങ്കിലും അഗ്നി ശാന്തനായി, ജ്വാലകൾ വലത്തോട്ടു തിരിച്ച്, മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ള സീതയ്ക്കുവേണ്ടി കപിയുടെ ശുഭം അറിയിക്കുന്നതുപോലെ ജ്വലിച്ചു. ഹനുമാന്റെ ജനകനായ അനിലനും വാലിലെ അഗ്നിയോടുചേർന്ന് മഞ്ഞുകാറ്റുപോലെ തണുത്ത്, ദേവിക്കു സ്വാസ്ഥ്യം നൽകിക്കൊണ്ടു വീശി. വാൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ വാനരൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ഈ അഗ്നി എല്ലായിടത്തും ജ്വലിക്കുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ എന്തുകൊണ്ടാണ് എന്നെ ദഹിപ്പിക്കാത്തത്? വലിയ ജ്വാലകൾ കാണുന്നു, എന്നാൽ എനിക്കു വേദനയുണ്ടാക്കുന്നില്ല; വാലിന്റെ അറ്റത്തു മഞ്ഞു പതിച്ചതുപോലെ തോന്നുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ ഇതു വ്യക്തമാണ് — ഞാൻ ചാടിക്കടക്കുമ്പോൾ രാമന്റെ പ്രഭാവത്താൽ നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രത്തിൽ ഒരു പർവതം അദ്ഭുതകരമായി കാണപ്പെട്ടതുപോലെ ഇവിടെയും. രാമനുവേണ്ടി സമുദ്രത്തിനും ധീമാനായ മൈനാകത്തിനും അത്രയും ഉത്സാഹമുണ്ടായെങ്കിൽ, അഗ്നി എന്താണു ചെയ്യാതിരിക്കുക? സീതയുടെ ദയയാലും രാഘവന്റെ തേജസ്സിനാലും എന്റെ പിതാവായ വായുവിന്റെ സഖ്യത്താലും അഗ്നി എന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല.’ അഗ്നിയുടെ ജ്വാല വലത്തോട്ടു തിരിയുന്നതു ശുഭലക്ഷണമാണ്. മൈനാകത്തെ ഓർത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ കാരണം നിശ്ചയിക്കുന്നു — പ്രകൃതിതന്നെ രാമകാര്യത്തിൽ സഹായിക്കുന്നു. സീതയുടെ പ്രാർഥന അവൻ അറിയുന്നില്ല; എങ്കിലും അവളുടെ ദയയെയാണ് അവൻ ആദ്യകാരണമായി എണ്ണുന്നത്. മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — സീതയുടെ കരുണ, രാമന്റെ തേജസ്സ്, പിതാവിന്റെ മൈത്രി. മുപ്പത്തൊന്നിൽ അഗ്നി സീതയുടെ പ്രാർഥന സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ — ‘ശംസന്നിവ ശുഭം കപേഃ’ (കപിയുടെ ശുഭം അറിയിക്കുന്നതുപോലെ). മുപ്പത്തിരണ്ടിൽ വായുവും പുത്രന്റെ രക്ഷയിൽ സഹായിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിമൂന്നിലും മുപ്പത്തിനാലിലും ഹനുമാന്റെ ആശ്ചര്യം സ്വാഭാവികമാണ് — ജ്വാല കാണുന്നു, ദാഹം അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല. മുപ്പത്തഞ്ചിലും മുപ്പത്താറിലും അവൻ മുൻ അനുഭവത്തിൽനിന്നു യുക്തിവിചാരം ചെയ്യുന്നു — രാമകാര്യത്തിനായി മൈനാകം സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്നു; അതിനാൽ അഗ്നിയും രാമകാര്യത്തിൽ സഹായിയായിരിക്കണം. മുപ്പത്തേഴിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങളും സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ പ്രാർഥനതന്നെയാണ് മുഖ്യകാരണമെന്നു കവി വായനക്കാരനു വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഹനുമാനാകട്ടെ അതറിയാതെതന്നെ സീതയുടെ ദയയെ ആദ്യം ഓർക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ ഭക്തിയുടെ സൂക്ഷ്മത.

കപികുഞ്ജരൻ ഒരു മുഹൂർത്തം വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു — ‘എന്നെപ്പോലെയുള്ള ഒരുവനെ ഇവിടെ നീചരാക്ഷസർ ബന്ധിക്കുന്നത് എങ്ങനെ ഉചിതമാകും? എനിക്കു പരാക്രമമുള്ളപ്പോൾ ഇതിനു പ്രതികാരം ചെയ്യണം.’ പിന്നെ വേഗശാലിയായ മഹാകപി ആ കെട്ടുകൾ പൊട്ടിച്ച് വേഗത്തിൽ കുതിച്ചുയർന്നു, ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ ശ്രീമാനായ വായുപുത്രൻ പർവതശിഖരംപോലെ ഉയർന്ന നഗരകവാടത്തിലെത്തി — രാക്ഷസരുടെ തിരക്ക് അവിടെ ഒഴിഞ്ഞിരുന്നു. പർവതതുല്യനായിരുന്ന അവൻ ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു വീണ്ടും അതിസൂക്ഷ്മമായ രൂപം പ്രാപിച്ച് കെട്ടുകൾ ഊരിവീഴ്ത്തി; മോചിതനായ ശ്രീമാൻ വീണ്ടും പർവതതുല്യനായി. ചുറ്റും നോക്കിയപ്പോൾ തോരണത്തിൽ ചാരിവച്ചിരുന്ന, കാരിരുമ്പുകൊണ്ടു പൊതിഞ്ഞ ഒരു പരിഘം അവൻ കണ്ടു; അതെടുത്ത് മഹാബാഹുവായ മാരുതി കാവൽക്കാരെയെല്ലാം വീണ്ടും സംഹരിച്ചു. അവരെ കൊന്നശേഷം യുദ്ധത്തിൽ ഉഗ്രപരാക്രമിയായ അവൻ വീണ്ടും ലങ്കയെ നോക്കിക്കൊണ്ട്, കത്തുന്ന വാൽ സൃഷ്ടിച്ച ജ്വാലാമാല ചൂടി, കിരണമാലിയായ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. ചെറുതാകലും വലുതാകലും ഹനുമാന്റെ സിദ്ധിയാണ് — ഇഷ്ടംപോലെ അവൻ ശരീരം മാറ്റുന്നു. നഗരകവാടത്തിലെ പരിഘംതന്നെയാണ് അവന്റെ ആയുധം. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അതിൽ ‘അർചിമാലീ’ എന്ന പദം രണ്ടു തവണ പറയുന്നു — വാലിന്റെ ജ്വാലാമാലയും സൂര്യന്റെ കിരണമാലയും, ഒരു സാമ്യഭാവം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ കത്തുന്ന വാൽതന്നെ ലങ്കയെ ദഹിപ്പിക്കും. മുപ്പത്തെട്ടിലും മുപ്പത്തൊൻപതിലും ഹനുമാന്റെ ആത്മാഭിമാനം ഉണരുന്നു — ലങ്ക കണ്ടുകഴിഞ്ഞു, ഇപ്പോൾ ബന്ധനത്തിന്റെ പ്രയോജനം അവസാനിച്ചു. നാല്പതിലും നാല്പത്തൊന്നിലും അവൻ രാക്ഷസരുടെ തിരക്കു കുറഞ്ഞ നഗരകവാടത്തിലെത്തുന്നു. നാല്പത്തിരണ്ടിൽ ശരീരം ചെറുതാക്കുന്നതിലൂടെ കെട്ടുകൾ തനിയെ ഊരിവീഴുന്നു — ബലംകൊണ്ടല്ല, യുക്തികൊണ്ട്. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളുണ്ട് — പരിഘം കാണൽ, എടുക്കൽ, കാവൽക്കാരുടെ വധം എന്നിവ ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ. നാല്പതിൽ ‘ഉത്പപാത… നനാദ’ (കുതിച്ചുയർന്നു… ഗർജിച്ചു) — ബന്ധനമോചനത്തിന്റെ ഉദ്ഘോഷണം. കാവൽക്കാരുടെ വധം രാക്ഷസർ മുമ്പു ചെയ്ത അപമാനത്തിനുള്ള പ്രതികാരമാണ്. നാല്പത്തിനാലിൽ അവൻ വീണ്ടും ലങ്കയെ നോക്കുന്നു — അടുത്ത കർമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത ആരംഭിച്ചുകഴിഞ്ഞു.

When he heard the words of his great-souled brother Vibhīṣaṇa, so fitting to the place and the time, ten-necked Rāvaṇa gave his answer. "You have spoken rightly, Vibhīṣaṇa," he said. "The killing of an envoy is condemned in the śāstras. But some punishment other than death must certainly be laid on him. A monkey's tail, they say, is his cherished ornament. Set it on fire at once, and let him go with it burnt. Then let all his friends, kinsmen and relations and all his well-wishers see him wretched, wasted by the disfigurement of his limbs." And the lord of the rākṣasas gave the order: "Let the rākṣasas lead him through the whole city and all its squares with his tail ablaze." Rāvaṇa accepted Vibhīṣaṇa's argument, but his aim was still humiliation. Of the punishments for an envoy that Vibhīṣaṇa had listed, disfigurement is the one used here, in the form of burning the tail; in Rāvaṇa's eyes a monkey's tail was the badge of his pride, and burning it was the worst insult. In ordering him paraded, Rāvaṇa's arrogance shows: he wanted the whole city to witness his enemy's disgrace. Yet this very order would give Hanumān the chance to see Laṅkā, which is the poet's quiet irony. Rāvaṇa agreed that his brother was right, but he decided the form of the punishment himself, and so Vibhīṣaṇa's counsel only half succeeded.

Hearing their master's order, the rākṣasas, harsh with anger, wrapped his tail in old rags of cotton cloth. As it was being wrapped, the great monkey Hanumān swelled in size, like a fire in the forest that has found dry fuel: as fuel feeds a fire, so insult fed his might. They soaked the tail in oil and set it alight, and Hanumān, his whole being filled with rage and indignation and his face like the rising sun, beat the rākṣasas with his blazing tail. Then the cruel rākṣasas gathered together and bound that bull among monkeys fast again, and the night-rangers, with their women, children and old people, were delighted. But their delight was brief, and it would soon be the cause of their ruin; the old cloth and the oil they used would themselves become the means of Laṅkā's burning. Hanumān had struck back once, with his tail, but then he let himself be bound again; and bound as he was, the hero formed a plan to fit the moment.

"Even bound as I am," Hanumān thought, "these rākṣasas are no match for me. I could snap these ropes, leap up and kill them again. I am roaming here for my master's good and at his command, and if these wicked creatures tie me up, then the price I have made them pay for what they have done is not yet complete. Alone, I am more than a match for all these rākṣasas in battle; but for Rāma's sake I shall put up with being bound like this. This way I shall get to range through Laṅkā again, for by night I did not see well how its defences are laid out. I must certainly see Laṅkā now that the night is over. Let them tie me up again and again as they please, and torment me by setting my tail on fire; my mind feels no strain." Here Hanumān's steadiness and intelligence both show: he turned an insult into an opportunity. He remembered the rākṣasas' injustice in binding an envoy who was only doing his master's work, and his anger was real, but it was subject to his master's business. He had to see the fortress by daylight for the sake of the war to come, and so he bore his bonds of his own will. "For Rāma's sake" is the root of everything he does, and the untiring calm of his mind is the ground of the daring that follows.

Then the rākṣasas of cruel deeds seized the mighty great monkey, who had hidden his true size and strength, and went off rejoicing with that elephant among monkeys, proclaiming his deeds with the blare of conches and drums as if at a victory festival. They paraded him through the city, and the tamer of foes went along at his ease, the rākṣasas following him; bound as he was, he walked as if to a celebration, without a trace of fear. As he went through the great city of the rākṣasas, he saw its wonderful palaces, its walled enclosures, its well laid-out squares, its streets crowded with rows of houses, its crossroads, its main streets and side streets and the spaces between the houses. In the squares, at the four-way crossings and on the royal roads all the rākṣasas proclaimed him a spy, and here and there women, children and old men came out in curiosity, their eagerness showing the life of the city. The rākṣasas called him a spy, and yet it was they who were showing him everything in Laṅkā, doing the spy's work for him; and their cry was true, for he was indeed Rāma's spy. The poet lists the streets of Laṅkā in detail because this knowledge of the inner plan of the fortress, which Hanumān had not seen clearly by night, would serve him in the burning to come. So his wish was fulfilled: he saw Laṅkā by day. The rākṣasas are called "of cruel deeds", Hanumān "the tamer of foes": one party the oppressors, the other the hero.

Crowds came to see Hanumān with his tail on fire. While the tip of his tail was blazing, the hideous-eyed rākṣasīs went to Sītā and told her the dreadful news, hoping to hurt her. "That red-faced monkey you were talking to, Sītā," they said, sneering at him, "is being led about the city with his tail on fire." When she heard those cruel words, which were as painful to her as her own abduction, for his suffering felt to her like her own, Vaidehī, burning with grief, turned in her mind to the fire. Wishing for the great monkey's welfare and not her own, the large-eyed queen purified herself and approached the fire, the bearer of oblations. "If I have served my husband," she prayed, "if I have practised austerity, if I have been faithful to one husband alone, be cool to Hanumān. If the wise Rāma has any compassion for me, or if any of my good fortune remains, be cool to Hanumān. If the righteous Rāma knows that my conduct has been good and that I long to be with him again, be cool to Hanumān. If the noble Sugrīva, true to his word, will carry me across this flood of sorrow, be cool to Hanumān." Sītā's prayer is an act of truth: by the power of her own truthful life she commands the fire. Four times the refrain returns, "be cool to Hanumān", and each time it rests on a different ground: Rāma's compassion and her remaining fortune, her own conduct, Sugrīva's promise. Forgetting her own pain, she asked only for his protection, which shows her compassion, and in these verses the strength of a faithful wife's truth is revealed. The fire as purifier and Sītā's purity are bound together here, like a foreshadowing of the ordeal by fire in the Yuddha Kāṇḍa.

Then the fire, sharp-flamed though it was, burned calmly, its flame turning to the right, an auspicious sign, as if to tell the fawn-eyed Sītā that all would be well with the monkey; it was as though the fire had accepted her prayer. The Wind, Hanumān's father, blowing together with the fire in his tail, blew cool as a wind from the snows, bringing comfort to the queen; the Wind too helped to protect his son. As his tail burned, the monkey thought: "This fire is blazing all around, so why does it not burn me? It looks like a great blaze, yet it gives me no pain; it is as if a fall of frost had settled on the tip of my tail." His wonder was natural: the flames could be seen, but no burning was felt. "Or rather, it is plain," he reasoned from what he had already seen. "It is the same marvel I saw as I leapt across: a mountain rising out of the lord of rivers by the power of Rāma. If the ocean and wise Maināka were so eager to help for Rāma's sake, what will fire not do? It is because of Sītā's compassion, Rāghava's power and my father's friendship that the fire does not burn me." Remembering Maināka, he found the cause: nature itself helps in Rāma's work. He did not know of Sītā's prayer, and yet among the three causes he named Sītā's compassion first. The poet makes it clear to the reader that her prayer was the chief cause, and that Hanumān, without knowing it, put her mercy first is the subtlety of his devotion.

For a moment the elephant among monkeys reflected again: "How can it be right for someone like me to be bound here by these vilest of rākṣasas? I have the strength, and some answer must be given." He had seen Laṅkā, and the purpose of his bonds was served, so his self-respect awoke. Then, snapping the ropes, the swift great monkey leapt up with speed and roared, proclaiming his release. The glorious son of the Wind reached the city gate, lofty as a mountain peak, where the throng of rākṣasas was thinner. He had been as big as a mountain; in an instant he made himself very small, and his bonds fell away of themselves, freed not by force but by skill; then, free, the glorious monkey became once more like a mountain. Shrinking and growing at will was his special power. Looking about, he saw an iron bar, wrought of black iron, leaning against the gateway; the long-armed son of the Wind seized it and once more killed all the guards, repaying the rākṣasas for the insult they had done him. The bar of the city's own gate became his weapon. Having killed them, fierce in battle, he surveyed Laṅkā once again, already thinking of his next task, and garlanded with the flames of his blazing tail he shone like the sun with its garland of rays; the poet uses one word for both, the ring of fire round the tail and the ring of rays round the sun. In the next sarga this same blazing tail will set Laṅkā on fire.