इन्द्रजितः तत् नीतिपूर्णं कर्म दृष्ट्वा भीमविक्रमः हनूमान् विस्मितः अभवत्। रावणस्य सीताहरणादिकर्माणि स्मृत्वा तस्य नेत्रे क्रोधेन ताम्रे जाते, सः रक्षसाम् अधिपं रावणं निरीक्षितवान्। रावणस्य शिरसि महार्हः काञ्चनः मुकुटः आसीत्, यः मुक्ताजालैः आवृतः महाद्युतिः च। तस्य अङ्गेषु हैमानि विचित्राणि आभरणानि आसन्, येषु वज्राणि महार्हाः मणयः च संयोजिताः; तानि मनसा एव कल्पितानि इव सुन्दराणि दृश्यन्ते स्म। सः महार्हेण क्षौमवस्त्रेण संवीतः, रक्तचन्दनेन अनुलिप्तः, विविधाभिः विचित्राभिः भक्तिभिः अङ्गरागरचनाभिः च शोभितः आसीत्। अत्र कविः शत्रोः अपि वैभवं निष्पक्षतया वर्णयति। हनूमान् बद्धः अपि दूतस्य दृष्ट्या शत्रुं सूक्ष्मं पश्यति — तस्य ऐश्वर्यं, तस्य सज्जा, तस्य सभा च। एतत् ज्ञानं पश्चात् रामाय निवेदनीयम्। क्रोधः अपि तस्य दृष्टिं न मोहयति। ‘मनसेव प्रकल्पितैः’ इति उपमा आभरणानां दिव्यतां सूचयति — मनसः सङ्कल्पमात्रेण यत् निर्मितं तत् इव अद्भुतम्। एवं प्रथमं रावणस्य बाह्यं वैभवं वर्ण्यते, ततः तस्य शरीरम्।

तस्य नेत्राणि दर्शनीयानि रक्तानि भीमदर्शनानि च आसन्; दंष्ट्राः दीप्ताः तीक्ष्णाः महत्यः च; दशनच्छदौ ओष्ठौ प्रलम्बौ। एतैः सः विचित्रः दर्शनीयः च अभवत्। दशभिः शिरोभिः भ्राजमानः महौजाः सः वीरः नानाव्यालैः सर्पैः समाकीर्णैः शिखरैः युक्तः मन्दरपर्वतः इव दृश्यते स्म। तस्य शरीरं नीलाञ्जनचयेन तुल्यं कृष्णम्; उरसि हारः राजते स्म। पूर्णचन्द्रसदृशेन मुखेन सः सबालार्कः मेघः इव प्रकाशते स्म — कृष्णः देहः मेघः, दीप्तं मुखं बालसूर्यः। तस्य बाहवः बद्धकेयूराः उत्तमचन्दनेन रूषिताः भ्राजमानाङ्गदाः भीमाः च आसन्, ये पञ्चशीर्षाः उरगाः इव दृश्यन्ते स्म। सः महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगैः चित्रिते उत्तमैः आस्तरणैः आस्तीर्णे वरासने सूपविष्टः आसीत्। उपमाः सर्वाः पर्वतमेघसर्पविषयाः — रावणस्य रूपं सुन्दरं भयङ्करं च युगपत्। कविः पर्वतस्य, मेघस्य, सर्पस्य च उपमाभिः तस्य विशालतां, कृष्णवर्णतां, भीषणतां च एकत्र दर्शयति। दशभिः शिरोभिः सः एकः अपि बहुशिखरः पर्वतः इव, बाहवः च बहुफणाः सर्पाः इव प्रतीयन्ते। स्फाटिकम् आसनं रत्नैः चित्रितं तस्य राजवैभवं सूचयति। हनूमान् एतत् सर्वं दूतस्य सावधानया दृष्ट्या पश्यति, यतः शत्रोः बलस्य यथार्थं ज्ञानं रामाय आवश्यकम्। सौन्दर्यं भयं च अत्र मिश्रितम्।

अत्यर्थम् अलंकृताः बह्व्यः प्रमदाः वालव्यजनानि चामराणि हस्तेषु धृत्वा समन्ततः आरात् तं समुपसेवन्ते स्म। दुर्धरः, प्रहस्तः, महापार्श्वः, निकुम्भः च इति चत्वारः मन्त्रतत्त्वज्ञाः राक्षसमन्त्रिणः तस्य समीपे उपविष्टाः आसन्। तैः चतुर्भिः परिवृतः बलदर्पितः रावणः चतुर्भिः सागरैः परिवृतः कृत्स्नः लोकः इव शोभते स्म। अन्ये अपि मन्त्रतत्त्वज्ञाः शुभदर्शिनः सचिवाः तम् आश्वासयन्ति स्म, यथा सुराः सुरेश्वरम् इन्द्रम्। एवं हनूमान् अतितेजसं राक्षसपतिं मेरुशिखरे स्थितं सतोयं तोयदम् इव मन्त्रिभिः वेष्टितम् अपश्यत्। भीमविक्रमैः राक्षसैः सम्पीड्यमानः अपि सः परमं विस्मयं गत्वा रक्षोऽधिपम् अवैक्षत। अत्र रावणः इन्द्रेण उपमीयते — सभायाः वैभवं स्वर्गसदृशम्। किन्तु हनूमतः मनसि भयं नास्ति, केवलं विस्मयः। बन्धनस्य पीडा अपि तस्य कुतूहलं न निवारयति। मन्त्रिणां नामानि पश्चात् युद्धकाण्डे पुनः श्रूयन्ते — प्रहस्तः सेनापतिः, निकुम्भः कुम्भकर्णस्य पुत्रः। अतः अयं सभावर्णनः अग्रिमस्य युद्धस्य पात्राणि अपि परिचाययति। सागराणां उपमा रावणस्य आधिपत्यस्य विस्तारं दर्शयति। हनूमतः स्थितिः अपि ध्यातव्या — सः बद्धः, राक्षसैः परितः निरुद्धः, किन्तु तस्य मनः स्वतन्त्रम्; सः द्रष्टा एव, न भीतः। एषा मनसः स्थिरता एव तस्य महत्त्वम्। प्रमदाभिः सेवितः, मन्त्रिभिः परिवृतः, सचिवैः आश्वास्यमानः — एवं रावणस्य सभा त्रिविधेन परिवारेण शोभते। हनूमान् सर्वान् एकैकशः निरीक्ष्य तेषां क्रमं स्मरति।

दीप्तिमन्तं राक्षसेश्वरं दृष्ट्वा तस्य तेजसा मोहितः हनूमान् मनसा चिन्तयामास — अहो अस्य रूपम्, अहो धैर्यम्, अहो सत्त्वम्, अहो द्युतिः! अहो अस्य सर्वैः राजलक्षणैः युक्तता! यदि अस्मिन् प्रबलः अधर्मः न स्यात्, तर्हि अयं राक्षसेश्वरः इन्द्रसहितस्य सुरलोकस्य अपि रक्षिता भवेत्। किन्तु अस्य लोककुत्सितैः क्रूरैः नृशंसैः कर्मभिः देवदानवसहिताः सर्वे लोकाः अस्मात् बिभ्यति। अयं क्रुद्धः सन् समस्तं जगत् एकार्णवं कर्तुम् उत्सहते। एवम् अमितौजसः राक्षसराजस्य प्रभावं दृष्ट्वा मतिमान् कपिः बहुविधां चिन्ताम् अकरोत्। अयं श्लोकः सर्गस्य हृदयम् — गुणाः सन्ति, सामर्थ्यं च अस्ति, किन्तु अधर्मः सर्वं नाशयति। हनूमान् शत्रोः गुणान् अपि स्वीकरोति; एषः एव ज्ञानिनः स्वभावः। अधर्मः एव रावणस्य विनाशस्य बीजम् इति सूच्यते। ‘रक्षिता स्यात्’ इति वचने करुणा अपि दृश्यते — एतावान् समर्थः पुरुषः धर्मेण युक्तः चेत् लोकस्य कल्याणं कुर्यात्। अतः सः निश्चिनोति यत् अयं शत्रुः न अवमन्तव्यः, किन्तु धर्मबलेन जेतव्यः। अग्रिमे सर्गे प्रहस्तः तं प्रश्नं करिष्यति। तस्य चिन्ता बहुविधा — प्रशंसा, खेदः, विस्मयः, सावधानता च। शत्रोः यथार्थं मूल्याङ्कनम् एव बुद्धिमतः दूतस्य लक्षणम्।

ఇంద్రజిత్తు చేసిన ఆ నీతిపూర్ణమైన కార్యాన్ని చూసి భయంకరపరాక్రముడైన హనుమంతుడు విస్మయపడ్డాడు. రావణుడు చేసిన సీతాపహరణం మొదలైన పనులను తలచుకుని అతని కళ్ళు కోపంతో ఎర్రబారగా, అతడు రాక్షసాధిపతి రావణుని తేరిపార చూశాడు. రావణుని తలపై ఎంతో విలువైన బంగారు కిరీటం ఉంది, అది ముత్యాల జాలరులతో కప్పబడి గొప్పగా వెలుగుతోంది. అతని అవయవాలపై బంగారంతో చేసిన చిత్రమైన ఆభరణాలు ఉన్నాయి, వాటిలో వజ్రాలూ విలువైన మణులూ పొదగబడ్డాయి; అవి మనస్సుతోనే కల్పించినట్లు అందంగా కనిపిస్తున్నాయి. అతడు విలువైన పట్టువస్త్రం ధరించి, ఎర్రచందనం పూసుకుని, రకరకాల చిత్రమైన అలంకరణలతో, అంగరాగరచనలతో శోభిస్తున్నాడు. ఇక్కడ కవి శత్రువు వైభవాన్ని కూడా నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తాడు. హనుమంతుడు బంధించబడినా దూత దృష్టితో శత్రువును సూక్ష్మంగా చూస్తాడు — అతని ఐశ్వర్యం, అతని అలంకరణ, అతని సభ. ఈ జ్ఞానం తరువాత రామునికి నివేదించాలి. కోపం కూడా అతని దృష్టిని మోహపరచదు. ‘మనస్సుతోనే కల్పించినట్లు’ అనే ఉపమ ఆభరణాల దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది — మనస్సు సంకల్పమాత్రంతో నిర్మించినదానిలా అద్భుతమైనవి. ఇలా మొదట రావణుని బాహ్యవైభవం వర్ణించబడుతుంది, తరువాత అతని శరీరం.

అతని కళ్ళు చూడదగినవి, ఎర్రనివి, చూడటానికి భయంకరమైనవి; కోరలు మెరిసేవి, వాడియైనవి, పెద్దవి; పళ్ళను కప్పే పెదవులు వేలాడుతున్నాయి. వీటితో అతడు విచిత్రంగా, చూడదగినవానిగా ఉన్నాడు. పది తలలతో ప్రకాశిస్తున్న మహాతేజస్వి అయిన ఆ వీరుడు, రకరకాల క్రూరజంతువులతో, సర్పాలతో నిండిన శిఖరాలు గల మందరపర్వతంలా కనిపించాడు. అతని శరీరం నల్లని కాటుక రాశిలా నల్లనిది; వక్షస్థలంపై హారం ప్రకాశిస్తోంది. పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖంతో అతడు బాలసూర్యునితో కూడిన మేఘంలా ప్రకాశిస్తున్నాడు — నల్లని దేహం మేఘం, వెలిగే ముఖం బాలసూర్యుడు. అతని బాహువులు భుజకీర్తులు ధరించి, ఉత్తమమైన చందనం పూసుకుని, మెరిసే అంగదాలతో భయంకరంగా ఉన్నాయి, అవి ఐదు తలల సర్పాల్లా కనిపిస్తున్నాయి. అతడు పెద్దదైన, చిత్రమైన, రత్నాలు పొదిగి చిత్రించిన, ఉత్తమమైన పరుపులు పరచిన స్ఫటికపు శ్రేష్ఠాసనం మీద చక్కగా కూర్చుని ఉన్నాడు. ఉపమలన్నీ పర్వతం, మేఘం, సర్పం గురించినవే — రావణుని రూపం ఏకకాలంలో సుందరమూ భయంకరమూ. కవి పర్వతం, మేఘం, సర్పం అనే ఉపమలతో అతని విశాలతనూ, నల్లదనాన్నీ, భీకరతనూ కలిపి చూపుతాడు. పది తలలతో అతడు ఒక్కడైనా అనేక శిఖరాల పర్వతంలా, బాహువులు అనేక పడగల సర్పాల్లా కనిపిస్తాయి. రత్నాలతో చిత్రించిన స్ఫటికాసనం అతని రాజవైభవాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు ఇదంతా దూత జాగ్రత్తతో కూడిన దృష్టితో చూస్తాడు, ఎందుకంటే శత్రుబలం గురించిన యథార్థజ్ఞానం రామునికి అవసరం. సౌందర్యమూ భయమూ ఇక్కడ కలిసిపోయాయి.

ఎంతగానో అలంకరించుకున్న అనేకమంది స్త్రీలు చేతుల్లో వాలవ్యజనాలూ చామరాలూ పట్టుకుని అన్ని వైపుల నుండి దగ్గరగా అతనిని సేవిస్తున్నారు. దుర్ధరుడు, ప్రహస్తుడు, మహాపార్శ్వుడు, నికుంభుడు అనే మంత్రతత్త్వం తెలిసిన నలుగురు రాక్షసమంత్రులు అతని దగ్గర కూర్చుని ఉన్నారు. ఆ నలుగురితో చుట్టుముట్టబడిన, బలగర్వితుడైన రావణుడు నాలుగు సముద్రాలతో చుట్టుముట్టబడిన సమస్తలోకంలా శోభిస్తున్నాడు. మంత్రతత్త్వం తెలిసిన, శుభం చూడగల ఇతర సచివులు కూడా దేవతలు దేవేశ్వరుడైన ఇంద్రుని ఊరడించినట్లు అతనిని ఊరడిస్తున్నారు. ఇలా హనుమంతుడు అతితేజస్వి అయిన రాక్షసపతిని, మేరుశిఖరం మీద నిలిచిన నీటితో నిండిన మేఘంలా, మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడినవానిగా చూశాడు. భయంకరపరాక్రములైన రాక్షసులు పీడిస్తున్నా అతడు పరమ విస్మయంతో రాక్షసాధిపతిని చూశాడు. ఇక్కడ రావణుడు ఇంద్రునితో పోల్చబడ్డాడు — సభ వైభవం స్వర్గం వంటిది. కానీ హనుమంతుని మనస్సులో భయం లేదు, విస్మయం మాత్రమే. బంధనపు బాధ కూడా అతని కుతూహలాన్ని ఆపదు. మంత్రుల పేర్లు తరువాత యుద్ధకాండలో మళ్ళీ వినిపిస్తాయి — ప్రహస్తుడు సేనాపతి, నికుంభుడు కుంభకర్ణుని కుమారుడు. కాబట్టి ఈ సభావర్ణన రాబోయే యుద్ధంలోని పాత్రలను కూడా పరిచయం చేస్తుంది. సముద్రాల ఉపమ రావణుని ఆధిపత్యపు విస్తృతిని చూపుతుంది. హనుమంతుని స్థితిని కూడా గమనించాలి — అతడు బంధితుడు, రాక్షసులు చుట్టూ అడ్డగించారు, కానీ అతని మనస్సు స్వతంత్రం; అతడు ద్రష్ట మాత్రమే, భయపడినవాడు కాదు. ఈ మనఃస్థైర్యమే అతని గొప్పతనం. స్త్రీల సేవ, మంత్రుల పరివారం, సచివుల ఊరడింపు — ఇలా రావణుని సభ మూడు విధాల పరివారంతో శోభిస్తుంది. హనుమంతుడు అందరినీ ఒక్కొక్కరిగా పరిశీలించి వారి క్రమాన్ని గుర్తుపెట్టుకుంటాడు.

ప్రకాశిస్తున్న రాక్షసేశ్వరుని చూసి అతని తేజస్సుకు ముగ్ధుడైన హనుమంతుడు మనస్సులో ఇలా ఆలోచించాడు — అహో ఇతని రూపం, అహో ధైర్యం, అహో సత్త్వం, అహో కాంతి! అహో ఇతనిలో రాజలక్షణాలన్నీ ఎలా కూడి ఉన్నాయో! ఇతనిలో బలమైన అధర్మం లేకపోతే, ఈ రాక్షసేశ్వరుడు ఇంద్రునితో కూడిన దేవలోకానికి కూడా రక్షకుడయ్యేవాడు. కానీ లోకం నిందించే క్రూరమైన, నిర్దయమైన ఇతని పనుల వల్ల దేవదానవులతో సహా లోకాలన్నీ ఇతనికి భయపడుతున్నాయి. ఇతడు కోపిస్తే సమస్త జగత్తునూ ఏకార్ణవంగా — ఒకే మహాసముద్రంగా — చేయగలడు. ఇలా అపారతేజస్వి అయిన రాక్షసరాజు ప్రభావాన్ని చూసి బుద్ధిమంతుడైన కపి ఎన్నో విధాలుగా ఆలోచించాడు. ఈ శ్లోకం సర్గకు హృదయం — గుణాలున్నాయి, సామర్థ్యమూ ఉంది, కానీ అధర్మం అన్నిటినీ నాశనం చేస్తుంది. హనుమంతుడు శత్రువు గుణాలను కూడా అంగీకరిస్తాడు; ఇదే జ్ఞాని స్వభావం. అధర్మమే రావణుని వినాశానికి బీజమని సూచించబడింది. ‘రక్షకుడయ్యేవాడు’ అనే మాటలో కరుణ కూడా కనిపిస్తుంది — ఇంతటి సమర్థుడు ధర్మంతో కూడి ఉంటే లోకానికి కల్యాణం చేసేవాడు. కాబట్టి ఈ శత్రువును తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు, కానీ ధర్మబలంతో జయించాలని అతడు నిశ్చయిస్తాడు. తరువాతి సర్గలో ప్రహస్తుడు అతనిని ప్రశ్నిస్తాడు. అతని చింత అనేక విధాలు — ప్రశంస, ఖేదం, విస్మయం, జాగ్రత్త. శత్రువును యథార్థంగా అంచనా వేయడమే బుద్ధిమంతుడైన దూత లక్షణం.

இந்திரஜித்தின் நீதிநிறைந்த அந்தச் செயலைக் கண்டு அஞ்சத்தக்க வீரமுடைய அனுமன் வியப்படைந்தான். சீதையைக் கவர்ந்தது முதலிய ராவணனின் செயல்களை நினைவுகூர்ந்ததால் அவனுடைய கண்கள் சினத்தால் சிவந்தன; அவன் ராக்ஷசர்தலைவன் ராவணனை உற்றுநோக்கினான். ராவணனின் தலையில் மிக விலையுயர்ந்த பொன்மகுடம் இருந்தது; அது முத்துவலைகளால் மூடப்பட்டுப் பேரொளி வீசியது. அவனுடைய அங்கங்களில் வைரங்களும் விலையுயர்ந்த மணிகளும் பதிக்கப்பட்ட பலவகைப் பொன்னணிகள் இருந்தன; அவை மனத்தாலேயே கற்பனை செய்யப்பட்டவைபோல அழகாகத் தோன்றின. அவன் மிக விலையுயர்ந்த பட்டாடை அணிந்து, செஞ்சந்தனம் பூசி, பலவகை அழகிய கோலங்களாலும் நறுமணப்பூச்சு ஓவியங்களாலும் அழகுபெற்றிருந்தான். இங்கே கவிஞர் பகைவனின் செல்வச் சிறப்பையும் நடுநிலையோடு வருணிக்கிறார். கட்டுண்டிருந்தும் அனுமன் தூதனின் பார்வையோடு பகைவனை நுட்பமாக நோக்குகிறான் — அவனுடைய செல்வம், அலங்காரம், அவை. இந்த அறிவு பின்னர் ராமனுக்குத் தெரிவிக்கப்பட வேண்டியது. சினமும் அவனுடைய பார்வையை மயக்கவில்லை. ‘மனத்தாலேயே கற்பனை செய்யப்பட்டவைபோல’ என்ற உவமை அணிகலன்களின் தெய்வீகத் தன்மையைக் குறிக்கிறது — மனம் நினைத்த மாத்திரத்தில் படைக்கப்பட்டதுபோல அற்புதமானவை. இவ்வாறு முதலில் ராவணனின் வெளிப்புறச் செல்வம் வருணிக்கப்படுகிறது, பிறகு அவனுடைய உடல்.

அவனுடைய கண்கள் காணத்தக்கவை, சிவந்தவை, அச்சமூட்டும் தோற்றமுடையவை; கோரைப்பற்கள் ஒளிர்பவை, கூரியவை, பெரியவை; பற்களை மூடும் உதடுகள் தொங்கியவை. இவற்றால் அவன் விந்தையானவனாகவும் காணத்தக்கவனாகவும் இருந்தான். பத்துத் தலைகளால் ஒளிர்ந்த பேராற்றலுடைய அந்த வீரன், பலவகைக் கொடிய விலங்குகளும் பாம்புகளும் நிறைந்த சிகரங்களுடைய மந்தர மலையைப் போலத் தோன்றினான். அவனுடைய உடல் கருமையான அஞ்சனக் குவியலுக்கு நிகராகக் கறுத்திருந்தது; மார்பில் மாலை ஒளிர்ந்தது. முழுநிலவு போன்ற முகத்தோடு அவன் இளஞ்சூரியனோடு கூடிய மேகம்போல ஒளிர்ந்தான் — கருத்த உடல் மேகம், ஒளிரும் முகம் இளஞ்சூரியன். தோள்வளைகள் கட்டப்பட்ட, சிறந்த சந்தனம் பூசப்பட்ட, ஒளிரும் கடகங்களுடைய, அஞ்சத்தக்க அவனுடைய புயங்கள் ஐந்து தலைப் பாம்புகளைப் போலத் தோன்றின. பெரிய, அழகிய, ரத்தினப் பதிப்புகளால் அழகுசெய்யப்பட்ட, சிறந்த விரிப்புகள் விரிக்கப்பட்ட பளிங்கு அரியணையில் அவன் நன்கு அமர்ந்திருந்தான். உவமைகள் அனைத்தும் மலை, மேகம், பாம்பு பற்றியவை — ராவணனின் உருவம் ஒரே நேரத்தில் அழகானதும் அச்சமூட்டுவதும் ஆகும். மலை, மேகம், பாம்பு ஆகியவற்றின் உவமைகளால் கவிஞர் அவனுடைய பெருமையையும், கருநிறத்தையும், அச்சமூட்டும் தன்மையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார். பத்துத் தலைகளால் அவன் ஒருவனாக இருந்தும் பல சிகரங்களுடைய மலைபோலவும், புயங்கள் பல படங்களுடைய பாம்புகள்போலவும் தோன்றுகின்றன. ரத்தினங்களால் அழகுசெய்யப்பட்ட பளிங்கு அரியணை அவனுடைய அரசச் செல்வத்தைக் குறிக்கிறது. அனுமன் இவை அனைத்தையும் தூதனுக்குரிய கவனப் பார்வையோடு நோக்குகிறான்; ஏனெனில் பகைவனின் வலிமையைப் பற்றிய உண்மையான அறிவு ராமனுக்குத் தேவை. அழகும் அச்சமும் இங்கே கலந்துள்ளன.

மிகுந்த அலங்காரம் செய்துகொண்ட பல பெண்கள் கைகளில் விசிறிகளையும் சாமரங்களையும் ஏந்தி, சுற்றிலும் அருகே நின்று அவனுக்குப் பணிவிடை செய்தனர். துர்தரன், பிரகஸ்தன், மகாபார்சுவன், நிகும்பன் என்ற, ஆலோசனையின் உண்மையறிந்த நான்கு ராக்ஷச அமைச்சர்கள் அவனருகே அமர்ந்திருந்தனர். அந்த நால்வராலும் சூழப்பட்ட, வலிமையால் செருக்குற்ற ராவணன், நான்கு கடல்களால் சூழப்பட்ட உலகம் முழுவதையும் போலத் திகழ்ந்தான். ஆலோசனையின் உண்மையறிந்த, நன்மையை நோக்கும் பிற அமைச்சர்களும், தேவர்கள் தேவேந்திரனான இந்திரனைத் தேற்றுவதுபோல அவனைத் தேற்றினர். இவ்வாறு அனுமன் பேரொளியுடைய ராக்ஷசர்தலைவனை, மேருமலையின் சிகரத்தில் நிற்கும் நீர்நிறைந்த மேகத்தைப் போல, அமைச்சர்களால் சூழப்பட்டவனாகக் கண்டான். அஞ்சத்தக்க வீரமுடைய ராக்ஷசர்களால் நெருக்கப்பட்டபோதும் அவன் பெருவியப்படைந்து ராக்ஷசர்தலைவனை உற்றுநோக்கினான். இங்கே ராவணன் இந்திரனோடு ஒப்பிடப்படுகிறான் — அவையின் செல்வச் சிறப்பு சுவர்க்கத்தைப் போன்றது. ஆனால் அனுமனின் மனத்தில் அச்சமில்லை, வியப்பு மட்டுமே. கட்டின் வலியும் அவனுடைய ஆவலைத் தடுக்கவில்லை. அமைச்சர்களின் பெயர்கள் பின்னர் யுத்த காண்டத்தில் மீண்டும் கேட்கப்படுகின்றன — பிரகஸ்தன் சேனாபதி, நிகும்பன் கும்பகர்ணனின் மகன். ஆகவே இந்த அவை வருணனை வரவிருக்கும் போரின் பாத்திரங்களையும் அறிமுகப்படுத்துகிறது. கடல்களின் உவமை ராவணனின் ஆட்சியின் பரப்பைக் காட்டுகிறது. அனுமனின் நிலையும் கவனிக்கத்தக்கது — அவன் கட்டுண்டவன், ராக்ஷசர்களால் சுற்றிலும் தடுக்கப்பட்டவன்; ஆனால் அவனுடைய மனம் சுதந்திரமானது; அவன் பார்வையாளனே, அஞ்சியவன் அல்லன். இந்த மன உறுதியே அவனுடைய பெருமை. பெண்களால் பணிவிடை செய்யப்பட்டு, அமைச்சர்களால் சூழப்பட்டு, ஆலோசகர்களால் தேற்றப்பட்டு — இவ்வாறு ராவணனின் அவை மூவகைப் பரிவாரத்தால் திகழ்கிறது. அனுமன் அனைவரையும் ஒவ்வொருவராக நோக்கி அவர்களுடைய வரிசையை நினைவில் கொள்கிறான்.

ஒளிமிக்க ராக்ஷசர்தலைவனைக் கண்டு, அவனுடைய ஒளியால் மயங்கிய அனுமன் மனத்துக்குள் சிந்தித்தான்: அடடா இவனுடைய உருவம், அடடா துணிவு, அடடா மனவலிமை, அடடா ஒளி! அடடா, அரசனுக்குரிய எல்லா இலக்கணங்களோடும் இவன் கூடியிருப்பது! இவனிடம் வலிய அதர்மம் இல்லாதிருந்தால், இந்த ராக்ஷசர்தலைவன் இந்திரனோடு கூடிய தேவலோகத்துக்கும் காவலனாக இருப்பான். ஆனால் உலகம் பழிக்கும், கொடிய, இரக்கமற்ற இவனுடைய செயல்களால் தேவர்களோடும் தானவர்களோடும் கூடிய எல்லா உலகங்களும் இவனுக்கு அஞ்சுகின்றன. சினங்கொண்டால் இவன் உலகம் முழுவதையும் ஒரே கடலாக்கத் துணிவான். இவ்வாறு அளவற்ற ஆற்றலுடைய ராக்ஷசராஜனின் பெருமையைக் கண்டு, அறிவுடைய வானரன் பலவகையில் சிந்தித்தான். இந்தச் சுலோகமே சர்க்கத்தின் இதயம் — பண்புகள் உள்ளன, ஆற்றலும் உள்ளது; ஆனால் அதர்மம் அனைத்தையும் அழிக்கிறது. அனுமன் பகைவனின் பண்புகளையும் ஏற்கிறான்; இதுவே ஞானியின் இயல்பு. அதர்மமே ராவணனின் அழிவுக்கு விதை என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘காவலனாக இருப்பான்’ என்ற சொல்லில் இரக்கமும் தெரிகிறது — இத்தனை ஆற்றலுடைய ஒருவன் அறத்தோடு கூடியிருந்தால் உலகுக்கு நன்மை செய்வான். ஆகவே இந்தப் பகைவனை அலட்சியம் செய்யக்கூடாது, அறவலிமையால் வெல்ல வேண்டும் என்று அவன் முடிவுசெய்கிறான். அடுத்த சர்க்கத்தில் பிரகஸ்தன் அவனிடம் கேள்வி கேட்பான். அவனுடைய சிந்தனை பலவகையானது — புகழ்ச்சி, வருத்தம், வியப்பு, எச்சரிக்கை. பகைவனைப் பற்றிய உண்மையான மதிப்பீடே அறிவுடைய தூதனின் இலக்கணம்.

ಇಂದ್ರಜಿತನ ಆ ನೀತಿಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ರಾವಣನ ಸೀತಾಪಹರಣ ಮೊದಲಾದ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು; ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಕಿರೀಟವಿತ್ತು. ಅವನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ಮಣಿಗಳನ್ನೂ ಕೂಡಿಸಿದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿದ್ದವು; ಅವು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಕಲ್ಪಿಸಿದಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನು ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಕೆಂಪು ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು, ವಿವಿಧ ವಿಚಿತ್ರ ಚಿತ್ತಾರಗಳಿಂದಲೂ ಅಂಗರಾಗದ ರಚನೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ವೈಭವವನ್ನೂ ನಿಷ್ಪಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಹನುಮಂತನು ದೂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅವನ ಸಜ್ಜು, ಅವನ ಸಭೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ಕ್ರೋಧವೂ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಂಕುಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮನಸೇವ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತೈಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಕಲ್ಪಿಸಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಆಭರಣಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದರಂತೆ ಅದ್ಭುತ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಬಾಹ್ಯ ವೈಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು.

ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ದರ್ಶನೀಯವೂ ಕೆಂಪೂ ಭಯಂಕರವೂ ಆಗಿದ್ದವು; ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು ಹೊಳೆಯುವ, ಹರಿತವಾದ, ದೊಡ್ಡವಾಗಿದ್ದವು; ತುಟಿಗಳು ಜೋತುಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನು ವಿಚಿತ್ರನೂ ದರ್ಶನೀಯನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಹತ್ತು ತಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ವೀರನು ನಾನಾ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ದೇಹವು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು; ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾರವು ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದಿಂದ ಅವನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಕಪ್ಪು ದೇಹ ಮೋಡ, ಹೊಳೆಯುವ ಮುಖ ಬಾಲಸೂರ್ಯ. ಕೇಯೂರಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ, ಉತ್ತಮ ಚಂದನದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ, ಹೊಳೆಯುವ ಅಂಗದಗಳುಳ್ಳ, ಭಯಂಕರವಾದ ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನು ರತ್ನಗಳ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಉತ್ತಮ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸ್ಫಟಿಕದ ವಿಚಿತ್ರ ಮಹಾಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪರ್ವತ, ಮೋಡ, ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು — ರಾವಣನ ರೂಪ ಸುಂದರವೂ ಭಯಂಕರವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಕವಿಯು ಪರ್ವತ, ಮೋಡ, ಸರ್ಪಗಳ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತು ತಲೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಆದರೂ ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತದಂತೆ, ತೋಳುಗಳು ಅನೇಕ ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಸ್ಫಟಿಕದ ಆಸನವು ಅವನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಬಲದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕವಾದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದೂತನ ಎಚ್ಚರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಯ ಬೆರೆತಿವೆ.

ಅತ್ಯಂತ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಸಣಿಗೆ-ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸುತ್ತಲೂ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದುರ್ಧರ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ನಿಕುಂಭ — ಈ ನಾಲ್ವರು ಮಂತ್ರತತ್ತ್ವಜ್ಞರಾದ ರಾಕ್ಷಸಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವನ ಬಳಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಆ ನಾಲ್ವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಬಲದರ್ಪಿತನಾದ ರಾವಣನು ನಾಲ್ಕು ಸಾಗರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಂತ್ರತತ್ತ್ವಜ್ಞರೂ ಶುಭದರ್ಶಿಗಳೂ ಆದ ಇತರ ಸಚಿವರೂ, ದೇವತೆಗಳು ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವಂತೆ, ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮೇರುಶಿಖರದ ಮೇಲಿರುವ ನೀರುತುಂಬಿದ ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಪರಮವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಭೆಯ ವೈಭವ ಸ್ವರ್ಗಸದೃಶ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯ ಮಾತ್ರ. ಬಂಧನದ ಪೀಡೆಯೂ ಅವನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ — ಪ್ರಹಸ್ತ ಸೇನಾಪತಿ, ನಿಕುಂಭ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಭಾವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಗರಗಳ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಆಧಿಪತ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಬಂಧಿತ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ನಿರುದ್ಧ, ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವತಂತ್ರ; ಅವನು ನೋಡುಗ ಮಾತ್ರ, ಭಯಗೊಂಡವನಲ್ಲ. ಈ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿರತೆಯೇ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವ. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸೇವಿತ, ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಸಚಿವರಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ — ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಸಭೆ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪರಿವಾರದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಗಮನಿಸಿ ಅವರ ಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆರಗಾದ ಹನುಮಂತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಆಹಾ, ಇವನ ರೂಪ! ಆಹಾ, ಧೈರ್ಯ! ಆಹಾ, ಸತ್ತ್ವ! ಆಹಾ, ಕಾಂತಿ! ಆಹಾ, ಎಲ್ಲ ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವಿಕೆ! ಇವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ಅಧರ್ಮವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೂ ರಕ್ಷಕನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಕ್ರೂರವಾದ ನಿರ್ದಯ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದಾಗಿ ದೇವ-ದಾನವರ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಇವನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತವೆ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ಇವನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಒಂದೇ ಸಾಗರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಂಡು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಕಪಿಯು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕವೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ಗುಣಗಳಿವೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅಧರ್ಮವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಜ್ಞಾನಿಯ ಸ್ವಭಾವ. ಅಧರ್ಮವೇ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದ ಬೀಜ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಕ್ಷಕನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಷ್ಟು ಸಮರ್ಥನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಧರ್ಮಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೆ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶತ್ರುವನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಕಾಣಬಾರದು, ಧರ್ಮಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಬೇಕು ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವನು. ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಬಗೆಬಗೆಯದು — ಪ್ರಶಂಸೆ, ಖೇದ, ವಿಸ್ಮಯ, ಎಚ್ಚರ. ಶತ್ರುವಿನ ಯಥಾರ್ಥ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣ.

ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നീതിപൂർണമായ ആ കർമം കണ്ട് ഭയങ്കരപരാക്രമിയായ ഹനുമാൻ വിസ്മയിച്ചു. സീതാപഹരണം മുതലായ രാവണന്റെ കർമങ്ങൾ ഓർത്തപ്പോൾ അവന്റെ കണ്ണുകൾ ക്രോധത്താൽ ചുവന്നു; അവൻ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ നിരീക്ഷിച്ചു. രാവണന്റെ ശിരസ്സിൽ വിലയേറിയ ഒരു സ്വർണക്കിരീടമുണ്ടായിരുന്നു — മുത്തുവലകളാൽ മൂടിയതും അത്യന്തം ശോഭിക്കുന്നതും. അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ വജ്രങ്ങളും വിലയേറിയ മണികളും പതിച്ച വിചിത്രമായ സ്വർണാഭരണങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു; മനസ്സുകൊണ്ടുമാത്രം സങ്കല്പിച്ചു തീർത്തവയെപ്പോലെ അവ സുന്ദരമായി കാണപ്പെട്ടു. വിലയേറിയ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, രക്തചന്ദനം പൂശി, പലതരം വിചിത്രമായ ചിത്രരചനകളാലും അംഗരാഗരചനകളാലും അവൻ ശോഭിച്ചിരുന്നു. ഇവിടെ കവി ശത്രുവിന്റെപോലും വൈഭവം നിഷ്പക്ഷമായി വർണിക്കുന്നു. ബന്ധിതനായിരുന്നിട്ടും ഹനുമാൻ ഒരു ദൂതന്റെ ദൃഷ്ടിയോടെ ശത്രുവിനെ സൂക്ഷ്മമായി കാണുന്നു — അവന്റെ ഐശ്വര്യം, അവന്റെ വേഷം, അവന്റെ സഭ. ഈ അറിവ് പിന്നീടു രാമനെ അറിയിക്കേണ്ടതാണ്. ക്രോധംപോലും അവന്റെ ദൃഷ്ടിയെ മറയ്ക്കുന്നില്ല. ‘മനസേവ പ്രകല്പിതൈഃ’ (മനസ്സുകൊണ്ടുമാത്രം സങ്കല്പിച്ചു തീർത്തവയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ ആഭരണങ്ങളുടെ ദിവ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പംകൊണ്ടുമാത്രം നിർമിച്ചതുപോലെ അദ്ഭുതകരം. ഇങ്ങനെ ആദ്യം രാവണന്റെ ബാഹ്യവൈഭവം വർണിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ അവന്റെ ശരീരം.

അവന്റെ കണ്ണുകൾ ദർശനീയവും ചുവന്നതും കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു; ദംഷ്ട്രകൾ തിളങ്ങുന്നവയും മൂർച്ചയുള്ളവയും വലുതുമായിരുന്നു; ചുണ്ടുകൾ തൂങ്ങിക്കിടന്നിരുന്നു. ഇവയാൽ അവൻ വിചിത്രനും ദർശനീയനുമായിരുന്നു. പത്തു ശിരസ്സുകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, മഹാതേജസ്വിയായ ആ വീരൻ പലതരം ഹിംസ്രജന്തുക്കളും സർപ്പങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശിഖരങ്ങളുള്ള മന്ദരപർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. അവന്റെ ശരീരം അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്തതായിരുന്നു; മാറിടത്തിൽ മാല ശോഭിച്ചിരുന്നു. പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖത്താൽ അവൻ ബാലസൂര്യനോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ പ്രകാശിച്ചു — കറുത്ത ദേഹം മേഘം, ജ്വലിക്കുന്ന മുഖം ബാലസൂര്യൻ. തോൾവളകൾ കെട്ടിയവയും ഉത്തമചന്ദനം പൂശിയവയും തിളങ്ങുന്ന അംഗദങ്ങളുള്ളവയും ഭയങ്കരവുമായ അവന്റെ ഭുജങ്ങൾ അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. രത്നങ്ങൾ പതിച്ചു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത, ഉത്തമമായ വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ച, വലിയ വിചിത്രമായ ഒരു സ്ഫടികസിംഹാസനത്തിൽ അവൻ സുഖമായി ഇരിക്കുകയായിരുന്നു. ഉപമകളെല്ലാം പർവതം, മേഘം, സർപ്പം എന്നിവയെ സംബന്ധിച്ചവയാണ് — രാവണന്റെ രൂപം ഒരേസമയം സുന്ദരവും ഭയങ്കരവുമാണ്. പർവതത്തിന്റെയും മേഘത്തിന്റെയും സർപ്പത്തിന്റെയും ഉപമകളാൽ അവന്റെ വിശാലതയും കറുത്ത നിറവും ഭീഷണതയും കവി ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു. പത്തു ശിരസ്സുകളാൽ ഒരുവനാണെങ്കിലും അവൻ അനേകം ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതംപോലെയും ഭുജങ്ങൾ അനേകം ഫണങ്ങളുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയും തോന്നുന്നു. രത്നങ്ങൾ പതിച്ച സ്ഫടികാസനം അവന്റെ രാജവൈഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ഇതെല്ലാം ഒരു ദൂതന്റെ ജാഗ്രതയുള്ള ദൃഷ്ടിയോടെ കാണുന്നു, കാരണം ശത്രുവിന്റെ ബലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർഥമായ അറിവ് രാമന് ആവശ്യമാണ്. സൗന്ദര്യവും ഭയവും ഇവിടെ കലർന്നിരിക്കുന്നു.

അത്യന്തം അലങ്കരിച്ച അനേകം സുന്ദരിമാർ കൈകളിൽ വെൺചാമരങ്ങളും വിശറികളുമേന്തി ചുറ്റും അടുത്തുനിന്ന് അവനെ സേവിച്ചിരുന്നു. ദുർധരൻ, പ്രഹസ്തൻ, മഹാപാർശ്വൻ, നികുംഭൻ എന്നീ ആലോചനാതത്ത്വമറിയുന്ന നാലു രാക്ഷസമന്ത്രിമാർ അവന്റെ അടുക്കൽ ഇരുന്നിരുന്നു. ആ നാലുപേരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ബലഗർവിതനായ രാവണൻ നാലു സാഗരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ലോകം മുഴുവനെയുംപോലെ ശോഭിച്ചു. ആലോചനാതത്ത്വമറിയുന്നവരും ശുഭം കാണുന്നവരുമായ മറ്റു സചിവന്മാരും, ദേവന്മാർ ദേവേശ്വരനായ ഇന്ദ്രനെയെന്നപോലെ, അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇങ്ങനെ മന്ത്രിമാരാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട, അതിതേജസ്വിയായ രാക്ഷസപതിയെ മേരുശിഖരത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ജലം നിറഞ്ഞ മേഘംപോലെ ഹനുമാൻ കണ്ടു. ഭയങ്കരപരാക്രമികളായ രാക്ഷസരാൽ ഞെരുക്കപ്പെട്ടിരുന്നിട്ടും അവൻ പരമവിസ്മയത്തോടെ രാക്ഷസാധിപനെ നോക്കിനിന്നു. ഇവിടെ രാവണനെ ഇന്ദ്രനോട് ഉപമിക്കുന്നു — സഭയുടെ വൈഭവം സ്വർഗത്തിനു തുല്യമാണ്. എന്നാൽ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ ഭയമില്ല, വിസ്മയം മാത്രം. ബന്ധനത്തിന്റെ പീഡപോലും അവന്റെ കൗതുകത്തെ തടയുന്നില്ല. മന്ത്രിമാരുടെ പേരുകൾ പിന്നീടു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും കേൾക്കാം — പ്രഹസ്തൻ സേനാപതി, നികുംഭൻ കുംഭകർണന്റെ പുത്രൻ. അതിനാൽ ഈ സഭാവർണന വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങളെയും പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. സാഗരങ്ങളുടെ ഉപമ രാവണന്റെ ആധിപത്യത്തിന്റെ വിസ്താരം കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ സ്ഥിതിയും ശ്രദ്ധിക്കണം — അവൻ ബന്ധിതനാണ്, ചുറ്റും രാക്ഷസരാൽ തടയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ മനസ്സു സ്വതന്ത്രമാണ്; അവൻ ഒരു ദ്രഷ്ടാവു മാത്രം, ഭയന്നവനല്ല. മനസ്സിന്റെ ഈ സ്ഥിരതതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹത്ത്വം. സുന്ദരിമാരാൽ സേവിക്കപ്പെട്ട്, മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, സചിവന്മാരാൽ ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെട്ട് — ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ സഭ മൂന്നുവിധമുള്ള പരിവാരത്താൽ ശോഭിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ എല്ലാവരെയും ഓരോരുത്തരായി നിരീക്ഷിച്ച് അവരുടെ ക്രമം ഓർമയിൽ സൂക്ഷിക്കുന്നു.

തേജസ്വിയായ രാക്ഷസേശ്വരനെ കണ്ട്, അവന്റെ തേജസ്സിൽ മോഹിതനായി ഹനുമാൻ മനസ്സുകൊണ്ടു ചിന്തിച്ചു — ‘ഹാ, ഇവന്റെ രൂപം! ഹാ, ധൈര്യം! ഹാ, സത്ത്വം! ഹാ, കാന്തി! ഹാ, എല്ലാ രാജലക്ഷണങ്ങളും ഇവനിൽ ഒത്തുചേർന്നിരിക്കുന്നു! ഇവനിൽ പ്രബലമായ അധർമം ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, ഈ രാക്ഷസേശ്വരൻ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവലോകത്തിന്റെപോലും രക്ഷകനാകുമായിരുന്നു. എന്നാൽ ലോകം നിന്ദിക്കുന്ന, ക്രൂരവും നിർദയവുമായ ഇവന്റെ കർമങ്ങളാൽ ദേവദാനവന്മാരോടുകൂടിയ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ഇവനെ ഭയക്കുന്നു. ഇവൻ ക്രുദ്ധനായാൽ ജഗത്തു മുഴുവൻ ഒറ്റ സമുദ്രമാക്കാൻ ഒരുമ്പെടും.’ ഇങ്ങനെ അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള രാക്ഷസരാജന്റെ പ്രഭാവം കണ്ട് ബുദ്ധിമാനായ കപി പലവിധത്തിൽ ചിന്തിച്ചു. ഈ ശ്ലോകമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — ഗുണങ്ങളുണ്ട്, സാമർഥ്യവുമുണ്ട്, എന്നാൽ അധർമം എല്ലാറ്റിനെയും നശിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ശത്രുവിന്റെ ഗുണങ്ങളെയും അംഗീകരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ജ്ഞാനിയുടെ സ്വഭാവം. അധർമംതന്നെയാണ് രാവണന്റെ നാശത്തിന്റെ വിത്ത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രക്ഷിതാ സ്യാത്’ (രക്ഷകനാകുമായിരുന്നു) എന്ന വാക്കിൽ കരുണയും കാണാം — ഇത്ര സമർഥനായ ഒരു പുരുഷൻ ധർമത്തോടുകൂടിയവനായിരുന്നെങ്കിൽ ലോകത്തിനു കല്യാണം ചെയ്യുമായിരുന്നു. അതിനാൽ ഈ ശത്രുവിനെ നിസ്സാരനായി കാണരുത്, എന്നാൽ ധർമബലംകൊണ്ടു ജയിക്കണം എന്ന് അവൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ പ്രഹസ്തൻ അവനോടു ചോദ്യം ചോദിക്കും. അവന്റെ ചിന്ത പലവിധമാണ് — പ്രശംസ, ഖേദം, വിസ്മയം, ജാഗ്രത. ശത്രുവിനെ യഥാർഥമായി വിലയിരുത്തുന്നതുതന്നെയാണ് ബുദ്ധിമാനായ ദൂതന്റെ ലക്ഷണം.

Hanumān, of terrible prowess, was astonished at the shrewdness of what Indrajit had done; and remembering Rāvaṇa's deeds, above all the carrying off of Sītā, his eyes reddened with anger as he looked at the lord of the rākṣasas. On Rāvaṇa's head was a costly golden crown, brilliant and dazzling, covered with a net of pearls. On his limbs were golden ornaments set with diamonds and precious gems, so wondrous that they seemed to have been fashioned by thought alone, as though a wish of the mind had made them. He was dressed in costly silk, smeared with red sandal-paste and beautifully painted with patterns of many kinds. Here the poet describes even the enemy's splendour without prejudice. Bound though he was, Hanumān looked at his enemy with an envoy's close attention, taking in his wealth, his dress and his court, for all this would have to be reported to Rāma; not even his anger clouded his eye. So the poet describes Rāvaṇa's outward magnificence first, and then his body.

His eyes were red and fearsome yet striking to see, his fangs gleaming, sharp and huge, his lips long and drooping, and all of this made him a strange and arresting sight. Blazing with his ten heads and of great might, the hero looked like Mount Mandara with its many peaks swarming with serpents of every kind. His body was dark as a heap of black collyrium, a necklace shone on his chest, and with his face like the full moon he looked like a rain-cloud with the rising sun upon it: the dark body the cloud, the bright face the young sun. His arms, bound with armlets, smeared with the finest sandal, bright with bracelets and terrible, looked like five-headed serpents. He sat at ease on a splendid throne, large and made of crystal, inlaid with jewels and spread with the finest coverlets, a sign of his royal wealth. All the images are of mountains, clouds and serpents; through them the poet shows at once Rāvaṇa's vastness, his darkness and his menace. With his ten heads he was like a single mountain with many peaks, and his arms were like many-hooded snakes. Beauty and terror are mingled in him, and Hanumān took it all in with an envoy's care, because Rāma would need a true measure of his enemy's strength.

Many richly adorned young women stood close about him on every side, waiting on him with yak-tail fans in their hands. Four rākṣasa ministers, Durdhara, Prahasta, Mahāpārśva and Nikumbha, all versed in the essence of counsel, sat near him, and surrounded by them the proud and mighty king looked like the whole earth girded by the four oceans, an image of how wide his rule extended. Other ministers too, versed in counsel and wishing him well, were reassuring him, as the gods reassure Indra, their lord; the court was as splendid as heaven. So his court shone with three circles about him: the women who served him, the ministers at his side and the counsellors who soothed him. Hanumān saw the lord of the rākṣasas in his surpassing splendour, hemmed in by his ministers like a rain-laden cloud resting on the summit of Mount Meru. Though the rākṣasas of terrible prowess were pressing him hard, he gazed at the lord of the rākṣasas in the greatest wonder, looking at each figure in turn and fixing their order in his mind. There was no fear in him, only wonder; not even the pain of his bonds could check his curiosity. He was bound and hemmed in on all sides, yet his mind was free: he was a spectator, not a captive in fear, and that steadiness of mind is his greatness. Some of these ministers will be heard of again in the Yuddha Kāṇḍa, Prahasta as commander of the army, Nikumbha as the son of Kumbhakarṇa, so the description of the court also introduces characters of the coming war.

Looking closely at the blazing lord of the rākṣasas, Hanumān was dazzled by his splendour and thought to himself: "Ah, what beauty! What fortitude, what strength, what radiance! How fully this king of the rākṣasas bears every mark of royalty! If unrighteousness were not so strong in him, this lord of the rākṣasas could be the protector even of the world of the gods, Indra and all. But because of his cruel and pitiless deeds, which the whole world abhors, all the worlds, gods and dānavas alike, live in fear of him. In his anger he could turn the whole world into a single ocean." Such were the many thoughts of the wise monkey as he beheld the might of the boundless king of the rākṣasas: admiration, regret, wonder and wariness together. This thought is the heart of the sarga: the virtues are there and the power is there, but unrighteousness destroys everything, and it is the seed of Rāvaṇa's ruin. Hanumān grants his enemy his virtues, as a wise man does, and there is pity in his words "could be the protector": so capable a man, joined to dharma, might have done the world great good. So he concluded that this enemy was not to be underrated, but to be conquered by the strength of dharma. A true estimate of the enemy is the mark of a wise envoy. In the next sarga Prahasta will question him.