महात्मनः वानरशिरोमणेः हनूमतः वचनं श्रुत्वा क्रोधेन मूर्च्छितः रावणः सेवकान् आज्ञापयत् — अस्य वधः क्रियताम्। दुरात्मना रावणेन वधे समाज्ञप्ते, तत्र उपस्थितः विभीषणः तां आज्ञां न अनुमेने, यतः हनूमान् स्वस्य दौत्यं पूर्वम् एव निवेदितवान् — सः सुग्रीवस्य रामस्य च दूतः इति। एकतः रक्षोऽधिपतिः क्रुद्धः, अन्यतः दूतवधः इति अनुचितं कार्यम् उपस्थितम् — एतत् द्वयं विदित्वा कार्यविधौ स्थितः विभीषणः यथोचितं कर्तव्यं चिन्तयामास। ततः निश्चितार्थः वाक्यविशारदः सः शत्रुविजयिनं पूज्यं ज्येष्ठं भ्रातरं साम्ना अत्यर्थं हितं वाक्यम् उवाच। विभीषणस्य अत्र प्रथमः प्रवेशः सभायाम्; सः क्रोधं न करोति, साम्ना एव वदति। ‘शत्रुजिदग्रजम्’ इति पदेन रावणस्य गौरवं रक्षति — अग्रजः पूज्यः एव। एषः एव नीतिज्ञस्य लक्षणम् — क्रुद्धं राजानं प्रथमं शमयित्वा ततः हितं वक्तव्यम्। विभीषणः हनूमतः पक्षं न गृह्णाति, अपितु राजधर्मस्य पक्षम्। अतः तस्य वचनं निष्पक्षं विश्वसनीयं च।

राक्षसेन्द्र, क्षमस्व, रोषं त्यज, प्रसीद, मम इदं वाक्यं शृणु। परावरज्ञाः सन्तः श्रेष्ठाः वसुधाधिपाः दूतस्य वधं न कुर्वन्ति। वीर राजन्, अस्य कपेः प्रमापणं धर्मविरुद्धं, लोकवृत्तेः अपि गर्हितं, तव च असदृशम्। त्वं धर्मज्ञः, कृतज्ञः, राजधर्मविशारदः, भूतानां परावरज्ञः, परमार्थवित् च असि। यदि त्वादृशाः विचक्षणाः अपि रोषेण गृह्यन्ते, तर्हि शास्त्रपाण्डित्यं केवलं श्रमः एव भवेत्। अतः शत्रुघ्न दुरासद राक्षसेन्द्र, प्रसीद; युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतस्य योग्यः दण्डः विधीयताम्। पञ्चमः श्लोकः दीर्घवृत्तः — प्रार्थनायाः आरम्भः गम्भीरेण स्वरेण। विभीषणः रावणस्य गुणान् प्रशंसन् तं लज्जयति — एतादृशः ज्ञानी कथं क्रोधस्य दासः भवेत्? सः वधं निषेधति, किन्तु दण्डं न — ‘दूतदण्डो विधीयताम्’ इति मध्यमः मार्गः। एवं रावणस्य मानः अपि रक्ष्यते, धर्मः अपि। ‘शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव’ इति वचनं तीक्ष्णम् — क्रोधे आचरिते ज्ञानं निष्फलम्। षष्ठे त्रीणि कारणानि — धर्मविरोधः, लोकनिन्दा, राज्ञः अयोग्यता च; सप्तमे रावणस्य षड् गुणाः स्मार्यन्ते। नवमे ‘शत्रुघ्न’, ‘दुरासद’ इति सम्बोधनाभ्यां विभीषणः पुनः राज्ञः मनः प्रसादयति। एवं प्रशंसा, तर्कः, प्रार्थना च क्रमेण प्रयुक्ताः, यथा क्रुद्धः अपि शृणुयात्।

विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः महता कोपेन आविष्टः उत्तरम् अब्रवीत् — शत्रुसूदन, पापिनां वधे पापं न विद्यते; अतः इमं पापकारिणं वानरं वधिष्यामि। अयं वाटिकां विध्वस्य राक्षसान् हत्वा पापं कृतवान्। अधर्ममूलं बहुदोषयुक्तम् अनार्यजुष्टं तत् रावणवचनं निशम्य बुद्धिमतां वरिष्ठः विभीषणः परमार्थतत्त्वं वाक्यम् उवाच — लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र, प्रसीद; धर्मार्थतत्त्वयुक्तं मम वचनं शृणु। राजन्, सन्तः सर्वेषु समयेषु सर्वत्र वदन्ति यत् दूताः न वध्याः। रावणस्य तर्कः अल्पः — पापी वध्यः इति सामान्यः नियमः, किन्तु दूतस्य विषये विशेषः नियमः प्रबलः। विभीषणः तं विशेषं दर्शयति। द्वादशः त्रयोदशः च श्लोकौ दीर्घवृत्तौ; तेषु विभीषणस्य वचनस्य गौरवं प्रकटम्। विभीषणः रावणस्य वचनं ‘अधर्ममूलम्’, ‘अनार्यजुष्टम्’ इति मनसि निन्दति, किन्तु वाचा पुनः ‘प्रसीद’ इति एव वदति — एतत् तस्य संयमस्य प्रमाणम्। ‘समयेषु’ इति पदं सूचयति यत् दूतानाम् अवध्यता सर्वेषु युगेषु सर्वेषु देशेषु च स्वीकृता सनातनी मर्यादा।

असंशयम् अयं प्रवृद्धः शत्रुः, अनेन अप्रमेयम् अप्रियं कृतम्; तथापि सन्तः दूतवधं न वदन्ति — दूतस्य बहवः अन्ये दण्डाः दृष्टाः। अङ्गेषु वैरूप्यं, कशाभिः अभिघातः, मौण्ड्यं शिरोमुण्डनं, लक्षणस्य अङ्कनं च — एते दण्डाः दूते प्रवदन्ति; दूतस्य वधः तु अस्माभिः न श्रुतः। धर्मार्थयोः शिक्षया विनीतबुद्धिः, परावरविचारेण निश्चितार्थः भवादृशः राजा कथं कोपस्य वशे तिष्ठेत्? सत्त्ववन्तः कोपं न गच्छन्ति। धर्मव्याख्याने, लोकाचारे, शास्त्रबुद्धिग्रहणे वा तव तुल्यः कोऽपि नास्ति; त्वं सर्वसुरासुराणाम् उत्तमः। पराक्रमोत्साहमनस्विनां सुरासुराणाम् अपि दुर्जयेन अप्रमेयेण त्वया सुरेन्द्रसङ्घाः नरेन्द्राः च युद्धेषु असकृत् जिताः। एवंविधस्य अमरदैत्यशत्रोः शूरस्य वीरस्य अपराजितस्य तव पुरा ये वीराः मनसा अपि अलीकं कृतवन्तः, ते तत्क्षणम् एव प्राणैः विमुक्ताः। अत्र विभीषणः दण्डानां सूचीं ददाति, येन रावणः दण्डं दातुं शक्नुयात्, धर्मः च न भज्येत। रावणस्य प्रशंसा पुनः पुनः — सः क्रोधात् अभिमानं प्रति नीयते, यतः अभिमानी राजा तुच्छस्य दूतस्य वधेन स्वं न्यूनं न कुर्यात्। षडपि श्लोकाः दीर्घवृत्ताः। चतुर्दशे विभीषणः शत्रोः अपराधं न निगूहति — सः स्वीकरोति यत् हनूमान् महान् शत्रुः; तथापि नियमः नियमः एव। पञ्चदशे दण्डानां चतुष्टयं — वैरूप्यं, कशाघातः, मौण्ड्यं, लक्षणाङ्कनं च; एतेषु एकः एव अग्रिमे सर्गे लाङ्गूलदाहरूपेण प्रयुज्यते। अष्टादशे एकोनविंशे च रावणस्य पूर्वविजयाः स्मार्यन्ते।

अस्य कपेः वधे अहं कञ्चित् गुणं न पश्यामि; यैः अयं कपिः प्रेषितः, तेषु एव अयं दण्डः पात्यताम्। अयं साधुः वा असाधुः वा, परैः समर्पितः; परार्थं वदन् परवान् दूतः वधं न अर्हति। अपि च राजन्, अस्मिन् हते अन्यं खेचरं न पश्यामि यः महोदधेः परं पारं पुनः इह आगच्छेत् — तदा शत्रूणां गतिविधिः अस्माभिः न ज्ञास्यते। अतः परपुरञ्जय, अस्य वधे यत्नः न कार्यः; भवान् इन्द्रसहितेषु देवेषु यत्नम् आस्थातुम् अर्हति। युद्धप्रिय, अस्मिन् विनष्टे अन्यं भूतं न पश्यामि यः तव विरुद्धौ स्वतन्त्रौ तौ नरराजपुत्रौ युद्धाय उद्योजयेत्। विभीषणस्य तर्कः अत्र नीतिप्रधानः — दूतः परवशः, तस्य वचनं स्वामिनः; अतः दोषः स्वामिनः। दूतवधेन वार्ताप्रवाहः अपि नश्यति। चतुर्विंशे सः रावणस्य युद्धप्रियताम् एव उपायं करोति — यदि युद्धम् इष्टं, तर्हि दूतः जीवतु, येन शत्रवः आगच्छेयुः। द्वाविंशे एकः व्यावहारिकः तर्कः — यदि दूतः हन्यते, तर्हि शत्रवः अस्माकं वार्तां न ज्ञास्यन्ति, न च युद्धाय आगमिष्यन्ति। एवं विभीषणः धर्मस्य नीतेः च उभयोः दृष्ट्या वदति।

मनोनन्दन, पराक्रमोत्साहमनस्विनां सुरासुराणाम् अपि दुर्जयेन त्वया नैर्ऋतानां युद्धाय उत्साहः न नाशयितव्यः। हिताः, शूराः, समाहिताः, महागुणेषु कुलेषु जाताः, मनस्विनः, शस्त्रभृतां वरिष्ठाः, कोपेन प्रशस्ताः, सुभृताः योधाः सन्ति। तव बलस्य एकदेशेन तावत् केचित् तव आदेशकारिणः अद्य यान्तु; तौ मूढौ राजपुत्रौ उपगृह्य परेषु तव प्रभावं भावयितुं। अनुजस्य विभीषणस्य इदम् उत्तमम् इष्टं वाक्यं निशाचराणाम् अधिपः सुरलोकशत्रुः महाबलः राक्षसराजमुख्यः बुद्ध्या जग्राह। विभीषणस्य अन्तिमः परामर्शः चतुरः — दूतं मुञ्च, सेनां प्रेषय। अत्र ‘मूढौ’ इति पदं रावणस्य मनः प्रसादयितुं प्रयुक्तम्। अन्ततः रावणः वधात् विरमति, किन्तु अग्रिमे सर्गे अन्यं दण्डं चिन्तयिष्यति — लाङ्गूलदीपनम्। षड्विंशे योधानां गुणाः गण्यन्ते — ते हिताः, शूराः, समाहिताः, कुलीनाः, मनस्विनः, शस्त्रनिपुणाः, सुभृताः च; तैः एव रामलक्ष्मणौ ग्राह्यौ इति विभीषणस्य सूचना। अष्टाविंशे रावणः ‘बुद्ध्या’ जग्राह — क्रोधः शान्तः, बुद्धिः प्रबुद्धा।

మహాత్ముడూ వానరశిరోమణీ అయిన హనుమంతుని మాట విని క్రోధంతో మూర్ఛితుడైన రావణుడు సేవకులను ‘ఇతనిని వధించండి’ అని ఆజ్ఞాపించాడు. దురాత్ముడైన రావణుడు వధను ఆజ్ఞాపించగా, అక్కడ ఉన్న విభీషణుడు ఆ ఆజ్ఞను అంగీకరించలేదు, ఎందుకంటే హనుమంతుడు తాను సుగ్రీవునికీ రామునికీ దూతనని ముందే నివేదించాడు. ఒకవైపు రాక్షసాధిపతి క్రుద్ధుడై ఉన్నాడు, మరొకవైపు దూతవధ అనే అనుచితమైన కార్యం ఎదురైంది — ఈ రెండిటినీ గ్రహించి, కార్యవిధానంలో నిలిచిన విభీషణుడు ఏమి చేయడం ఉచితమో ఆలోచించాడు. తరువాత నిశ్చయించుకున్న, వాక్చతురుడైన అతడు శత్రువిజేత, పూజ్యుడు అయిన తన అన్నగారితో సామంతో ఎంతో హితమైన మాట పలికాడు. సభలో విభీషణుని ప్రవేశం ఇక్కడే మొదటిసారి; అతడు కోపించడు, సామంతోనే మాట్లాడతాడు. ‘శత్రుజిదగ్రజుడు’ అనే పదంతో అతడు రావణుని గౌరవాన్ని కాపాడతాడు — అన్న పూజ్యుడే. ఇదే నీతిజ్ఞుని లక్షణం — క్రుద్ధుడైన రాజును మొదట శాంతింపజేసి, తరువాత హితం చెప్పాలి. విభీషణుడు హనుమంతుని పక్షం వహించడు, రాజధర్మం పక్షం వహిస్తాడు. కాబట్టి అతని మాట నిష్పక్షపాతమైనది, విశ్వసనీయమైనది.

రాక్షసేంద్రా, క్షమించు, రోషం వదులు, ప్రసన్నుడవు కా, నా ఈ మాట విను. మంచిచెడ్డలు తెలిసిన సత్పురుషులూ శ్రేష్ఠులూ అయిన రాజులు దూతను వధించరు. వీరుడవైన రాజా, ఈ కపిని చంపడం ధర్మవిరుద్ధం, లోకవ్యవహారంలో కూడా నిందితం, నీకు తగనిది. నీవు ధర్మజ్ఞుడవు, కృతజ్ఞుడవు, రాజధర్మంలో నిపుణుడవు, ప్రాణుల మంచిచెడ్డలు తెలిసినవాడవు, పరమార్థం తెలిసినవాడవు. నీలాంటి విచక్షణ గలవారు కూడా రోషానికి లోనైతే, శాస్త్రపాండిత్యం కేవలం శ్రమే అవుతుంది. కాబట్టి శత్రుసంహారకా, ఎదిరించరానివాడా, రాక్షసేంద్రా, ప్రసన్నుడవు కా; యుక్తాయుక్తాలను నిశ్చయించి దూతకు తగిన దండన విధించు. ఐదవ శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉంది — ప్రార్థన గంభీరస్వరంతో ప్రారంభమవుతుంది. విభీషణుడు రావణుని గుణాలను ప్రశంసిస్తూ అతనిని సిగ్గుపడేలా చేస్తాడు — ఇంతటి జ్ఞాని క్రోధానికి ఎలా దాసుడవుతాడు? అతడు వధను నిషేధిస్తాడు, కానీ దండనను కాదు — ‘దూతకు దండన విధించు’ అనేది మధ్యేమార్గం. ఇలా రావణుని మానమూ కాపాడబడుతుంది, ధర్మమూ కాపాడబడుతుంది. ‘శాస్త్రపాండిత్యం శ్రమే’ అనే మాట వాడియైనది — క్రోధంతో ప్రవర్తిస్తే జ్ఞానం నిష్ఫలం. ఆరవ శ్లోకంలో మూడు కారణాలు — ధర్మవిరోధం, లోకనింద, రాజుకు తగకపోవడం; ఏడవ శ్లోకంలో రావణుని ఆరు గుణాలు గుర్తుచేయబడతాయి. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘శత్రుసంహారకా’, ‘ఎదిరించరానివాడా’ అనే సంబోధనలతో విభీషణుడు మళ్ళీ రాజు మనస్సును ప్రసన్నం చేస్తాడు. ఇలా ప్రశంస, తర్కం, ప్రార్థన క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి, క్రుద్ధుడైనవాడు కూడా వినేలా.

విభీషణుని మాట విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు గొప్ప కోపంతో ఆవేశించబడి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు — శత్రుసూదనా, పాపులను వధించడంలో పాపం లేదు; కాబట్టి పాపకారి అయిన ఈ వానరుని వధిస్తాను. ఇతడు వనాన్ని ధ్వంసం చేసి రాక్షసులను చంపి పాపం చేశాడు. అధర్మమూలమైన, ఎన్నో దోషాలతో కూడిన, అనార్యులు ఆచరించే రావణుని ఆ మాట విని, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడు పరమార్థతత్త్వంతో కూడిన మాట ఇలా పలికాడు — లంకేశ్వరా, రాక్షసేంద్రా, ప్రసన్నుడవు కా; ధర్మార్థతత్త్వంతో కూడిన నా మాట విను. రాజా, దూతలు వధ్యులు కారని సత్పురుషులు అన్ని కాలాలలో అన్ని చోట్లా చెబుతారు. రావణుని తర్కం అల్పమైనది — పాపి వధ్యుడనేది సామాన్యనియమం, కానీ దూత విషయంలో విశేషనియమం బలీయమైనది. విభీషణుడు ఆ విశేషాన్ని చూపుతాడు. పన్నెండు, పదమూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి; వాటిలో విభీషణుని మాట గౌరవం ప్రకటమవుతుంది. విభీషణుడు రావణుని మాటను ‘అధర్మమూలమైనది’, ‘అనార్యులు ఆచరించేది’ అని మనస్సులో నిందిస్తాడు, కానీ మాటలో మళ్ళీ ‘ప్రసన్నుడవు కా’ అనే అంటాడు — ఇది అతని సంయమానికి ప్రమాణం. ‘సమయాలలో’ అనే పదం దూతల అవధ్యత్వం అన్ని యుగాలలో, అన్ని దేశాలలో అంగీకరించబడిన సనాతనమర్యాద అని సూచిస్తుంది.

నిస్సందేహంగా ఇతడు బలపడిన శత్రువు, ఇతడు అపారమైన అప్రియం చేశాడు; అయినా సత్పురుషులు దూతవధను సమ్మతించరు — దూతకు ఇంకా ఎన్నో దండనలు కనిపిస్తాయి. అవయవాలను వికృతం చేయడం, కొరడాలతో కొట్టడం, తల గొరిగించడం, గుర్తు ముద్రించడం — ఈ దండనలు దూతకు విధించదగినవని చెబుతారు; దూతవధ మాత్రం మేము వినలేదు. ధర్మార్థాల శిక్షణతో వినయం పొందిన బుద్ధి గల, మంచిచెడ్డల విచారణతో నిశ్చయం చేసుకునే నీలాంటి రాజు కోపానికి ఎలా లోనవుతాడు? సత్త్వవంతులు కోపానికి లోనుకారు. ధర్మవ్యాఖ్యానంలో గానీ, లోకాచారంలో గానీ, శాస్త్రబుద్ధిని గ్రహించడంలో గానీ నీకు సాటి ఎవరూ లేరు; నీవు దేవాసురులందరిలో ఉత్తముడవు. పరాక్రమోత్సాహాలతో కూడిన మనస్సు గల దేవాసురులకు కూడా జయించరాని, అప్రమేయుడవైన నీవు దేవేంద్రుల సమూహాలనూ నరేంద్రులనూ యుద్ధాలలో పలుమార్లు జయించావు. ఇలాంటి దేవదైత్యశత్రువూ, శూరుడూ, వీరుడూ, అపరాజితుడూ అయిన నీకు ఇంతకుముందు మనస్సులోనైనా అప్రియం తలపెట్టిన వీరులు ఆ క్షణంలోనే ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఇక్కడ విభీషణుడు దండనల జాబితా ఇస్తాడు, దానితో రావణుడు దండన విధించగలడు, ధర్మమూ భంగం కాదు. రావణుని ప్రశంస మళ్ళీ మళ్ళీ — అతడు క్రోధం నుండి అభిమానం వైపు నడిపించబడుతున్నాడు, ఎందుకంటే అభిమానవంతుడైన రాజు తుచ్ఛమైన దూతను వధించి తనను తాను చిన్నబుచ్చుకోడు. ఈ ఆరు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలే. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో విభీషణుడు శత్రువు అపరాధాన్ని దాచడు — హనుమంతుడు గొప్ప శత్రువని అంగీకరిస్తాడు; అయినా నియమం నియమమే. పదిహేనవ శ్లోకంలో నాలుగు దండనలు — అవయవాలను వికృతం చేయడం, కొరడా దెబ్బలు, తల గొరిగించడం, గుర్తు ముద్రించడం; వీటిలో ఒకటి మాత్రమే తరువాతి సర్గలో తోకను కాల్చడం రూపంలో ప్రయోగించబడుతుంది. పద్దెనిమిది, పంతొమ్మిది శ్లోకాలలో రావణుని పూర్వవిజయాలు గుర్తుచేయబడతాయి.

ఈ కపిని వధించడంలో నాకు ఏ మేలూ కనిపించడం లేదు; ఈ కపిని ఎవరు పంపారో వారిమీదే ఈ దండన పడాలి. ఇతడు మంచివాడైనా చెడ్డవాడైనా ఇతరులు పంపినవాడు; ఇతరుల కోసం మాట్లాడే, పరాధీనుడైన దూత వధకు తగడు. అంతేకాదు రాజా, ఇతడు హతుడైతే మహాసముద్రం ఆవలి తీరానికి వెళ్ళి మళ్ళీ ఇక్కడికి రాగల మరో ఆకాశచారిని నేను చూడటం లేదు — అప్పుడు శత్రువుల కదలికలు మనకు తెలియవు. కాబట్టి శత్రుపురాలను జయించేవాడా, ఇతనిని వధించడానికి ప్రయత్నించకు; నీవు ఇంద్రునితో కూడిన దేవతల విషయంలో ప్రయత్నం చేయడం తగును. యుద్ధప్రియుడా, ఇతడు నశిస్తే, నీకు విరోధులైన, స్వతంత్రులైన ఆ ఇద్దరు నరరాజకుమారులను యుద్ధానికి ప్రేరేపించగల మరో ప్రాణిని నేను చూడటం లేదు. విభీషణుని తర్కం ఇక్కడ నీతిప్రధానమైనది — దూత పరాధీనుడు, అతని మాట ప్రభువుది; కాబట్టి దోషం ప్రభువుది. దూతవధతో వార్తాప్రవాహం కూడా నశిస్తుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో అతడు రావణుని యుద్ధప్రియత్వాన్నే ఉపాయంగా చేసుకుంటాడు — యుద్ధం కావాలంటే దూత బ్రతకాలి, శత్రువులు రావడానికి. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ఒక వ్యావహారికమైన తర్కం — దూత హతుడైతే శత్రువులకు మన వార్త తెలియదు, వారు యుద్ధానికీ రారు. ఇలా విభీషణుడు ధర్మదృష్టితోనూ నీతిదృష్టితోనూ రెండు విధాలుగా మాట్లాడతాడు.

మనస్సును ఆనందింపజేసేవాడా, పరాక్రమోత్సాహాలతో కూడిన మనస్సు గల దేవాసురులకు కూడా జయించరానివాడవైన నీవు నైరృతుల యుద్ధోత్సాహాన్ని నాశనం చేయకూడదు. హితులూ, శూరులూ, ఏకాగ్రులూ, గొప్ప గుణాలు గల వంశాలలో పుట్టినవారూ, మనస్వులూ, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠులూ, కోపంలో ప్రశస్తులూ, చక్కగా పోషించబడినవారూ అయిన యోధులు ఉన్నారు. నీ ఆజ్ఞను పాటించే కొందరు నీ సైన్యంలోని ఒక భాగంతో ఈ రోజే వెళ్ళాలి — మూఢులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులను పట్టుకుని, శత్రువులకు నీ ప్రభావాన్ని తెలియజేయడానికి. తమ్ముడైన విభీషణుని ఈ ఉత్తమమైన, ప్రియమైన మాటను నిశాచరాధిపతీ, దేవలోకశత్రువూ, మహాబలుడూ, రాక్షసరాజముఖ్యుడూ అయిన రావణుడు బుద్ధితో స్వీకరించాడు. విభీషణుని చివరి సలహా చతురమైనది — దూతను విడిచిపెట్టు, సేనను పంపు. ఇక్కడ ‘మూఢులు’ అనే పదం రావణుని మనస్సును ప్రసన్నం చేయడానికి వాడబడింది. చివరకు రావణుడు వధ నుండి విరమిస్తాడు, కానీ తరువాతి సర్గలో మరొక దండనను ఆలోచిస్తాడు — తోకకు నిప్పంటించడం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో యోధుల గుణాలు లెక్కించబడతాయి — వారు హితులు, శూరులు, ఏకాగ్రులు, కులీనులు, మనస్వులు, శస్త్రనిపుణులు, చక్కగా పోషించబడినవారు; వారి చేతనే రామలక్ష్మణులను పట్టుకోవాలని విభీషణుని సూచన. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రావణుడు ‘బుద్ధితో’ స్వీకరించాడు — క్రోధం శాంతించింది, బుద్ధి మేల్కొంది.

மகாத்மாவான வானரர்களின் முடிமணி அனுமனின் சொல்லைக் கேட்டு, சினத்தால் தன்னிலை இழந்த ராவணன் பணியாளர்களுக்கு ஆணையிட்டான் — இவனைக் கொல்லுங்கள். தீயமனமுடைய ராவணனால் வதம் ஆணையிடப்பட்டபோது, அங்கே இருந்த விபீஷணன் அந்த ஆணையை ஏற்கவில்லை; ஏனெனில் அனுமன் தான் சுக்ரீவனுடையதும் ராமனுடையதுமான தூதன் என்று முன்பே தெரிவித்திருந்தான். ஒருபுறம் ராக்ஷசர்தலைவன் சினங்கொண்டிருக்கிறான், மறுபுறம் தூதனைக் கொல்வது என்ற முறையற்ற செயல் எதிர்நிற்கிறது — இவ்விரண்டையும் அறிந்து, செய்ய வேண்டியதில் நிலைகொண்ட விபீஷணன் முறையான கடமையைச் சிந்தித்தான். பிறகு முடிவு உறுதியான, சொல்வன்மையுடைய அவன், பகைவரை வென்ற, மதிக்கத்தக்க மூத்த உடன்பிறப்பிடம் இன்சொல்லால் மிகவும் நன்மை தரும் சொல்லைச் சொன்னான். விபீஷணன் அவைக்குள் முதன்முறையாக இங்கே நுழைகிறான்; அவன் சினங்கொள்ளவில்லை, இன்சொல்லாலேயே பேசுகிறான். ‘பகைவரை வென்ற மூத்தோன்’ என்ற சொல்லால் அவன் ராவணனின் பெருமையைக் காக்கிறான் — மூத்தவன் மதிக்கத்தக்கவனே. இதுவே நீதியறிந்தவனின் இலக்கணம் — சினங்கொண்ட அரசனை முதலில் அமைதிப்படுத்தி, பிறகு நன்மையைச் சொல்ல வேண்டும். விபீஷணன் அனுமனின் பக்கம் சாயவில்லை, அரசறத்தின் பக்கமே நிற்கிறான். ஆகவே அவனுடைய சொல் நடுநிலையானது, நம்பத்தக்கது.

ராக்ஷசேந்திரனே, பொறுத்துக்கொள், சினத்தை விடு, அருள்செய், என் இந்தச் சொல்லைக் கேள். உயர்வு தாழ்வை அறிந்த நல்லோரான சிறந்த மன்னர்கள் தூதனைக் கொல்வதில்லை. வீர அரசே, இந்த வானரனைக் கொல்வது அறத்துக்கு முரணானது, உலக நடைமுறையிலும் பழிக்கப்படுவது, உனக்கும் தகாதது. நீ அறமறிந்தவன், செய்ந்நன்றி அறிந்தவன், அரசறங்களில் வல்லவன், உயிர்களின் உயர்வு தாழ்வை அறிந்தவன், மெய்ப்பொருளை அறிந்தவன். உன்னைப் போன்ற விவேகிகளும் சினத்துக்கு ஆட்பட்டால், நூலறிவு வெறும் உழைப்பாகவே போய்விடும். ஆகவே பகைவரை அழிப்பவனே, அணுக முடியாதவனே, ராக்ஷசேந்திரனே, அருள்செய்; தகுந்தது தகாதது என்று முடிவுசெய்து, தூதனுக்குத் தகுந்த தண்டனை விதிக்கப்படட்டும். ஐந்தாம் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தது — வேண்டுகோளின் தொடக்கம் கம்பீரமான குரலில். விபீஷணன் ராவணனின் பண்புகளைப் புகழ்ந்து அவனை நாணச் செய்கிறான் — இத்தகைய ஞானி எப்படிச் சினத்துக்கு அடிமையாவான்? அவன் வதத்தைத் தடுக்கிறான், தண்டனையை அல்ல — ‘தூதனுக்குரிய தண்டனை விதிக்கப்படட்டும்’ என்பது நடுவழி. இவ்வாறு ராவணனின் மானமும் காக்கப்படுகிறது, அறமும் காக்கப்படுகிறது. ‘நூலறிவு வெறும் உழைப்பே’ என்ற சொல் கூர்மையானது — சினத்தோடு நடந்தால் அறிவு பயனற்றது. ஆறாம் சுலோகத்தில் மூன்று காரணங்கள் — அறத்துக்கு முரண், உலகப் பழி, அரசனுக்குத் தகாமை; ஏழாம் சுலோகத்தில் ராவணனின் ஆறு பண்புகள் நினைவூட்டப்படுகின்றன. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘பகைவரை அழிப்பவனே’, ‘அணுக முடியாதவனே’ என்ற விளிகளால் விபீஷணன் மீண்டும் அரசனின் மனத்தை மகிழ்விக்கிறான். இவ்வாறு புகழ்ச்சி, வாதம், வேண்டுகோள் வரிசையாகப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன; சினங்கொண்டவனும் கேட்கும்படி.

விபீஷணனின் சொல்லைக் கேட்டு, ராக்ஷசர்தலைவன் ராவணன் பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டு மறுமொழி சொன்னான்: பகைவரை அழிப்பவனே, பாவிகளைக் கொல்வதில் பாவம் இல்லை; ஆகவே பாவம் செய்த இந்த வானரனைக் கொல்வேன். இவன் வனத்தை அழித்து ராக்ஷசர்களைக் கொன்று பாவம் செய்திருக்கிறான். அதர்மத்தை வேராகக் கொண்ட, பல குற்றங்கள் நிறைந்த, இழிந்தோர் கைக்கொள்ளும் அந்த ராவணனின் சொல்லைக் கேட்டு, அறிவாளிகளில் சிறந்த விபீஷணன் மெய்ப்பொருளின் உண்மை நிறைந்த சொல்லைச் சொன்னான்: இலங்கைவேந்தனே, ராக்ஷசேந்திரனே, அருள்செய்; அறம், பொருள் ஆகியவற்றின் உண்மை நிறைந்த என் சொல்லைக் கேள். அரசே, தூதர்கள் கொல்லத்தகாதவர்கள் என்று நல்லோர் எல்லாக் காலங்களிலும் எங்கும் சொல்கின்றனர். ராவணனின் வாதம் சிறியது — பாவியைக் கொல்லலாம் என்பது பொது விதி; ஆனால் தூதனைப் பொறுத்தவரை சிறப்பு விதியே வலியது. விபீஷணன் அந்தச் சிறப்பு விதியைக் காட்டுகிறான். பன்னிரண்டு, பதின்மூன்றாம் சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தவை; அவற்றில் விபீஷணனின் சொல்லின் பெருமை வெளிப்படுகிறது. விபீஷணன் ராவணனின் சொல்லை ‘அதர்மத்தை வேராகக் கொண்டது’, ‘இழிந்தோர் கைக்கொள்வது’ என்று மனத்துக்குள் பழிக்கிறான்; ஆனால் வாயால் மீண்டும் ‘அருள்செய்’ என்றே சொல்கிறான் — இது அவனுடைய தன்னடக்கத்துக்குச் சான்று. ‘ஸமயேஷு’ (எல்லாக் காலங்களிலும் / மரபுகளிலும்) என்ற சொல், தூதர்கள் கொல்லத்தகாதவர்கள் என்பது எல்லா யுகங்களிலும் எல்லா நாடுகளிலும் ஏற்கப்பட்ட நிலையான மரபு என்பதைக் குறிக்கிறது.

ஐயமின்றி இவன் வலிமை பெற்ற பகைவன்; இவனால் அளவற்ற தீங்கு செய்யப்பட்டுள்ளது; இருந்தும் நல்லோர் தூதனைக் கொல்வதைச் சொல்லவில்லை — தூதனுக்குப் பல வேறு தண்டனைகள் காணப்படுகின்றன. அங்கங்களை உருக்குலைத்தல், சாட்டையால் அடித்தல், தலையை மொட்டையடித்தல், அடையாளக் குறி பொறித்தல் — இவை தூதனுக்குரிய தண்டனைகள் என்று சொல்கின்றனர்; தூதனைக் கொல்வதை நாம் கேள்விப்பட்டதில்லை. அறத்திலும் பொருளிலும் பயிற்சியால் பண்பட்ட அறிவுடைய, உயர்வு தாழ்வை ஆராய்ந்து முடிவு உறுதியான உன்னைப் போன்ற அரசன் எப்படிச் சினத்துக்கு வசப்பட்டு நிற்பான்? மனவலிமையுடையோர் சினங்கொள்வதில்லை. அறத்தை விளக்குவதிலோ, உலக நடைமுறையிலோ, நூலறிவைக் கைக்கொள்வதிலோ உனக்கு நிகரானவன் எவனும் இல்லை; தேவர்கள், அசுரர்கள் அனைவரிலும் நீயே சிறந்தவன். வீரமும் ஊக்கமும் மனவலிமையும் உடைய தேவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்கும்கூட வெல்ல அரியவனும் அளவிட முடியாதவனுமான உன்னால், தேவேந்திரனின் கூட்டங்களும் மனித அரசர்களும் போர்களில் பலமுறை வெல்லப்பட்டுள்ளனர். தேவர்களுக்கும் தைத்தியர்களுக்கும் பகைவனும், வீரனும், மாவீரனும், தோல்வியறியாதவனுமான உனக்கு முன்பு மனத்தாலும் தீங்கு நினைத்த வீரர்கள் அக்கணமே உயிரை இழந்தனர். இங்கே விபீஷணன் தண்டனைகளின் பட்டியலைத் தருகிறான்; அதனால் ராவணன் தண்டனை வழங்கவும் முடியும், அறமும் முறியாது. ராவணனுக்கு மீண்டும் மீண்டும் புகழ்ச்சி — அவன் சினத்திலிருந்து தன்மானத்தை நோக்கி இட்டுச் செல்லப்படுகிறான்; ஏனெனில் தன்மானமுடைய அரசன் ஓர் அற்பத் தூதனைக் கொன்று தன்னைத் தாழ்த்திக்கொள்ளமாட்டான். ஆறு சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்புகளில் அமைந்தவை. பதினான்காம் சுலோகத்தில் விபீஷணன் பகைவனின் குற்றத்தை மறைக்கவில்லை — அனுமன் பெரிய பகைவன் என்று ஒப்புக்கொள்கிறான்; இருந்தும் விதி விதியே. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் நான்கு தண்டனைகள் — உருக்குலைத்தல், சாட்டையடி, மொட்டையடித்தல், குறிபொறித்தல்; இவற்றில் ஒன்றே அடுத்த சர்க்கத்தில் வாலை எரிப்பதன் வடிவில் பயன்படுத்தப்படுகிறது. பதினெட்டு, பத்தொன்பதாம் சுலோகங்களில் ராவணனின் முந்தைய வெற்றிகள் நினைவூட்டப்படுகின்றன.

இந்த வானரனைக் கொல்வதில் நான் எந்த நன்மையையும் காணவில்லை; இந்த வானரனை யார் அனுப்பினார்களோ, அவர்கள்மீதே இந்தத் தண்டனை விழட்டும். இவன் நல்லவனோ தீயவனோ, பிறரால் அனுப்பப்பட்டவன்; பிறருக்காகப் பேசும், பிறருக்குக் கட்டுப்பட்ட தூதன் வதத்துக்குத் தகுந்தவன் அல்லன். மேலும் அரசே, இவன் கொல்லப்பட்டால் பெருங்கடலின் மறுகரைக்குச் சென்று மீண்டும் இங்கே வரக்கூடிய வேறொரு வான்வழிச் செல்வோனை நான் காணவில்லை — அப்போது பகைவர்களின் நடவடிக்கைகள் நமக்குத் தெரியாமல் போகும். ஆகவே பகைவரின் நகரை வெல்பவனே, இவனைக் கொல்ல முயல வேண்டாம்; நீ இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களின்மேல் முயற்சியைச் செலுத்தத் தகுந்தவன். போரை விரும்புபவனே, இவன் அழிந்தால், உனக்கு எதிரான, சுதந்திரமான அந்த இரு அரசமைந்தர்களையும் போருக்குத் தூண்டக்கூடிய வேறொரு உயிரை நான் காணவில்லை. விபீஷணனின் வாதம் இங்கே நீதியை முதன்மையாகக் கொண்டது — தூதன் பிறருக்குக் கட்டுப்பட்டவன், அவனுடைய சொல் தலைவனுடையது; ஆகவே குற்றம் தலைவனுடையது. தூதனைக் கொல்வதால் செய்திப் போக்குவரத்தும் அழியும். இருபத்துநான்காம் சுலோகத்தில் அவன் ராவணனின் போர்விருப்பத்தையே உபாயமாக்குகிறான் — போர் வேண்டுமென்றால் தூதன் உயிரோடிருக்கட்டும், அப்போதுதான் பகைவர்கள் வருவார்கள். இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ஒரு நடைமுறை வாதம் — தூதன் கொல்லப்பட்டால் பகைவர்கள் நம்மைப் பற்றிய செய்தியை அறியமாட்டார்கள், போருக்கும் வரமாட்டார்கள். இவ்வாறு விபீஷணன் அறம், நீதி ஆகிய இரு பார்வைகளிலிருந்தும் பேசுகிறான்.

மனத்தை மகிழ்விப்பவனே, வீரமும் ஊக்கமும் மனவலிமையும் உடைய தேவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்கும்கூட வெல்ல அரியவனான நீ, ராக்ஷசர்களின் போர் ஊக்கத்தை அழித்துவிடக் கூடாது. நலம் விரும்புபவர்களும், வீரர்களும், கவனமுடையவர்களும், உயர்ந்த பண்புடைய குலங்களில் பிறந்தவர்களும், மனவலிமையுடையவர்களும், படைக்கலன் ஏந்துவோரில் சிறந்தவர்களும், சினத்தால் புகழ்பெற்றவர்களும், நன்கு பேணப்பட்டவர்களுமான வீரர்கள் உள்ளனர். உன் படையின் ஒரு பகுதியோடு, உன் ஆணையை நிறைவேற்றுபவர்களில் சிலர் இன்றே செல்லட்டும்; அந்த மூடர்களான இரு அரசமைந்தர்களையும் பிடித்து, பகைவர்களிடையே உன் ஆற்றலை நிலைநாட்டுவதற்காக. தம்பி விபீஷணனின் இந்தச் சிறந்த, விரும்பத்தக்க சொல்லை, இரவில் திரிவோரின் தலைவனும், தேவலோகத்தின் பகைவனும், பெருவலிமையுடையவனும், ராக்ஷசராஜர்களில் முதல்வனுமானவன் அறிவால் ஏற்றுக்கொண்டான். விபீஷணனின் இறுதி ஆலோசனை சாமர்த்தியமானது — தூதனை விடுவி, படையை அனுப்பு. இங்கே ‘மூடர்கள்’ என்ற சொல் ராவணனின் மனத்தை மகிழ்விப்பதற்காகப் பயன்படுத்தப்பட்டது. இறுதியில் ராவணன் வதத்திலிருந்து விலகுகிறான்; ஆனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் வேறொரு தண்டனையைச் சிந்திப்பான் — வாலைக் கொளுத்துதல். இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் வீரர்களின் பண்புகள் கணக்கிடப்படுகின்றன — அவர்கள் நலம் விரும்புபவர்கள், வீரர்கள், கவனமுடையவர்கள், உயர்குடியினர், மனவலிமையுடையவர்கள், படைக்கலத் தேர்ச்சியுடையவர்கள், நன்கு பேணப்பட்டவர்கள்; அவர்களாலேயே ராமலக்ஷ்மணர் பிடிக்கப்பட வேண்டும் என்பது விபீஷணனின் யோசனை. இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ராவணன் ‘அறிவால்’ ஏற்றுக்கொண்டான் — சினம் தணிந்தது, அறிவு விழித்தது.

ಮಹಾತ್ಮನೂ ವಾನರಶಿರೋಮಣಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣನು ಸೇವಕರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ಇವನನ್ನು ವಧಿಸಿರಿ. ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನು ಆ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಸಮ್ಮತಿಸಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಹನುಮಂತನು ತಾನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ದೂತನೆಂದು ತನ್ನ ದೌತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದನು. ಒಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ದೂತವಧೆ ಎಂಬ ಅನುಚಿತ ಕಾರ್ಯ ಎದುರಾಗಿದೆ — ಇವೆರಡನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಕಾರ್ಯವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನು ಯಥೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥನೂ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನೂ ಆದ ಅವನು ಶತ್ರುವಿಜಯಿಯೂ ಪೂಜ್ಯನೂ ಆದ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸಾಮದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರವೇಶ ಇದು; ಅವನು ಕ್ರೋಧ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಮದಿಂದಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶತ್ರುಜಿದಗ್ರಜಮ್’ (ಶತ್ರುವಿಜಯಿಯಾದ ಅಣ್ಣ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅಣ್ಣನು ಪೂಜ್ಯನೇ. ಇದೇ ನೀತಿಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣ — ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಮೊದಲು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ ಅನಂತರ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ವಿಭೀಷಣನು ಹನುಮಂತನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷವೂ ವಿಶ್ವಸನೀಯವೂ ಆಗಿದೆ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ಕ್ಷಮಿಸು, ರೋಷವನ್ನು ಬಿಡು, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಮೇಲು-ಕೀಳುಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸಜ್ಜನರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭೂಪತಿಗಳು ದೂತನ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ವೀರನಾದ ರಾಜನೇ, ಈ ಕಪಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ, ಲೋಕಾಚಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ನಿಂದ್ಯ, ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದೂ ಅಲ್ಲ. ನೀನು ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಕೃತಜ್ಞ, ರಾಜಧರ್ಮವಿಶಾರದ, ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲು-ಕೀಳುಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಅರಿತವನು. ನಿನ್ನಂತಹ ವಿಚಕ್ಷಣರೂ ರೋಷಕ್ಕೆ ವಶರಾದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಪಾಂಡಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಶ್ರಮವೇ ಆಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನೇ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ದೂತನಿಗೆ ತಕ್ಕ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸು. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಆರಂಭ ಗಂಭೀರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ. ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ನಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನಿ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ದಾಸನಾಗುವುದು ಹೇಗೆ? ಅವನು ವಧೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದಂಡವನ್ನಲ್ಲ — ‘ದೂತದಂಡೋ ವಿಧೀಯತಾಮ್’ (ದೂತನಿಗೆ ತಕ್ಕ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸು) ಎಂಬುದು ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಮಾನವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮವೂ. ‘ಶಾಸ್ತ್ರವಿಪಶ್ಚಿತ್ತ್ವಂ ಶ್ರಮ ಏವ’ (ಶಾಸ್ತ್ರಪಾಂಡಿತ್ಯ ಕೇವಲ ಶ್ರಮವೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವರ್ತಿಸಿದರೆ ಜ್ಞಾನ ನಿಷ್ಫಲ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಧರ್ಮವಿರೋಧ, ಲೋಕನಿಂದೆ, ರಾಜನಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯತೆ; ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆರು ಗುಣಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶತ್ರುಘ್ನ’, ‘ದುರಾಸದ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಮತ್ತೆ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದವನೂ ಕೇಳುವಂತೆ ಪ್ರಶಂಸೆ, ತರ್ಕ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಮಹಾಕೋಪದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದನು — ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪಕಾರಿಯಾದ ಈ ವಾನರನನ್ನು ವಧಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇವನು ವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು ಪಾಪ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅಧರ್ಮಮೂಲವಾದ, ಅನೇಕ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅನಾರ್ಯರು ಆಚರಿಸುವ ರಾವಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಲಂಕೇಶ್ವರನೇ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ಧರ್ಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಯುಕ್ತವಾದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಜನೇ, ಸಜ್ಜನರು ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ದೂತರು ಅವಧ್ಯರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ತರ್ಕ ದುರ್ಬಲವಾದುದು — ಪಾಪಿಯು ವಧ್ಯನು ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ, ಆದರೆ ದೂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ನಿಯಮವೇ ಬಲವತ್ತರ. ವಿಭೀಷಣನು ಆ ವಿಶೇಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನ ಗೌರವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ‘ಅಧರ್ಮಮೂಲ’, ‘ಅನಾರ್ಯರು ಆಚರಿಸುವಂಥದು’ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಬಾಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸಂಯಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಸಮಯೇಷು’ ಎಂಬ ಪದವು ದೂತರ ಅವಧ್ಯತೆ ಎಲ್ಲ ಯುಗಗಳಲ್ಲೂ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ವೀಕೃತವಾದ ಸನಾತನ ಮರ್ಯಾದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಇವನು ಬಲವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಶತ್ರು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ಇವನು ಅಳೆಯಲಾಗದಷ್ಟು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಸಜ್ಜನರು ದೂತವಧೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ದೂತನಿಗೆ ಇತರ ಅನೇಕ ದಂಡಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಅಂಗಗಳನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದು, ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು, ತಲೆಯನ್ನು ಬೋಳಿಸುವುದು, ಗುರುತಿನ ಬರೆ ಹಾಕುವುದು — ಇವು ದೂತನಿಗೆ ವಿಧಿಸುವ ದಂಡಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ದೂತನ ವಧೆಯನ್ನಾದರೋ ನಾವು ಕೇಳಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಮೇಲು-ಕೀಳುಗಳ ವಿಚಾರದಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥನಾದ ನಿನ್ನಂತಹ ರಾಜನು ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುವುದು ಹೇಗೆ? ಸತ್ತ್ವವಂತರು ಕೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಲೋಕಾಚಾರದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಬುದ್ಧಿಯ ಗ್ರಹಣದಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ನೀನು ಎಲ್ಲ ದೇವಾಸುರರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನು. ಪರಾಕ್ರಮ-ಉತ್ಸಾಹಗಳುಳ್ಳ ದೃಢಮನಸ್ಕ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಗೆಲ್ಲಲಸಾಧ್ಯನಾದ, ಅಳೆಯಲಾಗದ ನಿನ್ನಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರರ ಸಮೂಹಗಳೂ ನರೇಂದ್ರರೂ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ, ದೇವ-ದೈತ್ಯರ ಶತ್ರುವಾದ, ಶೂರನೂ ವೀರನೂ ಅಪರಾಜಿತನೂ ಆದ ನಿನಗೆ ಹಿಂದೆ ಯಾವ ವೀರರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದರೋ, ಅವರು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ದಂಡಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನು ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮವೂ ಭಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ — ಅವನನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಭಿಮಾನದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಭಿಮಾನಿ ರಾಜನು ತುಚ್ಛ ದೂತನ ವಧೆಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕೀಳುಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು. ಆರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಶತ್ರುವಿನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಹನುಮಂತನು ಮಹಾಶತ್ರು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ನಿಯಮ ನಿಯಮವೇ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದಂಡಗಳು — ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದು, ಚಾವಟಿಯೇಟು, ತಲೆ ಬೋಳಿಸುವುದು, ಗುರುತಿನ ಬರೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಾಲವನ್ನು ಸುಡುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನೆಂಟು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಕಪಿಯ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವ ಲಾಭವನ್ನೂ ಕಾಣೆ; ಯಾರು ಈ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರೋ ಅವರ ಮೇಲೆಯೇ ಈ ದಂಡವನ್ನು ಬೀಳಿಸು. ಇವನು ಸಜ್ಜನನಾಗಲಿ ದುರ್ಜನನಾಗಲಿ, ಇತರರಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಇತರರಿಗಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ, ಪರಾಧೀನನಾದ ದೂತನು ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ರಾಜನೇ, ಇವನು ಹತನಾದರೆ ಮಹಾಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಬಲ್ಲ ಬೇರೆ ಆಕಾಶಚಾರಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ — ಆಗ ಶತ್ರುಗಳ ಚಲನವಲನ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುಪುರವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೇ, ಇವನ ವಧೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಾರದು; ನೀನು ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನು. ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನೇ, ಇವನು ನಾಶವಾದರೆ ನಿನ್ನ ವಿರೋಧಿಗಳೂ ಸ್ವತಂತ್ರರೂ ಆದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬಲ್ಲ ಬೇರೆ ಜೀವಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ. ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕ ಇಲ್ಲಿ ನೀತಿಪ್ರಧಾನವಾದುದು — ದೂತನು ಪರಾಧೀನ, ಅವನ ಮಾತು ಸ್ವಾಮಿಯದು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೋಷ ಸ್ವಾಮಿಯದು. ದೂತವಧೆಯಿಂದ ಸುದ್ದಿಯ ಹರಿವೂ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾವಣನ ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನೇ ಉಪಾಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧವೇ ಇಷ್ಟವಾದರೆ ದೂತನು ಬದುಕಲಿ, ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ಬರುವರು. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ತರ್ಕ — ದೂತನು ಹತನಾದರೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಯದು, ಅವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಬರಲಾರರು. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಎರಡರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದ ನೀಡುವವನೇ, ಪರಾಕ್ರಮ-ಉತ್ಸಾಹಗಳುಳ್ಳ ದೃಢಮನಸ್ಕ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಗೆಲ್ಲಲಸಾಧ್ಯನಾದ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಾರದು. ಹಿತೈಷಿಗಳೂ ಶೂರರೂ ಏಕಾಗ್ರರೂ ಮಹಾಗುಣಶಾಲಿ ಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರೂ ದೃಢಮನಸ್ಕರೂ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರೂ ಆದ ಯೋಧರು ಇದ್ದಾರೆ. ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗದೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕರಾದ ಕೆಲವರು ಇಂದೇ ಹೋಗಲಿ; ಮೂಢರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮೂಡಿಸಲಿ. ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಉತ್ತಮವಾದ, ಇಷ್ಟವಾದ ಮಾತನ್ನು ನಿಶಾಚರರ ಅಧಿಪನೂ ದೇವಲೋಕದ ಶತ್ರುವೂ ಮಹಾಬಲನೂ ರಾಕ್ಷಸರಾಜರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ವಿಭೀಷಣನ ಕೊನೆಯ ಸಲಹೆ ಚತುರವಾದುದು — ದೂತನನ್ನು ಬಿಡು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೂಢೌ’ (ಮೂಢರಾದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನು ವಧೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ದಂಡವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವನು — ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವುದು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಯೋಧರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಹಿತೈಷಿಗಳು, ಶೂರರು, ಏಕಾಗ್ರರು, ಕುಲೀನರು, ದೃಢಮನಸ್ಕರು, ಶಸ್ತ್ರನಿಪುಣರು, ಸುಪೋಷಿತರು; ಅವರಿಂದಲೇ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ವಿಭೀಷಣನ ಸೂಚನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ‘ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ’ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಕ್ರೋಧ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಬುದ್ಧಿ ಎಚ್ಚೆತ್ತಿತು.

മഹാത്മാവും വാനരശിരോമണിയുമായ ഹനുമാന്റെ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രാവണൻ സേവകരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘ഇവനെ കൊല്ലുക.’ ദുരാത്മാവായ രാവണൻ വധം ആജ്ഞാപിച്ചപ്പോൾ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന വിഭീഷണൻ ആ ആജ്ഞയ്ക്കു സമ്മതം നൽകിയില്ല, കാരണം താൻ സുഗ്രീവന്റെയും രാമന്റെയും ദൂതനാണെന്ന് ഹനുമാൻ മുമ്പുതന്നെ അറിയിച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. ഒരു വശത്തു രാക്ഷസാധിപൻ ക്രുദ്ധനാണ്; മറുവശത്ത് ദൂതവധം എന്ന അനുചിതകാര്യം മുന്നിലെത്തിയിരിക്കുന്നു — ഈ രണ്ടും അറിഞ്ഞ്, കർമവിധിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന വിഭീഷണൻ ചെയ്യേണ്ട യഥോചിതകർത്തവ്യം ചിന്തിച്ചു. പിന്നെ തീരുമാനമെടുത്ത, വാക്ചാതുര്യമുള്ള അവൻ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനും പൂജ്യനുമായ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനോടു സാമത്തോടെ അത്യന്തം ഹിതകരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. സഭയിൽ വിഭീഷണന്റെ ആദ്യപ്രവേശമാണിത്; അവൻ ക്രോധിക്കുന്നില്ല, സാമത്തോടെതന്നെ സംസാരിക്കുന്നു. ‘ശത്രുജിദഗ്രജം’ (ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച ജ്യേഷ്ഠൻ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ രാവണന്റെ ഗൗരവം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠൻ പൂജ്യൻതന്നെ. ഇതുതന്നെയാണ് നീതിജ്ഞന്റെ ലക്ഷണം — ക്രുദ്ധനായ രാജാവിനെ ആദ്യം ശാന്തനാക്കി, പിന്നെ ഹിതം പറയണം. വിഭീഷണൻ ഹനുമാന്റെ പക്ഷം പിടിക്കുന്നില്ല, രാജധർമത്തിന്റെ പക്ഷമാണു പിടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് നിഷ്പക്ഷവും വിശ്വസനീയവുമാണ്.

‘രാക്ഷസേന്ദ്രാ, ക്ഷമിക്കുക, രോഷം വെടിയുക, പ്രസാദിക്കുക, എന്റെ ഈ വാക്കു കേൾക്കുക. ഉയർച്ചതാഴ്ചകൾ അറിയുന്ന, സജ്ജനങ്ങളായ ശ്രേഷ്ഠരാജാക്കന്മാർ ദൂതനെ വധിക്കാറില്ല. വീരനായ രാജാവേ, ഈ കപിയെ കൊല്ലുന്നതു ധർമവിരുദ്ധമാണ്, ലോകാചാരത്തിനും നിന്ദ്യമാണ്, നിനക്കു യോജിക്കാത്തതുമാണ്. നീ ധർമജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും രാജധർമനിപുണനും ജീവികളുടെ ഉയർച്ചതാഴ്ചകൾ അറിയുന്നവനും പരമാർഥം അറിയുന്നവനുമാണ്. നിന്നെപ്പോലെയുള്ള വിവേകികളും രോഷത്തിനു വശംവദരായാൽ ശാസ്ത്രപാണ്ഡിത്യം വെറും അധ്വാനംമാത്രമായിത്തീരും. അതിനാൽ ശത്രുഘ്നാ, ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്തവനേ, രാക്ഷസേന്ദ്രാ, പ്രസാദിക്കുക; യുക്തവും അയുക്തവും നിശ്ചയിച്ച് ദൂതനു യോഗ്യമായ ശിക്ഷ വിധിക്കുക.’ അഞ്ചാം ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് — അപേക്ഷയുടെ ആരംഭം ഗംഭീരസ്വരത്തിൽ. വിഭീഷണൻ രാവണന്റെ ഗുണങ്ങൾ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട് അവനെ ലജ്ജിപ്പിക്കുന്നു — ഇത്തരമൊരു ജ്ഞാനി എങ്ങനെ ക്രോധത്തിന്റെ ദാസനാകും? അവൻ വധം വിലക്കുന്നു, എന്നാൽ ശിക്ഷ വിലക്കുന്നില്ല — ‘ദൂതദണ്ഡോ വിധീയതാം’ (ദൂതനു യോഗ്യമായ ശിക്ഷ വിധിക്കുക) എന്നതു മധ്യമാർഗമാണ്. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ മാനവും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, ധർമവും. ‘ശാസ്ത്രവിപശ്ചിത്ത്വം ശ്രമ ഏവ’ (ശാസ്ത്രപാണ്ഡിത്യം വെറും അധ്വാനംമാത്രം) എന്ന വാക്കു തീക്ഷ്ണമാണ് — ക്രോധം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ജ്ഞാനം നിഷ്ഫലമാണ്. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — ധർമവിരോധം, ലോകനിന്ദ, രാജാവിന് അയോഗ്യത; ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണന്റെ ആറു ഗുണങ്ങൾ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശത്രുഘ്ന’, ‘ദുരാസദ’ എന്നീ സംബോധനകളാൽ വിഭീഷണൻ വീണ്ടും രാജാവിന്റെ മനസ്സിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ക്രുദ്ധനുപോലും കേൾക്കാൻ കഴിയുന്ന വിധം പ്രശംസയും യുക്തിയും അപേക്ഷയും ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ വലിയ കോപത്താൽ ആവിഷ്ടനായി മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ശത്രുസൂദനാ, പാപികളെ വധിക്കുന്നതിൽ പാപമില്ല; അതിനാൽ പാപം ചെയ്ത ഈ വാനരനെ ഞാൻ കൊല്ലും. ഇവൻ വാടിക തകർത്തും രാക്ഷസരെ കൊന്നും പാപം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.’ അധർമം മൂലമായതും അനേകം ദോഷങ്ങളുള്ളതും അനാര്യന്മാർ ആചരിക്കുന്നതുമായ രാവണന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിഭീഷണൻ പരമാർഥതത്ത്വമടങ്ങിയ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ലങ്കേശ്വരാ, രാക്ഷസേന്ദ്രാ, പ്രസാദിക്കുക; ധർമാർഥതത്ത്വങ്ങൾ ചേർന്ന എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. രാജാവേ, ദൂതന്മാർ അവധ്യരാണെന്ന് എല്ലാ കാലങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും സജ്ജനങ്ങൾ പറയുന്നു.’ രാവണന്റെ യുക്തി ദുർബലമാണ് — പാപിയെ വധിക്കാം എന്നതു സാമാന്യനിയമം; എന്നാൽ ദൂതന്റെ കാര്യത്തിൽ വിശേഷനിയമമാണു പ്രബലം. വിഭീഷണൻ ആ വിശേഷം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടും പതിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അവയിൽ വിഭീഷണന്റെ വാക്കിന്റെ ഗൗരവം പ്രകടമാണ്. വിഭീഷണൻ രാവണന്റെ വാക്കിനെ ‘അധർമമൂലം’, ‘അനാര്യജുഷ്ടം’ എന്നു മനസ്സിൽ നിന്ദിക്കുന്നു, എന്നാൽ വാക്കിൽ വീണ്ടും ‘പ്രസാദിക്കുക’ എന്നേ പറയുന്നുള്ളൂ — ഇത് അവന്റെ സംയമത്തിനു തെളിവാണ്. ‘സമയേഷു’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ദൂതന്മാരുടെ അവധ്യത എല്ലാ യുഗങ്ങളിലും എല്ലാ ദേശങ്ങളിലും അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു സനാതനമര്യാദയാണ് എന്നാണ്.

‘ഇവൻ വളർന്നുവന്ന ശത്രുവാണെന്നതിൽ സംശയമില്ല; ഇവൻ അളവറ്റ അപ്രിയം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ദൂതവധത്തെ സജ്ജനങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല — ദൂതനു മറ്റനേകം ശിക്ഷകൾ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. അവയവങ്ങൾ വികൃതമാക്കൽ, ചാട്ടകൊണ്ടടിക്കൽ, തല മുണ്ഡനം ചെയ്യൽ, അടയാളം പതിക്കൽ — ഈ ശിക്ഷകളാണു ദൂതനു വിധിക്കുന്നത്; ദൂതന്റെ വധമാകട്ടെ നാം കേട്ടിട്ടില്ല. ധർമാർഥങ്ങളുടെ ശിക്ഷണത്താൽ വിനീതബുദ്ധിയും ഉയർച്ചതാഴ്ചകളുടെ വിചാരത്താൽ തീർപ്പിലെത്തിയവനുമായ നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ഒരു രാജാവ് എങ്ങനെ കോപത്തിനു വശംവദനാകും? സത്ത്വമുള്ളവർ കോപിക്കാറില്ല. ധർമവ്യാഖ്യാനത്തിലോ ലോകാചാരത്തിലോ ശാസ്ത്രബുദ്ധി ഗ്രഹിക്കുന്നതിലോ നിനക്കു തുല്യനായി ആരുമില്ല; സകല ദേവാസുരന്മാരിലും നീ ഉത്തമനാണ്. പരാക്രമവും ഉത്സാഹവും മനസ്വിതയുമുള്ള ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാനാവാത്ത, അളവറ്റവനായ നീ ദേവേന്ദ്രസംഘങ്ങളെയും നരേന്ദ്രന്മാരെയും യുദ്ധങ്ങളിൽ പലവട്ടം ജയിച്ചിട്ടുണ്ട്. ദേവദൈത്യന്മാരുടെ ശത്രുവും ശൂരനും വീരനും അപരാജിതനുമായ നിന്നോട് മുമ്പു മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ദ്രോഹം ചിന്തിച്ച വീരന്മാർ അപ്പോൾത്തന്നെ പ്രാണനറ്റവരായി.’ ഇവിടെ വിഭീഷണൻ ശിക്ഷകളുടെ ഒരു പട്ടിക നൽകുന്നു — രാവണനു ശിക്ഷ നൽകാനാകണം, ധർമം ലംഘിക്കപ്പെടുകയുമരുത്. രാവണനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിക്കുന്നു — അവനെ ക്രോധത്തിൽനിന്ന് അഭിമാനത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു, കാരണം അഭിമാനിയായ രാജാവ് തുച്ഛനായ ഒരു ദൂതനെ വധിച്ചു സ്വയം താഴുകയില്ലല്ലോ. ആറു ശ്ലോകങ്ങളും ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ വിഭീഷണൻ ശത്രുവിന്റെ അപരാധം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — ഹനുമാൻ വലിയ ശത്രുവാണെന്ന് അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു; എങ്കിലും നിയമം നിയമംതന്നെ. പതിനഞ്ചിൽ ശിക്ഷകൾ നാല് — അംഗവൈരൂപ്യം, ചാട്ടയടി, മുണ്ഡനം, അടയാളം പതിക്കൽ; ഇവയിൽ ഒന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വാൽ കത്തിക്കലിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. പതിനെട്ടിലും പത്തൊൻപതിലും രാവണന്റെ പൂർവവിജയങ്ങൾ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ഈ കപിയെ കൊല്ലുന്നതിൽ ഒരു ഗുണവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; ഈ കപിയെ അയച്ചവരുടെ മേൽത്തന്നെ ഈ ശിക്ഷ പതിക്കട്ടെ. ഇവൻ സജ്ജനമായാലും ദുർജനമായാലും മറ്റുള്ളവരാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടവനാണ്; മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടി സംസാരിക്കുന്ന, പരാധീനനായ ദൂതൻ വധം അർഹിക്കുന്നില്ല. മാത്രമല്ല രാജാവേ, ഇവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിൽനിന്നു വീണ്ടും ഇവിടെ വരാൻ കഴിയുന്ന മറ്റൊരു ആകാശചാരിയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല — അപ്പോൾ ശത്രുക്കളുടെ നീക്കങ്ങൾ നമുക്ക് അറിയാനാവില്ല. അതിനാൽ ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനേ, ഇവനെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കരുത്; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരുടെ നേരെയാണ് ഭവാൻ ശ്രമം നടത്തേണ്ടത്. യുദ്ധപ്രിയാ, ഇവൻ നശിച്ചാൽ, നിനക്കു വിരുദ്ധരും സ്വതന്ത്രരുമായ ആ രണ്ടു നരരാജപുത്രന്മാരെ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന മറ്റൊരു ജീവിയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ വിഭീഷണന്റെ യുക്തി ഇവിടെ നീതിപ്രധാനമാണ് — ദൂതൻ പരാധീനനാണ്, അവന്റെ വാക്ക് സ്വാമിയുടേതാണ്; അതിനാൽ ദോഷം സ്വാമിയുടേതാണ്. ദൂതവധത്താൽ വാർത്താപ്രവാഹവും നശിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൻ രാവണന്റെ യുദ്ധപ്രിയതയെത്തന്നെ ഉപായമാക്കുന്നു — യുദ്ധമാണ് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ ശത്രുക്കൾ വരാനായി ദൂതൻ ജീവിക്കട്ടെ. ഇരുപത്തിരണ്ടിൽ ഒരു പ്രായോഗികയുക്തി — ദൂതൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ ശത്രുക്കൾ നമ്മുടെ വാർത്ത അറിയില്ല, യുദ്ധത്തിനു വരികയുമില്ല. ഇങ്ങനെ വിഭീഷണൻ ധർമത്തിന്റെയും നീതിയുടെയും രണ്ടു ദൃഷ്ടികളിൽനിന്നും സംസാരിക്കുന്നു.

‘മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനേ, പരാക്രമവും ഉത്സാഹവും മനസ്വിതയുമുള്ള ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാനാവാത്ത നീ രാക്ഷസരുടെ യുദ്ധോത്സാഹം നശിപ്പിക്കരുത്. ഹിതൈഷികളും ശൂരരും ഏകാഗ്രരും മഹത്തായ കുലങ്ങളിൽ ജനിച്ചവരും മനസ്വികളും ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠരും കോപത്തിൽ പ്രശസ്തരും നന്നായി പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടവരുമായ യോദ്ധാക്കൾ നിനക്കുണ്ട്. നിന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം — നിന്റെ ആജ്ഞ നിറവേറ്റുന്ന ചിലർ — ഇന്നുതന്നെ പോകട്ടെ; മൂഢരായ ആ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരെ പിടിച്ച് ശത്രുക്കളുടെ ഇടയിൽ നിന്റെ പ്രഭാവം സ്ഥാപിക്കാനായി.’ അനുജനായ വിഭീഷണന്റെ ഉത്തമവും ഇഷ്ടകരവുമായ ഈ വാക്ക്, നിശാചരന്മാരുടെ അധിപനും ദേവലോകശത്രുവും മഹാബലനും രാക്ഷസരാജന്മാരിൽ മുഖ്യനുമായ രാവണൻ ബുദ്ധികൊണ്ടു സ്വീകരിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അവസാനോപദേശം സമർഥമാണ് — ദൂതനെ വിട്ടയയ്ക്കുക, സൈന്യത്തെ അയയ്ക്കുക. ഇവിടെ ‘മൂഢരായ’ എന്ന പദം രാവണന്റെ മനസ്സു പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി പ്രയോഗിച്ചതാണ്. ഒടുവിൽ രാവണൻ വധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറുന്നു; എന്നാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ മറ്റൊരു ശിക്ഷ ചിന്തിക്കും — വാൽ കത്തിക്കൽ. ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ യോദ്ധാക്കളുടെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — അവർ ഹിതൈഷികളും ശൂരരും ഏകാഗ്രരും കുലീനരും മനസ്വികളും ശസ്ത്രനിപുണരും നന്നായി പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടവരുമാണ്; അവരെക്കൊണ്ടുതന്നെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ പിടിക്കണം എന്നതാണ് വിഭീഷണന്റെ സൂചന. ഇരുപത്തെട്ടിൽ രാവണൻ ‘ബുദ്ധികൊണ്ടു’ സ്വീകരിച്ചു — ക്രോധം ശമിച്ചു, ബുദ്ധി ഉണർന്നു.

When he heard the words of that great-souled monkey, the crown of all monkeys, Rāvaṇa was beside himself with rage and ordered his servants to kill him. But when the evil-minded Rāvaṇa ordered the death of one who had already declared himself an envoy, of Sugrīva and of Rāma, Vibhīṣaṇa, who was present, did not approve. On one side stood the lord of the rākṣasas in his fury, on the other a deed that must not be done, the killing of an envoy; seeing both, Vibhīṣaṇa, intent on doing what ought to be done, considered what the right course was. Having settled his purpose, that master of speech honoured his revered elder brother, the conqueror of foes, with conciliation and spoke to him words of great benefit. This is Vibhīṣaṇa's first appearance in the assembly. He did not grow angry but spoke gently, and by calling Rāvaṇa his revered elder brother he upheld his dignity, for an elder brother is to be honoured. That is the mark of one who knows statecraft: first calm the angry king, then tell him what is for his good. Vibhīṣaṇa did not take Hanumān's side but the side of the duty of kings, and so his words were impartial and worthy of trust.

"Forgive, lord of the rākṣasas," he said. "Put your anger aside, be gracious and hear what I have to say. Good kings, lords of the earth who know high from low, do not put an envoy to death. To kill this monkey, my heroic king, would be against dharma, censured by the way of the world and unworthy of you. You know dharma and you are grateful; you are skilled in the duties of kings, you know the high and the low among beings, and you know the highest truth. If even wise men like you are seized by anger, then all learning in the śāstras is nothing but wasted labour. So be gracious, slayer of foes, invincible lord of the rākṣasas; weigh what is fitting and what is not, and let the punishment due to an envoy be decided." He gave three reasons, that the deed was against dharma, that the world would condemn it and that it was beneath a king, and he reminded Rāvaṇa of his many virtues. By praising those virtues he shamed him: how could so wise a man become the slave of his anger? The saying that learning is wasted labour is sharp, for when a man acts in anger his knowledge bears no fruit. Vibhīṣaṇa forbade the killing but not the punishment; letting a fitting penalty be decided was a middle way that saved both Rāvaṇa's pride and dharma. And by addressing him again as slayer of foes and invincible he soothed the king's mind once more. So he used praise, reasoning and entreaty in turn, so that even an angry man would listen.

Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, still filled with great anger, answered: "There is no sin in killing sinners, slayer of foes. This monkey has done evil, wrecking the grove and killing rākṣasas, and so I shall kill him." These words were rooted in unrighteousness, full of faults and fit only for the ignoble; in his heart Vibhīṣaṇa condemned them as such, yet aloud he said only "be gracious", which shows his self-restraint. Then Vibhīṣaṇa, wisest of the wise, spoke words of the highest truth: "Be gracious, lord of Laṅkā, king of the rākṣasas, and hear my words, which hold the essence of dharma and of advantage. Envoys are not to be killed, O king; so the good have always declared, in every age and in every place." Rāvaṇa's argument was thin: that sinners may be killed is a general rule, but for an envoy a special rule prevails, and that was what Vibhīṣaṇa pointed out. That envoys may not be killed is an eternal bound, accepted in every age and every land.

"No doubt this enemy is formidable," he went on, "and he has done us immeasurable harm; yet the good never sanction killing an envoy. Many other punishments for an envoy are laid down: disfigurement of the limbs, flogging with whips, shaving the head, branding with a mark. These are the punishments named for an envoy, but death for an envoy we have never heard of. How could someone like you, whose mind has been schooled in dharma and advantage and who has settled his purpose by weighing high and low, fall into the power of anger? Men of true strength do not give way to it. In expounding dharma, in the ways of the world, in grasping the meaning of the śāstras, no one equals you, hero; you are the foremost of all gods and asuras. You, whom even gods and asuras full of valour, energy and spirit can neither measure nor conquer, have defeated the hosts of the lords of the gods and the kings of men in battle again and again. Did not those warriors who in the past wronged you even in thought, you the hero, valiant, unconquered, the foe of gods and daityas, lose their lives on the spot?" Vibhīṣaṇa did not hide the enemy's offence; he admitted that Hanumān was a great enemy, but a rule is still a rule. By listing the punishments he gave Rāvaṇa a way to punish without breaking dharma, and one of them, disfigurement, would be carried out in the next sarga in the burning of the monkey's tail. His repeated praise and his reminder of Rāvaṇa's past victories were meant to turn the king from anger to pride, for a proud king would not lower himself by killing a mere envoy.

"I see no gain at all in killing this monkey," he said. "Let the punishment fall on those who sent him. Whether he is good or bad, he was sent by others; an envoy speaks for others and is in another's service, and does not deserve death. Besides, king, if he is killed, I see no other sky-ranger who could come here again from the far shore of the great ocean," and then no news of the enemy's plans would reach them, nor would the enemy come to fight. "So spend no effort on killing him, conqueror of enemy cities; set your effort instead against the gods and Indra with them. And if he dies, I see no other being who could rouse those two wayward princes, who are fond of war and hostile to you, to come and fight you, who love war." This is the reasoning of statecraft: an envoy is dependent, his words are his master's, and so the fault is his master's; kill the envoy and the channel of news is cut. Vibhīṣaṇa even turned Rāvaṇa's love of war to his purpose: if war was what he wanted, let the envoy live, so that the enemy would come. So Vibhīṣaṇa spoke from the standpoint of both dharma and policy.

"It is not right, delight of our hearts," he said, "for you, whom not even the gods and asuras in all their valour, energy and spirit can conquer, to destroy the rākṣasas' zeal for battle. You have warriors devoted to you, brave and steadfast, born in families of great merit, spirited, the best of those who bear arms, renowned for their fury and well maintained. Let some of them, at your command, set out today with a part of your army, seize those two foolish princes and make your power felt among the enemy." It was shrewd final advice: let the envoy go and send an army instead; the listing of the warriors' virtues suggested that they were the men to capture Rāma and Lakṣmaṇa, and "foolish" was said to please the king. The lord of the night-rangers, enemy of the world of the gods, mighty and foremost among the rākṣasa kings, accepted with his understanding the excellent and welcome advice of his younger brother Vibhīṣaṇa; his anger had subsided and his judgement was awake. So Rāvaṇa gave up the idea of killing Hanumān, but in the next sarga he would think of another punishment, the setting alight of his tail.