महाबलं दशाननं समीक्ष्य सत्त्ववान् हरिसत्तमः हनूमान् शान्तभावेन अव्यग्रः अर्थयुक्तं वाक्यम् उवाच — राक्षसराज, अहं सुग्रीवस्य सन्देशं गृहीत्वा इह तव अन्तिकं प्राप्तः। वानरराजः सुग्रीवः तव भ्राता इव, अतः सः तव कुशलम् अपृच्छत्। अधुना तव भ्रातुः महात्मनः सुग्रीवस्य समादेशं शृणु — तत् वचनं धर्मार्थसहितम्, इह लोके परलोके च हितकरम्। हनूमान् सन्देशं सुग्रीवस्य नाम्ना आरभते, न रामस्य; राजा राज्ञे भ्रातृभावेन वदति इति राजनीतेः मर्यादा। प्रथमं कुशलप्रश्नः, ततः उपदेशः — एषः दूतस्य शिष्टः क्रमः। क्रोधाविष्टे अपि रावणे हनूमान् मधुरं वदति, यथा सः शृणुयात्। ‘भ्राता’ इति सम्बोधनेन सुग्रीवः रावणेन सह मैत्रीम् अपि सूचयति।

रथकुञ्जरवाजिभिः समृद्धः दशरथः नाम राजा आसीत्, यः पिता इव लोकस्य बन्धुः, इन्द्रसमद्युतिः च। तस्य ज्येष्ठः प्रियतरः महाबाहुः प्रभुः पुत्रः पितुः निदेशात् राज्यात् निष्क्रान्तः दण्डकावनं प्रविष्टः — लक्ष्मणेन भ्रात्रा सीतया भार्यया च सह। सः रामः नाम महातेजाः धर्म्यं पन्थानम् आश्रितः। तस्य भार्या सीता, विदेहराजस्य महात्मनः जनकस्य सुता, जनस्थाने भ्रष्टा नष्टा अभवत्। तां देवीं मार्गमाणः सः राजपुत्रः अनुजेन सह ऋष्यमूकं पर्वतं प्राप्य सुग्रीवेण सङ्गतः। सुग्रीवः सीतायाः अन्वेषणं प्रतिज्ञातवान्, रामः अपि सुग्रीवाय वानरराज्यं दातुं प्रत्यजानात्। ततः राजपुत्रः रामः युद्धे वालिनं हत्वा सुग्रीवं राज्ये स्थापितवान्; अधुना सुग्रीवः हर्यृक्षाणां गणेश्वरः। तव पूर्वपरिचितः वानरपुङ्गवः वाली अपि रामेण युद्धे एकेन एव शरेण निहतः। एषा कथा संक्षिप्ता किन्तु सारगर्भा। हनूमान् रामस्य वंशं, धर्मं, पराक्रमं च क्रमेण प्रकाशयति। वालिनः वधस्य उल्लेखः विशेषतया सार्थकः — रावणः वालिनः बलं स्वयम् अनुभूतवान्, अतः ‘एकेन शरेण’ इति वचनं तस्य हृदये भयं जनयेत्। प्रतिज्ञायाः परस्परता अपि सूच्यते — रामः सुग्रीवस्य कार्यं कृतवान्, अधुना सुग्रीवः रामस्य कार्यं करोति। दशरथस्य वर्णने ‘पिता इव लोकस्य बन्धुः’ इति वचनं रामस्य कुलस्य धर्मनिष्ठां दर्शयति — तादृशस्य राज्ञः पुत्रः अधर्मं न सहेत। ‘पितुर्निदेशात्’ इति पदं रामस्य पितृभक्तिं सूचयति; राज्यत्यागः अपि तेन धर्मार्थं कृतः। सीतायाः परिचयः अपि पितृनाम्ना — ‘जनकस्य सुता’ — दीयते, येन तस्याः कुलीनता स्पष्टा भवति। ‘भ्रष्टा’ इति मृदुः शब्दः — हनूमान् ‘हृता’ इति न वदति, किन्तु रावणः स्वयं जानाति केन सा हृता। एवं कथा परोक्षरूपेण एव रावणस्य अपराधं तस्य पुरतः स्थापयति। वालिनः प्रसङ्गः अन्ते स्थापितः, यतः सः रावणस्य कृते सर्वाधिकं भयप्रदः। अत्र रामस्य कथा रावणस्य कर्णयोः प्रथमवारं विस्तरेण प्रविशति।

सत्यप्रतिज्ञः हरीश्वरः सुग्रीवः सीतायाः मार्गणे व्यग्रः सन् सर्वाः दिशः प्रति हरीन् सम्प्रेषयामास। शतानि सहस्राणि नियुतानि च वानराः सर्वासु दिक्षु, अधः पाताले, उपरि आकाशे च सीतां मार्गन्ते। केचित् वैनतेयेन गरुडेन समाः वेगवन्तः, केचित् अनिलोपमाः; तेषां गतिः क्वापि न सज्जति; ते शीघ्राः महाबलाः हरिवीराः। अहं तु हनुमान् नाम मारुतस्य औरसः पुत्रः। सीतायाः कृते शतयोजनम् आयतं समुद्रं तूर्णं लङ्घयित्वा त्वां द्रष्टुम् इह आगतः। भ्रमता मया तव गृहे जनकात्मजा दृष्टा। अत्र हनूमान् सूचयति यत् सः एकः न, असंख्याः तादृशाः वीराः सुग्रीवस्य आज्ञां पालयन्ति। एषः एव रावणाय प्रथमः सङ्केतः यत् तस्य शत्रवः बहवः शक्ताः च। ‘दृष्टा’ इति वचनेन सीतायाः स्थितिः अपि ज्ञाता इति सः स्पष्टं करोति। समुद्रलङ्घनस्य उल्लेखः अपि सार्थकः — यः एकः वानरः शतयोजनं सागरं तीर्त्वा आगतः, तादृशाः अन्ये सहस्रशः सन्ति इति रावणः अनुमिनुयात्। ‘त्वां दिदृक्षुः’ इति वचनेन हनूमान् स्वस्य आगमनं राजदर्शनार्थं वदति, न चौर्यार्थम्। अधः उपरि च सर्वत्र अन्वेषणम् इति वचनं सूचयति यत् रावणस्य कुत्रापि निगूहनं न सम्भवति।

महाप्राज्ञ, त्वं धर्मार्थयोः तत्त्वं जानासि, तपसा महत् ऐश्वर्यं च सङ्गृहीतवान्; अतः परदारान् स्वगृहे रोद्धुं न अर्हसि। धर्मविरुद्धेषु बह्वनर्थेषु मूलघातिषु कर्मसु भवादृशाः बुद्धिमन्तः न सज्जन्ते। रामकोपम् अनुवर्तमानानां लक्ष्मणमुक्तानां शराणाम् अग्रे देवासुरेषु अपि कः स्थातुं शक्तः? राजन्, त्रिषु लोकेषु कोऽपि नास्ति यः राघवस्य अपराधं कृत्वा सुखं प्राप्नुयात्। अतः त्रिकालहितं धर्म्यम् अर्थानुयायि मम वाक्यं मन्यस्व — नरदेवाय रामाय जानकी प्रतिदीयताम्। मया इयं देवी दृष्टा; यत् दुर्लभं तत् लब्धम्; अवशिष्टस्य कार्यस्य निमित्तं रघुनाथः एव। शोकपरायणा सीता मया लक्षिता; सा तव गृहे पञ्चास्या पन्नगी इव वसति, तां त्वं न जानासि। यथा अत्यर्थं विषसंसृष्टम् अन्नं भुक्त्वा कोऽपि ओजसा न जरयति, तथा सीता देवैः असुरैः अपि जरयितुं न शक्या। तपःसन्तापेन तव यः धर्मपरिग्रहः, आत्मप्राणानां दीर्घधारणं च लब्धं, तस्य नाशः न्याय्यः न। तपसा देवासुरैः अवध्यताम् आत्मनः यां पश्यसि, तत्र अपि अयं धर्मः एव महान् हेतुः। हनूमतः उपदेशः सामनीतेः उदाहरणम् — प्रथमं रावणस्य गुणाः प्रशस्यन्ते, ततः हितं निवेद्यते। विषान्नस्य उपमा अतीव मार्मिकी — सीता भोग्या इव दृश्यते, किन्तु सा रावणस्य नाशाय एव। तपसः फलम् अधर्मेण नश्यति इति सः सूचयति। सप्तदशे श्लोके हनूमान् रावणं ‘महाप्राज्ञ’ इति सम्बोधयति — प्रशंसया तस्य बुद्धिं जागरयितुं यत्नः। अष्टादशे ‘मूलघातिषु’ इति पदं सूचयति यत् अधर्मः न केवलं कर्तारं, अपितु तस्य कुलं राज्यं च समूलं नाशयति। एकोनविंशे लक्ष्मणस्य बाणाः रामस्य कोपम् अनुवर्तन्ते इति — भ्रात्रोः ऐक्यम्। एकविंशे ‘त्रिकालहितम्’ — भूते, वर्तमाने, भविष्यति च हितकरम्। द्वाविंशे हनूमान् स्वकार्यस्य सफलतां वदति, अवशिष्टं कार्यं रामस्य हस्ते इति च, येन तस्य नम्रता स्पष्टा। त्रयोविंशे पञ्चास्या पन्नगी इव सीता — सा स्पर्शमात्रेण नाशयेत्। पञ्चविंशे षड्विंशे च तपसः फलं धर्मरूपं, तस्य नाशः अधर्मेण भविष्यति इति चेतावनी। विंशे श्लोके ‘त्रिषु लोकेषु’ इति व्याप्तिः — न केवलं भूलोके, स्वर्गे पाताले च अपि रामस्य अपराधी सुखं न लभते। चतुर्विंशे उपमायाः अर्थः — यथा विषयुक्तम् अन्नं भोक्तारम् एव हन्ति, तथा सीता अपि तां धारयन्तं रावणम् एव हनिष्यति। एवं दशभिः श्लोकैः हनूमान् धर्मस्य, नीतेः, भयस्य च सर्वान् मार्गान् दर्शयति।

सुग्रीवः न देवः, न यक्षः, न राक्षसः; राघवः मनुष्यः, सुग्रीवः वानरराजः। तव वरः देवादिविषयः, अतः तयोः हस्तात् स्वप्राणान् कथं रक्षिष्यसि? यः पुरुषः प्रबलस्य अधर्मस्य फलेन बद्धः, तं धर्मस्य फलं न अनुगच्छति; सः अधर्मफलम् एव प्राप्नोति; धर्मः तु अधर्मस्य नाशकः। त्वया पूर्वकृतस्य धर्मस्य फलं प्राप्तम्, अत्र संशयः नास्ति; अस्य अधर्मस्य फलम् अपि शीघ्रं प्राप्स्यसि। जनस्थाने राक्षसानां वधं, वालिनः वधं, रामसुग्रीवयोः सख्यं च बुद्ध्वा आत्मनः हितं चिन्तय। अहम् एकः अपि सवाजिरथकुञ्जरां लङ्कां नाशयितुं शक्तः, किन्तु रामस्य एषः निश्चयः नास्ति। रामेण हर्यृक्षगणानां सन्निधौ प्रतिज्ञातं यत् यैः सीता प्रधर्षिता, तेषां शत्रूणाम् उत्सादनं सः स्वयं करिष्यति। रामस्य अपकारं कृत्वा साक्षात् पुरन्दरः अपि सुखं न प्राप्नुयात्, किं पुनः त्वादृशः जनः। यां त्वं सीता इति जानासि, या तव गृहे तिष्ठति, तां सर्वलङ्काविनाशिनीं कालरात्रिं विद्धि। सीताविग्रहरूपिणा अनेन कालपाशेन अलम्; स्वयं स्कन्धे पाशं मा बधान; आत्मनः क्षेमं चिन्तय। सीतायाः तेजसा रामकोपेन च प्रदीपितां साट्टप्रतोलिकाम् इमां पुरीं दह्यमानां पश्य। अत्र हनूमतः वचनं सामात् भेदं दण्डं च प्रति गच्छति। ‘कालरात्रिः’ इति रूपकं सर्गस्य केन्द्रम् — सीता रावणस्य गृहे वसति, किन्तु सा तस्य मृत्युः एव। सप्तविंशः श्लोकः त्रिपादः — तत्र हनूमान् रावणस्य वरस्य छिद्रं दर्शयति: सः देवासुरेभ्यः अवध्यः, किन्तु मनुष्यात् वानरात् च न। अष्टाविंशे धर्माधर्मयोः फलस्य नियमः — प्रबलः अधर्मः पूर्वधर्मस्य फलम् आच्छादयति, पश्चात् कृतः धर्मः तु अधर्मं नाशयति। त्रिंशे जनस्थानवधः वालिवधः सख्यं च त्रीणि प्रमाणानि रामस्य शक्तेः। एकत्रिंशे हनूमान् स्वस्य सामर्थ्यं प्रकटयति, किन्तु स्वामिनः निश्चयं न उल्लङ्घयति — एषः दूतस्य धर्मः। द्वात्रिंशे पुरन्दरस्य उदाहरणं रावणस्य गर्वं खण्डयति। चतुस्त्रिंशे ‘कालरात्रिः’ इति प्रलयकालस्य रात्रिः, या सर्वं संहरति। पञ्चत्रिंशे ‘स्वयं स्कन्धावसक्तेन’ — रावणः स्वयम् एव मृत्युपाशं कण्ठे बध्नाति, न अन्यः। षट्त्रिंशे हनूमान् भविष्यत् दृश्यम् इव वर्णयति — लङ्का दह्यमाना। एतत् वचनं शीघ्रम् एव सत्यं भविष्यति, यदा हनूमान् स्वयं लङ्कां दहिष्यति; अतः अत्र कविः सूक्ष्मं पूर्वसङ्केतं करोति। सीतायाः तेजः रामस्य कोपः च — एतौ द्वौ एव लङ्कादाहस्य वास्तविकौ हेतू।

स्वानि मित्राणि, मन्त्रिणः, ज्ञातीन्, भ्रातॄन्, सुतान्, हितैषिणः, भोगान्, दारान्, लङ्कां च विनाशं मा प्रापय। राक्षसराजेन्द्र, रामदासस्य दूतस्य विशेषतः वानरस्य मम सत्यं वचनं शृणु। महायशाः रामः सभूतान् सचराचरान् सर्वान् लोकान् संहृत्य पुनः तथैव स्रष्टुं शक्तः। देवासुरनरेन्द्रेषु, यक्षरक्षोरगेषु, विद्याधरनागगन्धर्वमृगेषु, सिद्धकिन्नरपतत्रिषु च सर्वत्र सर्वकालेषु कोऽपि नास्ति यः विष्णुतुल्यपराक्रमं रामं प्रति युध्येत। सर्वलोकेश्वरस्य राजसिंहस्य रामस्य ईदृशं विप्रियं कृत्वा तव जीवितं दुर्लभम्। निशाचरेन्द्र, देवाः दैत्याः गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः सर्वे मिलित्वा अपि लोकत्रयनायकस्य रामस्य अग्रे युद्धे स्थातुं न शक्ताः। चतुराननः स्वयम्भूः ब्रह्मा, त्रिनेत्रः त्रिपुरान्तकः रुद्रः, सुरनायकः महेन्द्रः वा अपि युधि राघवस्य अग्रे स्थातुं न शक्ताः। एवं सौष्ठवोपेतम् अदीनं कपेः अप्रियं वचः निशम्य अप्रतिमः दशाननः कोपेन विवृत्तलोचनः महाकपेः वधम् आदिदेश। अन्तिमौ त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्ताः — उपदेशस्य समाप्तिः उन्नतेन स्वरेण। हनूमतः वचनं सत्यम् हितं च, किन्तु रावणाय अप्रियम्; अतः तत् निष्फलम्। ‘रामदासस्य’ इति पदेन हनूमान् स्वं दासं वदति — एषा विनयस्य पराकाष्ठा। रामस्य सृष्टिसंहारसामर्थ्यं वर्णयन् सः तस्य विष्णुत्वं सूचयति। सप्तत्रिंशे हनूमान् रावणस्य स्वजनान् स्मारयति — एकस्य दोषेण सर्वेषां नाशः भविष्यति। चत्वारिंशे एकचत्वारिंशे च सृष्टेः सर्वाः जातयः गण्यन्ते, येन रामस्य अद्वितीयता दृढीक्रियते। द्विचत्वारिंशः श्लोकः त्रिपादः — एकचत्वारिंशस्य वाक्यम् अत्र पूर्णं भवति। त्रयश्चत्वारिंशे चतुश्चत्वारिंशे च देवत्रयम् अपि रामस्य अग्रे असमर्थम् इति — एषा हनूमतः भक्त्या उक्ता परमा स्तुतिः। पञ्चचत्वारिंशे रावणस्य प्रतिक्रिया — सः हितं न शृणोति, क्रोधेन वधम् आदिशति। अष्टात्रिंशे हनूमान् त्रिधा आत्मानं परिचाययति — दासः, दूतः, वानरः; त्रयः अपि अवध्याः, अतः सत्यं वक्तुं निर्भयः। एकोनचत्वारिंशे रामस्य सृष्टिसंहारसामर्थ्यं — एषः परमेश्वरस्य गुणः, न केवलं वीरस्य। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः उपजातिवंशस्थवृत्तैः उन्नतस्वरेण निबद्धाः, येन सर्गस्य समाप्तिः गम्भीरा भवति। रावणस्य कोपः तस्य विनाशस्य प्रथमं पदम्। दूतवधः राजधर्मविरुद्धः इति अग्रिमे सर्गे विभीषणः स्मारयिष्यति; अतः अस्य सर्गस्य अन्तः अग्रिमस्य सर्गस्य विवादस्य आरम्भः।

మహాబలుడైన దశాననుని చూసి, సత్త్వవంతుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు శాంతభావంతో, తొట్రుపాటు లేకుండా అర్థవంతమైన మాట ఇలా అన్నాడు — రాక్షసరాజా, నేను సుగ్రీవుని సందేశం తీసుకుని ఇక్కడ నీ దగ్గరకు వచ్చాను. వానరరాజు సుగ్రీవుడు నీకు సోదరుని వంటివాడు, కాబట్టి అతడు నీ క్షేమం అడిగాడు. ఇప్పుడు నీ సోదరుడైన మహాత్ముడు సుగ్రీవుని సందేశం విను — ఆ మాట ధర్మార్థాలతో కూడినది, ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ హితకరమైనది. హనుమంతుడు సందేశాన్ని సుగ్రీవుని పేరుతో ప్రారంభిస్తాడు, రాముని పేరుతో కాదు; రాజు రాజుతో సోదరభావంతో మాట్లాడతాడనేది రాజనీతి మర్యాద. మొదట క్షేమప్రశ్న, తరువాత ఉపదేశం — ఇది దూత పాటించే శిష్టమైన క్రమం. రావణుడు క్రోధావేశంలో ఉన్నా హనుమంతుడు అతడు వినేలా మధురంగా మాట్లాడతాడు. ‘సోదరుడు’ అనే సంబోధనతో సుగ్రీవుడు రావణునితో మైత్రిని కూడా సూచిస్తాడు.

రథాలతో, ఏనుగులతో, గుర్రాలతో సమృద్ధుడైన దశరథుడు అనే రాజు ఉండేవాడు, అతడు తండ్రిలా లోకానికి బంధువు, ఇంద్రునితో సమానమైన కాంతి గలవాడు. అతని పెద్దకుమారుడు, ఎంతో ప్రియుడు, మహాబాహువు, ప్రభువు, తండ్రి ఆజ్ఞతో రాజ్యం విడిచి దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు — తమ్ముడు లక్ష్మణునితో, భార్య సీతతో కలిసి. రాముడనే ఆ మహాతేజస్వి ధర్మమార్గాన్ని ఆశ్రయించినవాడు. అతని భార్య సీత, విదేహరాజైన మహాత్ముడు జనకుని కుమార్తె, జనస్థానంలో తప్పిపోయింది, కనబడకుండా పోయింది. ఆ దేవిని వెదుకుతూ ఆ రాజకుమారుడు తమ్మునితో కలిసి ఋష్యమూకపర్వతానికి చేరి సుగ్రీవునితో కలిశాడు. సుగ్రీవుడు సీతను వెదకుతానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు, రాముడు కూడా సుగ్రీవునికి వానరరాజ్యం ఇస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. తరువాత రాజకుమారుడు రాముడు యుద్ధంలో వాలిని చంపి సుగ్రీవుని రాజ్యంలో నిలిపాడు; ఇప్పుడు సుగ్రీవుడు వానరభల్లూక గణాలకు అధిపతి. నీకు ఇంతకుముందే పరిచయమున్న వానరశ్రేష్ఠుడు వాలి కూడా రాముని చేత యుద్ధంలో ఒక్క బాణంతోనే హతుడయ్యాడు. ఈ కథ సంక్షిప్తమైనా సారవంతమైనది. హనుమంతుడు రాముని వంశాన్నీ, ధర్మాన్నీ, పరాక్రమాన్నీ క్రమంగా ప్రకటిస్తాడు. వాలివధ ప్రస్తావన విశేషంగా సార్థకమైనది — వాలి బలాన్ని రావణుడు స్వయంగా అనుభవించాడు, కాబట్టి ‘ఒక్క బాణంతో’ అనే మాట అతని హృదయంలో భయం పుట్టించాలి. ప్రతిజ్ఞల పరస్పరత కూడా సూచించబడింది — రాముడు సుగ్రీవుని కార్యం చేశాడు, ఇప్పుడు సుగ్రీవుడు రాముని కార్యం చేస్తున్నాడు. దశరథుని వర్ణనలో ‘తండ్రిలా లోకానికి బంధువు’ అనే మాట రాముని వంశపు ధర్మనిష్ఠను చూపుతుంది — అలాంటి రాజు కుమారుడు అధర్మాన్ని సహించడు. ‘తండ్రి ఆజ్ఞతో’ అనే పదం రాముని పితృభక్తిని సూచిస్తుంది; రాజ్యత్యాగం కూడా అతడు ధర్మం కోసమే చేశాడు. సీత పరిచయం కూడా తండ్రి పేరుతో — ‘జనకుని కుమార్తె’ — ఇవ్వబడుతుంది, దానితో ఆమె కులీనత స్పష్టమవుతుంది. ‘తప్పిపోయింది’ (భ్రష్టా) అనేది మృదువైన మాట — హనుమంతుడు ‘అపహరించబడింది’ అని చెప్పడు, కానీ ఎవరు అపహరించారో రావణునికి స్వయంగా తెలుసు. ఇలా కథ పరోక్షంగానే రావణుని అపరాధాన్ని అతని ఎదుట నిలుపుతుంది. వాలి ప్రసంగం చివరలో ఉంచబడింది, ఎందుకంటే రావణునికి అది అన్నిటికంటే ఎక్కువ భయం కలిగించేది. ఇక్కడ రామకథ మొదటిసారి విస్తారంగా రావణుని చెవుల్లో ప్రవేశిస్తుంది.

సత్యప్రతిజ్ఞుడైన వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు సీతను వెదకడంలో ఆతురుడై అన్ని దిక్కులకూ వానరులను పంపాడు. వందలు, వేలు, లక్షలు వానరులు అన్ని దిక్కులలో, కింద పాతాళంలో, పైన ఆకాశంలో సీతను వెదుకుతున్నారు. కొందరు వినతాసుతుడైన గరుత్మంతునితో సమానమైన వేగం గలవారు, కొందరు వాయువుతో సమానులు; వారి గమనం ఎక్కడా ఆగదు; వారు వేగశాలులు, మహాబలులు అయిన వానరవీరులు. నేను మాత్రం మారుతుని ఔరసపుత్రుడను, హనుమంతుడనే పేరు గలవాడను. సీత కోసం వంద యోజనాల పొడవైన సముద్రాన్ని వేగంగా దాటి నిన్ను చూడాలని ఇక్కడికి వచ్చాను. తిరుగుతూ ఉండగా నీ ఇంట్లో జనకుని కుమార్తెను నేను చూశాను. ఇక్కడ హనుమంతుడు తాను ఒక్కడినే కాదని, తనలాంటి లెక్కలేనంతమంది వీరులు సుగ్రీవుని ఆజ్ఞను పాటిస్తున్నారని సూచిస్తాడు. ఇదే రావణునికి మొదటి సంకేతం — అతని శత్రువులు అనేకులు, సమర్థులు. ‘చూశాను’ అనే మాటతో సీత స్థితి కూడా తెలిసిపోయిందని అతడు స్పష్టం చేస్తాడు. సముద్రలంఘనం ప్రస్తావన కూడా సార్థకమైనది — ఒక్క వానరుడు వంద యోజనాల సాగరాన్ని దాటి వచ్చాడంటే, అలాంటివారు ఇంకా వేలాదిమంది ఉన్నారని రావణుడు ఊహించాలి. ‘నిన్ను చూడాలని’ అనే మాటతో హనుమంతుడు తన రాక రాజదర్శనం కోసమని చెబుతాడు, దొంగతనం కోసం కాదు. కింద పైన అంతటా అన్వేషణ అనే మాట రావణుడు ఎక్కడా దాచిపెట్టడం సాధ్యం కాదని సూచిస్తుంది.

మహాప్రాజ్ఞా, నీవు ధర్మార్థాల తత్త్వం తెలిసినవాడవు, తపస్సుతో గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని సంపాదించుకున్నవాడవు; కాబట్టి పరస్త్రీని నీ ఇంట్లో నిర్బంధించడం నీకు తగదు. ధర్మవిరుద్ధమైన, ఎన్నో అనర్థాలు తెచ్చే, మూలాన్నే నాశనం చేసే పనులలో నీలాంటి బుద్ధిమంతులు ప్రవర్తించరు. రాముని కోపాన్ని అనుసరించి లక్ష్మణుడు విడిచే బాణాల ఎదుట దేవాసురులలో కూడా ఎవడు నిలవగలడు? రాజా, రాఘవునికి అపరాధం చేసి సుఖం పొందగలవాడు మూడు లోకాలలోనూ ఎవడూ లేడు. కాబట్టి మూడు కాలాలకూ హితమైన, ధర్మబద్ధమైన, ప్రయోజనాన్ని అనుసరించే నా మాటను ఆదరించు — నరదేవుడైన రామునికి జానకిని తిరిగి ఇచ్చివెయ్యి. నేను ఈ దేవిని చూశాను; దుర్లభమైనది లభించింది; మిగిలిన కార్యానికి రఘునాథుడే కారణం. శోకంలో మునిగిన సీతను నేను గమనించాను; ఆమె నీ ఇంట్లో ఐదు తలల ఆడపాములా నివసిస్తోంది, ఆమెను నీవు ఎరుగవు. ఎక్కువగా విషం కలిసిన అన్నాన్ని తిని ఎవడూ తన బలంతో జీర్ణం చేసుకోలేనట్లు, సీతను దేవాసురులు కూడా జీర్ణించుకోలేరు. తపస్సు తాపంతో నీవు పొందిన ధర్మసంపదా, నీ ప్రాణాలను దీర్ఘకాలం నిలుపుకునే శక్తీ నశించడం న్యాయం కాదు. తపస్సుతో దేవాసురుల చేత నీకు అవధ్యత్వం ఉందని నీవు భావిస్తున్నావు, దానికి కూడా ఈ ధర్మమే గొప్ప కారణం. హనుమంతుని ఉపదేశం సామనీతికి ఉదాహరణ — మొదట రావణుని గుణాలు ప్రశంసించబడతాయి, తరువాత హితం నివేదించబడుతుంది. విషాన్నం ఉపమ ఎంతో మర్మస్పర్శి — సీత భోగ్యవస్తువులా కనిపిస్తుంది, కానీ ఆమె రావణుని నాశనానికే. తపస్సు ఫలం అధర్మంతో నశిస్తుందని అతడు సూచిస్తాడు. పదిహేడవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు రావణుని ‘మహాప్రాజ్ఞా’ అని సంబోధిస్తాడు — ప్రశంసతో అతని బుద్ధిని మేల్కొలపాలనే ప్రయత్నం. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘మూలాన్నే నాశనం చేసే’ అనే పదం అధర్మం కర్తనే కాక అతని వంశాన్నీ రాజ్యాన్నీ సమూలంగా నాశనం చేస్తుందని సూచిస్తుంది. పంతొమ్మిదవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుని బాణాలు రాముని కోపాన్ని అనుసరిస్తాయి — అన్నదమ్ముల ఐక్యం. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘మూడు కాలాలకూ హితమైన’ — భూతంలో, వర్తమానంలో, భవిష్యత్తులో హితకరమైనది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు తన కార్యం సఫలమైందని, మిగిలిన కార్యం రాముని చేతిలో ఉందని చెబుతాడు, దానితో అతని వినయం స్పష్టమవుతుంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ఐదు తలల ఆడపాములా సీత — ఆమె స్పర్శమాత్రంతోనే నాశనం చేయగలదు. ఇరవై ఐదు, ఇరవై ఆరు శ్లోకాలలో తపస్సు ఫలం ధర్మరూపమైనది, దాని నాశనం అధర్మంతో జరుగుతుందని హెచ్చరిక. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘మూడు లోకాలలోనూ’ అనే వ్యాప్తి — భూలోకంలోనే కాదు, స్వర్గంలోనూ పాతాళంలోనూ కూడా రాముని అపరాధి సుఖం పొందడు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని ఉపమ అర్థం — విషం కలిసిన అన్నం తిన్నవానినే చంపినట్లు, సీత కూడా ఆమెను నిర్బంధించిన రావణునే చంపుతుంది. ఇలా పది శ్లోకాలలో హనుమంతుడు ధర్మం, నీతి, భయం అనే అన్ని మార్గాలనూ చూపుతాడు.

సుగ్రీవుడు దేవుడు కాడు, యక్షుడు కాడు, రాక్షసుడు కాడు; రాఘవుడు మనుష్యుడు, సుగ్రీవుడు వానరరాజు. నీ వరం దేవతలు మొదలైనవారి విషయంలోనే, కాబట్టి వారిద్దరి చేతి నుండి నీ ప్రాణాలను ఎలా కాపాడుకుంటావు? బలమైన అధర్మఫలంతో బంధించబడిన పురుషుని ధర్మఫలం అనుసరించదు; అతడు అధర్మఫలాన్నే పొందుతాడు; ధర్మమైతే అధర్మాన్ని నాశనం చేస్తుంది. నీవు ఇంతకుముందు చేసిన ధర్మానికి ఫలం పొందావు, ఇందులో సందేహం లేదు; ఈ అధర్మానికి ఫలాన్ని కూడా త్వరలోనే పొందుతావు. జనస్థానంలో రాక్షసుల వధనూ, వాలి వధనూ, రామసుగ్రీవుల స్నేహాన్నీ తెలుసుకుని నీ హితం గురించి ఆలోచించు. నేను ఒక్కడినే గుర్రాలతో, రథాలతో, ఏనుగులతో కూడిన లంకను నాశనం చేయగలను, కానీ రాముని నిశ్చయం అది కాదు. సీతను అవమానించిన శత్రువులను తానే నిర్మూలిస్తానని వానరభల్లూకగణాల సమక్షంలో రాముడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. రామునికి అపకారం చేసి సాక్షాత్తు పురందరుడైన ఇంద్రుడు కూడా సుఖం పొందలేడు, ఇక నీలాంటివాని సంగతి చెప్పేదేముంది. నీవు సీత అని అనుకుంటున్న, నీ ఇంట్లో ఉన్న ఆమెను లంకనంతటినీ నాశనం చేసే కాళరాత్రిగా తెలుసుకో. సీతారూపంలో ఉన్న ఈ కాలపాశం చాలు; నీ మెడకు నీవే ఉరి బిగించుకోకు; నీ క్షేమం గురించి ఆలోచించు. సీత తేజస్సుతో, రాముని కోపంతో మండించబడి, బురుజులతో వీధులతో సహా కాలిపోతున్న ఈ పురాన్ని చూడబోతున్నావు. ఇక్కడ హనుమంతుని మాట సామం నుండి భేదానికీ దండానికీ వెళ్తుంది. ‘కాళరాత్రి’ అనే రూపకం సర్గకు కేంద్రం — సీత రావణుని ఇంట్లో నివసిస్తోంది, కానీ ఆమె అతని మృత్యువే. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — అందులో హనుమంతుడు రావణుని వరంలోని లొసుగును చూపుతాడు: అతడు దేవాసురులకు అవధ్యుడు, కానీ మనుష్యునికీ వానరునికీ కాదు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ధర్మాధర్మాల ఫలనియమం — బలమైన అధర్మం పూర్వధర్మ ఫలాన్ని కప్పివేస్తుంది, తరువాత చేసిన ధర్మం మాత్రం అధర్మాన్ని నాశనం చేస్తుంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో జనస్థానవధ, వాలివధ, స్నేహం అనే మూడూ రాముని శక్తికి ప్రమాణాలు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు తన సామర్థ్యాన్ని ప్రకటిస్తాడు, కానీ ప్రభువు నిశ్చయాన్ని అతిక్రమించడు — ఇది దూత ధర్మం. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో పురందరుని ఉదాహరణ రావణుని గర్వాన్ని ఖండిస్తుంది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘కాళరాత్రి’ అంటే అన్నిటినీ సంహరించే ప్రళయకాలపు రాత్రి. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘నీ భుజానికి నీవే తగిలించుకున్న’ — రావణుడు తానే మృత్యుపాశాన్ని మెడకు బిగించుకుంటాడు, మరొకరు కాదు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు భవిష్యత్తును కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణిస్తాడు — కాలిపోతున్న లంక. హనుమంతుడే లంకను దహించినప్పుడు ఈ మాట త్వరలోనే నిజమవుతుంది; కాబట్టి ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన పూర్వసంకేతం చేస్తాడు. సీత తేజస్సూ రాముని కోపమూ — ఈ రెండే లంకాదహనానికి అసలైన కారణాలు.

నీ మిత్రులనూ, మంత్రులనూ, జ్ఞాతులనూ, సోదరులనూ, కుమారులనూ, హితైషులనూ, భోగాలనూ, భార్యలనూ, లంకనూ వినాశానికి గురిచేయకు. రాక్షసరాజేంద్రా, రామదాసుడనూ, దూతనూ, విశేషంగా వానరుడనూ అయిన నా సత్యవచనం విను. మహాయశస్వి అయిన రాముడు భూతాలతో, చరాచరాలతో కూడిన లోకాలన్నిటినీ సంహరించి మళ్ళీ అలాగే సృష్టించగలడు. దేవాసురనరేంద్రులలో, యక్షరాక్షసోరగాలలో, విద్యాధర నాగ గంధర్వ మృగాలలో, సిద్ధ కిన్నర పక్షులలో — ఎక్కడా ఏ కాలంలోనూ విష్ణువుతో సమానమైన పరాక్రమం గల రామునితో యుద్ధం చేయగలవాడు లేడు. సర్వలోకేశ్వరుడూ రాజసింహుడూ అయిన రామునికి ఇలాంటి అప్రియం చేసి నీవు బ్రతకడం కష్టం. నిశాచరేంద్రా, దేవతలూ దైత్యులూ గంధర్వ విద్యాధర నాగ యక్షులూ అందరూ కలిసినా ముల్లోకనాయకుడైన రాముని ఎదుట యుద్ధంలో నిలవలేరు. నాలుగు ముఖాల స్వయంభువు బ్రహ్మ గానీ, మూడు కన్నుల త్రిపురాంతకుడైన రుద్రుడు గానీ, దేవనాయకుడైన మహేంద్రుడు గానీ యుద్ధంలో రాఘవుని ఎదుట నిలవలేరు. ఇలా సౌష్ఠవంతో కూడిన, దైన్యం లేని కపి అప్రియవచనాన్ని విని, సాటిలేని దశాననుడు కోపంతో కళ్ళు గిరగిర తిప్పుతూ మహాకపిని వధించమని ఆజ్ఞాపించాడు. చివరి మూడు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలు — ఉపదేశం ఉన్నతస్వరంతో ముగుస్తుంది. హనుమంతుని మాట సత్యమైనది, హితమైనది, కానీ రావణునికి అప్రియమైనది; అందుకే అది నిష్ఫలం. ‘రామదాసుడు’ అనే పదంతో హనుమంతుడు తనను దాసుడని చెప్పుకుంటాడు — ఇది వినయానికి పరాకాష్ఠ. రాముని సృష్టిసంహారసామర్థ్యాన్ని వర్ణిస్తూ అతడు రాముని విష్ణుత్వాన్ని సూచిస్తాడు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు రావణునికి అతని స్వజనులను గుర్తుచేస్తాడు — ఒక్కని దోషంతో అందరూ నశిస్తారు. నలభై, నలభై ఒకటవ శ్లోకాలలో సృష్టిలోని అన్ని జాతులూ లెక్కించబడతాయి, దానితో రాముని అద్వితీయత దృఢపరచబడుతుంది. నలభై రెండవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — నలభై ఒకటవ శ్లోకపు వాక్యం ఇక్కడ పూర్తవుతుంది. నలభై మూడు, నలభై నాలుగు శ్లోకాలలో త్రిమూర్తులు కూడా రాముని ఎదుట అసమర్థులని — ఇది హనుమంతుడు భక్తితో చెప్పిన పరమ స్తుతి. నలభై ఐదవ శ్లోకంలో రావణుని ప్రతిక్రియ — అతడు హితం వినడు, క్రోధంతో వధను ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు తనను మూడు విధాలుగా పరిచయం చేసుకుంటాడు — దాసుడు, దూత, వానరుడు; ముగ్గురూ అవధ్యులే, కాబట్టి సత్యం చెప్పడానికి నిర్భయుడు. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో రాముని సృష్టిసంహారసామర్థ్యం — ఇది కేవలం వీరుని గుణం కాదు, పరమేశ్వరుని గుణం. చివరి మూడు శ్లోకాలూ ఉపజాతి, వంశస్థ వృత్తాలలో ఉన్నతస్వరంతో కూర్చబడ్డాయి, దానితో సర్గ ముగింపు గంభీరమవుతుంది. రావణుని కోపం అతని వినాశానికి మొదటి అడుగు. దూతవధ రాజధర్మానికి విరుద్ధమని తరువాతి సర్గలో విభీషణుడు గుర్తుచేస్తాడు; కాబట్టి ఈ సర్గ ముగింపు తరువాతి సర్గలోని వివాదానికి ఆరంభం.

பெருவலிமையுடைய பத்துமுகனை உற்றுநோக்கி, மனவலிமையுடைய, வானரர்களில் சிறந்த அனுமன் அமைதியான மனநிலையோடு, பதற்றமின்றிப் பொருள்நிறைந்த சொல்லைச் சொன்னான்: ராக்ஷசராஜனே, சுக்ரீவனின் செய்தியைக் கொண்டு நான் இங்கே உன் அருகே வந்திருக்கிறேன். வானரராஜன் சுக்ரீவன் உனக்கு உடன்பிறந்தவன் போன்றவன்; ஆகவே அவன் உன் நலத்தை விசாரித்தான். இப்போது மகாத்மாவான உன் உடன்பிறப்பு சுக்ரீவனின் ஆணையைக் கேள் — அந்தச் சொல் அறமும் பொருளும் கொண்டது, இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் நன்மை தருவது. அனுமன் செய்தியை ராமனின் பெயரால் அல்லாமல் சுக்ரீவனின் பெயரால் தொடங்குகிறான்; ஓர் அரசன் இன்னோர் அரசனிடம் உடன்பிறப்பு உணர்வோடு பேசுவது அரசியல் நெறியின் மரபு. முதலில் நலம் விசாரித்தல், பிறகு அறிவுரை — இது தூதனின் நாகரிகமான முறை. ராவணன் சினத்தில் ஆழ்ந்திருந்தும், அவன் கேட்கும்படி அனுமன் இனிமையாகப் பேசுகிறான். ‘உடன்பிறந்தவன்’ என்ற விளியால் சுக்ரீவன் ராவணனோடு நட்பையும் குறிப்பிடுகிறான்.

தேர்களும் யானைகளும் குதிரைகளும் நிறைந்த செழிப்புடைய தசரதன் என்ற அரசன் இருந்தார்; அவர் தந்தையைப் போல உலகுக்கு உறவினர், இந்திரனுக்கு நிகரான ஒளியுடையவர். அவருடைய மூத்த, மிக அன்புக்குரிய, நீண்ட கைகளுடைய, தலைமைக்குரிய மகன் தந்தையின் ஆணைப்படி அரசைவிட்டு வெளியேறித் தண்டகவனத்துக்குள் நுழைந்தார் — உடன்பிறந்தவன் லக்ஷ்மணனோடும் மனைவி சீதையோடும். ராமன் என்ற பெயருடைய அந்தப் பேரொளியாளர் அறவழியைப் பற்றியவர். அவருடைய மனைவி சீதை, விதேக நாட்டு அரசரான மகாத்மா ஜனகரின் மகள், ஜனஸ்தானத்தில் வழிதவறிக் காணாமல் போனாள். அந்தத் தேவியைத் தேடிய அந்த அரசமைந்தர் தம்பியோடு ரிஷ்யமூக மலையை அடைந்து சுக்ரீவனோடு சேர்ந்தார். சுக்ரீவன் சீதையைத் தேடித் தருவதாக உறுதியளித்தான்; ராமனும் சுக்ரீவனுக்கு வானர அரசைத் தருவதாக உறுதியளித்தார். பிறகு அரசமைந்தர் ராமன் போரில் வாலியைக் கொன்று சுக்ரீவனை அரசில் அமர்த்தினார்; இப்போது சுக்ரீவன் வானரர்களுக்கும் கரடிகளுக்கும் கூட்டத்தலைவன். உனக்கு முன்பே அறிமுகமான வானரர்களில் காளை போன்ற வாலியும் போரில் ராமனால் ஒரே அம்பால் கொல்லப்பட்டான். இந்த வரலாறு சுருக்கமானது, ஆனால் சாரம் நிறைந்தது. அனுமன் ராமனின் குலம், அறம், வீரம் ஆகியவற்றை வரிசையாக வெளிப்படுத்துகிறான். வாலியின் வதத்தைக் குறிப்பிடுவது சிறப்பாகப் பொருள் நிறைந்தது — ராவணன் வாலியின் வலிமையைத் தானே அனுபவித்தவன்; ஆகவே ‘ஒரே அம்பால்’ என்ற சொல் அவனுடைய இதயத்தில் அச்சத்தை உண்டாக்கும். உறுதிமொழிகளின் பரஸ்பரத் தன்மையும் குறிப்பிடப்படுகிறது — ராமன் சுக்ரீவனின் பணியைச் செய்தார், இப்போது சுக்ரீவன் ராமனின் பணியைச் செய்கிறான். தசரதரின் வருணனையில் ‘தந்தையைப் போல உலகுக்கு உறவினர்’ என்ற சொல் ராமனின் குலத்தின் அறப்பற்றைக் காட்டுகிறது — அத்தகைய அரசரின் மகன் அதர்மத்தைப் பொறுக்கமாட்டார். ‘தந்தையின் ஆணைப்படி’ என்ற சொல் ராமனின் தந்தைப்பற்றைக் குறிக்கிறது; அரசைத் துறந்ததும் அவர் அறத்துக்காகவே செய்தார். சீதையின் அறிமுகமும் தந்தையின் பெயரால் — ‘ஜனகரின் மகள்’ — தரப்படுகிறது; அதனால் அவளுடைய உயர்குலம் தெளிவாகிறது. ‘வழிதவறிக் காணாமல் போனாள்’ என்பது மென்மையான சொல் — அனுமன் ‘கவரப்பட்டாள்’ என்று சொல்லவில்லை; ஆனால் அவள் யாரால் கவரப்பட்டாள் என்று ராவணனே அறிவான். இவ்வாறு இந்த வரலாறு மறைமுகமாகவே ராவணனின் குற்றத்தை அவன் முன்னே வைக்கிறது. ராவணனுக்கு மிகுந்த அச்சம் தருவது என்பதால் வாலியின் நிகழ்வு இறுதியில் வைக்கப்பட்டுள்ளது. இங்கே ராமனின் வரலாறு முதன்முறையாக விரிவாக ராவணனின் செவிகளில் நுழைகிறது.

வாய்மையான உறுதிமொழியுடைய வானரவேந்தன் சுக்ரீவன் சீதையைத் தேடுவதில் முனைப்போடு எல்லாத் திசைகளுக்கும் வானரர்களை அனுப்பினான். நூற்றுக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் லட்சக்கணக்கிலும் வானரர்கள் எல்லாத் திசைகளிலும், கீழே பாதாளத்திலும், மேலே வானிலும் சீதையைத் தேடுகின்றனர். சிலர் வினதையின் மைந்தன் கருடனுக்கு நிகரான வேகமுடையவர்கள், சிலர் காற்றுக்கு நிகரானவர்கள்; அவர்களுடைய செல்கை எங்கும் தடைப்படுவதில்லை; அவர்கள் விரைவானவர்கள், பெருவலிமையுடைய வானர வீரர்கள். நானோ அனுமன் என்ற பெயருடைய, காற்றின் சொந்த மைந்தன். சீதைக்காக நூறு யோஜனை அகலமுடைய கடலை விரைவாகத் தாண்டி உன்னைக் காண இங்கே வந்தேன். திரிந்தபோது உன் வீட்டில் ஜனகன் மகளை நான் கண்டேன். இங்கே அனுமன், தான் ஒருவன் மட்டுமல்ல, எண்ணற்ற அத்தகைய வீரர்கள் சுக்ரீவனின் ஆணையைப் பின்பற்றுகின்றனர் என்று குறிப்பிடுகிறான். அவனுடைய பகைவர்கள் பலரும் வலியவர்களும் ஆவர் என்பதற்கு ராவணனுக்கு இதுவே முதல் அறிகுறி. ‘கண்டேன்’ என்ற சொல்லால் சீதையின் நிலையும் அறியப்பட்டுவிட்டது என்று அவன் தெளிவுபடுத்துகிறான். கடலைத் தாண்டியதைக் குறிப்பிடுவதும் பொருள் நிறைந்தது — நூறு யோஜனைக் கடலைக் கடந்து வந்த ஒரு வானரனைப் போன்ற வேறு ஆயிரக்கணக்கானவர்கள் உள்ளனர் என்று ராவணன் ஊகிக்கக்கூடும். ‘உன்னைக் காண’ என்ற சொல்லால் அனுமன் தன் வருகையை அரசனைக் காண்பதற்கானதாகச் சொல்கிறான், திருட்டுக்கானதாக அல்ல. கீழும் மேலும் எங்கும் தேடுதல் என்ற சொல், ராவணன் எங்கும் ஒளிந்துகொள்ள முடியாது என்பதைக் குறிக்கிறது.

பேரறிவாளனே, நீ அறத்தின் பொருளின் உண்மையை அறிவாய்; தவத்தால் பெரும் செல்வத்தையும் சேர்த்திருக்கிறாய்; ஆகவே பிறன்மனைவியை உன் வீட்டில் அடைத்துவைப்பது உனக்குத் தகாது. அறத்துக்கு முரணான, பல தீங்குகளை விளைவிக்கும், வேரோடு அழிக்கும் செயல்களில் உன்னைப் போன்ற அறிவாளிகள் ஈடுபடுவதில்லை. ராமனின் சினத்தைப் பின்பற்றி லக்ஷ்மணன் எய்யும் அம்புகளின் முன்னே தேவர்களிலும் அசுரர்களிலும்கூட யார் நிற்க முடியும்? அரசே, மூன்று உலகங்களிலும் ராகவனுக்குத் தீங்கிழைத்து இன்பம் பெறக்கூடியவன் எவனும் இல்லை. ஆகவே முக்காலத்துக்கும் நன்மை தரும், அறம் சார்ந்த, பொருளுக்கு ஏற்ற என் சொல்லை ஏற்றுக்கொள் — மனிதர்களின் அரசரான ராமனுக்கு ஜானகி திருப்பித் தரப்படட்டும். இந்தத் தேவியை நான் கண்டுவிட்டேன்; அரிதானது கிடைத்துவிட்டது; எஞ்சிய பணிக்குக் காரணமாக இருப்பவர் ரகுநாதரே. துயரத்தில் மூழ்கிய சீதையை நான் கண்டேன்; அவள் உன் வீட்டில் ஐந்து தலை நாகம்போல வாழ்கிறாள்; அதை நீ அறியவில்லை. மிகுந்த நஞ்சு கலந்த உணவை உண்டவன் எவனும் தன் வலிமையால் அதைச் செரிக்க முடியாததுபோல, சீதையைத் தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் செரிக்க முடியாது. தவத்தின் வேதனையால் நீ பெற்ற அறத்தின் உடைமையையும், உன் உயிரை நெடுங்காலம் தாங்கும் பேற்றையும் அழித்துக்கொள்வது முறையல்ல. தவத்தால் தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் கொல்லப்பட முடியாதவனாக நீ உன்னைக் காண்கிறாயே, அதிலும் இந்த அறமே பெரும் காரணம். அனுமனின் அறிவுரை சாம நீதிக்கு எடுத்துக்காட்டு — முதலில் ராவணனின் பண்புகள் புகழப்படுகின்றன, பிறகு நன்மை தெரிவிக்கப்படுகிறது. நஞ்சுணவின் உவமை மிகவும் உயிர்நிலையைத் தொடுவது — சீதை துய்க்கத்தக்கவள் போலத் தோன்றுகிறாள், ஆனால் அவள் ராவணனின் அழிவுக்கே. தவத்தின் பயன் அதர்மத்தால் அழியும் என்று அவன் குறிப்பிடுகிறான். பதினேழாம் சுலோகத்தில் அனுமன் ராவணனை ‘பேரறிவாளனே’ என்று விளிக்கிறான் — புகழ்ச்சியால் அவனுடைய அறிவை விழிக்கச் செய்யும் முயற்சி. பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘வேரோடு அழிக்கும்’ என்ற சொல், அதர்மம் செய்பவனை மட்டுமன்றி அவனுடைய குலத்தையும் அரசையும் வேரோடு அழிக்கும் என்பதைக் குறிக்கிறது. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் லக்ஷ்மணனின் அம்புகள் ராமனின் சினத்தைப் பின்பற்றுகின்றன — உடன்பிறந்தோரின் ஒற்றுமை. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘முக்காலத்துக்கும் நன்மை தரும்’ — இறந்தகாலம், நிகழ்காலம், எதிர்காலம் மூன்றிலும் நன்மை தருவது. இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் அனுமன் தன் பணியின் வெற்றியையும், எஞ்சிய பணி ராமனின் கையில் என்பதையும் சொல்கிறான்; அதனால் அவனுடைய பணிவு தெளிவாகிறது. இருபத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் ஐந்து தலை நாகம்போலச் சீதை — தொட்ட மாத்திரத்தில் அழிப்பாள். இருபத்தைந்து, இருபத்தாறாம் சுலோகங்களில் தவத்தின் பயன் அறவடிவமானது, அதன் அழிவு அதர்மத்தால் நிகழும் என்ற எச்சரிக்கை. இருபதாம் சுலோகத்தில் ‘மூன்று உலகங்களிலும்’ என்ற பரப்பு — பூலோகத்தில் மட்டுமன்றி சுவர்க்கத்திலும் பாதாளத்திலும்கூட ராமனுக்குத் தீங்கிழைத்தவன் இன்பம் பெறமாட்டான். இருபத்துநான்காம் சுலோகத்தின் உவமையின் பொருள் — நஞ்சு கலந்த உணவு உண்பவனையே கொல்வதுபோல, சீதையும் அவளை வைத்திருக்கும் ராவணனையே கொல்வாள். இவ்வாறு பத்துச் சுலோகங்களில் அனுமன் அறம், நீதி, அச்சம் ஆகிய எல்லா வழிகளையும் காட்டுகிறான்.

சுக்ரீவன் தேவனும் அல்லன், யக்ஷனும் அல்லன், ராக்ஷசனும் அல்லன்; ராகவன் மனிதர், சுக்ரீவன் வானரராஜன். உன் வரம் தேவர் முதலியோரைப் பற்றியது; ஆகவே அவ்விருவரின் கையிலிருந்து உன் உயிரை எப்படிக் காப்பாய்? வலிய அதர்மத்தின் பயனால் கட்டுண்ட மனிதனை அறத்தின் பயன் பின்தொடர்வதில்லை; அவன் அதர்மத்தின் பயனையே பெறுகிறான்; அறமோ அதர்மத்தை அழிப்பது. நீ முன்பு செய்த அறத்தின் பயனைப் பெற்றுவிட்டாய், இதில் ஐயமில்லை; இந்த அதர்மத்தின் பயனையும் விரைவில் பெறுவாய். ஜனஸ்தானத்தில் ராக்ஷசர்களின் வதத்தையும், வாலியின் வதத்தையும், ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் உள்ள நட்பையும் அறிந்து உனக்கு நன்மையானதைச் சிந்தி. நான் ஒருவனே குதிரைகளும் தேர்களும் யானைகளும் கொண்ட இலங்கையை அழிக்க வல்லவன்; ஆனால் ராமனின் முடிவு அதுவல்ல. சீதையை அவமதித்த பகைவர்களை அழிப்பதை அவரே செய்வார் என்று வானர-கரடிக் கூட்டங்களின் முன்னிலையில் ராமன் உறுதியளித்துள்ளார். ராமனுக்குத் தீங்கிழைத்தால் இந்திரனே நேரில் வந்தாலும் இன்பம் பெறமாட்டான்; உன்னைப் போன்றவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா. நீ சீதை என்று அறிகிறாயே, உன் வீட்டில் இருக்கிறாளே, அவளை இலங்கை முழுவதையும் அழிக்கும் காளராத்திரி என்று அறி. சீதையின் உருவெடுத்த இந்தக் காலனின் கயிறு போதும்; நீயே உன் தோளில் கயிற்றைக் கட்டிக்கொள்ளாதே; உன் நலத்தைச் சிந்தி. சீதையின் ஒளியாலும் ராமனின் சினத்தாலும் தீமூட்டப்பட்டு, மாடங்களோடும் தெருக்களோடும் இந்த நகரம் எரிவதைப் பார். இங்கே அனுமனின் சொல் சாமத்திலிருந்து பேதத்தையும் தண்டத்தையும் நோக்கிச் செல்கிறது. ‘காளராத்திரி’ என்ற உருவகம் சர்க்கத்தின் மையம் — சீதை ராவணனின் வீட்டில் வாழ்கிறாள், ஆனால் அவளே அவனுடைய மரணம். இருபத்தேழாம் சுலோகம் மூன்று அடிகளுடையது — அங்கே அனுமன் ராவணனின் வரத்திலுள்ள ஓட்டையைக் காட்டுகிறான்: அவன் தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் கொல்லப்பட முடியாதவன், ஆனால் மனிதனாலும் வானரனாலும் அல்ல. இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் அறம்-அதர்மத்தின் பயன்களைப் பற்றிய விதி — வலிய அதர்மம் முன்னைய அறத்தின் பயனை மறைக்கிறது; பின்னர் செய்யும் அறமோ அதர்மத்தை அழிக்கிறது. முப்பதாம் சுலோகத்தில் ஜனஸ்தான வதம், வாலி வதம், நட்பு ஆகிய மூன்றும் ராமனின் ஆற்றலுக்கான சான்றுகள். முப்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் அனுமன் தன் ஆற்றலை வெளிப்படுத்துகிறான், ஆனால் தலைவனின் முடிவை மீறவில்லை — இதுவே தூதனின் அறம். முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் இந்திரனின் எடுத்துக்காட்டு ராவணனின் செருக்கை உடைக்கிறது. முப்பத்துநான்காம் சுலோகத்தில் ‘காளராத்திரி’ என்பது ஊழிக்காலத்தின் இரவு, அனைத்தையும் அழிப்பது. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘நீயே உன் தோளில் கட்டிக்கொண்டு’ — ராவணன் தானே மரணக் கயிற்றைக் கழுத்தில் கட்டிக்கொள்கிறான், வேறொருவன் அல்ல. முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் அனுமன் எதிர்காலத்தைக் காட்சிபோல வருணிக்கிறான் — இலங்கை எரிவதை. அனுமனே இலங்கையை எரிக்கும்போது இந்தச் சொல் விரைவில் உண்மையாகும்; ஆகவே இங்கே கவிஞர் நுட்பமான முன்குறிப்பைத் தருகிறார். சீதையின் ஒளியும் ராமனின் சினமும் — இவ்விரண்டுமே இலங்கை எரிப்பின் உண்மையான காரணங்கள்.

உன் நண்பர்களையும், அமைச்சர்களையும், சுற்றத்தாரையும், உடன்பிறந்தோரையும், மக்களையும், நலம் விரும்புவோரையும், இன்பங்களையும், மனைவியரையும், இலங்கையையும் அழிவுக்கு ஆளாக்காதே. ராக்ஷசராஜர்களின் தலைவனே, ராமனின் அடியானும் தூதனும், சிறப்பாக வானரனுமான என்னுடைய உண்மையான சொல்லைக் கேள். பெரும்புகழுடைய ராமன் உயிர்களோடும் அசைவன அசையாதனவோடும் கூடிய எல்லா உலகங்களையும் அழித்து, மீண்டும் அவ்வாறே படைக்க வல்லவர். தேவர், அசுரர், மனித அரசர்களிலும், யக்ஷர், ராக்ஷசர், பாம்புகளிலும், வித்யாதரர், நாகர், கந்தர்வர், விலங்குகளிலும், சித்தர், கின்னரர், பறவைகளிலும் — எங்கும் எக்காலத்திலும் விஷ்ணுவுக்கு நிகரான வீரமுடைய ராமனோடு போரிடக்கூடியவன் எவனும் இல்லை. எல்லா உலகங்களுக்கும் தலைவரும் அரசர்களில் சிங்கமுமான ராமனுக்கு இத்தகைய வெறுப்புக்குரியதைச் செய்தபின் உன் உயிர் நிலைப்பது அரிது. இரவில் திரிவோரின் தலைவனே, தேவர்கள், தைத்தியர்கள், கந்தர்வர், வித்யாதரர், நாகர், யக்ஷர் அனைவரும் சேர்ந்தாலும் மூவுலக நாயகரான ராமனின் முன்னே போரில் நிற்க முடியாது. நான்முகனும் தானே தோன்றியவருமான பிரம்மா, முக்கண்ணரும் திரிபுரத்தை அழித்தவருமான ருத்திரன், தேவர்களின் தலைவரான மகேந்திரன் — இவர்களும் போரில் ராகவனின் முன்னே நிற்க முடியாது. இவ்வாறு நயம் நிறைந்த, தளர்வற்ற, ஆனால் விரும்பத்தகாத வானரனின் சொல்லைக் கேட்டு, ஒப்பற்ற பத்துமுகன் சினத்தால் சுழலும் கண்களோடு அந்தப் பெரிய வானரனைக் கொல்லும்படி ஆணையிட்டான். கடைசி மூன்று சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்புகளில் அமைந்தவை — அறிவுரையின் நிறைவு உயர்ந்த குரலில். அனுமனின் சொல் உண்மையானது, நன்மை தருவது; ஆனால் ராவணனுக்கு விரும்பத்தகாதது; ஆகவே அது பயனற்றுப்போனது. ‘ராமனின் அடியான்’ என்ற சொல்லால் அனுமன் தன்னை அடியான் என்கிறான் — இது பணிவின் உச்சம். ராமனின் படைப்பு-அழிப்பு ஆற்றலை வருணிப்பதன் மூலம் அவன் ராமன் விஷ்ணுவே என்பதைக் குறிப்பிடுகிறான். முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் அனுமன் ராவணனுக்கு அவனுடைய சொந்தங்களை நினைவூட்டுகிறான் — ஒருவனின் குற்றத்தால் அனைவரும் அழிவார்கள். நாற்பது, நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகங்களில் படைப்பின் எல்லா இனங்களும் கணக்கிடப்படுகின்றன; இதனால் ராமன் இணையற்றவர் என்பது உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகம் மூன்று அடிகளுடையது — நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தின் வாக்கியம் இங்கே நிறைவுபெறுகிறது. நாற்பத்துமூன்று, நாற்பத்துநான்காம் சுலோகங்களில் மும்மூர்த்திகளும் ராமனின் முன்னே ஆற்றலற்றவர்கள் என்பது — இது அனுமன் பக்தியோடு சொல்லும் உயர்ந்த துதி. நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ராவணனின் எதிர்வினை — அவன் நன்மையைக் கேட்கவில்லை, சினத்தால் வதத்தை ஆணையிடுகிறான். முப்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் அனுமன் தன்னை மூவகையில் அறிமுகப்படுத்துகிறான் — அடியான், தூதன், வானரன்; மூவருமே கொல்லத்தகாதவர்கள்; ஆகவே உண்மையைச் சொல்ல அவன் அஞ்சவில்லை. முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ராமனின் படைப்பு-அழிப்பு ஆற்றல் — இது வீரனின் பண்பு மட்டுமல்ல, பரமேசுவரனின் பண்பு. கடைசி மூன்று சுலோகங்களும் உபஜாதி, வம்சஸ்த யாப்புகளில் உயர்ந்த குரலில் அமைக்கப்பட்டுள்ளன; அதனால் சர்க்கத்தின் நிறைவு கம்பீரமாகிறது. ராவணனின் சினமே அவனுடைய அழிவின் முதல் படி. தூதனைக் கொல்வது அரசறத்துக்கு முரணானது என்று அடுத்த சர்க்கத்தில் விபீஷணன் நினைவூட்டுவான்; ஆகவே இந்தச் சர்க்கத்தின் முடிவு அடுத்த சர்க்கத்தின் விவாதத்தின் தொடக்கம்.

ಮಹಾಬಲನಾದ ದಶಮುಖನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ಸತ್ತ್ವವಂತನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ, ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ, ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗೆ ಸಹೋದರನಂತೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ಸಹೋದರನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳು — ಆ ಮಾತು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಹಿತಕರವಾದುದು. ಹನುಮಂತನು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲ್ಲ; ರಾಜನು ರಾಜನಿಗೆ ಸಹೋದರಭಾವದಿಂದ ಹೇಳುವುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ಮೊದಲು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ಉಪದೇಶ — ಇದು ದೂತನ ಶಿಷ್ಟಕ್ರಮ. ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಕೇಳಲೆಂದು ಹನುಮಂತನು ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಹೋದರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾವಣನೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಥ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ತಂದೆಯಂತೆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂಧುವಾಗಿದ್ದನು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಹಿರಿಯ, ಅತಿ ಪ್ರಿಯನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಪ್ರಭುವಾದ ಮಗನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಟು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ. ರಾಮನೆಂಬ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿದೇಹರಾಜ ಜನಕನ ಮಗಳು, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಣೆಯಾದಳು. ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು, ರಾಮನೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಾನರರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣೇಶ್ವರನು. ನಿನಗೆ ಹಿಂದೆ ಪರಿಚಿತನಾಗಿದ್ದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯೂ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದನು. ಈ ಕಥೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಸಾರಗರ್ಭಿತ. ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ವಂಶ, ಧರ್ಮ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯ ವಧೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನು ವಾಲಿಯ ಬಲವನ್ನು ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬೇಕು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪರಸ್ಪರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದಶರಥನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಂದೆಯಂತೆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂಧು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಕುಲದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಹ ರಾಜನ ಮಗನು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಸಹಿಸನು. ‘ಪಿತುರ್ನಿದೇಶಾತ್’ (ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಅವನು ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದನು. ಸೀತೆಯ ಪರಿಚಯವನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ — ‘ಜನಕನ ಮಗಳು’ ಎಂದು — ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಕುಲೀನತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭ್ರಷ್ಟಾ’ (ಕಾಣೆಯಾದಳು) ಎಂಬುದು ಮೃದುವಾದ ಪದ — ಹನುಮಂತನು ‘ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳನ್ನು ಯಾರು ಅಪಹರಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ರಾವಣನಿಗೆ ತಾನೇ ತಿಳಿದಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ರಾವಣನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಅವನ ಮುಂದಿಡುತ್ತದೆ. ವಾಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ರಾವಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಪ್ರದ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕಥೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ರಾವಣನ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಕಪೀಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಆತುರನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಕೆಳಗೆ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿಯೂ, ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರು ವೈನತೇಯನಾದ ಗರುಡನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗಿಗಳು, ಕೆಲವರು ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನರು; ಅವರ ಗತಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಕಪಿವೀರರು. ನಾನಾದರೋ ಹನುಮಂತನೆಂಬ, ವಾಯುವಿನ ಔರಸಪುತ್ರನು. ಸೀತೆಗಾಗಿ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಲಂಘಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತಾನು ಒಬ್ಬನಲ್ಲ, ತನ್ನಂತಹ ಅಸಂಖ್ಯ ವೀರರು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಅನೇಕರು, ಸಮರ್ಥರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಇದೇ ಮೊದಲ ಸಂಕೇತ. ‘ಕಂಡೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ನೂರು ಯೋಜನದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದಿದ್ದರೆ ಅಂಥವರು ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ರಾವಣನು ಊಹಿಸಬೇಕು. ‘ತ್ವಾಂ ದಿದೃಕ್ಷುಃ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಆಗಮನವು ರಾಜದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ, ಕಳ್ಳತನಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೆಳಗೂ ಮೇಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ನೀನು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲೆ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಹದೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ಗಳಿಸಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಡುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದ, ಅನೇಕ ಅನರ್ಥಗಳನ್ನು ತರುವ, ಬೇರನ್ನೇ ಕೀಳುವ ಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಡುವ ಬಾಣಗಳ ಮುಂದೆ ದೇವಾಸುರರಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಾನೇ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ರಾಜನೇ, ರಾಘವನಿಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರು ಕಾಲಗಳಿಗೂ ಹಿತಕರವಾದ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ, ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೋ — ನರದೇವನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು. ನಾನು ಈ ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಯಾವುದು ದುರ್ಲಭವೋ ಅದು ಲಭಿಸಿದೆ; ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ರಘುನಾಥನೇ ಕಾರಣಕರ್ತ. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಗಮನಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಅವಳು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಿಣಿಯಂತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಅವಳನ್ನು ನೀನು ಅರಿತಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಮಿಶ್ರಿತವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು ಯಾರೂ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಅದನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರರೋ ಹಾಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ದೇವಾಸುರರೂ ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ತಪಸ್ಸಿನ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೀನು ಗಳಿಸಿದ ಧರ್ಮಸಂಗ್ರಹವೂ, ಸ್ವಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಧರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೂ — ಇವುಗಳ ನಾಶ ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವಾಸುರರಿಂದ ನಿನಗಿರುವ ಯಾವ ಅವಧ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೋ, ಅದರಲ್ಲೂ ಈ ಧರ್ಮವೇ ಮಹಾಕಾರಣ. ಹನುಮಂತನ ಉಪದೇಶ ಸಾಮನೀತಿಯ ಉದಾಹರಣೆ — ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಹಿತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷಾನ್ನದ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಸೀತೆ ಭೋಗ್ಯೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವಳು ರಾವಣನ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾಳೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮೂಲಘಾತಿಷು’ (ಬೇರನ್ನೇ ಕೀಳುವ) ಎಂಬ ಪದವು ಅಧರ್ಮವು ಕರ್ತನನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಕುಲವನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬೇರುಸಹಿತ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು — ಸಹೋದರರ ಐಕ್ಯ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿಕಾಲಹಿತಮ್’ — ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ, ಭವಿಷ್ಯತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿತಕರ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯ ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಿಣಿಯಂತೆ — ಮುಟ್ಟಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ನಾಶಮಾಡುವಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವು ಧರ್ಮರೂಪವಾದುದು, ಅದರ ನಾಶ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಆಗುವುದು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ವ್ಯಾಪ್ತಿ — ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗ-ಪಾತಾಳಗಳಲ್ಲೂ ರಾಮನಿಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದವನು ಸುಖ ಪಡೆಯನು. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯ ಅರ್ಥ — ವಿಷಯುಕ್ತ ಅನ್ನವು ತಿಂದವನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಸೀತೆಯೂ ಅವಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ರಾವಣನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವಳು. ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಧರ್ಮದ, ನೀತಿಯ, ಭಯದ ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಗ್ರೀವನು ದೇವತೆಯಲ್ಲ, ಯಕ್ಷನಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ; ರಾಘವನು ಮನುಷ್ಯ, ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಾಜ. ನಿನ್ನ ವರವು ದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಕೈಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ? ಪ್ರಬಲವಾದ ಅಧರ್ಮದ ಫಲದಿಂದ ಬದ್ಧನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರ್ಮದ ಫಲವು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಅಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಧರ್ಮವಾದರೋ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ನೀನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಈ ಅಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಪಡೆಯುವೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ, ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸಖ್ಯ — ಇವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸು. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಕುದುರೆ-ರಥ-ಆನೆಗಳ ಸಹಿತ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ಅದಲ್ಲ. ಯಾರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೋ ಆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಾನೇ ನಿರ್ಮೂಲಮಾಡುವೆನು ಎಂದು ರಾಮನು ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರಂದರನಾದ ಇಂದ್ರನೂ ಸುಖ ಪಡೆಯಲಾರನು, ಇನ್ನು ನಿನ್ನಂಥವನ ಮಾತೇನು. ಯಾರನ್ನು ನೀನು ಸೀತೆಯೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯೋ, ಯಾರು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೋ, ಅವಳನ್ನು ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯೆಂದು ತಿಳಿ. ಸೀತೆಯ ದೇಹರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಕಾಲಪಾಶ ಸಾಕು; ನೀನಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನ ಹೆಗಲಿಗೆ ಪಾಶವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ; ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸು. ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಹೊತ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳೂ ಬೀದಿಗಳೂ ಸಹಿತವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸಾಮದಿಂದ ಭೇದ ಮತ್ತು ದಂಡಗಳತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲರಾತ್ರಿ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವಳೇ ಅವನ ಮೃತ್ಯು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಅಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ವರದ ಛಿದ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಅವನು ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಅವಧ್ಯ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳ ಫಲದ ನಿಯಮ — ಪ್ರಬಲ ಅಧರ್ಮವು ಹಿಂದಿನ ಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮವಾದರೋ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನವಧೆ, ವಾಲಿವಧೆ, ಸಖ್ಯ — ರಾಮನ ಶಕ್ತಿಗೆ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಾಮಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ದೂತಧರ್ಮ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪುರಂದರನ ಉದಾಹರಣೆ ರಾವಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲರಾತ್ರಿ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ರಾತ್ರಿ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಯಂ ಸ್ಕಂಧಾವಸಕ್ತೇನ’ — ರಾವಣನು ತಾನೇ ಮೃತ್ಯುಪಾಶವನ್ನು ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲಂಕೆ ಸುಡುತ್ತಿರುವುದು. ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವಾಗ ಈ ಮಾತು ಬೇಗನೆ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ರಾಮನ ಕೋಪ — ಇವೆರಡೇ ಲಂಕಾದಹನದ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣಗಳು.

ನಿನ್ನ ಮಿತ್ರರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಜ್ಞಾತಿಗಳು, ಸಹೋದರರು, ಮಕ್ಕಳು, ಹಿತೈಷಿಗಳು, ಭೋಗಗಳು, ಪತ್ನಿಯರು, ಲಂಕೆ — ಇವನ್ನು ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಬೇಡ. ರಾಕ್ಷಸರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ರಾಮದಾಸನೂ ದೂತನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾನರನೂ ಆದ ನನ್ನ ಸತ್ಯವಚನವನ್ನು ಕೇಳು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಭೂತಗಳ ಸಹಿತ, ಚರಾಚರಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಹಾಗೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲನು. ದೇವ-ಅಸುರ-ನರೇಂದ್ರರಲ್ಲಿ, ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸ-ಉರಗರಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾಧರ-ನಾಗ-ಗಂಧರ್ವ-ಮೃಗಗಳಲ್ಲಿ, ಸಿದ್ಧ-ಕಿನ್ನರ-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ — ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷ್ಣುತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಬಲ್ಲವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರನೂ ರಾಜಸಿಂಹನೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ಇಂತಹ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಜೀವ ಉಳಿಯುವುದು ದುರ್ಲಭ. ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನೇ, ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಗಂಧರ್ವ-ವಿದ್ಯಾಧರ-ನಾಗ-ಯಕ್ಷರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ನಾಯಕನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳ ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಲಿ, ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ರುದ್ರನಾಗಲಿ, ದೇವನಾಯಕ ಮಹೇಂದ್ರನಾಗಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ಹೀಗೆ ಸೊಗಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ, ತನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಕಪಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಪ್ರತಿಮನಾದ ದಶಮುಖನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯ ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಉಪದೇಶದ ಮುಕ್ತಾಯ ಉನ್ನತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸತ್ಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದುದು, ಆದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ‘ರಾಮದಾಸಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ದಾಸನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ರಾಮನ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸಂಹಾರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನಿಗೆ ಅವನ ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನ ದೋಷದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ನಾಶವಾಗುವುದು. ನಲವತ್ತು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯತೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ವಾಕ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತಮೂರು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವರು ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಅಸಮರ್ಥರು ಎಂಬುದು — ಇದು ಹನುಮಂತನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಪರಮಸ್ತುತಿ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ — ಅವನು ಹಿತವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದಾಸ, ದೂತ, ವಾನರ; ಮೂವರೂ ಅವಧ್ಯರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ನಿರ್ಭಯನು. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸಂಹಾರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಇದು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಗುಣ, ಕೇವಲ ವೀರನದಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕೋಪವೇ ಅವನ ವಿನಾಶದ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ. ದೂತವಧೆ ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ನೆನಪಿಸುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಅಂತ್ಯವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿವಾದದ ಆರಂಭ.

മഹാബലനായ ദശാനനനെ നോക്കിക്കണ്ട്, സത്ത്വവാനും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ ഹനുമാൻ ശാന്തഭാവത്തോടെ, പതറാതെ അർഥപൂർണമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസരാജാവേ, സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശവുമായാണ് ഞാൻ ഇവിടെ നിന്റെ അടുക്കൽ എത്തിയിരിക്കുന്നത്. വാനരരാജനായ സുഗ്രീവൻ നിനക്കു സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്; അതിനാൽ അവൻ നിന്റെ കുശലം അന്വേഷിച്ചു. ഇപ്പോൾ നിന്റെ സഹോദരനായ മഹാത്മാവ് സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ കേൾക്കുക — ആ വാക്ക് ധർമവും അർഥവും ചേർന്നതും ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും ഹിതകരവുമാണ്.’ ഹനുമാൻ സന്ദേശം സുഗ്രീവന്റെ പേരിലാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്, രാമന്റെ പേരിലല്ല; രാജാവ് രാജാവിനോടു സഹോദരഭാവത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നു എന്നതാണു രാജനീതിയുടെ മര്യാദ. ആദ്യം കുശലാന്വേഷണം, പിന്നെ ഉപദേശം — ഇതാണ് ദൂതന്റെ ശിഷ്ടമായ ക്രമം. രാവണൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായിരുന്നിട്ടും അവൻ കേൾക്കാനായി ഹനുമാൻ മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നു. ‘സഹോദരൻ’ എന്ന സംബോധനയാൽ സുഗ്രീവൻ രാവണനോടുള്ള സൗഹൃദവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘രഥങ്ങളാലും ആനകളാലും കുതിരകളാലും സമൃദ്ധനായ ദശരഥൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; ഒരു പിതാവിനെപ്പോലെ ലോകത്തിന്റെ ബന്ധുവും ഇന്ദ്രതുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവനുമായിരുന്നു അവൻ. അവന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട, മഹാബാഹുവും പ്രഭുവുമായ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് രാജ്യം വിട്ട് സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യയായ സീതയോടുംകൂടി ദണ്ഡകാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാമൻ എന്നു പേരുള്ള ആ മഹാതേജസ്വി ധർമമാർഗം ആശ്രയിച്ചവനാണ്. അവന്റെ ഭാര്യ സീത — വിദേഹരാജാവായ മഹാത്മാവ് ജനകന്റെ പുത്രി — ജനസ്ഥാനത്തുവച്ചു കാണാതായി, നഷ്ടപ്പെട്ടു. ആ ദേവിയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ രാജപുത്രൻ അനുജനോടൊപ്പം ഋശ്യമൂകപർവതത്തിലെത്തി സുഗ്രീവനുമായി ചേർന്നു. സുഗ്രീവൻ സീതയെ അന്വേഷിക്കാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു; രാമനും സുഗ്രീവനു വാനരരാജ്യം നൽകാമെന്നു വാക്കുകൊടുത്തു. പിന്നെ രാജപുത്രനായ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ കൊന്ന് സുഗ്രീവനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു; ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവനാണ് വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും ഗണേശ്വരൻ. നിനക്കു മുമ്പേ പരിചയമുള്ള വാനരപുംഗവനായ ബാലിയും രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഒറ്റ ശരംകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടു.’ ഈ കഥ ചുരുങ്ങിയതെങ്കിലും സാരഗർഭമാണ്. ഹനുമാൻ രാമന്റെ വംശവും ധർമവും പരാക്രമവും ക്രമമായി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ബാലിവധത്തിന്റെ പരാമർശം വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ് — ബാലിയുടെ ബലം രാവണൻ സ്വയം അനുഭവിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്; അതിനാൽ ‘ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട്’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കും. പ്രതിജ്ഞയുടെ പരസ്പരതയും സൂചിതമാകുന്നു — രാമൻ സുഗ്രീവന്റെ കാര്യം ചെയ്തു, ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ കാര്യം ചെയ്യുന്നു. ദശരഥന്റെ വർണനയിലെ ‘ഒരു പിതാവിനെപ്പോലെ ലോകത്തിന്റെ ബന്ധു’ എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ കുലത്തിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — അത്തരമൊരു രാജാവിന്റെ പുത്രൻ അധർമം സഹിക്കില്ല. ‘പിതുർനിദേശാത്’ (പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച്) എന്ന പദം രാമന്റെ പിതൃഭക്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജ്യത്യാഗംപോലും അവൻ ധർമത്തിനുവേണ്ടിയാണു ചെയ്തത്. സീതയുടെ പരിചയവും പിതാവിന്റെ പേരിലാണ് — ‘ജനകന്റെ പുത്രി’ — നൽകുന്നത്; അതിലൂടെ അവളുടെ കുലീനത സ്പഷ്ടമാകുന്നു. ‘ഭ്രഷ്ടാ’ (കാണാതായി) എന്നതു മൃദുവായ ഒരു വാക്കാണ് — ‘അപഹരിക്കപ്പെട്ടു’ എന്നു ഹനുമാൻ പറയുന്നില്ല; എന്നാൽ ആരാണ് അവളെ അപഹരിച്ചതെന്നു രാവണനുതന്നെ അറിയാം. ഇങ്ങനെ കഥ പരോക്ഷമായിത്തന്നെ രാവണന്റെ അപരാധം അവന്റെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു. ബാലിയുടെ പ്രസംഗം ഒടുവിലാണു വച്ചിരിക്കുന്നത്, കാരണം അതാണ് രാവണന് ഏറ്റവും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നത്. ഇവിടെ രാമന്റെ കഥ ആദ്യമായി വിസ്തരിച്ചു രാവണന്റെ കാതുകളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.

‘സത്യപ്രതിജ്ഞനായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവൻ സീതയെ തിരയാനുള്ള വ്യഗ്രതയോടെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും വാനരന്മാരെ അയച്ചു. നൂറുകളും ആയിരങ്ങളും ലക്ഷങ്ങളുമായ വാനരന്മാർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും, താഴെ പാതാളത്തിലും മുകളിൽ ആകാശത്തിലും സീതയെ തിരയുന്നു. ചിലർ വൈനതേയനായ ഗരുഡനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവർ, ചിലർ വായുവിനു തുല്യർ; അവരുടെ ഗതി എവിടെയും തടയപ്പെടുന്നില്ല; അവർ വേഗശാലികളും മഹാബലരുമായ വാനരവീരന്മാരാണ്. ഞാനാകട്ടെ ഹനുമാൻ എന്നു പേരുള്ള, മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രൻ. സീതയ്ക്കുവേണ്ടി നൂറു യോജന നീളമുള്ള സമുദ്രം വേഗം ചാടിക്കടന്ന് നിന്നെ കാണാനായി ഞാൻ ഇവിടെ വന്നു. ചുറ്റിനടക്കുന്നതിനിടെ നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ഞാൻ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൻ ഏകനല്ല, തന്നെപ്പോലെയുള്ള എണ്ണമറ്റ വീരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നുണ്ട് എന്നാണ്. തന്റെ ശത്രുക്കൾ അനേകരും ശക്തരുമാണ് എന്ന് രാവണനുള്ള ആദ്യത്തെ സൂചന ഇതുതന്നെ. ‘കണ്ടു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സീതയുടെ സ്ഥിതിയും അറിഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു എന്ന് അവൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു. സമുദ്രലംഘനത്തിന്റെ പരാമർശവും അർഥവത്താണ് — നൂറു യോജന സാഗരം കടന്നുവന്ന ഒരു വാനരനെപ്പോലെയുള്ള മറ്റുള്ളവർ ആയിരക്കണക്കിനുണ്ട് എന്നു രാവണൻ ഊഹിച്ചേക്കും. ‘ത്വാം ദിദൃക്ഷുഃ’ (നിന്നെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച്) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ തന്റെ വരവ് രാജദർശനത്തിനാണ്, മോഷണത്തിനല്ല എന്നു പറയുന്നു. താഴെയും മുകളിലും എല്ലായിടത്തും അന്വേഷണം നടക്കുന്നു എന്ന വാക്ക്, രാവണന് എവിടെയും ഒളിപ്പിക്കാനാവില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, ധർമത്തിന്റെയും അർഥത്തിന്റെയും തത്ത്വം നിനക്കറിയാം; തപസ്സുകൊണ്ടു നീ വലിയ ഐശ്വര്യവും സമ്പാദിച്ചു; അതിനാൽ പരസ്ത്രീകളെ നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ തടഞ്ഞുവയ്ക്കുന്നതു നിനക്കു യോജിച്ചതല്ല. ധർമവിരുദ്ധവും അനേകം അനർഥങ്ങളുള്ളതും വേരോടെ നശിപ്പിക്കുന്നതുമായ കർമങ്ങളിൽ നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാർ ഏർപ്പെടാറില്ല. രാമന്റെ കോപത്തെ പിന്തുടരുന്ന, ലക്ഷ്മണൻ എയ്യുന്ന ശരങ്ങളുടെ മുന്നിൽ ദേവാസുരന്മാരിൽപ്പോലും ആർക്കാണു നിൽക്കാനാവുക? രാജാവേ, രാഘവനോട് അപരാധം ചെയ്തിട്ടു സുഖം നേടുന്ന ഒരുവനും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമില്ല. അതിനാൽ മൂന്നു കാലത്തിലും ഹിതകരവും ധർമയുക്തവും അർഥത്തെ പിന്തുടരുന്നതുമായ എന്റെ വാക്ക് അംഗീകരിക്കുക — നരദേവനായ രാമനു ജാനകിയെ തിരിച്ചുകൊടുക്കുക. ഈ ദേവിയെ ഞാൻ കണ്ടു; ദുർലഭമായതു ലഭിച്ചു; ബാക്കിയുള്ള കാര്യത്തിനു കാരണക്കാരൻ രഘുനാഥൻതന്നെയാണ്. ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ സീതയെ ഞാൻ കണ്ടു; അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പിണിയെപ്പോലെ അവൾ നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അവളെ നീ അറിയുന്നില്ല. അത്യന്തം വിഷം കലർന്ന അന്നം ഭക്ഷിച്ചാൽ ആർക്കും തന്റെ ഓജസ്സുകൊണ്ട് അതു ദഹിപ്പിക്കാനാവാത്തതുപോലെ, സീതയെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും കഴിയില്ല. തപസ്സിന്റെ ക്ലേശംകൊണ്ടു നീ നേടിയ ധർമസമ്പത്തും സ്വന്തം പ്രാണന്റെ ദീർഘകാലധാരണവും നശിപ്പിക്കുന്നതു ന്യായമല്ല. തപസ്സുകൊണ്ടു ദേവാസുരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെടാത്തവനാണു നീ എന്നു നീ കാണുന്നുണ്ടല്ലോ; അതിനും ഈ ധർമംതന്നെയാണ് വലിയ കാരണം.’ ഹനുമാന്റെ ഉപദേശം സാമനീതിയുടെ ഉദാഹരണമാണ് — ആദ്യം രാവണന്റെ ഗുണങ്ങൾ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ ഹിതം അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. വിഷാന്നത്തിന്റെ ഉപമ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — സീത ഭോഗ്യയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അവൾ രാവണന്റെ നാശത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ്. തപസ്സിന്റെ ഫലം അധർമത്താൽ നശിക്കുന്നു എന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ രാവണനെ ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — പ്രശംസയാൽ അവന്റെ ബുദ്ധിയെ ഉണർത്താനുള്ള ശ്രമം. പതിനെട്ടിലെ ‘മൂലഘാതിഷു’ (വേരോടെ നശിപ്പിക്കുന്ന) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അധർമം കർത്താവിനെ മാത്രമല്ല, അവന്റെ കുലത്തെയും രാജ്യത്തെയും വേരോടെ നശിപ്പിക്കുന്നു എന്നാണ്. പത്തൊൻപതിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണങ്ങൾ രാമന്റെ കോപത്തെ പിന്തുടരുന്നു — സഹോദരന്മാരുടെ ഐക്യം. ഇരുപത്തൊന്നിലെ ‘ത്രികാലഹിതം’ — ഭൂതത്തിലും വർത്തമാനത്തിലും ഭാവിയിലും ഹിതകരം. ഇരുപത്തിരണ്ടിൽ ഹനുമാൻ തന്റെ കാര്യം വിജയിച്ചു എന്നും ബാക്കിയുള്ള കാര്യം രാമന്റെ കൈയിലാണെന്നും പറയുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ വിനയം സ്പഷ്ടമാകുന്നു. ഇരുപത്തിമൂന്നിൽ അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പിണിയെപ്പോലെ സീത — സ്പർശമാത്രത്താൽ അവൾ നശിപ്പിക്കും. ഇരുപത്തഞ്ചിലും ഇരുപത്താറിലും തപസ്സിന്റെ ഫലം ധർമരൂപമാണെന്നും അതിന്റെ നാശം അധർമത്താൽ സംഭവിക്കും എന്നുമുള്ള മുന്നറിയിപ്പ്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും’ എന്ന വ്യാപ്തി — ഭൂലോകത്തിൽ മാത്രമല്ല, സ്വർഗത്തിലും പാതാളത്തിലും രാമനോട് അപരാധം ചെയ്തവനു സുഖം ലഭിക്കില്ല. ഇരുപത്തിനാലിലെ ഉപമയുടെ അർഥം — വിഷം ചേർന്ന അന്നം ഭക്ഷിക്കുന്നവനെത്തന്നെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ, സീതയും തന്നെ പിടിച്ചുവയ്ക്കുന്ന രാവണനെത്തന്നെ കൊല്ലും. ഇങ്ങനെ പത്തു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ ഹനുമാൻ ധർമത്തിന്റെയും നീതിയുടെയും ഭയത്തിന്റെയും എല്ലാ വഴികളും കാണിക്കുന്നു.

‘സുഗ്രീവൻ ദേവനോ യക്ഷനോ രാക്ഷസനോ അല്ല; രാഘവൻ മനുഷ്യനാണ്, സുഗ്രീവൻ വാനരരാജനും. നിന്റെ വരം ദേവന്മാർ മുതലായവരെ സംബന്ധിച്ചതാണ്; അതിനാൽ ആ രണ്ടുപേരുടെ കൈയിൽനിന്നു നീ നിന്റെ പ്രാണൻ എങ്ങനെ രക്ഷിക്കും? പ്രബലമായ അധർമത്തിന്റെ ഫലത്താൽ ബന്ധിതനായ പുരുഷനെ ധർമത്തിന്റെ ഫലം പിന്തുടരുന്നില്ല; അവൻ അധർമഫലംതന്നെ അനുഭവിക്കുന്നു; ധർമമാകട്ടെ അധർമത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്. നീ മുമ്പു ചെയ്ത ധർമത്തിന്റെ ഫലം നിനക്കു ലഭിച്ചു, അതിൽ സംശയമില്ല; ഈ അധർമത്തിന്റെ ഫലവും നിനക്കു വേഗം ലഭിക്കും. ജനസ്ഥാനത്തിലെ രാക്ഷസവധവും ബാലിവധവും രാമസുഗ്രീവന്മാരുടെ സഖ്യവും അറിഞ്ഞ് നിനക്കു ഹിതമായതു ചിന്തിക്കുക. കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളുമുള്ള ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാൻ ഞാനൊരുവൻ മാത്രം മതി; എന്നാൽ രാമന്റെ നിശ്ചയം അതല്ല. സീതയെ അപമാനിച്ച ശത്രുക്കളെ താൻതന്നെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യും എന്ന് വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. രാമനോടു ദ്രോഹം ചെയ്താൽ സാക്ഷാൽ പുരന്ദരനുപോലും സുഖം ലഭിക്കില്ല; പിന്നെ നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ഒരുവന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? സീത എന്നു നീ അറിയുന്ന, നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കഴിയുന്ന അവൾ ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിക്കുന്ന കാളരാത്രിയാണെന്ന് അറിയുക. സീതയുടെ ശരീരരൂപം ധരിച്ച ഈ കാലപാശം മതി; സ്വയം നിന്റെ കഴുത്തിൽ കുരുക്കിടരുത്; നിന്റെ ക്ഷേമം ചിന്തിക്കുക. സീതയുടെ തേജസ്സിനാലും രാമന്റെ കോപത്താലും ജ്വലിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, മാളികകളോടും വീഥികളോടുംകൂടി കത്തിയെരിയുന്ന ഈ നഗരത്തെ നോക്കുക.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വാക്ക് സാമത്തിൽനിന്നു ഭേദത്തിലേക്കും ദണ്ഡത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. ‘കാളരാത്രി’ എന്ന രൂപകമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — സീത രാവണന്റെ ഗൃഹത്തിൽ വസിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവൾ അവന്റെ മരണംതന്നെയാണ്. ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളുണ്ട് — അതിൽ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ വരത്തിലെ പഴുതു കാണിക്കുന്നു: അവൻ ദേവാസുരന്മാരാൽ അവധ്യനാണ്, എന്നാൽ മനുഷ്യനാലും വാനരനാലും അല്ല. ഇരുപത്തെട്ടിൽ ധർമാധർമങ്ങളുടെ ഫലത്തിന്റെ നിയമം — പ്രബലമായ അധർമം മുമ്പു ചെയ്ത ധർമത്തിന്റെ ഫലത്തെ മറയ്ക്കുന്നു; പിന്നീടു ചെയ്യുന്ന ധർമമാകട്ടെ അധർമത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പതിൽ ജനസ്ഥാനവധം, ബാലിവധം, സഖ്യം എന്നീ മൂന്നും രാമന്റെ ശക്തിയുടെ തെളിവുകളാണ്. മുപ്പത്തൊന്നിൽ ഹനുമാൻ തന്റെ സാമർഥ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്വാമിയുടെ നിശ്ചയം ലംഘിക്കുന്നില്ല — ഇതാണു ദൂതന്റെ ധർമം. മുപ്പത്തിരണ്ടിൽ പുരന്ദരന്റെ ഉദാഹരണം രാവണന്റെ ഗർവം ഖണ്ഡിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിനാലിലെ ‘കാളരാത്രി’ എന്നതു പ്രളയകാലത്തിലെ രാത്രിയാണ്, എല്ലാറ്റിനെയും സംഹരിക്കുന്നത്. മുപ്പത്തഞ്ചിൽ ‘സ്വയം സ്കന്ധാവസക്തേന’ — രാവണൻ സ്വയംതന്നെയാണ് മരണപാശം കഴുത്തിൽ കെട്ടുന്നത്, മറ്റാരുമല്ല. മുപ്പത്താറിൽ ഹനുമാൻ ഭാവിയെ കൺമുന്നിലെന്നപോലെ വർണിക്കുന്നു — കത്തിയെരിയുന്ന ലങ്ക. ഹനുമാൻ സ്വയം ലങ്ക കത്തിക്കുമ്പോൾ ഈ വാക്കു വേഗം സത്യമാകും; അതിനാൽ ഇവിടെ കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒരു പൂർവസൂചന നൽകുന്നു. സീതയുടെ തേജസ്സും രാമന്റെ കോപവും — ഈ രണ്ടുമാണ് ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ യഥാർഥകാരണങ്ങൾ.

‘നിന്റെ മിത്രങ്ങളെയും മന്ത്രിമാരെയും ജ്ഞാതികളെയും സഹോദരന്മാരെയും പുത്രന്മാരെയും ഹിതൈഷികളെയും ഭോഗങ്ങളെയും ഭാര്യമാരെയും ലങ്കയെയും നാശത്തിലേക്കു തള്ളിവിടരുത്. രാക്ഷസരാജേന്ദ്രാ, രാമദാസനും ദൂതനും വിശേഷിച്ചു വാനരനുമായ എന്റെ സത്യവചനം കേൾക്കുക. മഹായശസ്വിയായ രാമന് ഭൂതങ്ങളോടും ചരാചരങ്ങളോടുംകൂടിയ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും സംഹരിച്ച് വീണ്ടും അതുപോലെതന്നെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. ദേവാസുരനരേന്ദ്രന്മാരിലും യക്ഷരാക്ഷസസർപ്പങ്ങളിലും വിദ്യാധരനാഗഗന്ധർവമൃഗങ്ങളിലും സിദ്ധകിന്നരപക്ഷികളിലും എവിടെയും എക്കാലത്തും വിഷ്ണുതുല്യപരാക്രമിയായ രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഒരുവനുമില്ല. സർവലോകേശ്വരനും രാജസിംഹവുമായ രാമനോട് ഇത്തരമൊരു അപ്രിയം ചെയ്തശേഷം നിന്റെ ജീവിതം ദുർലഭമാണ്. നിശാചരേന്ദ്രാ, ദേവന്മാരും ദൈത്യരും ഗന്ധർവരും വിദ്യാധരരും നാഗങ്ങളും യക്ഷരും എല്ലാവരും ഒത്തുചേർന്നാലും ത്രിലോകനായകനായ രാമന്റെ മുന്നിൽ യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. നാലു മുഖങ്ങളുള്ള സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവോ മൂന്നു കണ്ണുകളുള്ള ത്രിപുരാന്തകനായ രുദ്രനോ ദേവനായകനായ മഹേന്ദ്രനോപോലും യുദ്ധത്തിൽ രാഘവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.’ സൗഷ്ഠവമുള്ളതും ദൈന്യമില്ലാത്തതുമായ കപിയുടെ ഈ അപ്രിയവാക്കു കേട്ട്, അപ്രതിമനായ ദശാനനൻ കോപത്താൽ കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടി മഹാകപിയുടെ വധം ആജ്ഞാപിച്ചു. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — ഉപദേശത്തിന്റെ സമാപ്തി ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ. ഹനുമാന്റെ വാക്ക് സത്യവും ഹിതകരവുമാണ്, എന്നാൽ രാവണന് അപ്രിയമാണ്; അതിനാൽ അതു നിഷ്ഫലമാകുന്നു. ‘രാമദാസസ്യ’ (രാമദാസന്റെ) എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാൻ തന്നെ ദാസനെന്നു പറയുന്നു — ഇതു വിനയത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. രാമന്റെ സൃഷ്ടിസംഹാരസാമർഥ്യം വർണിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തേഴിൽ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ സ്വജനങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഒരാളുടെ ദോഷത്താൽ എല്ലാവരുടെയും നാശം സംഭവിക്കും. നാല്പതിലും നാല്പത്തൊന്നിലും സൃഷ്ടിയിലെ എല്ലാ ജാതികളെയും എണ്ണുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ അദ്വിതീയത ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളുണ്ട് — നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ വാക്യം ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു. നാല്പത്തിമൂന്നിലും നാല്പത്തിനാലിലും ത്രിമൂർത്തികൾപോലും രാമന്റെ മുന്നിൽ അസമർഥരാണ് എന്ന് — ഇതു ഭക്തിയോടെ ഹനുമാൻ ചെയ്യുന്ന പരമമായ സ്തുതിയാണ്. നാല്പത്തഞ്ചിൽ രാവണന്റെ പ്രതികരണം — അവൻ ഹിതം കേൾക്കുന്നില്ല, ക്രോധത്തോടെ വധം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. മുപ്പത്തെട്ടിൽ ഹനുമാൻ മൂന്നുവിധത്തിൽ തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു — ദാസൻ, ദൂതൻ, വാനരൻ; മൂവരും അവധ്യരാണ്, അതിനാൽ സത്യം പറയാൻ അവൻ നിർഭയനാണ്. മുപ്പത്തൊൻപതിൽ രാമന്റെ സൃഷ്ടിസംഹാരസാമർഥ്യം — ഇതു പരമേശ്വരന്റെ ഗുണമാണ്, ഒരു വീരന്റേതു മാത്രമല്ല. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതി, വംശസ്ഥം എന്നീ വൃത്തങ്ങളിൽ ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി ഗംഭീരമാകുന്നു. രാവണന്റെ കോപമാണ് അവന്റെ നാശത്തിന്റെ ആദ്യപടി. ദൂതവധം രാജധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണെന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ ഓർമിപ്പിക്കും; അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യം അടുത്ത സർഗത്തിലെ തർക്കത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്.

Looking steadily at the ten-headed king of great strength, Hanumān, the mighty and best of monkeys, spoke to him calmly and without agitation, in words full of meaning. "Lord of the rākṣasas," he said, "I have come here into your presence with a message from Sugrīva. The king of the monkeys, who is like a brother to you, asks after your welfare. Now hear the counsel of your brother, the great-souled Sugrīva: his words join righteousness with advantage and will serve you in this world and the next." Hanumān began the message in Sugrīva's name, not Rāma's, for the proper course between kings is for one king to address another as a brother, and by calling Sugrīva Rāvaṇa's brother he even held out the hope of friendship. First came the inquiry after his welfare and only then the advice; that is the courteous order an envoy follows. Enraged as Rāvaṇa was, Hanumān spoke to him gently, so that he would listen.

"There was a king named Daśaratha," he went on, "rich in chariots, elephants and horses, a kinsman to the whole world like a father, as splendid as Indra, lord of the gods. His eldest son, mighty-armed, dearly loved and powerful, left the kingdom at his father's command and went into the Daṇḍaka forest with his brother Lakṣmaṇa and his wife Sītā. His name is Rāma; his splendour is great, and he keeps to the path of righteousness. His wife Sītā, the daughter of the great-souled King Janaka of Videha, was lost in Janasthāna. Searching for his queen, the prince came with his younger brother to Mount Ṛśyamūka and made an alliance with Sugrīva. Sugrīva promised him to search for Sītā, and Rāma in turn promised Sugrīva the kingdom of the monkeys. Then the prince killed Vālin in battle and set Sugrīva on the throne, and he is now lord of the hosts of monkeys and bears. You knew Vālin in the past, that bull among monkeys; Rāma killed him in battle with a single arrow." The story is short but full of meaning. Step by step Hanumān set out Rāma's lineage, his righteousness and his might. To call Daśaratha a father to the world shows the righteousness of Rāma's house: the son of such a king will not put up with wrong. "At his father's command" shows Rāma's devotion to his father, for he gave up the kingdom for dharma's sake. Sītā too is introduced by her father's name, so that her noble birth is plain. Hanumān chose a gentle word, "lost", not "carried off", but Rāvaṇa knew well enough who had taken her, and so the story set his crime before him without naming it. The alliance was a bargain kept on both sides: Rāma had done Sugrīva's work, and now Sugrīva was doing Rāma's. Vālin is kept for the end because he would frighten Rāvaṇa most: Rāvaṇa had felt Vālin's strength for himself, and the words "a single arrow" were meant to strike fear into his heart. This was the first time Rāma's story reached Rāvaṇa's ears in full.

"Now Sugrīva, the lord of the monkeys, true to his word and eager to find Sītā, has sent monkeys out in every direction. Thousands upon thousands, hundreds of thousands of them, are searching for her in every quarter, below the earth and above in the sky. Some are swift as Garuḍa, son of Vinatā, and some as the wind; nothing stops their course, for they are swift and mighty monkey heroes. I am Hanumān by name, the true-born son of the Wind. For Sītā's sake I swiftly crossed the ocean, a hundred leagues wide, and came here wishing to see you; and as I wandered through your house I saw Janaka's daughter." Here Hanumān let Rāvaṇa understand that he was not alone: countless heroes like him were carrying out Sugrīva's orders, and this was the first hint to Rāvaṇa that his enemies were many and strong. If one monkey had crossed a hundred leagues of sea, Rāvaṇa could guess that there were thousands like him. The search went on everywhere, below and above, so there was nowhere Rāvaṇa could hide her. By saying he had come to see the king, Hanumān presented his visit as an embassy, not as spying, and by saying "I saw her" he made it clear that Sītā's whereabouts were now known.

"You are very wise," he said. "You know the truth of righteousness and advantage, and you have won great wealth by austerity; you ought not to hold another man's wife prisoner in your house. Wise men like you do not cling to deeds that are against dharma, full of evils, and that destroy a man at the root, and with him his family and his kingdom. Who, even among gods and asuras, can stand before the arrows Lakṣmaṇa looses when he follows Rāma's anger? The two brothers act as one. There is no one, king, in all three worlds, on earth, in heaven or below, who could wrong Rāghava and still be happy. So heed my words, which are good for past, present and future alike, righteous and profitable: give Jānakī back to Rāma, that god among men. I have seen the queen; the hard part of my task here I have done, and what remains Rāghava himself will bring about. I have seen Sītā here, sunk in grief, and you do not know that you are keeping her in your house like a five-headed serpent. No one, not even the gods or the asuras, can digest her by force, any more than a man can digest food laced with a strong poison once he has eaten it. Your hold on dharma, won through the pain of austerity, and your long lease of life, it is not right to destroy these. You think your austerities have made you unslayable by gods and asuras; but even there, there is this great reason against you." Hanumān's counsel is a model of persuasion by conciliation: he praised Rāvaṇa's virtues first, calling him wise to awaken his judgement, and then told him what was good for him. The poisoned food is a piercing image: Sītā seemed to be his to enjoy, but as poisoned food kills the one who eats it, she would kill the one who held her; like a five-hooded serpent, she would destroy at a touch. With great modesty Hanumān said he had done only his part and that the rest was in Rāma's hands. And he warned that the fruit of Rāvaṇa's austerity, which was itself a form of dharma, would be destroyed by his unrighteousness. In these ten verses Hanumān opened every road, dharma, policy and fear.

"Sugrīva is no god, no yakṣa, no rākṣasa. Rāghava is a man, king, and Sugrīva is the lord of the monkeys. So how, king, will you save your life?" Here Hanumān exposed the gap in Rāvaṇa's boon: he could not be killed by gods and asuras, but men and monkeys were not covered by it. "The fruit of righteousness does not follow a man who is bound up in the fruit of great unrighteousness; only that fruit pursues him, and righteousness destroys unrighteousness." Great unrighteousness overshadows the fruit of past merit, while righteousness done afterwards would wipe out the wrong. "You have received the fruit of your past righteousness, no doubt of it, and very soon you will receive the fruit of this unrighteousness as well. Think of the slaughter of the rākṣasas at Janasthāna, the killing of Vālin and the friendship of Rāma and Sugrīva, three proofs of Rāma's power, and consider your own good. I alone could destroy Laṅkā, with its horses, chariots and elephants; but that is not Rāma's resolve. For Rāma has vowed before the hosts of monkeys and bears that he himself will utterly destroy the enemies who laid hands on Sītā." Hanumān let his own strength be seen, yet did not overstep his master's decision, which is an envoy's duty. "No one who wrongs Rāma could find happiness, not even Indra, destroyer of cities, himself; how much less someone like you? She whom you know as Sītā, who is in your house, know her to be the Night of Doom, the night at the end of the world that destroys all things, come to destroy all Laṅkā. Enough of this noose of Death in Sītā's form; do not hang it round your own neck with your own hands. Think of your own welfare. See this city, with its towers and streets, burning: set ablaze by Sītā's power and kindled by Rāma's wrath." Here Hanumān's words moved from conciliation to division and to the threat of force. The image of the Night of Doom is the centre of the sarga: Sītā lived in Rāvaṇa's house, but she was his death. And Hanumān described the future as if he were already watching it, Laṅkā on fire. His words would soon come true when he himself set Laṅkā ablaze, and so the poet quietly foreshadows it; Sītā's power and Rāma's anger are the real causes of the burning.

"Do not bring your friends, ministers, kinsmen, brothers, sons, well-wishers, pleasures, wives and Laṅkā itself to ruin," he said, reminding Rāvaṇa that one man's fault would destroy all his people. "Hear the truth, king of the rākṣasa kings, from me, Rāma's servant, his envoy, and a monkey besides." Servant, envoy and monkey: none of the three may be killed, and so he was free to speak the truth without fear; and to call himself Rāma's servant was humility itself. "The glorious Rāma could destroy all the worlds with all their beings, moving and unmoving, and create them again just as they were," he said, a power that belongs to the supreme Lord, not merely to a hero, and so he hinted that Rāma was Viṣṇu. "Among the lords of gods, asuras and men, among yakṣas, rākṣasas and serpents, vidyādharas, nāgas, gandharvas and beasts, among the siddhas, the lords of the kinnaras and the birds, anywhere, at any time, there is no one who could fight Rāma, whose valour equals Viṣṇu's. Having done such a wrong to Rāma, the lord of all the worlds, that lion among kings, you will find it hard to keep your life. Gods and daityas, lord of the night-rangers, gandharvas, vidyādharas, nāgas and yakṣas, all together could not stand against Rāma, lord of the three worlds, in battle. Not four-faced Brahmā the self-born, not three-eyed Rudra, destroyer of the triple city, not great Indra, leader of the gods, could stand before Rāghava in battle." By naming every kind of being in creation he made Rāma's uniqueness certain, and in saying that even the three great gods could not face him he gave, out of devotion, the highest praise of all. Such were the monkey's words, spoken with grace and without a trace of fear, but unwelcome; and when he heard them, the incomparable ten-headed king, his eyes rolling with anger, ordered that the great monkey be killed. Hanumān's words were true and for Rāvaṇa's good, but because they were unwelcome they went unheeded, and Rāvaṇa's anger was the first step to his ruin. To kill an envoy is against the duty of kings, as Vibhīṣaṇa will remind him in the next sarga; so the close of this sarga opens the dispute of the next.