समस्तलोकान् रोदयन् महाबाहुः रावणः पुरतः स्थितं पिङ्गाक्षं कपिं दृष्ट्वा महता रोषेण आविष्टः अभवत्। तस्य मनः शङ्काभिः आहतम् अभवत्; सः तेजसा वृतं कपीन्द्रं दृष्ट्वा दध्यौ — किम् एषः भगवान् नन्दी साक्षात् इह आगतः? पूर्वं कैलासे मया प्रहसिते सः मां शप्तवान्। किं सः एव वानररूपं धृत्वा आगतः स्यात्? अथवा किं बाणासुरः अयम्? अत्र रावणस्य भयं प्रकटम्। नन्दिनः शापः आसीत् यत् वानराः तस्य कुलस्य नाशं करिष्यन्ति; अतः वानरं दृष्ट्वा एव तस्य मनसि सः शापः उदेति। रोषः बहिः दृश्यते, अन्तः तु शङ्का। महाबलः अपि रावणः अपराधबोधेन व्याकुलः। एवं शत्रुदर्शनमात्रेण अपि तस्य पापं स्मृतिपथम् आयाति।

एवं वितर्कयन् सः राजा रोषेण ताम्राक्षः मन्त्रिसत्तमं प्रहस्तं समयोचितं गम्भीरम् अर्थयुक्तं च वचनम् उवाच — अयं दुरात्मा पृच्छ्यताम् — कुतः आगतः? अस्य आगमने किं कारणम्? प्रमदावनस्य भङ्गे राक्षसीनां च तर्जने अस्य कः उद्देशः? मम अप्रधृष्यायां पुर्यां प्रवेशे अस्य किं प्रयोजनम्? राक्षसैः सह आयोधने किं कार्यम्? एतत् सर्वम् अयं दुर्मतिः पृच्छ्यताम्। रावणः स्वयं न पृच्छति, मन्त्रिणा प्रश्नं कारयति — एषा राजसभायाः मर्यादा। किन्तु ‘दुरात्मा’, ‘दुर्मतिः’ इति शब्दैः तस्य क्रोधः अपि स्पष्टः। प्रश्नाः पञ्च — उत्पत्तिः, कारणम्, वनभङ्गः, पुरप्रवेशः, युद्धं च; एते एव दूतस्य परीक्षायाः विषयाः। राज्ञः रोषः अपि मन्त्रिणः मुखेन शिष्टरूपेण प्रकटीभवति।

रावणस्य वचनं श्रुत्वा प्रहस्तः हनूमन्तम् उवाच — वानर, समाश्वसिहि, भद्रं ते, त्वया भयं न कार्यम्। यदि त्वम् इन्द्रेण रावणालयं प्रति प्रेषितः, तर्हि तत्त्वम् आख्याहि; मा भैषीः, मोक्ष्यसे। यदि त्वं वैश्रवणस्य, यमस्य, वरुणस्य वा दूतः सन् इदं चारु रूपं कृत्वा अस्माकं पुरीं प्रविष्टः, अथवा विजयकाङ्क्षिणा विष्णुना प्रेषितः, तत् अपि वद। तव तेजः वानरस्य न, केवलं रूपमात्रं वानरस्य। अद्य तत्त्वतः कथय, ततः मोक्ष्यसे; अनृतं वदतः तव जीवितं दुर्लभम्। अथवा रावणालये तव प्रवेशस्य यत् निमित्तं, तत् ब्रूहि। एवम् उक्तः हरिवरः तदा रक्षोगणेश्वरं प्रति उत्तरम् अवदत्। प्रहस्तस्य वचनं सान्त्वनं भयप्रदर्शनं च मिश्रयति — प्रथमं अभयदानम्, ततः मृत्युभयम्। सः हनूमतः तेजः दृष्ट्वा तं देवदूतं मन्यते — एतत् अपि हनूमतः महत्त्वस्य प्रमाणम्। प्रश्नेषु सर्वे लोकपालाः गण्यन्ते, केवलं रामः न स्मर्यते — राक्षसाः मनुष्यं शत्रुत्वेन न गणयन्ति। द्वादशे श्लोके प्रश्नस्य अन्तः आख्यानस्य आरम्भः च एकत्र — प्रहस्तस्य अन्तिमः प्रश्नः, ततः हनूमतः उत्तराय कविना भूमिका। प्रहस्तः ‘मोक्ष्यसे’ इति द्विवारं वदति — सत्यं कथय, मुक्तिः लभ्या इति प्रलोभनम्। किन्तु हनूमान् प्रलोभनेन भयेन वा न विचलति; सः यत् सत्यं तत् एव वक्ष्यति। प्रहस्तस्य वचने राजनीतिज्ञस्य चातुर्यं दृश्यते — अभयं दत्त्वा रहस्यं ज्ञातुं यत्नः।

हनूमान् अब्रवीत् — नाहं शक्रस्य, यमस्य, वरुणस्य वा दूतः। कुबेरेण मम सख्यं नास्ति, विष्णुना अपि अहं न प्रेषितः। मम जातिः एव एषा — अहं वानरः एव, इह आगतः। राक्षसेन्द्रस्य दर्शनं दुर्लभम् आसीत्, अतः तस्य दर्शनार्थम् एव मया इदं वनं विनाशितम्। ततः बलिनः युद्धकाङ्क्षिणः राक्षसाः प्राप्ताः; देहस्य रक्षणार्थं मया ते रणे प्रतियुद्धाः। देवैः असुरैः अपि अस्त्रपाशैः अहं बद्धुं न शक्यः; पितामहात् एषः वरः मया अपि प्राप्तः। राजानं द्रष्टुकामेन मया अस्त्रम् अनुवर्तितम्। अस्त्रेण विमुक्तः अपि अहं राक्षसैः बद्धः इति मत्वा अत्र आनीतः। केनचित् रामकार्येण अहं तव अन्तिकम् आगतः। अमितौजसः राघवस्य दूतः अहम् इति विज्ञाय, प्रभो, मम इदं पथ्यं वचनं शृणु। हनूमतः उत्तरं सत्यं निर्भयं च। सः वनभङ्गस्य कारणं निगूहति न — राजदर्शनम् एव लक्ष्यम्। बन्धनं स्वेच्छया स्वीकृतम् इति सः स्पष्टं वदति। अन्ते सः स्वस्य स्वामिनं नाम्ना प्रकाशयति, येन वार्तायाः गौरवं वर्धते। प्रहस्तेन उक्ताः सर्वे देवाः क्रमेण निराकृताः — शक्रः, यमः, वरुणः, धनदः, विष्णुः च। ततः हनूमान् स्वस्य जातिं निःसंकोचं स्वीकरोति — ‘वानरोऽहम्’। रामस्य नाम सः अन्ते एव वदति, यथा प्रश्नानां क्रमेण उत्तरं पूर्णं भवेत्। ब्रह्मणः वरस्य उल्लेखेन सः सूचयति यत् तस्य बन्धनं तस्य दौर्बल्यं न, अपितु स्वेच्छा। ‘पथ्यम्’ इति शब्दः सूचयति यत् अग्रिमं वचनं रावणस्य हिताय एव। अग्रिमे सर्गे सः सुग्रीवस्य सन्देशं रावणाय निवेदयिष्यति।

సమస్తలోకాలనూ ఏడిపించే మహాబాహువైన రావణుడు ఎదుట నిలిచిన పింగళవర్ణపు కన్నుల కపిని చూసి గొప్ప రోషంతో ఆవేశించబడ్డాడు. అతని మనస్సు శంకలతో దెబ్బతిన్నది; తేజస్సుతో కూడిన ఆ కపీంద్రుని చూసి అతడు ఇలా ఆలోచించాడు — ఇతడు భగవంతుడైన నందీశ్వరుడే సాక్షాత్తుగా ఇక్కడికి వచ్చాడా? ఇంతకుముందు కైలాసంలో నేను పరిహసించగా అతడు నన్ను శపించాడు. అతడే వానరరూపం ధరించి వచ్చాడా? లేక ఇతడు బాణాసురుడా? ఇక్కడ రావణుని భయం బయటపడుతుంది. వానరులు అతని వంశాన్ని నాశనం చేస్తారని నందీశ్వరుని శాపం; కాబట్టి వానరుని చూడగానే అతని మనస్సులో ఆ శాపం మెదులుతుంది. రోషం బయటికి కనిపిస్తుంది, లోపల మాత్రం శంక. మహాబలుడైనా రావణుడు అపరాధభావంతో కలవరపడుతున్నాడు. ఇలా శత్రువును చూడగానే అతని పాపం జ్ఞాపకానికి వస్తుంది.

ఇలా వితర్కిస్తూ ఆ రాజు రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో మంత్రిసత్తముడైన ప్రహస్తునితో సమయోచితమైన, గంభీరమైన, అర్థవంతమైన మాట ఇలా అన్నాడు — ఈ దురాత్ముని అడగండి — ఎక్కడి నుండి వచ్చాడు? ఇతడు రావడానికి కారణమేమిటి? ప్రమదావనాన్ని ధ్వంసం చేయడంలో, రాక్షసస్త్రీలను బెదిరించడంలో ఇతని ఉద్దేశమేమిటి? ఎవరూ ఎదిరించలేని నా పురంలో ప్రవేశించడంలో ఇతని ప్రయోజనమేమిటి? రాక్షసులతో యుద్ధం చేయడంలో ఏమి పని? ఇదంతా ఈ దుర్బుద్ధిని అడగండి. రావణుడు స్వయంగా అడగడు, మంత్రి చేత ప్రశ్నింపజేస్తాడు — ఇది రాజసభ మర్యాద. కానీ ‘దురాత్ముడు’, ‘దుర్బుద్ధి’ అనే మాటలతో అతని క్రోధం కూడా స్పష్టం. ప్రశ్నలు ఐదు — ఎక్కడి నుండి, కారణం, వనభంగం, పురప్రవేశం, యుద్ధం; ఇవే దూతను పరీక్షించే విషయాలు. రాజు రోషం కూడా మంత్రి నోటి ద్వారా శిష్టరూపంలో వ్యక్తమవుతుంది.

రావణుని మాట విని ప్రహస్తుడు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — వానరా, ఊరడిల్లు, నీకు మేలగుగాక, నీవు భయపడనక్కర్లేదు. నిన్ను ఇంద్రుడు రావణుని నివాసానికి పంపి ఉంటే నిజం చెప్పు; భయపడకు, నిన్ను విడిచిపెడతారు. నీవు కుబేరుని, యముని లేక వరుణుని దూతవై ఈ అందమైన రూపం ధరించి మా పురంలో ప్రవేశించి ఉన్నా, లేక విజయం కోరే విష్ణువు పంపినవాడవైనా, అది కూడా చెప్పు. నీ తేజస్సు వానరునిది కాదు, రూపం మాత్రమే వానరునిది. ఈ రోజు నిజం చెప్పు, అప్పుడు విడిచిపెడతారు; అబద్ధం చెబితే నీవు బ్రతకడం కష్టం. లేదా రావణుని నివాసంలో నీవు ప్రవేశించడానికి కారణమేదో అది చెప్పు. ఇలా అడగబడిన ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు అప్పుడు రాక్షసగణేశ్వరునికి సమాధానం చెప్పాడు. ప్రహస్తుని మాట ఊరడింపునూ భయపెట్టడాన్నీ కలుపుతుంది — మొదట అభయదానం, తరువాత మృత్యుభయం. హనుమంతుని తేజస్సును చూసి అతడు అతనిని దేవదూతగా భావిస్తాడు — ఇది కూడా హనుమంతుని గొప్పతనానికి ప్రమాణం. ప్రశ్నలలో లోకపాలకులందరూ లెక్కించబడ్డారు, రాముడు మాత్రం గుర్తుకు రాడు — రాక్షసులు మనిషిని శత్రువుగా లెక్కించరు. పన్నెండవ శ్లోకంలో ప్రశ్న ముగింపూ కథనం ఆరంభమూ కలిసి ఉన్నాయి — ప్రహస్తుని చివరి ప్రశ్న, తరువాత హనుమంతుని సమాధానానికి కవి భూమిక. ప్రహస్తుడు ‘విడిచిపెడతారు’ అని రెండుసార్లు అంటాడు — నిజం చెబితే విముక్తి లభిస్తుందనే ప్రలోభం. కానీ హనుమంతుడు ప్రలోభానికి గానీ భయానికి గానీ చలించడు; ఏది సత్యమో అదే చెబుతాడు. ప్రహస్తుని మాటలో రాజనీతిజ్ఞుని చాతుర్యం కనిపిస్తుంది — అభయం ఇచ్చి రహస్యం తెలుసుకోవాలనే ప్రయత్నం.

హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — నేను ఇంద్రుని, యముని లేక వరుణుని దూతను కాను. కుబేరునితో నాకు స్నేహం లేదు, విష్ణువు కూడా నన్ను పంపలేదు. నా జాతే ఇది — నేను వానరుణ్ణే, ఇక్కడికి వచ్చాను. రాక్షసేంద్రుని దర్శనం దుర్లభంగా ఉంది, అందుకే అతనిని చూడటం కోసమే నేను ఈ వనాన్ని నాశనం చేశాను. తరువాత యుద్ధం కోరే బలవంతులైన రాక్షసులు వచ్చారు; దేహరక్షణ కోసం నేను వారితో యుద్ధంలో ఎదురుపోరాడాను. దేవతలు గానీ అసురులు గానీ అస్త్రపాశాలతో నన్ను బంధించలేరు; పితామహుని నుండి ఈ వరం నేను కూడా పొందాను. రాజును చూడాలనే కోరికతో నేను అస్త్రాన్ని అనుసరించాను. అస్త్రం నుండి విముక్తుడనైనా రాక్షసులు నన్ను బంధితుడనని భావించి ఇక్కడికి తీసుకువచ్చారు. ఒక రామకార్యం కోసం నేను నీ దగ్గరకు వచ్చాను. ప్రభూ, నేను అపారతేజస్వి అయిన రాఘవుని దూతనని తెలుసుకుని, నా ఈ హితవచనం విను. హనుమంతుని సమాధానం సత్యమైనది, నిర్భయమైనది. వనభంగానికి కారణాన్ని అతడు దాచడు — రాజదర్శనమే లక్ష్యం. బంధనాన్ని తన ఇష్టంతో స్వీకరించానని అతడు స్పష్టంగా చెబుతాడు. చివర తన ప్రభువును పేరుతో ప్రకటిస్తాడు, దానితో వార్త గౌరవం పెరుగుతుంది. ప్రహస్తుడు చెప్పిన దేవతలందరూ క్రమంగా నిరాకరించబడ్డారు — ఇంద్రుడు, యముడు, వరుణుడు, కుబేరుడు, విష్ణువు. తరువాత హనుమంతుడు తన జాతిని సంకోచం లేకుండా అంగీకరిస్తాడు — ‘నేను వానరుణ్ణి’. రాముని పేరు అతడు చివరలోనే చెబుతాడు, ప్రశ్నల క్రమంలో సమాధానం పూర్తయ్యేలా. బ్రహ్మ వరాన్ని ప్రస్తావించి, తన బంధనం తన దౌర్బల్యం కాదు, తన ఇష్టమేనని సూచిస్తాడు. ‘హితవచనం’ (పథ్యం) అనే మాట తరువాతి మాట రావణుని మేలు కోసమేనని సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో అతడు సుగ్రీవుని సందేశాన్ని రావణునికి నివేదిస్తాడు.

எல்லா உலகங்களையும் அழவைப்பவனும் நீண்ட கைகளுடையவனுமான ராவணன், தன் முன்னே நின்ற செம்பழுப்புக் கண்களுடைய வானரனைக் கண்டு பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டான். அவனுடைய மனம் ஐயங்களால் தாக்கப்பட்டது; ஒளியால் சூழப்பட்ட வானரத்தலைவனைக் கண்டு அவன் சிந்தித்தான்: பகவான் நந்தியே நேரில் இங்கே வந்திருக்கிறாரா? முன்பு கைலாசத்தில் நான் அவரைப் பார்த்துச் சிரித்தபோது அவர் என்னைச் சபித்தார். அவரே வானர உருவம் எடுத்து வந்திருப்பாரோ? அல்லது இவன் பாணாசுரனோ? இங்கே ராவணனின் அச்சம் வெளிப்படுகிறது. வானரர்கள் அவனுடைய குலத்தை அழிப்பார்கள் என்பதே நந்தியின் சாபம்; ஆகவே வானரனைக் கண்டதுமே அவன் மனத்தில் அந்தச் சாபம் எழுகிறது. சினம் வெளியே தெரிகிறது, உள்ளேயோ ஐயம். பெருவலிமையுடையவனாக இருந்தும் ராவணன் குற்றவுணர்வால் கலங்குகிறான். இவ்வாறு பகைவனைக் கண்ட மாத்திரத்திலேயே அவனுடைய பாவம் நினைவுக்கு வருகிறது.

இவ்வாறு ஊகித்தபடி, சினத்தால் சிவந்த கண்களுடைய அந்த அரசன், அமைச்சர்களில் சிறந்த பிரகஸ்தனிடம் காலத்துக்கு ஏற்ற, ஆழமான, பொருள்நிறைந்த சொல்லைச் சொன்னான்: இந்தத் தீயவனிடம் கேளுங்கள் — எங்கிருந்து வந்தான்? இவன் வருகைக்கு என்ன காரணம்? பிரமதாவனத்தை முறித்ததிலும் ராக்ஷசிகளை மிரட்டியதிலும் இவனுடைய நோக்கம் என்ன? தாக்க முடியாத என் நகருக்குள் நுழைந்ததில் இவனுக்கு என்ன பயன்? ராக்ஷசர்களோடு போரிட்டதில் என்ன நோக்கம்? இவை அனைத்தையும் இந்தத் தீயமதியனிடம் கேளுங்கள். ராவணன் தானே கேட்கவில்லை, அமைச்சனைக் கொண்டு கேட்கச் செய்கிறான் — இது அரசவையின் மரபு. ஆனால் ‘தீயவன்’, ‘தீயமதியன்’ என்ற சொற்களால் அவனுடைய சினமும் தெளிவாகிறது. கேள்விகள் ஐந்து — தோற்றம், காரணம், வனத்தை முறித்தல், நகருக்குள் நுழைதல், போர்; இவையே தூதனைச் சோதிக்கும் பொருள்கள். அரசனின் சினமும் அமைச்சனின் வாய்வழியாக நாகரிக வடிவில் வெளிப்படுகிறது.

ராவணனின் சொல்லைக் கேட்டு பிரகஸ்தன் அனுமனிடம் சொன்னான்: வானரனே, ஆறுதல் கொள், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும், நீ அஞ்ச வேண்டியதில்லை. இந்திரனால் ராவணனின் இருப்பிடத்துக்கு நீ அனுப்பப்பட்டிருந்தால் உண்மையைச் சொல்; அஞ்சாதே, விடுவிக்கப்படுவாய். வைஸ்ரவணனின் (குபேரனின்), யமனின், அல்லது வருணனின் தூதனாக இந்த அழகிய உருவை எடுத்து எங்கள் நகருக்குள் நுழைந்தாயா, அல்லது வெற்றியை விரும்பும் விஷ்ணுவால் அனுப்பப்பட்டாயா, அதையும் சொல். உன் ஒளி வானரனுடையதல்ல; உருவம் மட்டுமே வானரனுடையது. இன்று உண்மையைச் சொல், பிறகு விடுவிக்கப்படுவாய்; பொய் சொன்னால் உன் உயிர் நிலைப்பது அரிது. அல்லது ராவணனின் இருப்பிடத்துக்குள் நீ நுழைந்ததன் காரணம் எதுவோ அதைச் சொல். இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சிறந்த வானரன் அப்போது ராக்ஷசக் கூட்டங்களின் தலைவனுக்கு மறுமொழி சொன்னான். பிரகஸ்தனின் சொல் ஆறுதலையும் அச்சுறுத்தலையும் கலக்கிறது — முதலில் அபயம், பிறகு மரண அச்சம். அனுமனின் ஒளியைக் கண்டு அவன் அவனைத் தேவதூதன் என்று எண்ணுகிறான் — இதுவும் அனுமனின் பெருமைக்குச் சான்று. கேள்விகளில் உலகக் காவலர்கள் அனைவரும் கணக்கிடப்படுகின்றனர், ராமன் மட்டும் நினைவுகூரப்படவில்லை — ராக்ஷசர்கள் மனிதனைப் பகைவனாகவே கருதுவதில்லை. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் கேள்வியின் முடிவும் மறுமொழியின் தொடக்கமும் ஒன்றாக உள்ளன — பிரகஸ்தனின் கடைசிக் கேள்வி, பிறகு அனுமனின் மறுமொழிக்குக் கவிஞர் இடும் முன்னுரை. பிரகஸ்தன் ‘விடுவிக்கப்படுவாய்’ என்று இருமுறை சொல்கிறான் — உண்மையைச் சொன்னால் விடுதலை கிடைக்கும் என்ற ஆசைகாட்டல். ஆனால் அனுமன் ஆசையாலோ அச்சத்தாலோ அசையவில்லை; உண்மை எதுவோ அதையே சொல்வான். பிரகஸ்தனின் சொல்லில் அரசியல் வல்லுநனின் சாமர்த்தியம் தெரிகிறது — அபயம் அளித்து இரகசியத்தை அறியும் முயற்சி.

அனுமன் சொன்னான்: நான் இந்திரனின், யமனின், வருணனின் தூதன் அல்லன். குபேரனோடு எனக்கு நட்பு இல்லை; விஷ்ணுவாலும் நான் அனுப்பப்படவில்லை. என் இனமே இதுதான் — நான் வானரனே, இங்கே வந்தேன். ராக்ஷசேந்திரனைக் காண்பது அரிதாக இருந்தது; ஆகவே அவனைக் காண்பதற்காகவே இந்த வனத்தை அழித்தேன். பிறகு போரை விரும்பிய வலிமைமிக்க ராக்ஷசர்கள் வந்தனர்; என் உடலைக் காப்பதற்காக நான் போரில் அவர்களை எதிர்த்துப் போரிட்டேன். தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் அஸ்திரக் கயிறுகளால் என்னைக் கட்ட முடியாது; இந்த வரத்தை நானும் பிதாமகனிடமிருந்து பெற்றிருக்கிறேன். அரசனைக் காண விரும்பியதால் நான் அஸ்திரத்துக்குக் கட்டுப்பட்டேன். அஸ்திரத்திலிருந்து விடுபட்டிருந்தும், ராக்ஷசர்களால் கட்டப்பட்டவன் என்று கருதப்பட்டு இங்கே கொண்டுவரப்பட்டேன். ராமனின் ஒரு பணிக்காகவே நான் உன் அருகே வந்துள்ளேன். அளவற்ற ஆற்றலுடைய ராகவனின் தூதன் நான் என்று அறிந்து, தலைவனே, நன்மை பயக்கும் என் இந்தச் சொல்லைக் கேள். அனுமனின் மறுமொழி உண்மையானதும் அச்சமற்றதும் ஆகும். வனத்தை முறித்ததன் காரணத்தை அவன் மறைக்கவில்லை — அரசனைக் காண்பதே இலக்கு. கட்டை அவன் தன் விருப்பத்தால் ஏற்றுக்கொண்டான் என்று வெளிப்படையாகச் சொல்கிறான். இறுதியில் தன் தலைவனின் பெயரை வெளிப்படுத்துகிறான்; அதனால் செய்தியின் பெருமை கூடுகிறது. பிரகஸ்தன் சொன்ன தேவர்கள் அனைவரும் வரிசையாக மறுக்கப்படுகின்றனர் — இந்திரன், யமன், வருணன், குபேரன், விஷ்ணு. பிறகு அனுமன் தன் இனத்தைத் தயக்கமின்றி ஏற்கிறான் — ‘நான் வானரன்’. ராமனின் பெயரை அவன் இறுதியில்தான் சொல்கிறான்; இவ்வாறு கேள்விகளின் வரிசைப்படி மறுமொழி முழுமையடைகிறது. பிரம்மனின் வரத்தைக் குறிப்பிடுவதால், அவன் கட்டுண்டது அவனுடைய பலவீனம் அல்ல, அவனுடைய விருப்பமே என்று குறிப்பிடுகிறான். ‘பத்யம்’ (நன்மை பயக்கும்) என்ற சொல், அடுத்து வரும் சொல் ராவணனின் நன்மைக்கே என்பதைக் குறிக்கிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் சுக்ரீவனின் செய்தியை ராவணனுக்குத் தெரிவிப்பான்.

ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಅಳಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಹಳದಿಗಣ್ಣಿನ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶಂಕೆಗಳಿಂದ ತಲ್ಲಣಿಸಿತು; ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಕಪೀಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಭಗವಾನ್ ನಂದಿಯೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಹಿಂದೆ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ನನಗೆ ಶಾಪವಿತ್ತನು. ಅವನೇ ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿರಬಹುದೇ? ಅಥವಾ ಇವನು ಬಾಣಾಸುರನೇ? ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಭಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ವಾನರರು ಅವನ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವರು ಎಂಬುದು ನಂದಿಯ ಶಾಪವಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಶಾಪ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ರೋಷವು ಹೊರಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಒಳಗೆ ಶಂಕೆ. ಮಹಾಬಲನಾದರೂ ರಾವಣನು ಅಪರಾಧಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವನ ಪಾಪವು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾ ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಆ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ, ಗಂಭೀರವಾದ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಈ ದುರಾತ್ಮನನ್ನು ಕೇಳಿ — ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದನು? ಇವನು ಬಂದ ಕಾರಣವೇನು? ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಭಂಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಬೆದರಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಇವನ ಉದ್ದೇಶವೇನು? ಯಾರೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ನನ್ನ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇವನ ಪ್ರಯೋಜನವೇನು? ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಕಾರ್ಯ? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಈ ದುರ್ಮತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ಆದರೆ ‘ದುರಾತ್ಮ’, ‘ದುರ್ಮತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಐದು — ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದನು, ಕಾರಣ, ವನಭಂಗ, ಪುರಪ್ರವೇಶ, ಯುದ್ಧ; ಇವೇ ದೂತನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ವಿಷಯಗಳು. ರಾಜನ ರೋಷವೂ ಮಂತ್ರಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಶಿಷ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ವಾನರನೇ, ಸಮಾಧಾನಪಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀನು ಹೆದರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು; ಹೆದರಬೇಡ, ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ. ನೀನು ವೈಶ್ರವಣನ (ಕುಬೇರನ), ಯಮನ ಅಥವಾ ವರುಣನ ದೂತನಾಗಿ ಈ ಸುಂದರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಮ್ಮ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ವಿಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನೂ ಹೇಳು. ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ವಾನರನದಲ್ಲ, ರೂಪ ಮಾತ್ರ ವಾನರನದು. ಇಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು, ಆಗ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ; ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ನಿನ್ನ ಜೀವ ಉಳಿಯುವುದು ದುರ್ಲಭ. ಅಥವಾ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನೀನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಕಾರಣವೇನೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಗಣೇಶ್ವರನಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದನು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತು ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಭಯಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅಭಯದಾನ, ಅನಂತರ ಮರಣಭಯ. ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಅವನನ್ನು ದೇವದೂತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೂ ಹನುಮಂತನ ಮಹತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ರಾಮನನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೆನೆಯಲಾಗಿಲ್ಲ — ರಾಕ್ಷಸರು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಥನದ ಆರಂಭ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ — ಪ್ರಹಸ್ತನ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಕವಿಯ ಭೂಮಿಕೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ‘ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯ ಹೇಳು, ಬಿಡುಗಡೆ ಸಿಗುವುದು ಎಂಬ ಆಮಿಷ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಆಮಿಷಕ್ಕಾಗಲಿ ಭಯಕ್ಕಾಗಲಿ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವುದು ಸತ್ಯವೋ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳುವನು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಜ್ಞನ ಚಾತುರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಭಯ ನೀಡಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ.

ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ನಾನು ಇಂದ್ರನ, ಯಮನ ಅಥವಾ ವರುಣನ ದೂತನಲ್ಲ. ಕುಬೇರನೊಡನೆ ನನಗೆ ಸಖ್ಯವಿಲ್ಲ, ವಿಷ್ಣುವೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಜಾತಿಯೇ ಇದು — ನಾನು ವಾನರನೇ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಈ ವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ಅನಂತರ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂದರು; ದೇಹರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಾನು ಅವರೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದೆ. ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಅಸುರರಾಗಲಿ ಅಸ್ತ್ರಪಾಶಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾರರು; ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಈ ವರವನ್ನು ನಾನೂ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜನನ್ನು ನೋಡುವ ಆಸೆಯಿಂದ ನಾನು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟೆ. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನು ಬಂಧಿತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದರು. ರಾಮನ ಯಾವುದೋ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಭುವೇ, ನಾನು ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನ ದೂತನೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಈ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ ಸತ್ಯವೂ ನಿರ್ಭಯವೂ ಆದುದು. ಅವನು ವನಭಂಗದ ಕಾರಣವನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಜದರ್ಶನವೇ ಗುರಿ. ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಸಂದೇಶದ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ವರುಣ, ಕುಬೇರ, ವಿಷ್ಣು. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಜಾತಿಯನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ವಾನರ’. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಉತ್ತರ ಪೂರ್ಣವಾಗಲೆಂದು ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಅವನು ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬಂಧನ ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಥ್ಯಮ್’ (ಹಿತಕರ) ಎಂಬ ಪದವು ಮುಂದಿನ ಮಾತು ರಾವಣನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವನು.

സമസ്തലോകങ്ങളെയും കരയിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാവണൻ തന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ചെമ്പൻകണ്ണുള്ള കപിയെ കണ്ട് വലിയ രോഷത്താൽ ആവിഷ്ടനായി. അവന്റെ മനസ്സു ശങ്കകളാൽ ഉലഞ്ഞു; തേജസ്സിനാൽ ആവൃതനായ കപീന്ദ്രനെ കണ്ട് അവൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ഭഗവാൻ നന്ദിതന്നെയാണോ നേരിട്ട് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്? മുമ്പു കൈലാസത്തിൽവച്ചു ഞാൻ പരിഹസിച്ചപ്പോൾ അവൻ എന്നെ ശപിച്ചു. അവൻതന്നെ വാനരരൂപം ധരിച്ചു വന്നതാണോ? അല്ലെങ്കിൽ ഇവൻ ബാണാസുരനാണോ?’ ഇവിടെ രാവണന്റെ ഭയം പ്രകടമാണ്. വാനരന്മാർ അവന്റെ കുലം നശിപ്പിക്കും എന്നായിരുന്നു നന്ദിയുടെ ശാപം; അതിനാൽ വാനരനെ കണ്ടമാത്രയിൽ ആ ശാപം അവന്റെ മനസ്സിൽ ഉയർന്നുവരുന്നു. രോഷം പുറത്തു കാണുന്നു, ഉള്ളിലാകട്ടെ ശങ്ക. മഹാബലനായിരുന്നിട്ടും രാവണൻ കുറ്റബോധത്താൽ വ്യാകുലനാണ്. ഇങ്ങനെ ശത്രുവിനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ അവന്റെ പാപം ഓർമയിലേക്കു വരുന്നു.

ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചുകൊണ്ട്, രോഷത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ആ രാജാവ് മന്ത്രിശ്രേഷ്ഠനായ പ്രഹസ്തനോടു സമയോചിതവും ഗംഭീരവും അർഥപൂർണവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഈ ദുരാത്മാവിനോടു ചോദിക്കുക — ഇവൻ എവിടെനിന്നു വന്നു? ഇവന്റെ വരവിനു കാരണമെന്ത്? പ്രമദാവനം തകർത്തതിലും രാക്ഷസിമാരെ ഭയപ്പെടുത്തിയതിലും ഇവന്റെ ഉദ്ദേശ്യമെന്ത്? ആർക്കും ആക്രമിക്കാനാവാത്ത എന്റെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതിൽ ഇവന്റെ പ്രയോജനമെന്ത്? രാക്ഷസരോടു യുദ്ധം ചെയ്തതിൽ എന്താണു കാര്യം? ഇതെല്ലാം ഈ ദുർബുദ്ധിയോടു ചോദിക്കുക.’ രാവണൻ സ്വയം ചോദിക്കുന്നില്ല, മന്ത്രിയെക്കൊണ്ടു ചോദിപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് രാജസഭയുടെ മര്യാദ. എന്നാൽ ‘ദുരാത്മാവ്’, ‘ദുർബുദ്ധി’ എന്നീ വാക്കുകളാൽ അവന്റെ ക്രോധവും സ്പഷ്ടമാണ്. ചോദ്യങ്ങൾ അഞ്ചാണ് — ഉത്ഭവം, കാരണം, വനനാശം, നഗരപ്രവേശം, യുദ്ധം; ഇവതന്നെയാണ് ദൂതനെ പരീക്ഷിക്കുന്ന വിഷയങ്ങൾ. രാജാവിന്റെ രോഷവും മന്ത്രിയുടെ വായിലൂടെ മര്യാദയുള്ള രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു.

രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് പ്രഹസ്തൻ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — ‘വാനരാ, ആശ്വസിക്കുക, നിനക്കു മംഗളം; നീ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല. ഇന്ദ്രനാണ് നിന്നെ രാവണന്റെ ആലയത്തിലേക്കയച്ചതെങ്കിൽ സത്യം പറയുക; ഭയപ്പെടേണ്ട, നീ മോചിപ്പിക്കപ്പെടും. വൈശ്രവണന്റെയോ യമന്റെയോ വരുണന്റെയോ ദൂതനായി ഈ മനോഹരരൂപം ധരിച്ചാണോ നീ ഞങ്ങളുടെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത്, അല്ലെങ്കിൽ വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്ന വിഷ്ണു അയച്ചതാണോ — അതും പറയുക. നിന്റെ തേജസ്സ് ഒരു വാനരന്റേതല്ല, രൂപം മാത്രമേ വാനരന്റേതായുള്ളൂ. ഇന്നു സത്യം പറയുക, എന്നാൽ നീ മോചിപ്പിക്കപ്പെടും; അസത്യം പറഞ്ഞാൽ നിന്റെ ജീവൻ ദുർലഭമാകും. അല്ലെങ്കിൽ രാവണന്റെ ആലയത്തിൽ നീ പ്രവേശിച്ചതിന്റെ കാരണമെന്തോ, അതു പറയുക.’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ രാക്ഷസഗണേശ്വരനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. പ്രഹസ്തന്റെ വാക്കുകളിൽ സാന്ത്വനവും ഭീഷണിയും കലർന്നിരിക്കുന്നു — ആദ്യം അഭയദാനം, പിന്നെ മരണഭയം. ഹനുമാന്റെ തേജസ്സു കണ്ട് അവൻ അവനെ ഒരു ദേവദൂതനായി കരുതുന്നു — ഇതും ഹനുമാന്റെ മഹത്ത്വത്തിനു തെളിവാണ്. ചോദ്യങ്ങളിൽ എല്ലാ ലോകപാലന്മാരെയും എണ്ണുന്നു, രാമനെ മാത്രം ഓർക്കുന്നില്ല — രാക്ഷസർ മനുഷ്യനെ ശത്രുവായി കണക്കാക്കുന്നില്ല. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ചോദ്യത്തിന്റെ അവസാനവും ആഖ്യാനത്തിന്റെ ആരംഭവും ഒരുമിച്ചാണ് — പ്രഹസ്തന്റെ അവസാനചോദ്യം, പിന്നെ ഹനുമാന്റെ മറുപടിക്കായി കവി ഒരുക്കുന്ന ഭൂമിക. ‘മോക്ഷ്യസേ’ (നീ മോചിപ്പിക്കപ്പെടും) എന്നു പ്രഹസ്തൻ രണ്ടു തവണ പറയുന്നു — സത്യം പറഞ്ഞാൽ മോചനം ലഭിക്കും എന്ന പ്രലോഭനം. എന്നാൽ ഹനുമാൻ പ്രലോഭനംകൊണ്ടോ ഭയംകൊണ്ടോ ഇളകുന്നില്ല; സത്യമായതുമാത്രമേ അവൻ പറയൂ. പ്രഹസ്തന്റെ വാക്കിൽ ഒരു രാജനീതിജ്ഞന്റെ ചാതുര്യം കാണാം — അഭയം നൽകി രഹസ്യം അറിയാനുള്ള ശ്രമം.

ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ ശക്രന്റെയോ യമന്റെയോ വരുണന്റെയോ ദൂതനല്ല. കുബേരനുമായി എനിക്കു സഖ്യമില്ല; വിഷ്ണുവും എന്നെ അയച്ചതല്ല. എന്റെ ജാതിതന്നെ ഇതാണ് — ഞാൻ ഒരു വാനരൻതന്നെ, ഇവിടെ വന്നവൻ. രാക്ഷസേന്ദ്രനെ കാണുക ദുർലഭമായിരുന്നു; അതിനാൽ അവനെ കാണാനായിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ ഈ വനം നശിപ്പിച്ചത്. പിന്നെ ബലവാന്മാരും യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവരുമായ രാക്ഷസർ വന്നെത്തി; ശരീരം രക്ഷിക്കാനായി ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ അവരോടു തിരിച്ചു പൊരുതി. ദേവന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ അസ്ത്രപാശങ്ങളാൽ എന്നെ ബന്ധിക്കാനാവില്ല; പിതാമഹനിൽനിന്ന് ഈ വരം എനിക്കും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. രാജാവിനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ചതിനാൽ ഞാൻ അസ്ത്രത്തിനു വഴങ്ങി. അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചിതനായിരുന്നിട്ടും, രാക്ഷസർ ബന്ധിച്ചുവെന്നു കരുതി എന്നെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നു. രാമന്റെ ഒരു കാര്യത്തിനായാണ് ഞാൻ നിന്റെ അടുക്കൽ വന്നത്. പ്രഭോ, അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള രാഘവന്റെ ദൂതനാണ് ഞാൻ എന്നറിഞ്ഞ് എന്റെ ഈ ഹിതകരമായ വാക്കു കേൾക്കുക.’ ഹനുമാന്റെ മറുപടി സത്യവും നിർഭയവുമാണ്. വനം നശിപ്പിച്ചതിന്റെ കാരണം അവൻ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — രാജദർശനംതന്നെയായിരുന്നു ലക്ഷ്യം. ബന്ധനം സ്വേച്ഛയാൽ സ്വീകരിച്ചതാണെന്ന് അവൻ സ്പഷ്ടമായി പറയുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ തന്റെ സ്വാമിയെ പേരെടുത്തു പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ വാർത്തയുടെ ഗൗരവം വർധിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ പറഞ്ഞ ദേവന്മാരെയെല്ലാം ക്രമമായി നിരാകരിക്കുന്നു — ശക്രൻ, യമൻ, വരുണൻ, ധനദൻ (കുബേരൻ), വിഷ്ണു. പിന്നെ ഹനുമാൻ തന്റെ ജാതി സങ്കോചമില്ലാതെ സമ്മതിക്കുന്നു — ‘വാനരോഽഹം’ (ഞാൻ വാനരനാണ്). ചോദ്യങ്ങളുടെ ക്രമമനുസരിച്ച് ഉത്തരം പൂർണമാകാനായി രാമന്റെ പേര് അവൻ ഒടുവിൽ മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം പരാമർശിക്കുന്നതിലൂടെ തന്റെ ബന്ധനം തന്റെ ദൗർബല്യമല്ല, സ്വേച്ഛയാണ് എന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പഥ്യം’ (ഹിതകരം) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അടുത്ത വാക്കുകൾ രാവണന്റെ ഹിതത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് എന്നാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശം രാവണനെ അറിയിക്കും.

Seeing the tawny-eyed monkey standing before him, mighty-armed Rāvaṇa, who makes the worlds weep, was seized with great fury. Yet his mind was struck with misgiving, and as he looked at that lord of monkeys, wrapped in splendour, he wondered: "Is this the blessed Nandī himself, come here in person, he who cursed me long ago on Kailāsa when I laughed at him? Has he taken a monkey's form? Or is it perhaps Bāṇa, or some other asura?" Here Rāvaṇa's fear shows through. Nandī's curse had been that monkeys would destroy his race, and so the mere sight of a monkey brought that curse to his mind. Outwardly there was anger, inwardly doubt; mighty as he was, Rāvaṇa was troubled by a sense of his own guilt, and the very sight of an enemy brought his sins back to his memory.

Turning these thoughts over, the king, his eyes red with anger, spoke to Prahasta, the best of his ministers, in words that were timely, weighty and full of sense. "Let this wicked creature be questioned," he said. "Where has he come from, and why? What did he mean by wrecking the grove and threatening the rākṣasa women? What does he want in entering my unassailable city? What is his object in fighting my rākṣasas? Let this evil-minded one be asked all this." Rāvaṇa did not question the monkey himself but had his minister do it, as the dignity of a royal court required; yet the words "wicked" and "evil-minded" show his anger plainly, even as it comes out politely through a minister's mouth. There were five questions, about where he came from, why he came, the ruin of the grove, his entry into the city and the fighting, and these were exactly the matters on which an envoy would be tested.

Hearing Rāvaṇa's words, Prahasta said to Hanumān: "Take heart, monkey, and may good befall you; you have nothing to fear. If Indra has sent you to Rāvaṇa's city, tell us the truth. Do not be afraid, monkey; you will be set free. Or if you have taken on this handsome form and entered our city as the envoy of Vaiśravaṇa, lord of wealth, or of Yama or of Varuṇa, or if perhaps Viṣṇu sent you, hungry for victory, say so, for your power is not a monkey's; only your form is a monkey's. Tell us the truth now and you will be released; but if you lie, you will find it hard to keep your life. Or else tell us why you entered Rāvaṇa's palace." Prahasta's speech mixes comfort with menace: first a promise of safety, then the threat of death. With a statesman's cunning he gave assurances in the hope of drawing out the secret, and twice he held out the lure of release if the monkey spoke the truth. Seeing Hanumān's power, he took him for the envoy of a god, which itself shows Hanumān's greatness. He named every guardian of the world but never thought of Rāma, for the rākṣasas did not count a man as an enemy. Thus addressed, the best of monkeys answered the lord of the rākṣasa hosts, unmoved by either lure or fear, ready to say only what was true.

"I am not the envoy of Indra, nor of Yama or Varuṇa," Hanumān said. "I have no friendship with Kubera, lord of wealth, and it was not Viṣṇu who sent me. What you see is what I am by birth: I am a monkey, and I have come here as one. The lord of the rākṣasas was hard to get a sight of, and so, in order to see him, I destroyed his grove. Then mighty rākṣasas came, eager for battle, and I fought them off to protect my body. Neither gods nor asuras can hold me with the bonds of weapons; I too have received this boon from the Grandsire. Because I wanted to see the king, I submitted to the weapon. I am free of it now, but the rākṣasas thought me bound and brought me here to you. I have come to you on an errand of Rāma's. Know that I am the envoy of Rāghava, whose might is boundless, and listen, my lord, to what I have to say, for it is for your own good." His answer was truthful and fearless. He did not hide why he had wrecked the grove, for seeing the king had been his aim all along, and he said plainly that he had accepted his bonds of his own will. One by one he set aside all the gods Prahasta had named, Indra, Yama, Varuṇa, Kubera and Viṣṇu, and then owned his own kind without embarrassment: "I am a monkey." He kept Rāma's name for the end, so that his answer followed the order of the questions and grew in weight as it closed, and by mentioning Brahmā's boon he made it clear that his captivity was not weakness but choice. The words "for your own good" signal that what follows is meant for Rāvaṇa's welfare. In the next sarga he will deliver Sugrīva's message to Rāvaṇa.