हनूमता कुमारे अक्षे निहते महात्मा रक्षोऽधिपतिः रावणः मनः समाधाय सरोषः देवकल्पम् इन्द्रजितं समादिदेश — त्वम् अस्त्रवित्, शस्त्रभृतां वरिष्ठः, सुरासुराणाम् अपि शोकदाता; सेन्द्रेषु सुरेषु तव कर्म दृष्टम्, पितामहस्य आराधनेन त्वया अस्त्राणि संचितानि। तव अस्त्रबलम् आसाद्य ससुराः समरुद्गणाः सुरेश्वरसमाश्रिताः अपि समरे स्थातुं न शेकुः। त्रिषु लोकेषु कश्चित् अपि संयुगे त्वया योद्धुं गतः अगतश्रमः न आसीत्। त्वं भुजवीर्येण अभिगुप्तः, तपसा अभिरक्षितः, देशकालप्रधानः, मतिसत्तमः च। समरेषु कर्मणां तव अशक्यं नास्ति; मतिपूर्वमन्त्रणे अकार्यं नास्ति; त्रिषु संग्रहेषु सः कश्चित् न अस्ति, यः तव अस्त्रबलं शरीरबलं च न वेद। तव तपसः बलं, संयुगे पराक्रमः, अस्त्रबलं च मम अनुरूपम्; रणावमर्दे त्वां समासाद्य मम मनः निश्चितार्थं श्रमं न गच्छति। रावणस्य इयं प्रशंसा न केवलं पुत्रवात्सल्यात्, अपितु नीत्या अपि — अक्षस्य वधानन्तरं इन्द्रजितः मनसि उत्साहं जनयितुं तस्य पूर्वविजयान् स्मारयति। ‘इन्द्रजित्’ इति नाम एव इन्द्रविजयस्य स्मारकम्। पितामहस्य आराधनेन लब्धानि अस्त्राणि अग्रे ब्रह्मास्त्ररूपेण प्रयोक्ष्यन्ते — अत्र एव तस्य सूचना। चतुर्थः षट्पादः; तृतीयस्य उत्तरार्धं चतुर्थस्य अन्तिमः अर्धः च समीक्षितेन सह न सर्वथा मिलतः। ‘मम अनुरूपम्’ इति — पुत्रे स्वप्रतिबिम्बं पश्यति पिता। रावणस्य रोषः दुःखं च एकत्र — ‘मनः समाधाय’ इति तस्य आत्मसंयमः सूच्यते, यतः पुत्रशोकः अपि तेन निगूहितः।

सर्वे किंकराः निहताः, जम्बुमाली च राक्षसः, वीराः अमात्यपुत्राः, पञ्च सेनाग्रगामिनः च। साश्वनागरथानि सुसमृद्धानि बलानि, तव दयितः सहोदरः कुमारः अक्षः च सूदितः। हे अरिनिषूदन, यः सारः त्वयि अस्ति, सः तेषु न आसीत्। इदं महत् बलं निहतं, कपेः प्रभावं पराक्रमं च दृष्ट्वा, आत्मनः सारं च निरीक्ष्य स्वबलानुरूपं वेगं कुरुष्व। यथा त्वयि संनिकृष्टे गते बलावमर्दः शान्तशत्रौ शाम्यति, तथा आत्मबलं परबलं च समीक्ष्य, हे अस्त्रभृतां वरिष्ठ, समारभस्व। हे वीर, सेनाः न नय — ताः गणशः च्यवन्ति; विशालसारं वज्रम् अपि आदाय न गच्छ; मारुतस्य गतिप्रमाणं नास्ति, सः अग्निकल्पः करणेन हन्तुं न शक्यः। तम् एवम् अर्थं सम्यक् प्रसमीक्ष्य, स्वकर्मसाम्यात् समाहितात्मा, धनुषः दिव्यं वीर्यं स्मरन् अक्षतं कर्म समारभस्व। हे मतिश्रेष्ठ, यत् त्वां सम्प्रेषयामि, इयं मतिः न खलु स्नेहोचिता; किन्तु राजधर्माणां क्षत्रस्य च इयं मता मतिः। हे अरिंदम, संग्रामे नानाशस्त्रेषु वैशारद्यं अवश्यम् एव बोद्धव्यम्, रणे विजयः च काम्यः। अत्र पितुः हृदयं राज्ञः कर्तव्येन संघर्षति — एकः पुत्रः हतः, अपरं प्रेषयितुं न इच्छति, तथापि राजधर्मः प्रेरयति। एकादशे विशेषः उपदेशः — सेना वा वज्रं वा निष्फलम्; अतः केवलं स्वबलम् अस्त्रबलं च आश्रय। ‘अक्षतं कर्म’ इति — यत् कर्म विफलं न भवेत्। एकादशद्वादशयोः श्लोकयोः समीक्षिते प्रतिरूपं नास्ति — वुल्गेटमात्रौ। अष्टमे ‘बलानि सुसमृद्धानि…’ इति अर्धम् अपि वुल्गेटमात्रम्। हतानां क्रमशः गणना — किंकराः, जम्बुमाली, मन्त्रिपुत्राः, सेनापतयः, अक्षः — रावणस्य विपत्तेः वर्धमानं भारं दर्शयति। ‘सहोदरस्ते दयितः’ इति वचनेन इन्द्रजितः भ्रातृस्नेहः अपि प्रेरकः क्रियते। ‘मारुतस्य गतिप्रमाणं नास्ति’ इति — रावणः अपि हनूमन्तं वायुपुत्रम् इति जानाति इव। त्रयोदशे पितुः मनसः द्वन्द्वः स्पष्टः — ‘इयं मतिः न श्रेष्ठा’ इति सः स्वयम् एव स्वीकरोति, तथापि राजधर्मः बलीयान् इति मन्यते।

ततः पितुः तत् वचनं निशम्य दक्षसुतप्रभावः वीरः इन्द्रजित् रणाय प्रतिपन्नबुद्धिः अतित्वरेण भर्तारं पितरं प्रदक्षिणं चकार। ततः इष्टैः स्वगणैः प्रतिपूजितः युद्धोद्धतकृतोत्साहः सः संग्रामं सम्प्रपद्यत। पद्मविशालाक्षः श्रीमान् महातेजाः राक्षसाधिपतेः सुतः पर्वणि समुद्रः इव निर्जगाम। पक्षिराजोपमतुल्यवेगैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः चतुर्भिः व्याघ्रैः समायुक्तं रथम् असह्यवेगः इन्द्रकल्पः इन्द्रजित् समारुरोह। धन्विनां श्रेष्ठः, शस्त्रज्ञः, अस्त्रविदां वरः सः रथी रथेन क्षिप्रं यत्र हनूमान् आसीत् तत्र अभिययौ। तस्य रथनिर्घोषं कार्मुकस्य ज्यास्वनं च निशम्य हरिवीरः सम्प्रहृष्टतरः अभवत्। रणपण्डितः इन्द्रजित् चापं शितशल्यान् सायकान् च आदाय हनूमन्तम् अभिप्रेत्य जगाम। पर्वणि समुद्रस्य उपमा — पूर्णिमायां यथा समुद्रः उद्वेलति, तथा तस्य उत्साहः। ‘दक्षसुतप्रभावः’ — देवतुल्यप्रभावः; हिन्दी-अनुवादः देवतासमप्रभावः इति। हिन्दी-अनुवादे रथस्य वाहनानि चत्वारः सिंहाः इति, मूले तु ‘व्याघ्रैः’; समीक्षिते ‘व्यालैः’। हनूमतः हर्षः पुनः — प्रबलः शत्रुः इति तस्य आनन्दः। अष्टादशः उपजातिवृत्तः, ‘पक्षिराजोपमतुल्यवेगै-/र्व्याघ्रैः’ इति पादविच्छेदे पदविभागः। पितुः प्रदक्षिणा इन्द्रजितः विनयं दर्शयति — वीरः अपि सः पितरं भर्तारं च मन्यते। ‘अतित्वरेण’ इति तस्य उत्साहः; अक्षवत् सः अपि शीघ्रं निर्गच्छति, किन्तु अक्षात् भिन्नः सः बुद्धिमान्। स्वगणैः पूजनं — मित्रैः सम्मानं प्राप्य सः निर्गच्छति, यथा यज्ञात् पूर्वं यजमानः। ‘रणपण्डितः’ इति विशेषणं तस्य युद्धकौशलस्य सूचकम्; अग्रे तस्य बुद्ध्या एव हनूमान् गृह्यते, न बलेन। ‘हनूमन्तमभिप्रेत्य’ — लक्ष्यं स्पष्टं, सेना न अनुगच्छति, पितुः उपदेशानुसारम्। इन्द्रजितः रथे व्याघ्राः युक्ताः, न अश्वाः — अक्षस्य रथात् भिन्नः, भीषणतरः च; एतेन तस्य मायाविशेषः अपि सूच्यते।

तस्मिन् जातहर्षे बाणपाणौ रणाय निर्गच्छति सर्वाः दिशः कलुषाः बभूवुः, रौद्राः मृगाः बहुधा विनेदुः। तत्र नागाः यक्षाः महर्षयः चक्रचराः सिद्धाः च समागताः; पक्षिसङ्घाः नभः समावृत्य परमप्रहृष्टाः उच्चैः विनेदुः। इन्द्रध्वजं तं रथं तूर्णम् आयान्तं दृष्ट्वा कपिः महानादं ननाद, वेगवान् च व्यवर्धत। दिव्यं रथम् आश्रितः चित्रकार्मुकः इन्द्रजित् तडिदूर्जितनिःस्वनं धनुः विस्फारयामास। ततः अतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ रणनिर्विशङ्कौ कपिः रक्षोऽधिपतेः तनूजः च सुरासुरेन्द्रौ इव बद्धवैरौ समेतौ। सः अप्रमेयः प्रवृद्धः हनूमान् संयति सम्मतस्य धनुष्मतः महारथस्य तस्य वीरस्य शरप्रवेगं व्यहनत्, पितुः वायोः मार्गे चचार। दिशां कलुषता मृगाणां रौद्रनादः च अशुभसूचकाः — कस्य अशुभम् इति कविः स्पष्टं न वदति, किन्तु लङ्कायाः एव इति गम्यते। देवर्षीणां समागमः युद्धस्य महत्त्वं दर्शयति — यथा अक्षवधे, तथा अत्र अपि। ‘इन्द्रध्वजम्’ — इन्द्राकारचिह्नयुक्तध्वजम्; हिन्दी-अनुवादः इन्द्राकारचिह्नयुक्तेन ध्वजेन सुशोभितः इति। ‘पितुः मार्गे’ — वायुपथे, आकाशे। सुरासुरेन्द्रयोः उपमा — इन्द्रबलियोः इव वैरम्; हिन्दी-अनुवादः देवराजः इन्द्रः दैत्यराजः बलिः च इव इति। पूर्वयुद्धेषु हनूमान् एव प्रबलः आसीत्; अत्र द्वयोः बलं तुल्यम् इति कविः उपमया एव सूचयति। हनूमतः वर्धनम् — शत्रोः आगमने सः शरीरं वर्धयति, एषः तस्य नियमः। धनुषः ज्यास्वनः विद्युद्गर्जनम् इव — मेघरूपः इन्द्रजित्, यस्य नाम एव मेघनादः इति हिन्दी-अनुवादे; पर्वतरूपः हनूमान्।

ततः परवीरहन्ता वीरः इन्द्रजित् आयततीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् वज्रसमानवेगान् सुसंततान् शरान् मुमोच। ततः सः हनूमान् तस्य स्यन्दननिःस्वनं, मृदङ्गभेरीपटहस्वनं, विकृष्यमाणस्य कार्मुकस्य घोषं च निशम्य पुनः उत्पपात। सः महाकपिः शराणाम् अन्तरेषु आशु व्यावर्तत; सः हरिः अभिलक्ष्यस्य तस्य लक्ष्यसंग्रहं मोक्षयन् — लक्ष्यं व्यर्थीकुर्वन् — अभ्रमत्। पुनः शराणाम् अग्रतः समभिवर्तत, अनिलात्मजः हनुमान् हस्तौ प्रसार्य उत्पपात। वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ तौ उभौ सर्वभूतमनोग्राहि उत्तमं युद्धं चक्रतुः। राक्षसः हनूमतः अन्तरं — दौर्बल्यस्थानं — न वेद, न मारुतिः तस्य महात्मनः अन्तरम्; देवसमानविक्रमौ तौ समेत्य परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः। अत्र युद्धस्य समता विशेषेण उक्ता — पूर्वेषु सर्गेषु हनूमान् शत्रून् सहसा अहन्, अत्र तु प्रथमवारं समबलः प्रतिद्वन्द्वी। ‘अन्तरम्’ इति छिद्रम् — यत्र प्रहारः सफलः स्यात्। हनूमान् शराणाम् अग्रे आगत्य पुनः उत्पतति — एषा शत्रोः परिहासरूपा क्रीडा। मृदङ्गभेरीपटहानां स्वनेन इन्द्रजितः सेनायाः वाद्यानि अपि सूचितानि। ‘सर्वभूतमनोग्राहि’ — युद्धम् अपि दर्शनीयं, कलारूपम्; देवाः ऋषयः च पूर्वं समागताः, ते एव प्रेक्षकाः। ‘देवसमानविक्रमौ’ इति उभयोः समानं गौरवम् — कविः शत्रुं न न्यूनीकरोति। हनूमतः हस्तप्रसारणं पक्षिणः पक्षप्रसारणम् इव। उभौ अपि वेगसम्पन्नौ — एकः शरवेगेन, अपरः शरीरवेगेन; अतः युद्धस्य अन्तः न दृश्यते। एषा समता एव अग्रिमस्य ब्रह्मास्त्रप्रयोगस्य कारणम्।

लक्ष्ये विहन्यमाने, अमोघेषु शरेषु अपि सम्पतत्सु विफलेषु, समाधिसंयोगसमाहितात्मा महात्मा इन्द्रजित् महतीं चिन्तां जगाम। ततः राक्षसराजसूनुः तस्य कपेः अवध्यतां समीक्ष्य, कथं निग्रहं गच्छेत् इति तस्मिन् हरिवीरमुख्ये निग्रहार्थं मतिं चकार। ततः अस्त्रविदां वरः सुमहातेजाः सः वीरः पैतामहम् अस्त्रं तं हरिप्रवरं प्रति संदधे। अयम् अवध्यः इति ज्ञात्वा अस्त्रतत्त्ववित् इन्द्रजित् तम् अस्त्रेण महाबाहुं मारुतात्मजं निजग्राह। तेन अस्त्रेण राक्षसेन बद्धः सः वानरः निर्विचेष्टः अभवत्, महीतले पपात च। इन्द्रजितः बुद्धिः अत्र प्रकाशते — यं हन्तुं न शक्नोति, तं बन्धयितुं सः चिन्तयति। ‘अवध्यः’ इति ज्ञानं तस्य पराजयस्य स्वीकारः अपि। ब्रह्मास्त्रम् अपि वधाय न, अपितु बन्धनाय प्रयुक्तम्। रावणस्य आज्ञा अपि ‘परिगृह्यताम्’ इति आसीत् — अतः ग्रहणम् एव उद्देशः। हनूमतः पतनं न पराजयः, अपितु ब्रह्मणः मर्यादायाः पालनम् — अग्रिमेषु श्लोकेषु स्पष्टीभविष्यति। ‘निर्विचेष्टः’ इति — अस्त्रस्य प्रभावेण सः क्षणं चेष्टारहितः अभवत्। ‘अस्त्रतत्त्ववित्’ इति इन्द्रजितः विशेषणम् — सः जानाति यत् ब्रह्मास्त्रं कदा प्रयोज्यम्, किन्तु अग्रे तस्य नियमं राक्षसाः न जानन्ति। हनूमतः पतनं दृष्ट्वा राक्षसाः हृष्टाः, किन्तु तत् पतनं तस्य स्वेच्छया एव।

ततः अथ सः हरिप्रवीरः तत् अस्त्रबन्धं बुद्ध्वा, प्रभोः ब्रह्मणः प्रभावात् विगताल्पवेगः — अल्पमात्रम् अपि पीडां न अनुभवन् — पितामहस्य आत्मनि अनुग्रहं विचिन्तयामास। स्वायम्भुवैः मन्त्रैः अभिमन्त्रितं ब्रह्मास्त्रं दृष्ट्वा हनूमान् पितामहात् लब्धं वरदानं चिन्तयामास। लोकगुरोः प्रभावात् अस्य बन्धस्य विमोक्षणे मम शक्तिः नास्ति इति मत्वा एव अयम् अस्त्रबन्धः विहितः; तथापि आत्मयोनेः ब्रह्मणः सम्मानार्थं मया अयम् अनुवर्तितव्यः। एवं सः कपिः अस्त्रस्य वीर्यं, पितामहस्य आत्मनि अनुग्रहं, विमोक्षशक्तिं च परिचिन्त्य पितामहस्य आज्ञाम् अनुवर्तते स्म। अस्त्रेण बद्धस्य अपि मम भयं न जायते, पितामहमहेन्द्राभ्याम् अनिलेन च रक्षितस्य। रक्षोभिः ग्रहणे अपि मम महान् गुणः दृश्यते — राक्षसेन्द्रेण सह संवादः भविष्यति; तस्मात् परे मां गृह्णन्तु। इति निश्चितार्थः समीक्ष्यकारी परवीरहन्ता विनिवृत्तचेष्टः सः परैः प्रसह्य अभिगतैः निगृह्य, तैः तैः परिभर्त्स्यमानः ननाद। अत्र हनूमतः विवेकः पराकाष्ठां गच्छति — पराजयः अपि उपायः भवति। सः न केवलं देवानां मर्यादां पालयति, अपितु स्वकार्यस्य अवसरं अपि पश्यति — रावणं साक्षात् द्रष्टुं संवादं च कर्तुम्। ब्रह्मणा दत्तः वरः — मुहूर्तमात्रेण अस्त्रात् मुक्तिः — हिन्दी-अनुवादे निर्दिष्टः। ‘समीक्ष्यकारी’ इति पदं तस्य स्वभावं दर्शयति; नादः अपि अभिनयः — पीडितः इव ननाद। पितामहः, महेन्द्रः, अनिलः इति त्रयः रक्षकाः — ब्रह्मा वरदाता, इन्द्रः वज्रप्रहारानन्तरं वरदाता, वायुः पिता; हिन्दी-अनुवादः ब्रह्मा, इन्द्रः, वायुदेवता च त्रयः अपि मां रक्षन्ति इति। अस्मिन् प्रसङ्गे दूतस्य बुद्धिः दृश्यते — बलेन यत् न लभ्यते, तत् विनयेन लभ्यते; रावणस्य सभाप्रवेशः अन्यथा दुर्लभः।

ततः ते राक्षसाः अरिंदमं विनिश्चेष्टं दृष्ट्वा शणवल्कैः संहतैः द्रुमचीरैः च बबन्धुः। परैः बन्धनं, वीरैः प्रसह्य अभिगर्हणं च सः अरोचयत् — ‘कौतूहलात् राक्षसेन्द्रः मां द्रष्टुं व्यवस्येत्’ इति निश्चितार्थः। तेन वल्केन बद्धः सः वीर्यवान् अस्त्रेण विमुक्तः, यतः अस्त्रबन्धः अन्यं बन्धं न अनुवर्तते। अथ वीरः इन्द्रजित् द्रुमचीरबद्धं तं कपिसत्तमं विचार्य, अस्त्रेण विमुक्तं ज्ञात्वा चिन्तां जगाम — अन्येन बद्धः अपि अयं अस्त्रम् अनुवर्तते इव। अहो, महत् कर्म निरर्थं कृतम्; राक्षसैः मन्त्रगतिः न विमृष्टा; अस्त्रे विहते पुनः अन्यत् अस्त्रं न प्रवर्तते; सर्वे वयं संशयिताः स्मः। अस्त्रेण मुक्तः अपि हनुमान् तत् न अवबुध्यते इव, रक्षोभिः कृष्यमाणः तैः बन्धैः निपीडितः अभवत्। ततः क्रूरैः राक्षसैः कालमुष्टिभिः हन्यमानः सः वानरः राक्षसेन्द्रस्य समीपं प्राकृष्यत। राक्षसानां मूढता अत्र स्पष्टा — दिव्यास्त्रस्य उपरि साधारणं बन्धनं योजयित्वा ते स्वयम् एव अस्त्रं निष्फलम् अकुर्वन्। इन्द्रजित् एव तत् जानाति, किन्तु किम् अपि कर्तुं न शक्नोति। हनूमान् मुक्तः अपि बद्धवत् आचरति — स्वेच्छया रावणं प्रति गच्छति। ‘अस्त्रबन्धः अन्यं बन्धं न अनुवर्तते’ इति शास्त्रीयः नियमः। इन्द्रजितः चिन्ता — ‘संशयिताः स्म सर्वे’ — विजयः अपि पराजयः इव जातः; हिन्दी-अनुवादः विजयिनः अपि वयं सर्वे संशयं गताः इति। ‘कालमुष्टिभिः’ — मृत्युसदृशकठोरमुष्टयः; हनूमान् ताः सहते, कार्यसिद्ध्यर्थम्। शणवल्कैः द्रुमचीरैः च बन्धनं तस्य कृते तुच्छम्, किन्तु तत् एव अस्त्रस्य निवर्तकम् — राक्षसानां मूढतायाः फलम्। ‘कौतूहलात्’ इति हनूमतः अनुमानं सत्यं भविष्यति — रावणः स्वयं तं द्रष्टुम् इच्छति।

अथ इन्द्रजित् अस्त्रेण मुक्तं द्रुमचीरसूत्रैः बद्धं तं महाबलं हरिप्रवीरं प्रसमीक्ष्य तत्र सगणाय राज्ञे व्यदर्शयत्। मत्तं मातङ्गम् इव बद्धं तं कपिवरोत्तमं राक्षसाः राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्। ‘कः अयम्? कस्य? कुतः वा? किं कार्यम्? कः अभ्युपाश्रयः?’ इति तं दृष्ट्वा राक्षसवीराणां कथाः संजज्ञिरे। ‘हन्यतां, दह्यतां, भक्ष्यतां वा’ इति अपरे संक्रुद्धाः राक्षसाः परस्परम् अब्रुवन्। सहसा मार्गम् अतीत्य सः महात्मा तत्र रक्षोऽधिपतेः पादमूले राज्ञः परिचारवृद्धान् महारत्नविभूषितं गृहं च ददर्श। महातेजाः रावणः विकृताकारैः रक्षोभिः इतस्ततः कृष्यमाणं कपिसत्तमं ददर्श। कपिसत्तमः अपि तेजोबलसमायुक्तं तपन्तं भास्करम् इव राक्षसाधिपतिं ददर्श। रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिः दशाननः तं कपिम् अन्ववेक्ष्य अथ उपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् मुख्यमन्त्रीन् तं प्रति समादिशत्। तैः यथाक्रमं पृष्टः सः कपिः कार्यार्थम् अर्थस्य मूलं च आदौ निवेदयामास — ‘हरीश्वरस्य सकाशात् दूतः अहम् आगतः अस्मि’ इति। राक्षसानां प्रश्नाः हनूमतः परिचयस्य रहस्यं दर्शयन्ति — ते तं न जानन्ति। ‘भक्ष्यताम्’ इति राक्षसानां क्रूरस्वभावः। हनूमान् रावणं भास्करम् इव पश्यति — शत्रोः अपि तेजः स्वीकरोति, एषः तस्य निष्पक्षः दृष्टिः। रावणः स्वयं न पृच्छति, मन्त्रिणः प्रश्नं कारयति — राज्ञः गौरवम्। हनूमतः प्रथमं वचनम् — ‘दूतः’ इति — अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम्: दूतः अवध्यः इति नीतिः, अतः अग्रे विभीषणः अस्य वधं निवारयिष्यति। सर्गः उपजातिवृत्तेन समाप्यते। ‘मत्तमिव मातङ्गम्’ — बद्धः अपि सः मत्तगजः इव बली, न दीनः। ‘परिचारवृद्धान्’ — रावणस्य पादमूले वृद्धाः सेवकाः; ‘महारत्नविभूषितं गृहम्’ — सभाभवनम्; हिन्दी-अनुवादः बहुमूल्यैः रत्नैः विभूषितं सभाभवनम् इति। परस्परदर्शनस्य श्लोकद्वयं समरूपम् — रावणः कपिं ददर्श, कपिः रावणं ददर्श; एवं द्वयोः समागमः समतया वर्णितः। ‘कार्यार्थमर्थस्य च मूलम्’ इति — प्रश्नाः त्रिविधाः: किं कार्यम्, किं प्रयोजनम्, किं मूलकारणम्। अग्रिमे सर्गे हनूमान् रावणस्य तेजः वर्णयिष्यति, ततः स्वसन्देशं निवेदयिष्यति। ‘हन्यतां दह्यतां भक्ष्यताम्’ इति त्रयः उपायाः राक्षसैः सूचिताः; तेषु ‘दह्यताम्’ इति अग्रे लाङ्गूलदाहे परिणंस्यते।

హనుమంతుడు కుమారుడు అక్షుని చంపగా, మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు మనస్సును నిగ్రహించుకుని, రోషంతో దేవసమానుడైన ఇంద్రజిత్తును ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు — నీవు అస్త్రవేత్తవు, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడవు, దేవాసురులకు కూడా శోకం కలిగించేవాడవు; ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలలో నీ పరాక్రమం కనిపించింది, పితామహుడైన బ్రహ్మను ఆరాధించి నీవు అస్త్రాలను సంపాదించావు. నీ అస్త్రబలాన్ని ఎదుర్కొని దేవతలూ మరుద్గణాలూ దేవేంద్రుని ఆశ్రయించి కూడా యుద్ధంలో నిలవలేకపోయారు. మూడు లోకాలలో యుద్ధంలో నీతో పోరాడటానికి వచ్చి అలసిపోనివాడు ఒక్కడూ లేడు. నీవు భుజబలంతో రక్షించబడినవాడవు, తపస్సుతో కాపాడబడినవాడవు, దేశకాలాలను ప్రధానంగా గమనించేవాడవు, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడవు. యుద్ధాలలో నీకు అసాధ్యమైన కార్యం లేదు; బుద్ధిపూర్వకమైన మంత్రాలోచనలో నీవు చేయలేనిది లేదు; మూడు లోకాలలో నీ అస్త్రబలాన్నీ శరీరబలాన్నీ ఎరుగనివాడు ఎవడూ లేడు. నీ తపోబలమూ, యుద్ధంలో పరాక్రమమూ, అస్త్రబలమూ నాకు తగినవే; యుద్ధపు ఒత్తిడిలో నిన్ను పొంది నా మనస్సు ఫలితం గురించి నిశ్చింతగా ఉంటుంది, అలసిపోదు. రావణుని ఈ ప్రశంస పుత్రవాత్సల్యం వల్ల మాత్రమే కాదు, నీతితో కూడా — అక్షుని వధ తరువాత ఇంద్రజిత్తు మనస్సులో ఉత్సాహం పుట్టించడానికి అతని పూర్వవిజయాలను గుర్తుచేస్తాడు. ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరే ఇంద్రునిపై విజయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. పితామహుని ఆరాధనతో లభించిన అస్త్రాలు ముందు బ్రహ్మాస్త్ర రూపంలో ప్రయోగించబడతాయి — దానికి సూచన ఇక్కడే ఉంది. నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ నాలుగవ శ్లోకపు చివరి అర్ధమూ సమీక్షిత సంస్కరణతో పూర్తిగా సరిపోలవు. ‘నాకు తగినవే’ — తండ్రి కుమారునిలో తన ప్రతిబింబాన్ని చూస్తాడు. రావణునిలో రోషమూ దుఃఖమూ కలిసి ఉన్నాయి — ‘మనస్సును నిగ్రహించుకుని’ అనే మాట అతని ఆత్మసంయమాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే పుత్రశోకాన్ని కూడా అతడు దాచుకున్నాడు.

కింకరులందరూ హతులయ్యారు, రాక్షసుడు జంబుమాలీ, వీరులైన అమాత్యపుత్రులూ, ఐదుగురు సేనాగ్రగాములూ కూడా. గుర్రాలూ ఏనుగులూ రథాలతో కూడిన సుసమృద్ధమైన సైన్యాలూ, నీకు ప్రియమైన తమ్ముడు కుమారుడు అక్షుడూ సంహరించబడ్డారు. శత్రుసంహారకా, నీలో ఉన్న సారం వారిలో లేదు. ఈ మహాసైన్యం హతమవడం చూసి, కపి ప్రభావాన్నీ పరాక్రమాన్నీ చూసి, నీ సామర్థ్యాన్ని కూడా గమనించుకుని, నీ బలానికి తగిన వేగాన్ని ప్రదర్శించు. నీవు సమీపించగానే శత్రువు శాంతించి, సైన్యనాశం ఆగిపోయేలా, నీ బలాన్నీ శత్రుబలాన్నీ పరిశీలించి, అస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడా, కార్యం ప్రారంభించు. వీరుడా, సైన్యాలను తీసుకువెళ్ళకు — అవి గుంపులు గుంపులుగా నశిస్తాయి; గొప్ప సారం గల వజ్రాన్ని తీసుకుని కూడా వెళ్ళకు; మారుతి గతికి కొలత లేదు, అగ్నిలాంటి అతనిని ఏ సాధనంతోనూ చంపలేము. ఈ విషయాన్ని బాగా ఆలోచించి, నీ కార్యానికి తగినట్లు మనస్సును ఏకాగ్రం చేసుకుని, ధనుస్సు దివ్యశక్తిని స్మరిస్తూ వ్యర్థం కాని కార్యాన్ని ప్రారంభించు. బుద్ధిశ్రేష్ఠుడా, నిన్ను పంపుతున్నాను — ఈ ఆలోచన స్నేహానికి తగినది కాదు సుమా; కానీ రాజధర్మాలకూ క్షాత్రధర్మానికీ ఇదే సమ్మతమైన ఆలోచన. శత్రుదమనా, యుద్ధంలో రకరకాల శస్త్రాలలో నైపుణ్యాన్ని తప్పక తెలుసుకోవాలి, యుద్ధంలో విజయాన్ని కోరుకోవాలి. ఇక్కడ తండ్రి హృదయం రాజు కర్తవ్యంతో సంఘర్షిస్తుంది — ఒక కుమారుడు హతుడయ్యాడు, మరొకనిని పంపాలని లేదు, అయినా రాజధర్మం ప్రేరేపిస్తుంది. పదకొండవ శ్లోకంలో విశేషమైన ఉపదేశం — సైన్యమైనా వజ్రమైనా నిష్ఫలమే; కాబట్టి నీ బలాన్నీ అస్త్రబలాన్నీ మాత్రమే ఆశ్రయించు. ‘అక్షతమైన కార్యం’ — విఫలం కాని కార్యం. పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాలకు సమీక్షిత సంస్కరణలో ప్రతిరూపం లేదు — అవి వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘సుసమృద్ధమైన సైన్యాలు…’ అనే అర్ధభాగం కూడా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. హతుల క్రమమైన లెక్క — కింకరులు, జంబుమాలి, మంత్రిపుత్రులు, సేనాపతులు, అక్షుడు — రావణుని ఆపద పెరుగుతున్న భారాన్ని చూపుతుంది. ‘నీకు ప్రియమైన తమ్ముడు’ అనే మాటతో ఇంద్రజిత్తు సోదరప్రేమను కూడా ప్రేరకంగా చేస్తాడు. ‘మారుతి గతికి కొలత లేదు’ — రావణునికి కూడా హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడని తెలిసినట్లుంది. పదమూడవ శ్లోకంలో తండ్రి మనస్సులోని ద్వంద్వం స్పష్టం — ‘ఈ ఆలోచన శ్రేష్ఠమైనది కాదు’ అని తానే అంగీకరిస్తాడు, అయినా రాజధర్మమే బలీయమైనదని భావిస్తాడు.

అప్పుడు తండ్రి ఆ మాట విని, దేవతలతో సమానమైన ప్రభావం గల వీరుడు ఇంద్రజిత్తు యుద్ధానికి నిశ్చయించుకుని, ఎంతో త్వరగా ప్రభువూ తండ్రీ అయిన రావణునికి ప్రదక్షిణ చేశాడు. తరువాత తనకు ఇష్టులైన తన అనుచరుల చేత సత్కరించబడి, యుద్ధోత్సాహంతో పొంగి అతడు యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. పద్మంలాంటి విశాలమైన కన్నులు గల, శ్రీమంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాక్షసాధిపతి కుమారుడు పర్వదినాన సముద్రం ఉప్పొంగినట్లు బయలుదేరాడు. పక్షిరాజుతో సమానమైన వేగం గల, వాడి కోరలు గల నాలుగు పెద్దపులులు కట్టిన రథాన్ని, సహించరాని వేగం గల, ఇంద్రసమానుడైన ఇంద్రజిత్తు ఎక్కాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడూ, శస్త్రజ్ఞుడూ, అస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన ఆ రథికుడు హనుమంతుడు ఉన్న చోటికి రథంతో త్వరగా వెళ్ళాడు. అతని రథఘోషనూ, ధనుస్సు నారి మోతనూ విని వానరవీరుడు మరింత సంతోషించాడు. యుద్ధపండితుడైన ఇంద్రజిత్తు ధనుస్సునూ వాడి మొనల బాణాలనూ తీసుకుని హనుమంతుని లక్ష్యంగా చేసుకుని వెళ్ళాడు. పర్వదినాన సముద్రం ఉపమ — పౌర్ణమినాడు సముద్రం ఉప్పొంగినట్లు అతని ఉత్సాహం. ‘దక్షసుతప్రభావుడు’ — దేవతలతో సమానమైన ప్రభావం గలవాడు; హిందీ అనువాదం ‘దేవతలతో సమానమైన ప్రభావశాలి’ అని చెబుతుంది. హిందీ అనువాదంలో రథానికి కట్టిన వాహనాలు ‘నాలుగు సింహాలు’ అని ఉంది, మూలంలో మాత్రం ‘వ్యాఘ్రైః’ (పెద్దపులులతో); సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వ్యాలైః’ (క్రూరమృగాలతో). హనుమంతుని సంతోషం మళ్ళీ — బలమైన శత్రువు వచ్చాడని అతని ఆనందం. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది; ‘పక్షిరాజోపమతుల్యవేగై-/ర్వ్యాఘ్రైః’ అని పాదవిచ్ఛేదం దగ్గర పదం విభజించబడింది. తండ్రికి చేసిన ప్రదక్షిణ ఇంద్రజిత్తు వినయాన్ని చూపుతుంది — వీరుడైనా అతడు తండ్రిని ప్రభువుగా గౌరవిస్తాడు. ‘ఎంతో త్వరగా’ అనేది అతని ఉత్సాహం; అక్షునిలాగే అతడు కూడా త్వరగా బయలుదేరుతాడు, కానీ అక్షునికి భిన్నంగా అతడు బుద్ధిమంతుడు. అనుచరుల సత్కారం — మిత్రుల సన్మానం పొంది అతడు బయలుదేరుతాడు, యజ్ఞానికి ముందు యజమానిలా. ‘యుద్ధపండితుడు’ అనే విశేషణం అతని యుద్ధకౌశలాన్ని సూచిస్తుంది; ముందు అతని బుద్ధితోనే హనుమంతుడు పట్టుబడతాడు, బలంతో కాదు. ‘హనుమంతుని లక్ష్యంగా చేసుకుని’ — లక్ష్యం స్పష్టం, తండ్రి ఉపదేశం ప్రకారం సైన్యం వెంట రాదు. ఇంద్రజిత్తు రథానికి పెద్దపులులు కట్టబడ్డాయి, గుర్రాలు కావు — అక్షుని రథానికి భిన్నమైనది, ఇంకా భయంకరమైనది; దీనితో అతని మాయావిశేషం కూడా సూచించబడింది.

సంతోషంతో, బాణం చేతబట్టి అతడు యుద్ధానికి బయలుదేరగానే దిక్కులన్నీ కలుషితమయ్యాయి, క్రూరమృగాలు ఎన్నో విధాలుగా అరిచాయి. అక్కడికి నాగులూ, యక్షులూ, మహర్షులూ, గ్రహచక్రంలో సంచరించేవారూ, సిద్ధులూ వచ్చి చేరారు; పక్షిసమూహాలు ఆకాశాన్ని కప్పి ఎంతో సంతోషంతో బిగ్గరగా అరిచాయి. ఇంద్రధ్వజం గల ఆ రథం వేగంగా రావడం చూసి కపి మహానాదం చేశాడు, వేగశాలి అయి శరీరాన్ని పెంచాడు. దివ్యరథాన్ని ఆశ్రయించిన, చిత్రమైన ధనుస్సు గల ఇంద్రజిత్తు మెరుపు పిడుగులాంటి ధ్వని గల ధనుస్సును సారించాడు. అప్పుడు అతితీక్ష్ణమైన వేగం గల, మహాబలులైన, యుద్ధంలో నిశ్శంకులైన కపీ రాక్షసాధిపతి కుమారుడూ, వైరం కట్టుకున్న దేవేంద్ర అసురేంద్రుల్లా తలపడ్డారు. అప్రమేయుడై విజృంభించిన ఆ హనుమంతుడు యుద్ధంలో పేరుపొందిన ధనుర్ధారి, మహారథుడు అయిన ఆ వీరుని బాణవేగాన్ని వ్యర్థం చేశాడు, తండ్రి అయిన వాయువు మార్గంలో సంచరించాడు. దిక్కుల కలుషత్వమూ, మృగాల క్రూరనాదమూ అశుభసూచకాలు — ఎవరికి అశుభమో కవి స్పష్టంగా చెప్పడు, కానీ లంకకే అని గ్రహించవచ్చు. దేవర్షుల సమాగమం యుద్ధపు ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతుంది — అక్షవధలోలాగే ఇక్కడ కూడా. ‘ఇంద్రధ్వజం’ — ఇంద్రుని ఆకారపు గుర్తు గల ధ్వజం; హిందీ అనువాదం ‘ఇంద్రాకార చిహ్నం గల ధ్వజంతో శోభిల్లే’ అని చెబుతుంది. ‘తండ్రి మార్గంలో’ — వాయుమార్గంలో, ఆకాశంలో. దేవేంద్ర అసురేంద్రుల ఉపమ — ఇంద్రునికీ బలికీ ఉన్నట్లు వైరం; హిందీ అనువాదం ‘దేవరాజు ఇంద్రుడూ దైత్యరాజు బలీ లాగా’ అని చెబుతుంది. ముందరి యుద్ధాలలో హనుమంతుడే ప్రబలుడు; ఇక్కడ ఇద్దరి బలమూ సమానమని కవి ఉపమతోనే సూచిస్తాడు. హనుమంతుడు శరీరాన్ని పెంచడం — శత్రువు రాగానే అతడు శరీరాన్ని పెంచుతాడు, ఇది అతని నియమం. ధనుస్సు నారి మోత మెరుపుతో కూడిన గర్జన వంటిది — ఇంద్రజిత్తు మేఘరూపుడు, హిందీ అనువాదంలో అతని పేరే మేఘనాదుడు; హనుమంతుడు పర్వతరూపుడు.

అప్పుడు శత్రువీరులను సంహరించే వీరుడు ఇంద్రజిత్తు పొడవైన వాడి మొనలు గల, చక్కని ఈకలు గల, బంగారంతో చిత్రించిన పింఛాలు గల, వజ్రంతో సమానమైన వేగం గల బాణాలను ఎడతెరిపి లేకుండా విడిచాడు. అప్పుడు ఆ హనుమంతుడు అతని రథఘోషనూ, మృదంగ భేరీ పటహాల ధ్వనినీ, లాగుతున్న ధనుస్సు మోతనూ విని మళ్ళీ పైకి ఎగిరాడు. ఆ మహాకపి బాణాల మధ్య నుండి వేగంగా తిరిగాడు; గురి చూస్తున్న అతని లక్ష్యాన్ని తప్పిస్తూ — గురిని వ్యర్థం చేస్తూ — ఆ వానరుడు సంచరించాడు. మళ్ళీ బాణాల ఎదుటికే వచ్చి నిలిచాడు, అనిలాత్మజుడైన హనుమంతుడు చేతులు చాచి పైకి ఎగిరాడు. వేగశాలులూ యుద్ధకర్మలో నిపుణులూ అయిన వారిద్దరూ సర్వప్రాణుల మనస్సులనూ ఆకర్షించే ఉత్తమమైన యుద్ధం చేశారు. రాక్షసుడు హనుమంతుని అంతరం — బలహీనమైన చోటు — తెలుసుకోలేకపోయాడు, మారుతి కూడా ఆ మహాత్ముని అంతరం తెలుసుకోలేకపోయాడు; దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గల వారిద్దరూ తలపడి ఒకరికొకరు సహించరానివారయ్యారు. ఇక్కడ యుద్ధపు సమత్వం విశేషంగా చెప్పబడింది — ముందరి సర్గలలో హనుమంతుడు శత్రువులను వెంటనే చంపాడు, ఇక్కడ మాత్రం మొదటిసారి సమబలుడైన ప్రత్యర్థి. ‘అంతరం’ అంటే రంధ్రం — దెబ్బ ఫలించే చోటు. హనుమంతుడు బాణాల ఎదుటికి వచ్చి మళ్ళీ ఎగురుతాడు — ఇది శత్రువును పరిహసించే ఆట. మృదంగ భేరీ పటహాల ధ్వనితో ఇంద్రజిత్తు సేన వాద్యాలు కూడా సూచించబడ్డాయి. ‘సర్వప్రాణుల మనస్సులను ఆకర్షించే’ — యుద్ధం కూడా చూడదగినది, కళారూపం; దేవతలూ ఋషులూ ముందే వచ్చి చేరారు, వారే ప్రేక్షకులు. ‘దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు’ అని ఇద్దరికీ సమానమైన గౌరవం — కవి శత్రువును తక్కువ చేయడు. హనుమంతుడు చేతులు చాచడం పక్షి రెక్కలు చాచినట్లు. ఇద్దరూ వేగశాలులే — ఒకడు బాణవేగంతో, మరొకడు శరీరవేగంతో; అందుకే యుద్ధానికి అంతం కనిపించదు. ఈ సమత్వమే తరువాతి బ్రహ్మాస్త్రప్రయోగానికి కారణం.

గురి వ్యర్థమవుతుండగా, అమోఘమైన బాణాలు కూడా పడుతూ విఫలమవుతుండగా, గురి నిలపడంలో, బాణం సంధించడంలో ఏకాగ్రమైన మనస్సు గల మహాత్ముడు ఇంద్రజిత్తు గొప్ప చింతలో పడ్డాడు. అప్పుడు రాక్షసరాజు కుమారుడు ఆ కపి చంపబడలేనివాడని గ్రహించి, అతడు ఎలా పట్టుబడతాడో అని ఆ వానరవీరశ్రేష్ఠుని నిగ్రహించడం గురించి ఆలోచించాడు. అప్పుడు అస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, మహాతేజస్వీ అయిన ఆ వీరుడు పితామహుని అస్త్రాన్ని ఆ వానరశ్రేష్ఠునిపై సంధించాడు. ఇతడు చంపబడలేనివాడని తెలుసుకుని, అస్త్రతత్త్వం తెలిసిన ఇంద్రజిత్తు ఆ అస్త్రంతో మహాబాహువైన మారుతాత్మజుని బంధించాడు. ఆ అస్త్రంతో రాక్షసుని చేత బంధించబడిన ఆ వానరుడు కదలిక లేనివాడయ్యాడు, నేలమీద పడ్డాడు. ఇక్కడ ఇంద్రజిత్తు బుద్ధి ప్రకాశిస్తుంది — చంపలేనివానిని బంధించాలని ఆలోచిస్తాడు. ‘చంపబడలేనివాడు’ అనే జ్ఞానం అతని పరాజయాన్ని అంగీకరించడం కూడా. బ్రహ్మాస్త్రాన్ని కూడా చంపడానికి కాక బంధించడానికే ప్రయోగించాడు. రావణుని ఆజ్ఞ కూడా ‘పట్టుకోండి’ అనే — కాబట్టి పట్టుకోవడమే ఉద్దేశం. హనుమంతుని పతనం పరాజయం కాదు, బ్రహ్మదేవుని మర్యాదను పాటించడం — తరువాతి శ్లోకాలలో ఇది స్పష్టమవుతుంది. ‘కదలిక లేనివాడు’ — అస్త్రప్రభావంతో అతడు క్షణకాలం చేష్టలుడిగినవాడయ్యాడు. ‘అస్త్రతత్త్వవిత్’ అనేది ఇంద్రజిత్తు విశేషణం — బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఎప్పుడు ప్రయోగించాలో అతనికి తెలుసు, కానీ ముందు దాని నియమం రాక్షసులకు తెలియదు. హనుమంతుని పతనం చూసి రాక్షసులు సంతోషించారు, కానీ ఆ పతనం అతని స్వేచ్ఛతోనే.

అప్పుడు ఆ వానరవీరుడు ఆ అస్త్రబంధాన్ని గ్రహించి, ప్రభువైన బ్రహ్మదేవుని ప్రభావంవల్ల కొద్దిపాటి బాధ కూడా అనుభవించకుండా, తనపై పితామహుని అనుగ్రహాన్ని గురించి ఆలోచించాడు. స్వయంభువుని మంత్రాలతో అభిమంత్రించిన బ్రహ్మాస్త్రాన్ని చూసి హనుమంతుడు పితామహుని నుండి పొందిన వరాన్ని తలచుకున్నాడు. లోకగురువు ప్రభావంవల్ల ఈ బంధం నుండి విడిపించుకునే శక్తి నాకు లేదని భావించే ఈ అస్త్రబంధం విధించబడింది; అయినా ఆత్మయోని అయిన బ్రహ్మదేవుని గౌరవం కోసం నేను దీనిని అనుసరించాలి. ఇలా ఆ కపి అస్త్రపు శక్తినీ, తనపై పితామహుని అనుగ్రహాన్నీ, విడిపించుకునే శక్తినీ ఆలోచించి పితామహుని ఆజ్ఞను అనుసరించాడు. అస్త్రంతో బంధించబడినా నాకు భయం పుట్టదు, పితామహుడూ మహేంద్రుడూ అనిలుడూ నన్ను రక్షిస్తున్నారు. రాక్షసులు పట్టుకోవడంలో కూడా నాకు గొప్ప మేలు కనిపిస్తోంది — రాక్షసేంద్రునితో సంభాషణ జరుగుతుంది; కాబట్టి శత్రువులు నన్ను పట్టుకోనివ్వండి. ఇలా నిశ్చయించుకున్న, ఆలోచించి పనిచేసే, శత్రువీరులను సంహరించే అతడు చేష్టలు మానుకున్నాడు; బలవంతంగా దగ్గరకు వచ్చిన శత్రువులు అతనిని పట్టుకుని రకరకాలుగా బెదిరిస్తుండగా అతడు గర్జించాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని వివేకం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — పరాజయం కూడా ఉపాయమవుతుంది. అతడు దేవతల మర్యాదను పాటించడమే కాదు, తన కార్యానికి అవకాశాన్ని కూడా చూస్తాడు — రావణుని నేరుగా చూడటం, అతనితో సంభాషించడం. బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం — ముహూర్తకాలంలో అస్త్రం నుండి విముక్తి — హిందీ అనువాదంలో నిర్దేశించబడింది. ‘సమీక్ష్యకారి’ అనే పదం అతని స్వభావాన్ని చూపుతుంది; గర్జన కూడా నటనే — బాధపడుతున్నవానిలా గర్జించాడు. పితామహుడు, మహేంద్రుడు, అనిలుడు అనే ముగ్గురు రక్షకులు — బ్రహ్మ వరం ఇచ్చినవాడు, ఇంద్రుడు వజ్రంతో కొట్టిన తరువాత వరం ఇచ్చినవాడు, వాయువు తండ్రి; హిందీ అనువాదం ‘బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు, వాయుదేవుడు ముగ్గురూ నన్ను రక్షిస్తున్నారు’ అని చెబుతుంది. ఈ ప్రసంగంలో దూత బుద్ధి కనిపిస్తుంది — బలంతో లభించనిది వినయంతో లభిస్తుంది; లేకపోతే రావణసభాప్రవేశం దుర్లభం.

అప్పుడు ఆ రాక్షసులు శత్రుదమనుడైన అతనిని కదలిక లేకుండా చూసి, జనపనార తాళ్ళతోనూ, పెనవేసిన చెట్ల నారబట్టలతోనూ బంధించారు. శత్రువులు బంధించడాన్నీ, వీరులు బలవంతంగా దూషించడాన్నీ అతడు ఇష్టపడ్డాడు — ‘కుతూహలంతో రాక్షసేంద్రుడు నన్ను చూడాలనుకోవచ్చు’ అని నిశ్చయించుకుని. ఆ నారతో బంధించబడిన ఆ వీర్యవంతుడు అస్త్రం నుండి విముక్తుడయ్యాడు, ఎందుకంటే అస్త్రబంధం మరొక బంధాన్ని సహించదు. అప్పుడు వీరుడు ఇంద్రజిత్తు చెట్ల నారతో బంధించబడిన ఆ కపిసత్తముని గమనించి, అస్త్రం నుండి విముక్తుడయ్యాడని తెలుసుకుని చింతలో పడ్డాడు — వేరే దానితో బంధించబడినా ఇతడు అస్త్రాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు నటిస్తున్నాడు. అయ్యో, గొప్ప కార్యం నిరర్థకమైంది; మంత్రశక్తి గతిని రాక్షసులు ఆలోచించలేదు; అస్త్రం భగ్నమైతే మళ్ళీ మరొక అస్త్రం పనిచేయదు; మనమందరం సంశయంలో పడ్డాం. అస్త్రం నుండి విముక్తుడైనా హనుమంతుడు అది తెలియనట్లుగా, రాక్షసులు ఈడ్చుకుపోతుండగా ఆ బంధాలతో పీడించబడుతున్నట్లు ఉన్నాడు. అప్పుడు కాలుని పిడికిళ్ళలాంటి పిడికిళ్ళు గల క్రూరరాక్షసుల చేత కొట్టబడుతూ ఆ వానరుడు రాక్షసేంద్రుని దగ్గరకు ఈడ్చుకుపోబడ్డాడు. రాక్షసుల మూఢత్వం ఇక్కడ స్పష్టం — దివ్యాస్త్రం మీద సాధారణ బంధనాన్ని వేసి వారే అస్త్రాన్ని నిష్ఫలం చేశారు. ఇంద్రజిత్తుకే అది తెలుసు, కానీ అతడు ఏమీ చేయలేడు. హనుమంతుడు విముక్తుడైనా బంధితునిలా ప్రవర్తిస్తాడు — తన ఇష్టంతోనే రావణుని దగ్గరకు వెళ్తాడు. ‘అస్త్రబంధం మరొక బంధాన్ని సహించదు’ అనేది శాస్త్రీయమైన నియమం. ఇంద్రజిత్తు చింత — ‘మనమందరం సంశయంలో పడ్డాం’ — విజయం కూడా పరాజయంలా అయింది; హిందీ అనువాదం ‘విజయం సాధించి కూడా మనమందరం సంశయంలో పడ్డాం’ అని చెబుతుంది. ‘కాలముష్టులు’ — మృత్యువులా కఠినమైన పిడికిళ్ళు; కార్యసిద్ధి కోసం హనుమంతుడు వాటిని సహిస్తాడు. జనపనార తాళ్ళతో, చెట్ల నారతో బంధించడం అతనికి తుచ్ఛమైనది, కానీ అదే అస్త్రాన్ని తొలగించింది — రాక్షసుల మూఢత్వానికి ఫలం. ‘కుతూహలంతో’ అనే హనుమంతుని ఊహ నిజమవుతుంది — రావణుడు స్వయంగా అతనిని చూడాలనుకుంటాడు.

అప్పుడు ఇంద్రజిత్తు అస్త్రం నుండి విముక్తుడై, చెట్ల నారతాళ్ళతో బంధించబడిన ఆ మహాబలుడైన వానరవీరుని బాగా చూసి, అక్కడ పరివారంతో ఉన్న రాజుకు చూపించాడు. మదపుటేనుగులా బంధించబడిన ఆ కపివరోత్తముని రాక్షసులు రాక్షసేంద్రుడైన రావణునికి నివేదించారు. ‘ఇతడెవడు? ఎవరివాడు? ఎక్కడి నుండి వచ్చాడు? ఏమి పని? ఇతనికి ఆశ్రయం ఎవరు?’ అని అతనిని చూసి రాక్షసవీరుల మధ్య మాటలు పుట్టాయి. ‘చంపండి, కాల్చండి, లేక తినేయండి’ అని మరికొందరు క్రుద్ధులైన రాక్షసులు ఒకరితో ఒకరు అన్నారు. ఒక్కసారిగా దారి దాటి ఆ మహాత్ముడు అక్కడ రాక్షసాధిపతి పాదాల దగ్గర రాజు వృద్ధ పరిచారకులనూ, మహారత్నాలతో అలంకరించిన భవనాన్నీ చూశాడు. మహాతేజస్వి అయిన రావణుడు వికృతాకారులైన రాక్షసుల చేత అటూ ఇటూ ఈడ్చబడుతున్న కపిసత్తముని చూశాడు. కపిసత్తముడు కూడా తేజోబలాలతో కూడి, తపిస్తున్న సూర్యునిలా ఉన్న రాక్షసాధిపతిని చూశాడు. రోషంతో గిరగిర తిరుగుతున్న ఎర్రని చూపు గల దశాననుడు ఆ కపిని పరికించి, అప్పుడు కూర్చుని ఉన్న, కులంలో శీలంలో వృద్ధులైన ముఖ్యమంత్రులను అతనిని ప్రశ్నించమని ఆజ్ఞాపించాడు. వారు క్రమంగా అడగగా ఆ కపి కార్యాన్నీ ప్రయోజనాన్నీ, దాని మూలాన్నీ మొదట నివేదించాడు — ‘వానరేశ్వరుని దగ్గర నుండి దూతగా నేను వచ్చాను’ అని. రాక్షసుల ప్రశ్నలు హనుమంతుని పరిచయపు రహస్యాన్ని చూపుతాయి — వారికి అతడెవరో తెలియదు. ‘తినేయండి’ అనేది రాక్షసుల క్రూరస్వభావం. హనుమంతుడు రావణుని సూర్యునిలా చూస్తాడు — శత్రువు తేజస్సును కూడా అంగీకరిస్తాడు, ఇది అతని నిష్పక్షపాతమైన దృష్టి. రావణుడు స్వయంగా అడగడు, మంత్రుల చేత అడిగిస్తాడు — రాజు గౌరవం. హనుమంతుని మొదటి మాట — ‘దూత’ అనేది — ఎంతో ముఖ్యమైనది: దూత అవధ్యుడనేది నీతి, అందుకే ముందు విభీషణుడు ఇతని వధను నివారిస్తాడు. సర్గ ఉపజాతివృత్తంతో ముగుస్తుంది. ‘మదపుటేనుగులా’ — బంధించబడినా అతడు మదపుటేనుగులా బలశాలి, దీనుడు కాదు. ‘వృద్ధ పరిచారకులు’ — రావణుని పాదాల దగ్గర వృద్ధ సేవకులు; ‘మహారత్నాలతో అలంకరించిన భవనం’ — సభాభవనం; హిందీ అనువాదం ‘బహుమూల్యరత్నాలతో అలంకరించిన సభాభవనం’ అని చెబుతుంది. పరస్పరదర్శనపు రెండు శ్లోకాలూ ఒకే రూపంలో ఉన్నాయి — రావణుడు కపిని చూశాడు, కపి రావణుని చూశాడు; ఇలా ఇద్దరి సమాగమం సమానంగా వర్ణించబడింది. ‘కార్యార్థమర్థస్య చ మూలమ్’ — ప్రశ్నలు మూడు విధాలు: ఏమి కార్యం, ఏమి ప్రయోజనం, ఏమి మూలకారణం. తరువాతి సర్గలో హనుమంతుడు రావణుని తేజస్సును వర్ణిస్తాడు, తరువాత తన సందేశాన్ని నివేదిస్తాడు. ‘చంపండి, కాల్చండి, తినేయండి’ అని రాక్షసులు మూడు ఉపాయాలు సూచించారు; వాటిలో ‘కాల్చండి’ అనేది ముందు తోకను కాల్చడంగా పరిణమిస్తుంది.

அனுமனால் இளவரசன் அக்ஷன் கொல்லப்பட்டபின், மகாத்மாவான ராக்ஷசர்தலைவன் ராவணன் மனத்தை அடக்கிக்கொண்டு, சினத்தோடு தேவருக்கு நிகரான இந்திரஜித்துக்கு ஆணையிட்டான்: நீ அஸ்திரங்களை அறிந்தவன், படைக்கலன் ஏந்துவோரில் மிகச் சிறந்தவன், தேவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்கும்கூடத் துயரம் தருபவன்; இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களிடமும் உன் செயல் காணப்பட்டது; பிதாமகனை (பிரம்மாவை) வழிபட்டு நீ அஸ்திரங்களைச் சேகரித்தாய். உன் அஸ்திர வலிமையை எதிர்கொண்டு, தேவர்களும் மருத்துக் கூட்டங்களும் தேவேந்திரனின் புகலில் இருந்தும் போரில் நிற்க முடியவில்லை. மூன்று உலகங்களிலும் போரில் உன்னோடு போரிடச் சென்று களைப்படையாதவன் எவனும் இருக்கவில்லை. நீ உன் புயவலிமையால் காக்கப்பட்டவன், தவத்தால் பாதுகாக்கப்பட்டவன், இடத்தையும் காலத்தையும் முதன்மையாகக் கருதுபவன், அறிவில் சிறந்தவன். போர்களில் உன் செயல்களுக்கு முடியாதது என்று எதுவுமில்லை; அறிவோடு கூடிய ஆலோசனையில் செய்யத்தகாதது என்று எதுவுமில்லை; மூன்று உலகங்களிலும் உன் அஸ்திர வலிமையையும் உடல்வலிமையையும் அறியாதவன் எவனுமில்லை. உன் தவத்தின் வலிமையும், போரில் வீரமும், அஸ்திர வலிமையும் எனக்கு ஏற்றவை; போர்க்களத்தின் நெருக்கடியில் உன்னை அணுகும்போது, முடிவு உறுதியான என் மனம் களைப்படைவதில்லை. ராவணனின் இந்தப் புகழ்ச்சி மகன்மேலுள்ள அன்பால் மட்டுமல்ல, நீதியாலும் — அக்ஷன் வதத்துக்குப் பிறகு இந்திரஜித்தின் மனத்தில் ஊக்கத்தை உண்டாக்க அவனுடைய முந்தைய வெற்றிகளை நினைவூட்டுகிறான். ‘இந்திரஜித்’ என்ற பெயரே இந்திரனை வென்றதன் நினைவுச்சின்னம். பிதாமகனை வழிபட்டுப் பெற்ற அஸ்திரங்கள் பின்னர் பிரம்மாஸ்திர வடிவில் பயன்படுத்தப்படும் — அதற்கான குறிப்பு இங்கேயே உள்ளது. நான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; மூன்றாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியும் நான்காம் சுலோகத்தின் கடைசிப் பாதியும் திறனாய்வுப் பதிப்போடு முழுமையாகப் பொருந்தவில்லை. ‘எனக்கு ஏற்றவை’ — தந்தை மகனில் தன் பிரதிபிம்பத்தைக் காண்கிறான். ராவணனின் சினமும் துயரமும் ஒருசேர — ‘மனத்தை அடக்கிக்கொண்டு’ என்பதால் அவனுடைய தன்னடக்கம் குறிப்பிடப்படுகிறது; ஏனெனில் மகனை இழந்த துயரத்தையும் அவன் மறைத்துக்கொண்டான்.

கிங்கரர்கள் அனைவரும் கொல்லப்பட்டனர், ராக்ஷசன் ஜம்புமாலியும்; வீரர்களான அமைச்சர் மைந்தர்களும், ஐந்து முன்னணிச் சேனைத்தலைவர்களும். குதிரைகளும் யானைகளும் தேர்களும் கொண்ட செழிப்பான படைகளும், உனக்கு அன்பான உடன்பிறந்தவன் இளவரசன் அக்ஷனும் அழிக்கப்பட்டனர். பகைவரை அழிப்பவனே, உன்னிடம் உள்ள உள்வலிமை அவர்களிடம் இருக்கவில்லை. அழிக்கப்பட்ட இந்தப் பெரும்படையையும், வானரனின் ஆற்றலையும் வீரத்தையும் கண்டு, உன் உள்வலிமையையும் ஆராய்ந்து, உன் வலிமைக்கு ஏற்ற வேகத்தைக் காட்டு. நீ அருகே சென்றதும் பகைவன் அடங்கி, படைகளின் அழிவு ஓயும்படி, உன் வலிமையையும் பகைவலிமையையும் ஆராய்ந்து, அஸ்திரம் ஏந்துவோரில் சிறந்தவனே, தொடங்கு. வீரனே, படைகளை அழைத்துச் செல்லாதே — அவை கூட்டம் கூட்டமாக வீழ்கின்றன; பெரும் வலிமையுடைய வஜ்ராயுதத்தை எடுத்துக்கொண்டும் செல்லாதே; காற்றின் மைந்தனின் செல்கைக்கு அளவில்லை; நெருப்புக்கு நிகரான அவனைக் கருவியால் கொல்ல முடியாது. இந்தப் பொருளை நன்கு ஆராய்ந்து, உன் செயலின் தகுதிக்கு ஏற்ப மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி, வில்லின் தெய்வீக ஆற்றலை நினைவுகூர்ந்து, தோல்வியுறாத செயலைத் தொடங்கு. அறிவில் சிறந்தவனே, உன்னை நான் அனுப்புகிறேன் என்பது அன்புக்குப் பொருந்திய எண்ணம் அல்ல; ஆனால் அரசறங்களுக்கும் க்ஷத்திரிய நெறிக்கும் இதுவே ஏற்கப்பட்ட கருத்து. பகைவரை அடக்குபவனே, போரில் பலவகைப் படைக்கலன்களிலும் தேர்ச்சி நிச்சயம் அறியப்பட வேண்டும்; போரில் வெற்றியும் விரும்பப்பட வேண்டும். இங்கே தந்தையின் இதயம் அரசனின் கடமையோடு மோதுகிறது — ஒரு மகன் கொல்லப்பட்டான், மற்றொருவனை அனுப்ப விரும்பவில்லை; இருந்தும் அரசறம் தூண்டுகிறது. பதினொன்றாம் சுலோகத்தில் சிறப்பான அறிவுரை — படையும் வஜ்ராயுதமும் பயனற்றவை; ஆகவே உன் சொந்த வலிமையையும் அஸ்திர வலிமையையுமே சார்ந்திரு. ‘தோல்வியுறாத செயல்’ — பயனற்றுப்போகாத செயல். பதினொன்று, பன்னிரண்டாம் சுலோகங்களுக்குத் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இணையில்லை — அவை வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. எட்டாம் சுலோகத்தின் ‘பலானி ஸுஸம்ருத்தானி…’ என்ற பாதியும் வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. கொல்லப்பட்டவர்களை வரிசையாக எண்ணுவது — கிங்கரர்கள், ஜம்புமாலி, அமைச்சர் மைந்தர்கள், சேனாபதிகள், அக்ஷன் — ராவணனின் இடரின் பெருகும் சுமையைக் காட்டுகிறது. ‘உனக்கு அன்பான உடன்பிறந்தவன்’ என்ற சொல்லால் இந்திரஜித்தின் உடன்பிறப்பு அன்பும் ஒரு தூண்டுதலாக்கப்படுகிறது. ‘காற்றின் மைந்தனின் செல்கைக்கு அளவில்லை’ — அனுமன் வாயுவின் மைந்தன் என்பதை ராவணனும் அறிந்திருப்பதுபோல் தெரிகிறது. பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் தந்தையின் மனப்போராட்டம் தெளிவாகிறது — ‘இந்த எண்ணம் சிறந்ததல்ல’ என்று அவனே ஒப்புக்கொள்கிறான்; இருந்தும் அரசறமே வலியது என்று கருதுகிறான்.

பிறகு தந்தையின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தக்ஷனின் மக்களுக்கு (தேவர்களுக்கு) நிகரான ஆற்றலுடைய வீரன் இந்திரஜித், போருக்கு மனம் உறுதிசெய்து, மிக விரைவாகத் தலைவனான தந்தையை வலம் வந்தான். பிறகு தனக்கு அன்பான தன் கூட்டத்தாரால் போற்றப்பட்டு, போர்க்களிப்பால் ஊக்கம் பெற்று அவன் போருக்குப் புறப்பட்டான். தாமரை போன்ற அகன்ற கண்களுடைய, அழகிய, பேரொளியுடைய ராக்ஷசர்தலைவனின் மகன், பருவநாளில் (முழுநிலவில்) கடல் பொங்குவதுபோலப் புறப்பட்டான். பறவையரசனுக்கு நிகரான வேகமும் கூரிய கோரைப்பற்களும் உடைய நான்கு புலிகள் பூட்டப்பட்ட தேரில், தாங்க முடியாத வேகமுடைய, இந்திரனுக்கு நிகரான இந்திரஜித் ஏறினான். வில்லாளிகளில் சிறந்தவனும், படைக்கலன்களை அறிந்தவனும், அஸ்திரம் அறிந்தவர்களில் மேலானவனுமான அந்தத் தேர்வீரன், அனுமன் இருந்த இடத்துக்குத் தேரில் விரைவாகச் சென்றான். அவனுடைய தேரின் முழக்கத்தையும் வில்நாணின் ஒலியையும் கேட்டு வானர வீரன் மேலும் மகிழ்ந்தான். போரில் வல்லவனான இந்திரஜித் வில்லையும் கூர்முனையுடைய அம்புகளையும் எடுத்துக்கொண்டு அனுமனை நோக்கிச் சென்றான். பருவநாளில் கடலின் உவமை — முழுநிலவில் கடல் பொங்குவதுபோல அவனுடைய ஊக்கம். ‘தக்ஷஸுதப்ரபாவ:’ — தேவர்களுக்கு நிகரான ஆற்றலுடையவன்; இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘தேவர்களைப் போன்ற ஆற்றலுடையவன்’ என்கிறது. இந்தி மொழிபெயர்ப்பில் தேரில் பூட்டியவை ‘நான்கு சிங்கங்கள்’ என்று உள்ளது; மூலத்திலோ ‘வ்யாக்ரை:’ (புலிகளால்); திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வ்யாலை:’ (கொடிய விலங்குகளால்). அனுமனின் மகிழ்ச்சி மீண்டும் — வலிமையான பகைவன் என்பதே அவனுடைய மகிழ்ச்சி. பதினெட்டாம் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது; ‘பக்ஷிராஜோபமதுல்யவேகை-/ர்வ்யாக்ரை:’ என்று அடிப்பிரிவில் சொல் பிரிகிறது. தந்தையை வலம் வருவது இந்திரஜித்தின் பணிவைக் காட்டுகிறது — வீரனாக இருந்தும் அவன் தந்தையைத் தலைவனாக மதிக்கிறான். ‘மிக விரைவாக’ என்பது அவனுடைய ஊக்கம்; அக்ஷனைப் போல அவனும் விரைந்து புறப்படுகிறான், ஆனால் அக்ஷனிலிருந்து வேறுபட்டு அவன் அறிவுடையவன். தன் கூட்டத்தாரால் போற்றப்படுதல் — நண்பர்களிடமிருந்து மரியாதை பெற்று, வேள்விக்கு முன் யஜமானன் போல அவன் புறப்படுகிறான். ‘போரில் வல்லவன்’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய போர்த்திறனைக் குறிக்கிறது; பின்னர் அவனுடைய அறிவாலேயே அனுமன் பிடிக்கப்படுகிறான், வலிமையால் அல்ல. ‘அனுமனை நோக்கி’ — இலக்கு தெளிவு; தந்தையின் அறிவுரைப்படி படை பின்தொடரவில்லை. இந்திரஜித்தின் தேரில் குதிரைகள் அல்ல, புலிகள் பூட்டப்பட்டுள்ளன — அக்ஷனின் தேரிலிருந்து வேறுபட்டது, மேலும் அச்சமூட்டுவது; இதனால் அவனுடைய மாயத்தன்மையும் குறிப்பிடப்படுகிறது.

மகிழ்ச்சியுற்று, கையில் அம்போடு அவன் போருக்குப் புறப்பட்டபோது திசைகள் அனைத்தும் கலங்கின; கொடிய விலங்குகள் பலவாறு ஓலமிட்டன. அங்கே நாகர்களும் யக்ஷர்களும் மகரிஷிகளும் கோள்வழியில் திரிவோரும் சித்தர்களும் ஒன்றுகூடினர்; பறவைக் கூட்டங்கள் வானை மூடிப் பெருமகிழ்ச்சியோடு உரக்கக் கூவின. இந்திரக்கொடியுடைய அந்தத் தேர் விரைந்து வருவதைக் கண்டு வானரன் பெருமுழக்கம் செய்தான்; வேகமுடைய அவன் உருவில் பெருகினான். தெய்வீகத் தேரில் அமர்ந்த, அழகிய வில்லுடைய இந்திரஜித், மின்னல்-இடி போன்ற வலிய ஒலியுடைய வில்லின் நாணை இழுத்தான். பிறகு மிகக் கூரிய வேகமுடைய, பெருவலிமையுடைய, போரில் அச்சமற்ற வானரனும் ராக்ஷசர்தலைவனின் மைந்தனும், பகைமை பூண்ட தேவேந்திரனும் அசுரேந்திரனும் போல ஒன்றுகூடினர். அளவிட முடியாத, பெருகிய அனுமன், போரில் மதிக்கப்பட்ட வில்லாளியும் மாவீரனுமான அந்த வீரனின் அம்புகளின் வேகத்தை முறியடித்தான்; தன் தந்தை காற்றின் வழியில் திரிந்தான். திசைகள் கலங்கியதும் விலங்குகளின் கொடிய ஓலமும் அமங்கலத்தின் அறிகுறிகள் — யாருக்கு அமங்கலம் என்று கவிஞர் வெளிப்படையாகச் சொல்லவில்லை; ஆனால் இலங்கைக்கே என்று புரிகிறது. தேவர்களும் முனிவர்களும் ஒன்றுகூடுவது போரின் பெருமையைக் காட்டுகிறது — அக்ஷன் வதத்தில் போலவே இங்கும். ‘இந்திரத்வஜம்’ — இந்திர வடிவச் சின்னம் பொறித்த கொடி; இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘இந்திர வடிவச் சின்னமுடைய கொடியால் அழகுபெற்ற’ என்கிறது. ‘தந்தையின் வழியில்’ — காற்றின் வழியில், வானில். தேவேந்திரன்-அசுரேந்திரன் உவமை — இந்திரனுக்கும் பலிக்கும் இடையிலான பகைமை போல; இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘தேவராஜன் இந்திரனும் தைத்தியராஜன் பலியும் போல’ என்கிறது. முந்தைய போர்களில் அனுமனே வலியவனாக இருந்தான்; இங்கோ இருவரின் வலிமையும் சமம் என்று கவிஞர் உவமையாலேயே குறிப்பிடுகிறார். அனுமன் உருவில் பெருகுதல் — பகைவன் வரும்போது அவன் உடலைப் பெருக்குகிறான்; இது அவனுடைய வழக்கம். வில்நாணின் ஒலி மின்னல்-இடி போன்றது — இந்திரஜித் மேகம்; இந்தி மொழிபெயர்ப்பில் சொல்லப்பட்டபடி அவனுடைய பெயரே மேகநாதன்; அனுமன் மலை.

பிறகு பகைவீரரை அழிக்கும் வீரன் இந்திரஜித், நீண்ட கூரிய முனைகளும் நல்ல இறகுகளும் பொன்னால் அழகுசெய்யப்பட்ட அடிப்பகுதியும் உடைய, வஜ்ராயுதத்துக்கு நிகரான வேகமுடைய அம்புகளைத் தொடர்ச்சியாக எய்தான். பிறகு அந்த அனுமன் அவனுடைய தேரின் முழக்கத்தையும், மிருதங்கம், பேரி, படகம் ஆகியவற்றின் ஒலியையும், இழுக்கப்படும் வில்லின் ஓசையையும் கேட்டு மீண்டும் மேலெழுந்தான். அந்தப் பெரிய வானரன் அம்புகளின் இடைவெளிகளில் விரைவாகச் சுழன்றான்; குறிவைப்பவனான அவனுடைய குறியைப் பயனற்றதாக்கியபடி அந்த வானரன் சுற்றித் திரிந்தான். மீண்டும் அம்புகளின் முன்னே வந்து நின்று, வாயுமைந்தன் அனுமன் கைகளை விரித்து மேலெழுந்தான். வேகமுடைய, போர்ச்செயலில் வல்லவர்களான அவ்விருவரும், எல்லா உயிர்களின் மனத்தையும் கவரும் சிறந்த போரைச் செய்தனர். ராக்ஷசன் அனுமனின் இடைவெளியை — பலவீனமான இடத்தை — அறியவில்லை; மாருதியும் அந்த மகாத்மாவின் இடைவெளியை அறியவில்லை; தேவர்களுக்கு நிகரான வீரமுடைய அவ்விருவரும் சந்தித்து ஒருவருக்கொருவர் தாங்க முடியாதவர்களாக இருந்தனர். இங்கே போரின் சமநிலை சிறப்பாகச் சொல்லப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கங்களில் அனுமன் பகைவர்களைச் சட்டென்று கொன்றான்; இங்கோ முதன்முறையாகச் சம வலிமையுடைய எதிரி. ‘அந்தரம்’ (இடைவெளி) என்பது ஓட்டை — அடி பயன்தரும் இடம். அனுமன் அம்புகளின் முன்னே வந்து மீண்டும் மேலெழுகிறான் — இது பகைவனைக் கேலிசெய்யும் விளையாட்டு. மிருதங்கம், பேரி, படகம் ஆகியவற்றின் ஒலியால் இந்திரஜித்தின் படையின் வாத்தியங்களும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. ‘எல்லா உயிர்களின் மனத்தையும் கவரும்’ — போரும் காணத்தக்கது, கலைவடிவம்; தேவர்களும் முனிவர்களும் முன்பே ஒன்றுகூடியிருந்தனர், அவர்களே பார்வையாளர்கள். ‘தேவர்களுக்கு நிகரான வீரமுடையவர்கள்’ என்பதால் இருவருக்கும் சமமான பெருமை — கவிஞர் பகைவனைத் தாழ்த்தவில்லை. அனுமன் கைகளை விரித்தல், பறவை சிறகுகளை விரிப்பதுபோல. இருவருமே வேகமுடையவர்கள் — ஒருவன் அம்புவேகத்தால், மற்றவன் உடல்வேகத்தால்; ஆகவே போருக்கு முடிவு தெரியவில்லை. இந்தச் சமநிலையே அடுத்து வரும் பிரம்மாஸ்திரப் பயன்பாட்டுக்குக் காரணம்.

இலக்கு தடுக்கப்பட்டு, தவறாத அம்புகளும் பாய்ந்து பயனற்றுப்போனபோது, குறிவைத்தலிலும் அம்பு தொடுத்தலிலும் மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தியிருந்த மகாத்மா இந்திரஜித் பெருங்கவலையில் ஆழ்ந்தான். பிறகு ராக்ஷசராஜனின் மைந்தன், அந்த வானரன் கொல்லப்பட முடியாதவன் என்பதைக் கண்டு, அவன் எப்படிப் பிடிபடுவான் என்று, வானர வீரர்களில் முதல்வனான அவனைப் பிடிக்க மனம் கொண்டான். பிறகு அஸ்திரம் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவனும் பேரொளியுடையவனுமான அந்த வீரன் பிதாமகனின் அஸ்திரத்தை (பிரம்மாஸ்திரத்தை) அந்தச் சிறந்த வானரனை நோக்கித் தொடுத்தான். இவன் கொல்லப்பட முடியாதவன் என்று அறிந்து, அஸ்திரத்தின் உண்மையறிந்த இந்திரஜித் அந்த அஸ்திரத்தால் நீண்ட கைகளுடைய வாயுமைந்தனைக் கட்டினான். ராக்ஷசனால் அந்த அஸ்திரத்தால் கட்டப்பட்ட அந்த வானரன் அசைவற்றவனாகித் தரையில் விழுந்தான். இந்திரஜித்தின் அறிவு இங்கே வெளிப்படுகிறது — கொல்ல முடியாதவனைக் கட்டுவதற்கு அவன் சிந்திக்கிறான். ‘கொல்லப்பட முடியாதவன்’ என்ற அறிவு அவன் தன் தோல்வியை ஒப்புக்கொள்வதும் ஆகும். பிரம்மாஸ்திரமும் கொல்வதற்கல்ல, கட்டுவதற்கே பயன்படுத்தப்பட்டது. ராவணனின் ஆணையும் ‘பிடியுங்கள்’ என்றே இருந்தது — ஆகவே பிடிப்பதே நோக்கம். அனுமனின் வீழ்ச்சி தோல்வியல்ல, பிரம்மனின் வரம்பைப் போற்றுவதே — அடுத்த சுலோகங்களில் இது தெளிவாகும். ‘அசைவற்றவன்’ — அஸ்திரத்தின் ஆற்றலால் அவன் ஒரு கணம் அசைவின்றி இருந்தான். ‘அஸ்திரத்தின் உண்மையறிந்தவன்’ என்பது இந்திரஜித்தின் அடைமொழி — பிரம்மாஸ்திரத்தை எப்போது பயன்படுத்த வேண்டும் என்று அவன் அறிவான்; ஆனால் அதன் விதியை ராக்ஷசர்கள் அறியவில்லை என்பது பின்னர் தெரியும். அனுமன் விழுந்ததைக் கண்டு ராக்ஷசர்கள் மகிழ்ந்தனர்; ஆனால் அந்த வீழ்ச்சி அவனுடைய சொந்த விருப்பத்தாலேயே.

பிறகு அந்த வானர வீரன் அது அஸ்திரக் கட்டு என்று அறிந்து, தலைவனான பிரம்மனின் ஆற்றலால் வேகம் சிறிது குறைந்தவனாக — சிறிதளவும் வலியை உணராமல் — பிதாமகன் தன்மீது காட்டிய அருளைச் சிந்தித்தான். சுயம்புவின் (பிரம்மனின்) மந்திரங்களால் ஏற்றப்பட்ட பிரம்மாஸ்திரத்தைக் கண்டு, அனுமன் பிதாமகனிடமிருந்து பெற்ற வரத்தை நினைத்தான்: உலகின் குருவின் ஆற்றலால் இந்தக் கட்டிலிருந்து விடுபட எனக்கு ஆற்றல் இல்லை என்று எண்ணியே இந்த அஸ்திரக் கட்டு இடப்பட்டது; இருந்தாலும் தானே தோன்றிய பிரம்மனை மதிப்பதற்காக நான் இதற்குக் கட்டுப்பட வேண்டும். இவ்வாறு அந்த வானரன் அஸ்திரத்தின் ஆற்றலையும், பிதாமகன் தன்மீது காட்டிய அருளையும், விடுபடும் ஆற்றலையும் சிந்தித்து, பிதாமகனின் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டான். அஸ்திரத்தால் கட்டுண்டாலும் எனக்கு அச்சம் உண்டாகவில்லை; பிதாமகனாலும் மகேந்திரனாலும் காற்றாலும் நான் காக்கப்படுகிறேன். ராக்ஷசர்களால் பிடிக்கப்படுவதிலும் எனக்குப் பெரும் நன்மை தெரிகிறது — ராக்ஷசேந்திரனோடு உரையாடல் நிகழும்; ஆகவே பகைவர்கள் என்னைப் பிடிக்கட்டும். இவ்வாறு நோக்கம் உறுதியான, ஆராய்ந்து செயல்படும், பகைவீரரை அழிக்கும் அவன் அசைவை நிறுத்திக்கொண்டான்; வலிந்து நெருங்கிய பகைவர்களால் பிடிக்கப்பட்டு, அவர்கள் ஒவ்வொருவராலும் மிரட்டப்பட்டபோது முழங்கினான். இங்கே அனுமனின் விவேகம் உச்சத்தை அடைகிறது — தோல்வியும் ஒரு உபாயமாகிறது. அவன் தேவர்களின் வரம்பைப் போற்றுவது மட்டுமன்றி, தன் பணிக்கான வாய்ப்பையும் காண்கிறான் — ராவணனை நேரில் காணவும் உரையாடவும். பிரம்மன் தந்த வரம் — ஒரு முகூர்த்த நேரத்திலேயே அஸ்திரத்திலிருந்து விடுதலை — இந்தி மொழிபெயர்ப்பில் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது. ‘ஆராய்ந்து செயல்படுபவன்’ என்ற சொல் அவனுடைய இயல்பைக் காட்டுகிறது; முழக்கமும் ஒரு நடிப்பே — வலியுற்றவன்போல முழங்கினான். பிதாமகன், மகேந்திரன், காற்று என்ற மூன்று காவலர்கள் — பிரம்மா வரமளித்தவர், இந்திரன் வஜ்ராயுதத்தால் அடித்தபின் வரமளித்தவர், வாயு தந்தை; இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘பிரம்மா, இந்திரன், வாயுதேவன் மூவரும் என்னைக் காக்கின்றனர்’ என்கிறது. இந்த நிகழ்வில் தூதனின் அறிவு தெரிகிறது — வலிமையால் பெற முடியாததைப் பணிவால் பெறலாம்; இல்லையெனில் ராவணனின் அவைக்குள் நுழைவது அரிது.

பிறகு அந்த ராக்ஷசர்கள், பகைவரை அடக்கும் அவன் அசைவற்றிருப்பதைக் கண்டு, முறுக்கிய சணல்நார்களாலும் மரப்பட்டை ஆடைகளாலும் அவனைக் கட்டினர். பகைவர்களால் கட்டப்படுவதையும், வீரர்களால் வலிந்து இகழப்படுவதையும் அவன் விரும்பி ஏற்றான் — ‘ஆவலால் ராக்ஷசேந்திரன் என்னைக் காண முடிவுசெய்வான்’ என்று நோக்கம் உறுதியானவனாக. அந்த நார்க்கயிற்றால் கட்டப்பட்டதும் வீரமுடைய அவன் அஸ்திரத்திலிருந்து விடுபட்டான்; ஏனெனில் அஸ்திரக் கட்டு வேறொரு கட்டோடு சேர்ந்து நிற்காது. அப்போது வீரன் இந்திரஜித் மரப்பட்டை ஆடையால் கட்டப்பட்ட அந்தச் சிறந்த வானரனைக் கவனித்து, அவன் அஸ்திரத்திலிருந்து விடுபட்டுவிட்டான் என்று அறிந்து கவலையில் ஆழ்ந்தான் — வேறொன்றால் கட்டப்பட்டும் இவன் அஸ்திரத்துக்குக் கட்டுப்பட்டவன்போல நடிக்கிறான். அடடா, பெரிய செயல் பயனற்றதாக்கப்பட்டது; ராக்ஷசர்கள் மந்திரத்தின் போக்கை ஆராயவில்லை; அஸ்திரம் முறியடிக்கப்பட்டால் மீண்டும் வேறோர் அஸ்திரம் செயல்படாது; நாம் அனைவரும் ஐயத்தில் ஆழ்ந்துவிட்டோம். அஸ்திரத்திலிருந்து விடுபட்டிருந்தும் அனுமன் அதை அறியாதவன்போல, ராக்ஷசர்களால் இழுக்கப்பட்டு அந்தக் கட்டுகளால் நசுக்கப்பட்டான். பிறகு காலனின் முஷ்டி போன்ற முஷ்டிகளுடைய கொடிய ராக்ஷசர்களால் அடிக்கப்பட்டபடி அந்த வானரன் ராக்ஷசேந்திரனின் அருகே இழுத்துச் செல்லப்பட்டான். ராக்ஷசர்களின் மடமை இங்கே தெளிவாகிறது — தெய்வீக அஸ்திரத்தின்மேல் சாதாரணக் கட்டைப் போட்டு அவர்களே அஸ்திரத்தைப் பயனற்றதாக்கினர். இந்திரஜித் மட்டுமே அதை அறிகிறான்; ஆனால் எதுவும் செய்ய முடியவில்லை. அனுமன் விடுபட்டிருந்தும் கட்டுண்டவன்போல நடந்துகொள்கிறான் — தன் விருப்பத்தாலேயே ராவணனை நோக்கிச் செல்கிறான். ‘அஸ்திரக் கட்டு வேறொரு கட்டோடு சேர்ந்து நிற்காது’ என்பது நூல்வழி விதி. இந்திரஜித்தின் கவலை — ‘நாம் அனைவரும் ஐயத்தில் ஆழ்ந்துவிட்டோம்’ — வெற்றியும் தோல்விபோல் ஆயிற்று; இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘வென்றும் நாம் அனைவரும் ஐயத்தில் விழுந்தோம்’ என்கிறது. ‘காலனின் முஷ்டிகள்’ — மரணத்தைப் போன்ற கடினமான முஷ்டிகள்; பணி நிறைவேறுவதற்காக அனுமன் அவற்றைப் பொறுத்துக்கொள்கிறான். சணல்நாராலும் மரப்பட்டை ஆடைகளாலும் கட்டுவது அவனுக்கு அற்பம்; ஆனால் அதுவே அஸ்திரத்தை விலக்கியது — ராக்ஷசர்களின் மடமையின் விளைவு. ‘ஆவலால்’ என்ற அனுமனின் ஊகம் உண்மையாகும் — ராவணன் தானே அவனைக் காண விரும்புகிறான்.

பிறகு இந்திரஜித், அஸ்திரத்திலிருந்து விடுபட்டு மரப்பட்டை நார்களால் கட்டப்பட்ட பெருவலிமையுடைய அந்த வானர வீரனை நன்கு நோக்கி, அங்கே கூட்டத்தோடு இருந்த அரசனுக்குக் காட்டினான். மதங்கொண்ட யானையைப் போலக் கட்டப்பட்ட, வானரர்களில் மிகச் சிறந்த அவனைப் பற்றி ராக்ஷசர்கள் ராக்ஷசேந்திரன் ராவணனுக்குத் தெரிவித்தனர். ‘இவன் யார்? யாருடையவன்? எங்கிருந்து வந்தான்? என்ன பணி? இவனுக்குப் புகலிடம் யார்?’ என்று அவனைக் கண்டு ராக்ஷச வீரர்களிடையே பேச்சுகள் எழுந்தன. ‘கொல்லப்படட்டும், எரிக்கப்படட்டும், அல்லது தின்னப்படட்டும்’ என்று சினங்கொண்ட வேறு சில ராக்ஷசர்கள் ஒருவருக்கொருவர் சொல்லிக்கொண்டனர். சட்டென வழியைக் கடந்து, அந்த மகாத்மா அங்கே ராக்ஷசர்தலைவனின் பாதங்களருகே அரசனின் முதிய பணியாளர்களையும், பெரிய ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட மாளிகையையும் கண்டான். பேரொளியுடைய ராவணன், விகாரமான உருவமுடைய ராக்ஷசர்களால் அங்குமிங்கும் இழுக்கப்பட்ட வானரர்களில் சிறந்தவனைக் கண்டான். வானரர்களில் சிறந்தவனும், ஒளியோடும் வலிமையோடும் கூடிய, சுடும் கதிரவனைப் போன்ற ராக்ஷசர்தலைவனைக் கண்டான். சினத்தால் சுழலும் சிவந்த பார்வையுடைய பத்துமுகன் அந்த வானரனை உற்றுநோக்கி, பிறகு அங்கே அமர்ந்திருந்த, குலத்திலும் ஒழுக்கத்திலும் முதிர்ந்த முதன்மை அமைச்சர்களுக்கு அவனைப் பற்றி ஆணையிட்டான். அவர்களால் முறைப்படி கேட்கப்பட்ட அந்த வானரன், தன் பணியின் நோக்கத்தையும் அதன் வேரையும் முதலில் தெரிவித்தான் — ‘வானரவேந்தனிடமிருந்து தூதனாக நான் வந்திருக்கிறேன்’ என்று. ராக்ஷசர்களின் கேள்விகள் அனுமன் யார் என்பதன் மர்மத்தைக் காட்டுகின்றன — அவர்கள் அவனை அறியவில்லை. ‘தின்னப்படட்டும்’ என்பது ராக்ஷசர்களின் கொடிய இயல்பு. அனுமன் ராவணனைக் கதிரவனைப் போலக் காண்கிறான் — பகைவனின் ஒளியையும் ஏற்கிறான்; இது அவனுடைய நடுநிலைப் பார்வை. ராவணன் தானே கேட்கவில்லை, அமைச்சர்களைக் கேட்கச் செய்கிறான் — அரசனின் பெருமிதம். அனுமனின் முதல் சொல் — ‘தூதன்’ — மிக முக்கியமானது: தூதன் கொல்லப்படக்கூடாதவன் என்பது நீதி; ஆகவே பின்னர் விபீஷணன் இவனுடைய வதத்தைத் தடுப்பான். சர்க்கம் உபஜாதி யாப்போடு நிறைவுபெறுகிறது. ‘மதங்கொண்ட யானையைப் போல’ — கட்டுண்டாலும் அவன் மதயானைபோல வலியவன், எளியவன் அல்லன். ‘முதிய பணியாளர்கள்’ — ராவணனின் பாதங்களருகே இருந்த முதிய ஏவலர்கள்; ‘பெரிய ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட மாளிகை’ — அவைக்கூடம்; இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘விலையுயர்ந்த ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட அவைக்கூடம்’ என்கிறது. ஒருவரையொருவர் கண்டதைச் சொல்லும் இரண்டு சுலோகங்களும் ஒத்த வடிவுடையவை — ராவணன் வானரனைக் கண்டான், வானரன் ராவணனைக் கண்டான்; இவ்வாறு இருவரின் சந்திப்பு சமநிலையில் வருணிக்கப்படுகிறது. ‘பணியின் நோக்கமும் அதன் வேரும்’ — கேள்விகள் மூவகை: என்ன பணி, என்ன நோக்கம், அடிப்படைக் காரணம் என்ன. அடுத்த சர்க்கத்தில் அனுமன் ராவணனின் ஒளியை வருணிப்பான், பிறகு தன் செய்தியைத் தெரிவிப்பான். ‘கொல்லப்படட்டும், எரிக்கப்படட்டும், தின்னப்படட்டும்’ என்று மூன்று வழிகள் ராக்ஷசர்களால் முன்மொழியப்பட்டன; அவற்றில் ‘எரிக்கப்படட்டும்’ என்பது பின்னர் வாலை எரிப்பதில் நிறைவேறும்.

ಹನುಮಂತನಿಂದ ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ರೋಷದಿಂದ ದೇವಸಮಾನನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ನೀನು ಅಸ್ತ್ರವಿದನು, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಶೋಕವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನು; ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡಾಗಿದೆ, ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ನೀನು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ದೇವೇಂದ್ರನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಮರುದ್ಗಣಗಳೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಹೋಗಿ ದಣಿಯದೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನೀನು ಭುಜಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನು, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತನು, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು, ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗದ್ದು ಇಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನೂ ಶರೀರಬಲವನ್ನೂ ಅರಿಯದವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ತಪೋಬಲ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಅಸ್ತ್ರಬಲ — ಇವು ನನಗೆ ತಕ್ಕಂತಿವೆ; ರಣದ ಘರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥವಾಗಿದ್ದು ಆಯಾಸಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇವಲ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ನೀತಿಯಿಂದಲೂ ಹೌದು — ಅಕ್ಷನ ವಧೆಯ ನಂತರ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಇಂದ್ರವಿಜಯದ ಸ್ಮಾರಕ. ಪಿತಾಮಹನ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಲಭಿಸಿದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುವುದು — ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅದರ ಸೂಚನೆಯಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನಗೆ ತಕ್ಕಂತಿವೆ’ — ತಂದೆಯು ಮಗನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ರೋಷ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ — ‘ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುತ್ರಶೋಕವನ್ನೂ ಅವನು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಕಿಂಕರರೆಲ್ಲರೂ ಹತರಾದರು, ರಾಕ್ಷಸ ಜಂಬುಮಾಲಿಯೂ, ವೀರರಾದ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರೂ, ಐವರು ಸೇನಾಗ್ರಣಿಗಳೂ ಹತರಾದರು. ಕುದುರೆ-ಆನೆ-ರಥಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಸುಸಮೃದ್ಧ ಸೈನ್ಯಗಳೂ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರನಾದ ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನೂ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸತ್ತ್ವವು ಅವರಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಹತವಾದ ಈ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಕಪಿಯ ಪ್ರಭಾವ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ, ನಿನ್ನ ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನಿನ್ನ ಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವೇಗವನ್ನು ತೋರು. ಅಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹತ್ತಿರ ಹೋದಾಗ ಶತ್ರು ಶಾಂತನಾಗಿ ಬಲಘರ್ಷಣೆಯು ಶಮನವಾಗುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ ಶತ್ರುಬಲವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸು. ವೀರನೇ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಡ — ಅವು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಮಹಾಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ವಜ್ರವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಡ; ಮಾರುತನ ಗತಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿಸದೃಶನಾದ ಅವನನ್ನು ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ, ಬಿಲ್ಲಿನ ದಿವ್ಯವೀರ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ವಿಫಲವಾಗದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸು. ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಆಲೋಚನೆ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಆದರೆ ರಾಜಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಇದೇ ಸಮ್ಮತವಾದ ಆಲೋಚನೆ. ಶತ್ರುಮರ್ದನನೇ, ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅರಿತಿರಬೇಕು, ರಣದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಹೃದಯವು ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯದೊಡನೆ ಸಂಘರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬ ಮಗ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ರಾಜಧರ್ಮ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಉಪದೇಶವಿದೆ — ಸೈನ್ಯವಾಗಲಿ ವಜ್ರವಾಗಲಿ ನಿಷ್ಫಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಬಲವನ್ನೂ ಅಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನೂ ಮಾತ್ರ ಆಶ್ರಯಿಸು. ‘ಅಕ್ಷತಂ ಕರ್ಮ’ ಎಂದರೆ ವಿಫಲವಾಗದ ಕಾರ್ಯ. ಹನ್ನೊಂದು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿರೂಪವಿಲ್ಲ — ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಬಲಾನಿ ಸುಸಮೃದ್ಧಾನಿ…’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹತರಾದವರ ಕ್ರಮವಾದ ಎಣಿಕೆ — ಕಿಂಕರರು, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು, ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಅಕ್ಷ — ರಾವಣನ ವಿಪತ್ತಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಭಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಹೋದರಸ್ತೇ ದಯಿತಃ’ (ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಪ್ರೇರಕವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾರುತನ ಗತಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲ’ — ರಾವಣನಿಗೂ ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವಂತಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ‘ಈ ಆಲೋಚನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ರಾಜಧರ್ಮವೇ ಬಲವತ್ತರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ತಂದೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ದೇವಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅತಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಒಡೆಯನೂ ತಂದೆಯೂ ಆದ ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಗಣಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಉಕ್ಕಿದ ಅವನು ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಮಗನು ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಹೊರಟನು. ಪಕ್ಷಿರಾಜನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ನಾಲ್ಕು ಹುಲಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರಥವನ್ನು, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ವೇಗದ ಇಂದ್ರಸದೃಶನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಏರಿದನು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಆ ರಥಿಕನು ರಥದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹನುಮಂತನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಅವನ ರಥದ ಘೋಷವನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಕಪಿವೀರನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ರಣಪಂಡಿತನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಹರಿತವಾದ ಮೊನೆಯ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಹೋದನು. ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆ — ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವಂತೆ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ. ‘ದಕ್ಷಸುತಪ್ರಭಾವಃ’ ಎಂದರೆ ದೇವತುಲ್ಯ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನು; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ರಥದ ವಾಹನಗಳನ್ನು ‘ನಾಲ್ಕು ಸಿಂಹಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮೂಲದಲ್ಲಾದರೋ ‘ವ್ಯಾಘ್ರೈಃ’ (ಹುಲಿಗಳಿಂದ) ಎಂದಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಾಲೈಃ’ ಎಂದಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತೆ — ಪ್ರಬಲ ಶತ್ರು ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಆನಂದ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ‘ಪಕ್ಷಿರಾಜೋಪಮತುಲ್ಯವೇಗೈ-/ರ್ವ್ಯಾಘ್ರೈಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪಾದವಿಚ್ಛೇದದಲ್ಲಿ ಪದವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ತಂದೆಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು ಇಂದ್ರಜಿತನ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವೀರನಾದರೂ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ಒಡೆಯನೆಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅತಿತ್ವರೇಣ’ (ಅತಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ; ಅಕ್ಷನಂತೆ ಅವನೂ ಬೇಗನೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಕ್ಷನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ. ತನ್ನ ಗಣಗಳಿಂದ ಗೌರವ — ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಯಜಮಾನನಂತೆ, ಮಿತ್ರರಿಂದ ಸನ್ಮಾನ ಪಡೆದು ಅವನು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ‘ರಣಪಂಡಿತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುವುದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ, ಬಲದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಹನೂಮಂತಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ’ — ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ, ತಂದೆಯ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಸೈನ್ಯವು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತನ ರಥಕ್ಕೆ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲ, ಹುಲಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ — ಅಕ್ಷನ ರಥಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ, ಹೆಚ್ಚು ಭೀಷಣ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಾಯೆಯ ವಿಶೇಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣ ಹಿಡಿದು ರಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಲುಷಿತವಾದವು, ಭಯಂಕರ ಮೃಗಗಳು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ನಾಗರು, ಯಕ್ಷರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಗ್ರಹಪಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರು, ಸಿದ್ಧರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು; ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಪರಮಹರ್ಷದಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿದವು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜವುಳ್ಳ ಆ ರಥವು ಬೇಗನೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಯು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದನು, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಬೆಳೆದನು. ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ, ವಿಚಿತ್ರ ಬಿಲ್ಲಿನ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದನು. ಅನಂತರ ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಃಶಂಕರೂ ಆದ ಕಪಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಮಗ — ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ದೇವೇಂದ್ರ-ಅಸುರೇಂದ್ರರಂತೆ — ಎದುರುಬದುರಾದರು. ಅಳೆಯಲಾಗದ, ಬೆಳೆದ ಹನುಮಂತನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಮಹಾರಥನಾದ ಆ ವೀರನ ಬಾಣವೇಗವನ್ನು ವಿಫಲಗೊಳಿಸಿದನು, ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ದಿಕ್ಕುಗಳ ಕಲುಷಿತತೆ ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳ ಭಯಂಕರ ಕೂಗು ಅಶುಭಸೂಚಕಗಳು — ಯಾರಿಗೆ ಅಶುಭ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಲಂಕೆಗೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಸಮಾಗಮವು ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಕ್ಷವಧೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ. ‘ಇಂದ್ರಧ್ವಜಮ್’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಾಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ ಧ್ವಜ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಾಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ ಧ್ವಜದಿಂದ ಶೋಭಿತ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ತಂದೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ’ — ವಾಯುಪಥದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ. ದೇವೇಂದ್ರ-ಅಸುರೇಂದ್ರರ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಬಲಿಯರಂತಹ ವೈರ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ದೈತ್ಯರಾಜ ಬಲಿಯಂತೆ’ ಎಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೇ ಪ್ರಬಲನಾಗಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಬಲವೂ ಸಮಾನವೆಂದು ಕವಿ ಉಪಮೆಯಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಬೆಳವಣಿಗೆ — ಶತ್ರು ಬಂದಾಗ ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ನಿಯಮ. ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರವು ಮಿಂಚು-ಗುಡುಗಿನಂತೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮೇಘರೂಪನು, ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಹೆಸರೇ ಮೇಘನಾದ; ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತರೂಪನು.

ಅನಂತರ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಉದ್ದವಾದ ಹರಿತ ಮೊನೆಗಳ, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಪುಂಖಗಳ, ವಜ್ರದಂತಹ ವೇಗದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸತತವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ಆ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ರಥದ ಸದ್ದನ್ನೂ, ಮೃದಂಗ-ಭೇರಿ-ಪಟಹಗಳ ಸದ್ದನ್ನೂ, ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಲ್ಲಿನ ಘೋಷವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಬಾಣಗಳ ನಡುವೆ ಬೇಗನೆ ಹೊರಳಿದನು; ಗುರಿಯಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಗುರಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ — ಗುರಿಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸುತ್ತಾ — ಆ ಕಪಿಯು ಸುತ್ತಾಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಬಾಣಗಳ ಮುಂದೆಯೇ ಬಂದು ನಿಂತು, ಅನಿಲಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳೂ ರಣಕರ್ಮವಿಶಾರದರೂ ಆದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಉತ್ತಮ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ರಾಕ್ಷಸನು ಹನುಮಂತನ ಅಂತರವನ್ನು — ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು — ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ, ಮಾರುತಿಯೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಅಂತರವನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ; ದೇವಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಎದುರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸಮತೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕೊಂದನು, ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಮಬಲನಾದ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿ. ‘ಅಂತರಮ್’ ಎಂದರೆ ಛಿದ್ರ — ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಾರ ಸಫಲವಾಗುವುದೋ ಅದು. ಹನುಮಂತನು ಬಾಣಗಳ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಮತ್ತೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಶತ್ರುವನ್ನು ಅಣಕಿಸುವಂತಹ ಆಟ. ಮೃದಂಗ-ಭೇರಿ-ಪಟಹಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಸೈನ್ಯದ ವಾದ್ಯಗಳೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಸರ್ವಭೂತಮನೋಗ್ರಾಹಿ’ — ಯುದ್ಧವೂ ನೋಡತಕ್ಕದ್ದು, ಕಲಾರೂಪ; ಮೊದಲೇ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಅದರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು. ‘ದೇವಸಮಾನವಿಕ್ರಮೌ’ ಎಂಬುದು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನ ಗೌರವ — ಕವಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚುವುದು ಪಕ್ಷಿಯು ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಚಾಚಿದಂತೆ. ಇಬ್ಬರೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳು — ಒಬ್ಬನು ಬಾಣವೇಗದಿಂದ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ದೇಹವೇಗದಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಮತೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

ಗುರಿಯು ತಪ್ಪುತ್ತಿರಲು, ಅಮೋಘವಾದ ಬಾಣಗಳೂ ಬಿದ್ದು ವಿಫಲವಾಗುತ್ತಿರಲು, ಗುರಿಯಿಡುವ-ಹೂಡುವ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮಹಾಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಗನು ಆ ಕಪಿಯ ಅವಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಗ್ರಹಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಆ ಕಪಿವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಆ ವೀರನು ಪಿತಾಮಹನ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮೇಲೆ ಹೂಡಿದನು. ಇವನು ಅವಧ್ಯನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅಸ್ತ್ರತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಮಾರುತಪುತ್ರನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು. ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಆ ವಾನರನು ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದವನಾದನು, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದೋ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವಧ್ಯ’ ಎಂಬ ಅರಿವು ಅವನ ಸೋಲಿನ ಒಪ್ಪಿಗೆಯೂ ಹೌದು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ವಧೆಗಲ್ಲ, ಬಂಧನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ‘ಹಿಡಿಯಿರಿ’ ಎಂದೇ ಇತ್ತು — ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಡಿಯುವುದೇ ಉದ್ದೇಶ. ಹನುಮಂತನ ಪತನವು ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆ — ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ‘ನಿರ್ವಿಚೇಷ್ಟಃ’ — ಅಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದವನಾದನು. ‘ಅಸ್ತ್ರತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತನ ವಿಶೇಷಣ — ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಯಾವಾಗ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅದರ ನಿಯಮವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಅರಿಯರು. ಹನುಮಂತನ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಆ ಪತನವು ಅವನ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ.

ಅನಂತರ ಆ ಕಪಿವೀರನು ಆ ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನವನ್ನು ಅರಿತು, ಪ್ರಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವೇಗ ಕುಂದದೆ — ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸದೆ — ಪಿತಾಮಹನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತೋರಿದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಪಡೆದ ವರವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಲೋಕಗುರುವಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಯೇ ಈ ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಆ ಕಪಿಯು ಅಸ್ತ್ರದ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ, ಪಿತಾಮಹನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತೋರಿದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ, ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿ ಪಿತಾಮಹನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದರೂ ಪಿತಾಮಹ, ಮಹೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ನನಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುವುದರಲ್ಲೂ ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೊಡನೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಿ. ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ, ವಿಚಾರಿಸಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ, ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಅವನು ಚಲನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಂದು ಹಿಡಿದ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗದರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿವೇಕ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಸೋಲೂ ಉಪಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ದೇವತೆಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಅವಕಾಶವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕಂಡು ಸಂವಾದ ಮಾಡುವುದು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ವರ — ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಕಾರೀ’ (ವಿಚಾರಿಸಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯೂ ಅಭಿನಯವೇ — ಪೀಡಿತನಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಪಿತಾಮಹ, ಮಹೇಂದ್ರ, ವಾಯು — ಈ ಮೂವರು ರಕ್ಷಕರು: ಬ್ರಹ್ಮನು ವರದಾತ, ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದ ನಂತರ ವರ ನೀಡಿದವನು, ವಾಯು ತಂದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಾಯುದೇವತೆ ಮೂವರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ದೂತನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬಲದಿಂದ ಯಾವುದು ಲಭಿಸದೋ ಅದು ವಿನಯದಿಂದ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನ ಸಭಾಪ್ರವೇಶ ದುರ್ಲಭ.

ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಶತ್ರುಮರ್ದನನು ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಹೊಸೆದ ಸೆಣಬಿನ ನಾರಿನ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಮರದ ತೊಗಟೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಶತ್ರುಗಳ ಬಂಧನವನ್ನೂ ವೀರರು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮಾಡುವ ನಿಂದೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು — ‘ಕುತೂಹಲದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವನು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು. ಆ ನಾರಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನವು ಬೇರೊಂದು ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮರದ ತೊಗಟೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕುರಿತು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಅವನು ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು — ಬೇರೊಂದರಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಇವನು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟವನಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಯ್ಯೋ, ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವು ನಿರರ್ಥಕವಾಯಿತು; ರಾಕ್ಷಸರು ಮಂತ್ರದ ಗತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅಸ್ತ್ರವು ನಿಷ್ಫಲವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಅಸ್ತ್ರವು ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದೇವೆ. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಅರಿಯದವನಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಕಾಲಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರಲು ಆ ವಾನರನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮೂಢತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಾರಣ ಬಂಧನವನ್ನು ಹಾಕಿ ಅವರೇ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರಜಿತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅದು ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಹನುಮಂತನು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿತನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾವಣನತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನವು ಬೇರೊಂದು ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಯಮ. ಇಂದ್ರಜಿತನ ಚಿಂತೆ — ‘ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದೇವೆ’ — ವಿಜಯವೂ ಪರಾಜಯದಂತಾಯಿತು; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ವಿಜಯಿಗಳಾಗಿಯೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆವು’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಕಾಲಮುಷ್ಟಿಭಿಃ’ — ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಕಠೋರವಾದ ಮುಷ್ಟಿಗಳು; ಹನುಮಂತನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೆಣಬಿನ ನಾರು, ಮರದ ತೊಗಟೆಗಳ ಬಂಧನ ಅವನಿಗೆ ತುಚ್ಛ, ಆದರೆ ಅದೇ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿತು — ರಾಕ್ಷಸರ ಮೂಢತೆಯ ಫಲ. ‘ಕುತೂಹಲದಿಂದ’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಊಹೆ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು — ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಮರದ ತೊಗಟೆಯ ದಾರಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಲ ಕಪಿವೀರನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ‘ಇವನು ಯಾರು? ಯಾರವನು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವನು? ಏನು ಕಾರ್ಯ? ಇವನ ಆಶ್ರಯ ಯಾರು?’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸವೀರರಲ್ಲಿ ಮಾತುಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು. ‘ಕೊಲ್ಲಿರಿ, ಸುಡಿರಿ, ಅಥವಾ ತಿನ್ನಿರಿ’ ಎಂದು ಇತರ ಸಂಕ್ರುದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ಒಮ್ಮೆಲೇ ದಾರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಹಿರಿಯ ಪರಿಚಾರಕರನ್ನೂ ಮಹಾರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಭವನವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನು ವಿಕಾರಾಕಾರದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ತೇಜೋಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ರೋಷದಿಂದ ಹೊರಳುತ್ತಿದ್ದ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ದೃಷ್ಟಿಯ ದಶಮುಖನು ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ, ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕುಲಶೀಲಗಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರಾದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಕುರಿತು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಅವರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ಕಪಿಯು ಕಾರ್ಯದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಅದರ ಮೂಲವನ್ನೂ ಮೊದಲು ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಕಪೀಶ್ವರನ ಬಳಿಯಿಂದ ದೂತನಾಗಿ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು. ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹನುಮಂತನ ಪರಿಚಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅವರು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯರು. ‘ತಿನ್ನಿರಿ’ ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವ. ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ನಿಷ್ಪಕ್ಷ ದೃಷ್ಟಿ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಗೌರವ. ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಮಾತು — ‘ದೂತ’ ಎಂಬುದು — ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು: ದೂತನು ಅವಧ್ಯನು ಎಂಬುದು ನೀತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಅವನ ವಧೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವನು. ಸರ್ಗವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ತಮಿವ ಮಾತಂಗಮ್’ (ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ) — ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಬಲಶಾಲಿ, ದೀನನಲ್ಲ. ‘ಪರಿಚಾರವೃದ್ಧಾನ್’ — ರಾವಣನ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಿರಿಯ ಸೇವಕರು; ‘ಮಹಾರತ್ನವಿಭೂಷಿತಂ ಗೃಹಮ್’ — ಸಭಾಭವನ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ಸಭಾಭವನ’ ಎಂದಿದೆ. ಪರಸ್ಪರ ದರ್ಶನದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮರೂಪದವು — ರಾವಣನು ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡನು, ಕಪಿಯು ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ಸಮತೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಮರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಮೂಲಮ್’ — ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು: ಏನು ಕಾರ್ಯ, ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ, ಏನು ಮೂಲಕಾರಣ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವನು, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು. ‘ಕೊಲ್ಲಿರಿ, ಸುಡಿರಿ, ತಿನ್ನಿರಿ’ ಎಂದು ರಾಕ್ಷಸರು ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸುಡಿರಿ’ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಬಾಲವನ್ನು ಸುಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು.

ഹനുമാൻ കുമാരൻ അക്ഷനെ കൊന്നപ്പോൾ മഹാത്മാവായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ മനസ്സ് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി, രോഷത്തോടെ ദേവതുല്യനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘നീ അസ്ത്രവിദ്യയറിയുന്നവനും ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ശോകം നൽകുന്നവനുമാണ്; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരുടെ ഇടയിൽ നിന്റെ കർമം കണ്ടിട്ടുള്ളതാണ്; പിതാമഹനെ ആരാധിച്ച് നീ അസ്ത്രങ്ങൾ സമ്പാദിച്ചിരിക്കുന്നു. നിന്റെ അസ്ത്രബലത്തെ നേരിട്ടപ്പോൾ ദേവന്മാരോടും മരുദ്ഗണങ്ങളോടുംകൂടി, ദേവേശ്വരനെ ആശ്രയിച്ചവർപോലും യുദ്ധത്തിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനായില്ല. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും യുദ്ധത്തിൽ നിന്നോടു പൊരുതാൻ ചെന്നവരിൽ ക്ഷീണിക്കാത്ത ഒരുവനും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. നീ ഭുജവീര്യത്താൽ സംരക്ഷിതനും തപസ്സിനാൽ രക്ഷിതനും ദേശകാലങ്ങളെ പ്രധാനമായി കാണുന്നവനും ബുദ്ധിശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. യുദ്ധങ്ങളിൽ നിനക്കു ചെയ്യാനാവാത്ത കർമമില്ല; ബുദ്ധിപൂർവമുള്ള ആലോചനയിൽ നിനക്ക് അസാധ്യമായതുമില്ല; നിന്റെ അസ്ത്രബലവും ശരീരബലവും അറിയാത്ത ആരും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമില്ല. നിന്റെ തപോബലവും യുദ്ധത്തിലെ പരാക്രമവും അസ്ത്രബലവും എനിക്കു തുല്യമാണ്; യുദ്ധത്തിന്റെ കൊടുമ്പിരിയിൽ നിന്നെ ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ ഉറച്ച തീർപ്പുള്ള എന്റെ മനസ്സു തളരുന്നില്ല.’ രാവണന്റെ ഈ പ്രശംസ പുത്രവാത്സല്യംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, നീതിയനുസരിച്ചുമാണ് — അക്ഷന്റെ വധത്തിനുശേഷം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ഉത്സാഹം ജനിപ്പിക്കാനായി അവന്റെ മുൻവിജയങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രജിത്ത്’ എന്ന പേരുതന്നെ ഇന്ദ്രവിജയത്തിന്റെ സ്മാരകമാണ്. പിതാമഹനെ ആരാധിച്ചു ലഭിച്ച അസ്ത്രങ്ങൾ പിന്നീടു ബ്രഹ്മാസ്ത്രരൂപത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടും — അതിന്റെ സൂചന ഇവിടെത്തന്നെയുണ്ട്. നാലാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്; മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും നാലാമത്തേതിന്റെ അവസാനാർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി പൂർണമായി യോജിക്കുന്നില്ല. ‘മമാനുരൂപം’ (എനിക്കു തുല്യം) — പിതാവ് പുത്രനിൽ തന്റെ പ്രതിബിംബം കാണുന്നു. രാവണന്റെ രോഷവും ദുഃഖവും ഒരുമിച്ചാണ് — ‘മനഃ സമാധായ’ (മനസ്സ് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി) എന്നതിലൂടെ അവന്റെ ആത്മസംയമം സൂചിതമാകുന്നു, കാരണം പുത്രശോകംപോലും അവൻ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു.

‘കിങ്കരന്മാരെല്ലാവരും കൊല്ലപ്പെട്ടു, ജംബുമാലി എന്ന രാക്ഷസനും, വീരന്മാരായ മന്ത്രിപുത്രന്മാരും, അഞ്ചു സേനാഗ്രനായകന്മാരും. കുതിരകളും ആനകളും രഥങ്ങളുമുള്ള സമൃദ്ധമായ സൈന്യങ്ങളും നിന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ കുമാരൻ അക്ഷനും സംഹരിക്കപ്പെട്ടു. ശത്രുസംഹാരകാ, നിന്നിലുള്ള സാരം അവരിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ മഹാസൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടതും കപിയുടെ പ്രഭാവവും പരാക്രമവും കണ്ട്, നിന്റെ സ്വന്തം സാരവും നോക്കി, നിന്റെ ബലത്തിനനുസരിച്ച വേഗം കാണിക്കുക. നീ അടുത്തുചെന്നാൽ ശത്രു ശാന്തനായി നമ്മുടെ സൈന്യനാശം അവസാനിക്കുന്ന വിധത്തിൽ, നിന്റെ ബലവും ശത്രുബലവും നോക്കിക്കണ്ട്, അസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ആരംഭിക്കുക. വീരാ, സൈന്യങ്ങളെ കൊണ്ടുപോകരുത് — അവ കൂട്ടംകൂട്ടമായി നശിക്കുന്നു; ഏറെ സാരമുള്ള വജ്രംപോലും എടുത്തുകൊണ്ടു പോകരുത്; മാരുതന്റെ ഗതിക്ക് അളവില്ല; അഗ്നിതുല്യനായ അവനെ ഉപകരണംകൊണ്ടു കൊല്ലാനാവില്ല. ഈ കാര്യം നന്നായി വിചാരിച്ച്, നിന്റെ കർമത്തിനു തുല്യമായി മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കി, വില്ലിന്റെ ദിവ്യവീര്യം ഓർത്തുകൊണ്ട് പാഴാകാത്ത കർമം ആരംഭിക്കുക. ബുദ്ധിശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ നിന്നെ അയയ്ക്കുന്നു എന്ന ഈ ചിന്ത സ്നേഹത്തിനു യോജിച്ചതല്ല എന്നതു ശരിതന്നെ; എന്നാൽ രാജധർമങ്ങൾക്കും ക്ഷത്രധർമത്തിനും ഇതാണ് അംഗീകൃതമായ ചിന്ത. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, യുദ്ധത്തിൽ പലതരം ശസ്ത്രങ്ങളിലുള്ള നൈപുണ്യം തീർച്ചയായും അറിയേണ്ടതാണ്; യുദ്ധത്തിൽ വിജയവും കാമ്യമാണ്.’ ഇവിടെ പിതാവിന്റെ ഹൃദയം രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യവുമായി സംഘർഷത്തിലാണ് — ഒരു പുത്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, മറ്റൊരുവനെ അയയ്ക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും രാജധർമം പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ഒരു വിശേഷോപദേശമുണ്ട് — സൈന്യമോ വജ്രമോ നിഷ്ഫലമാണ്; അതിനാൽ സ്വന്തം ബലവും അസ്ത്രബലവും മാത്രം ആശ്രയിക്കുക. ‘അക്ഷതം കർമ’ — വിഫലമാകാത്ത കർമം. പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾക്കു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ പ്രതിരൂപമില്ല — അവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ബലാനി സുസമൃദ്ധാനി…’ എന്ന അർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ ക്രമമായ എണ്ണൽ — കിങ്കരന്മാർ, ജംബുമാലി, മന്ത്രിപുത്രന്മാർ, സേനാപതികൾ, അക്ഷൻ — രാവണന്റെ ആപത്തിന്റെ വർധിക്കുന്ന ഭാരം കാണിക്കുന്നു. ‘സഹോദരസ്തേ ദയിതഃ’ (നിന്റെ പ്രിയസഹോദരൻ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹവും പ്രേരകമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘മാരുതന്റെ ഗതിക്ക് അളവില്ല’ — ഹനുമാൻ വായുപുത്രനാണെന്നു രാവണനും അറിയുന്നതുപോലെ. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പിതാവിന്റെ മനസ്സിലെ ദ്വന്ദ്വം സ്പഷ്ടമാണ് — ‘ഈ ചിന്ത ശ്രേഷ്ഠമല്ല’ എന്ന് അവൻ സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു; എങ്കിലും രാജധർമമാണ് ബലവത്തരം എന്നു കരുതുന്നു.

പിന്നെ പിതാവിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ദക്ഷപുത്രന്മാരുടെ (ദേവന്മാരുടെ) പ്രഭാവമുള്ള വീരനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിനു മനസ്സുറപ്പിച്ച്, അതിവേഗത്തിൽ സ്വാമിയും പിതാവുമായവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. പിന്നെ പ്രിയപ്പെട്ട സ്വന്തം ആളുകളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട്, യുദ്ധത്തിനായി ഉത്സാഹം ഉണർന്ന അവൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ള, ശ്രീമാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാക്ഷസാധിപപുത്രൻ പർവദിവസത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ പുറപ്പെട്ടു. പക്ഷിരാജനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവയും മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ളവയുമായ നാലു വ്യാഘ്രങ്ങളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ, സഹിക്കാനാവാത്ത വേഗമുള്ള, ഇന്ദ്രതുല്യനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് കയറി. വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ശസ്ത്രജ്ഞനും അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഉത്തമനുമായ ആ രഥി രഥത്തിൽ വേഗം ഹനുമാൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. അവന്റെ രഥത്തിന്റെ മുഴക്കവും വില്ലിന്റെ ഞാണൊലിയും കേട്ട് വാനരവീരൻ ഏറെ സന്തുഷ്ടനായി. യുദ്ധനിപുണനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് വില്ലും മൂർച്ചയുള്ള മുനകളുള്ള ശരങ്ങളുമെടുത്ത് ഹനുമാനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ചെന്നു. പർവദിവസത്തിലെ സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമ — പൗർണമിയിൽ സമുദ്രം കരകവിയുന്നതുപോലെ അവന്റെ ഉത്സാഹം. ‘ദക്ഷസുതപ്രഭാവഃ’ — ദേവതുല്യമായ പ്രഭാവമുള്ളവൻ; ‘ദേവന്മാരെപ്പോലെ പ്രഭാവശാലി’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ഹിന്ദിവിവർത്തനത്തിൽ രഥത്തിന്റെ വാഹനങ്ങൾ ‘നാലു സിംഹങ്ങൾ’ എന്നാണ്; മൂലത്തിലാകട്ടെ ‘വ്യാഘ്രൈഃ’ (വ്യാഘ്രങ്ങളാൽ); സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വ്യാലൈഃ’ (ഹിംസ്രമൃഗങ്ങളാൽ). ഹനുമാന്റെ സന്തോഷം വീണ്ടും — പ്രബലനായ ശത്രുവാണ് എന്നതാണ് അവന്റെ ആനന്ദം. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; ‘പക്ഷിരാജോപമതുല്യവേഗൈ-/ർവ്യാഘ്രൈഃ’ എന്നിടത്ത് പാദവിച്ഛേദത്തിൽ പദം വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. പിതാവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വിനയം കാണിക്കുന്നു — വീരനായിരുന്നിട്ടും അവൻ പിതാവിനെ സ്വാമിയായും മാനിക്കുന്നു. ‘അതിത്വരേണ’ (അതിവേഗത്തിൽ) എന്നത് അവന്റെ ഉത്സാഹമാണ്; അക്ഷനെപ്പോലെ അവനും വേഗം പുറപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അക്ഷനിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തനായി അവൻ ബുദ്ധിമാനാണ്. സ്വന്തം ആളുകളാലുള്ള പൂജ — യജ്ഞത്തിനു മുമ്പു യജമാനനെന്നപോലെ, മിത്രങ്ങളിൽനിന്നു സമ്മാനം ഏറ്റുവാങ്ങിയാണ് അവൻ പുറപ്പെടുന്നത്. ‘രണപണ്ഡിതഃ’ (യുദ്ധനിപുണൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ യുദ്ധകൗശലത്തിന്റെ സൂചകമാണ്; പിന്നീട് അവന്റെ ബുദ്ധികൊണ്ടാണ് ഹനുമാൻ പിടിക്കപ്പെടുന്നത്, ബലംകൊണ്ടല്ല. ‘ഹനൂമന്തമഭിപ്രേത്യ’ (ഹനുമാനെ ലക്ഷ്യമാക്കി) — ലക്ഷ്യം സ്പഷ്ടമാണ്; പിതാവിന്റെ ഉപദേശമനുസരിച്ച് സൈന്യം പിന്തുടരുന്നില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥത്തിൽ കുതിരകളല്ല, വ്യാഘ്രങ്ങളെയാണു പൂട്ടിയിരിക്കുന്നത് — അത് അക്ഷന്റെ രഥത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തവും കൂടുതൽ ഭീഷണവുമാണ്; ഇതിലൂടെ അവന്റെ മായാവൈശിഷ്ട്യവും സൂചിതമാകുന്നു.

സന്തോഷഭരിതനായി ബാണമേന്തി അവൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാ ദിക്കുകളും കലങ്ങി; ഭയങ്കരമൃഗങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ അലറി. അവിടെ നാഗന്മാരും യക്ഷന്മാരും മഹർഷിമാരും ഗ്രഹമണ്ഡലങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരും സിദ്ധന്മാരും ഒത്തുകൂടി; പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ ആകാശം മൂടി ഏറെ സന്തോഷത്തോടെ ഉച്ചത്തിൽ കൂകി. ഇന്ദ്രധ്വജമുള്ള ആ രഥം വേഗത്തിൽ വരുന്നതു കണ്ട് കപി മഹാനാദം മുഴക്കി; വേഗശാലിയായ അവൻ വലുതാകുകയും ചെയ്തു. ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറിയ, വിചിത്രമായ വില്ലേന്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇടിമിന്നലിന്റെ ശക്തമായ മുഴക്കമുള്ള വില്ലു കുലച്ചുവലിച്ചു. പിന്നെ അതിതീക്ഷ്ണവേഗികളും മഹാബലരും യുദ്ധത്തിൽ ശങ്കയില്ലാത്തവരുമായ കപിയും രാക്ഷസാധിപപുത്രനും, വൈരം കെട്ടിയ ദേവേന്ദ്രനെയും അസുരേന്ദ്രനെയുംപോലെ ഏറ്റുമുട്ടി. അളവറ്റവനും വളർന്നുവലുതായവനുമായ ഹനുമാൻ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രശസ്തനായ, വില്ലാളിയും മഹാരഥനുമായ ആ വീരന്റെ ശരവേഗത്തെ തകർത്ത്, തന്റെ പിതാവായ വായുവിന്റെ മാർഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ദിക്കുകളുടെ കലക്കവും മൃഗങ്ങളുടെ ഭയങ്കരനാദവും അശുഭസൂചകങ്ങളാണ് — ആർക്കാണ് അശുഭം എന്നു കവി സ്പഷ്ടമായി പറയുന്നില്ല, എന്നാൽ ലങ്കയ്ക്കുതന്നെ എന്നു മനസ്സിലാക്കാം. ദേവർഷിമാരുടെ ഒത്തുചേരൽ യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു — അക്ഷവധത്തിലെന്നപോലെ ഇവിടെയും. ‘ഇന്ദ്രധ്വജം’ — ഇന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള ചിഹ്നത്തോടുകൂടിയ ധ്വജം; ‘ഇന്ദ്രാകാരചിഹ്നമുള്ള ധ്വജത്താൽ ശോഭിക്കുന്ന’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ‘പിതാവിന്റെ മാർഗത്തിൽ’ — വായുപഥത്തിൽ, ആകാശത്തിൽ. ദേവാസുരേന്ദ്രന്മാരുടെ ഉപമ — ഇന്ദ്രനും ബലിയും തമ്മിലെന്നപോലെയുള്ള വൈരം; ‘ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രനെയും ദൈത്യരാജനായ ബലിയെയുംപോലെ’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. മുൻയുദ്ധങ്ങളിൽ ഹനുമാൻതന്നെയായിരുന്നു പ്രബലൻ; ഇവിടെ ഇരുവരുടെയും ബലം തുല്യമാണെന്ന് ഉപമയിലൂടെത്തന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വളർച്ച — ശത്രു വരുമ്പോൾ അവൻ ശരീരം വലുതാക്കുന്നു; ഇതാണ് അവന്റെ നിയമം. വില്ലിന്റെ ഞാണൊലി ഇടിമിന്നലിന്റെ മുഴക്കംപോലെ — ഇന്ദ്രജിത്ത് മേഘരൂപനാണ്, ഹിന്ദിവിവർത്തനത്തിൽ അവന്റെ പേരുതന്നെ മേഘനാദൻ എന്നാണ്; ഹനുമാൻ പർവതരൂപനും.

പിന്നെ ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന വീരനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് നീണ്ട മൂർച്ചയുള്ള മുനകളും നല്ല തൂവലുകളും സ്വർണചിത്രപ്പണിയുള്ള പിൻഭാഗങ്ങളും വജ്രത്തിനു തുല്യമായ വേഗവുമുള്ള ശരങ്ങൾ തുടർച്ചയായി എയ്തു. പിന്നെ ആ ഹനുമാൻ അവന്റെ രഥത്തിന്റെ മുഴക്കവും മൃദംഗം, ഭേരി, പടഹം എന്നിവയുടെ ശബ്ദവും വലിച്ചുകുലയ്ക്കുന്ന വില്ലിന്റെ ഒലിയും കേട്ട് വീണ്ടും കുതിച്ചുയർന്നു. ആ മഹാകപി ശരങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ വേഗം തിരിഞ്ഞുമറിഞ്ഞു; ലക്ഷ്യംവയ്ക്കുന്ന അവന്റെ ഉന്നം പാഴാക്കിക്കൊണ്ട് ആ വാനരൻ ചുറ്റിനടന്നു. വീണ്ടും ശരങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വന്നുനിന്ന്, വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ കൈകൾ വിരിച്ചു കുതിച്ചുയർന്നു. വേഗസമ്പന്നരും യുദ്ധകർമനിപുണരുമായ അവർ ഇരുവരും എല്ലാ ജീവികളുടെയും മനസ്സു കവരുന്ന ഉത്തമമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. രാക്ഷസൻ ഹനുമാന്റെ പഴുത് — ദൗർബല്യസ്ഥാനം — അറിഞ്ഞില്ല; മാരുതി ആ മഹാത്മാവിന്റെ പഴുതും അറിഞ്ഞില്ല; ദേവതുല്യപരാക്രമികളായ അവർ ഏറ്റുമുട്ടി പരസ്പരം സഹിക്കാനാവാത്തവരായി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യത വിശേഷിച്ചും പറയപ്പെടുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഹനുമാൻ ശത്രുക്കളെ പെട്ടെന്നു കൊന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ ആദ്യമായി സമബലനായ ഒരു എതിരാളി. ‘അന്തരം’ എന്നാൽ പഴുത് — പ്രഹരം ഫലിക്കുന്ന ഇടം. ഹനുമാൻ ശരങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വന്ന് വീണ്ടും കുതിച്ചുയരുന്നു — ഇതു ശത്രുവിനെ പരിഹസിക്കുന്ന ഒരു കളിയാണ്. മൃദംഗം, ഭേരി, പടഹം എന്നിവയുടെ ശബ്ദത്താൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ വാദ്യങ്ങളും സൂചിതമാകുന്നു. ‘സർവഭൂതമനോഗ്രാഹി’ (എല്ലാ ജീവികളുടെയും മനസ്സു കവരുന്ന) — യുദ്ധവും ദർശനീയമാണ്, ഒരു കലാരൂപമാണ്; മുമ്പ് ഒത്തുകൂടിയ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരുമാണ് അതിന്റെ പ്രേക്ഷകർ. ‘ദേവസമാനവിക്രമൗ’ (ദേവതുല്യപരാക്രമികൾ) എന്നതിലൂടെ ഇരുവർക്കും തുല്യഗൗരവം — കവി ശത്രുവിനെ ചെറുതാക്കുന്നില്ല. ഹനുമാൻ കൈകൾ വിരിക്കുന്നതു പക്ഷി ചിറകു വിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. ഇരുവരും വേഗസമ്പന്നരാണ് — ഒരാൾ ശരവേഗംകൊണ്ട്, മറ്റേയാൾ ശരീരവേഗംകൊണ്ട്; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന് അവസാനം കാണുന്നില്ല. ഈ തുല്യതതന്നെയാണ് പിന്നീടുള്ള ബ്രഹ്മാസ്ത്രപ്രയോഗത്തിനു കാരണം.

ലക്ഷ്യം തെറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, അമോഘമായ ശരങ്ങൾപോലും പതിക്കുമ്പോൾ വിഫലമായപ്പോൾ, ലക്ഷ്യസമാധാനത്തിലും ബാണസന്ധാനത്തിലും ഏകാഗ്രമനസ്സുള്ള മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രജിത്ത് വലിയ ചിന്തയിലാണ്ടു. പിന്നെ രാക്ഷസരാജപുത്രൻ ആ കപിയെ കൊല്ലാനാവില്ല എന്നു കണ്ട്, അവനെ എങ്ങനെ പിടിച്ചടക്കാം എന്ന്, വാനരവീരന്മാരിൽ മുഖ്യനായ അവനെ പിടിക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു. പിന്നെ അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും അതിതേജസ്വിയുമായ ആ വീരൻ പിതാമഹന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) അസ്ത്രം ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്റെ നേരെ തൊടുത്തു. ഇവനെ കൊല്ലാനാവില്ല എന്നറിഞ്ഞ് അസ്ത്രതത്ത്വമറിയുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് മഹാബാഹുവായ മാരുതപുത്രനെ ആ അസ്ത്രംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ചു. രാക്ഷസൻ ആ അസ്ത്രംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ച ആ വാനരൻ ചേഷ്ടയറ്റവനായി, നിലത്തുവീണു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബുദ്ധി ഇവിടെ പ്രകാശിക്കുന്നു — കൊല്ലാനാവാത്തവനെ ബന്ധിക്കാൻ അവൻ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘അവധ്യൻ’ എന്ന അറിവ് അവന്റെ പരാജയത്തിന്റെ സമ്മതവുമാണ്. ബ്രഹ്മാസ്ത്രവും വധത്തിനല്ല, ബന്ധനത്തിനാണു പ്രയോഗിക്കുന്നത്. രാവണന്റെ ആജ്ഞയും ‘പിടിക്കുക’ എന്നായിരുന്നു — അതിനാൽ പിടിക്കലാണ് ഉദ്ദേശ്യം. ഹനുമാന്റെ വീഴ്ച പരാജയമല്ല, ബ്രഹ്മാവിന്റെ മര്യാദയുടെ പാലനമാണ് — അടുത്ത ശ്ലോകങ്ങളിൽ അതു വ്യക്തമാകും. ‘നിർവിചേഷ്ടഃ’ (ചേഷ്ടയറ്റവൻ) — അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ഒരു നിമിഷം അവൻ ചലനമറ്റവനായി. ‘അസ്ത്രതത്ത്വവിത്’ എന്നത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വിശേഷണമാണ് — ബ്രഹ്മാസ്ത്രം എപ്പോൾ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് അവനറിയാം; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയമം പിന്നീടു രാക്ഷസർക്ക് അറിയില്ല. ഹനുമാന്റെ വീഴ്ച കണ്ട് രാക്ഷസർ സന്തോഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ വീഴ്ച അവന്റെ സ്വേച്ഛയാലാണ്.

പിന്നെ ആ വാനരവീരൻ ആ അസ്ത്രബന്ധനം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, പ്രഭുവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അല്പംപോലും വേഗം കുറയാതെ — അല്പംപോലും പീഡ അനുഭവിക്കാതെ — പിതാമഹൻ തന്നോടു കാണിച്ച അനുഗ്രഹത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. സ്വയംഭൂവിന്റെ മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം കണ്ട് ഹനുമാൻ പിതാമഹനിൽനിന്നു ലഭിച്ച വരദാനത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു — ‘ലോകഗുരുവിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ഈ ബന്ധനത്തിൽനിന്നു മോചിതനാകാൻ എനിക്കു ശക്തിയില്ല എന്നു കരുതിത്തന്നെയാണ് ഈ അസ്ത്രബന്ധനം നടത്തിയിരിക്കുന്നത്; എങ്കിലും സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സമ്മാനാർഥം ഇതു ഞാൻ അനുസരിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ ആ കപി അസ്ത്രത്തിന്റെ വീര്യവും പിതാമഹൻ തന്നോടു കാണിച്ച അനുഗ്രഹവും മോചനത്തിനുള്ള ശക്തിയും ചിന്തിച്ച് പിതാമഹന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ചു. ‘അസ്ത്രത്താൽ ബന്ധിതനായിരുന്നാലും എനിക്കു ഭയമുണ്ടാകുന്നില്ല, പിതാമഹനാലും മഹേന്ദ്രനാലും അനിലനാലും ഞാൻ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടല്ലോ. രാക്ഷസർ എന്നെ പിടിക്കുന്നതിലും എനിക്കു വലിയ ഗുണം കാണുന്നു — രാക്ഷസേന്ദ്രനുമായി സംഭാഷണം നടക്കും; അതിനാൽ ശത്രുക്കൾ എന്നെ പിടിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ കാര്യം നിശ്ചയിച്ച, ആലോചിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്ന, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന അവൻ ചേഷ്ടകളടക്കിനിന്നു; ശത്രുക്കൾ ബലമായി അടുത്തുവന്നു പിടിച്ചപ്പോൾ, അവരോരോരുത്തരും ഭർത്സിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവൻ അലറി. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വിവേകം പരകോടിയിലെത്തുന്നു — പരാജയംപോലും ഒരു ഉപായമായിത്തീരുന്നു. അവൻ ദേവന്മാരുടെ മര്യാദ പാലിക്കുക മാത്രമല്ല, തന്റെ കാര്യത്തിനുള്ള അവസരവും കാണുന്നു — രാവണനെ നേരിട്ടു കാണാനും സംസാരിക്കാനും. ബ്രഹ്മാവു നൽകിയ വരം — ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചനം — ഹിന്ദിവിവർത്തനത്തിൽ നിർദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘സമീക്ഷ്യകാരീ’ (ആലോചിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു; അലർച്ചയും ഒരു അഭിനയമാണ് — പീഡിതനെപ്പോലെ അലറി. പിതാമഹൻ, മഹേന്ദ്രൻ, അനിലൻ എന്നീ മൂന്നു രക്ഷകർ — ബ്രഹ്മാവ് വരദാതാവ്, ഇന്ദ്രൻ വജ്രപ്രഹരത്തിനുശേഷം വരം നൽകിയവൻ, വായു പിതാവ്; ‘ബ്രഹ്മാവും ഇന്ദ്രനും വായുദേവനും — മൂവരും എന്നെ രക്ഷിക്കുന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ഈ പ്രസംഗത്തിൽ ദൂതന്റെ ബുദ്ധി കാണാം — ബലംകൊണ്ടു ലഭിക്കാത്തതു വിനയംകൊണ്ടു ലഭിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ രാവണന്റെ സഭയിൽ പ്രവേശിക്കുക ദുർലഭമായിരുന്നു.

പിന്നെ ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന അവൻ ചേഷ്ടയറ്റുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് ആ രാക്ഷസർ ഒരുമിച്ചു പിരിച്ച ചണനാരുകളാലും മരവുരികളാലും അവനെ കെട്ടി. ശത്രുക്കളുടെ ബന്ധനവും വീരന്മാരുടെ ബലമായ നിന്ദയും അവൻ ഇഷ്ടപ്പെട്ടു — ‘കൗതുകംകൊണ്ടു രാക്ഷസേന്ദ്രൻ എന്നെ കാണാൻ തീരുമാനിച്ചേക്കും’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചുകൊണ്ട്. ആ നാരുകൊണ്ടു കെട്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ വീര്യവാനായ അവൻ അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചിതനായി, കാരണം അസ്ത്രബന്ധനം മറ്റൊരു ബന്ധനത്തോടു ചേർന്നു നിലനിൽക്കുന്നില്ല. പിന്നെ വീരനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് മരവുരികൊണ്ടു കെട്ടിയ ആ കപിശ്രേഷ്ഠനെ നോക്കി, അവൻ അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചിതനായി എന്നറിഞ്ഞ് ചിന്തയിലാണ്ടു — മറ്റൊന്നുകൊണ്ടു ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ഇവൻ അസ്ത്രത്തിന് അധീനനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നു. ‘അഹോ, വലിയൊരു കർമം നിഷ്ഫലമാക്കിക്കളഞ്ഞു; രാക്ഷസർ മന്ത്രത്തിന്റെ ഗതി ആലോചിച്ചില്ല; അസ്ത്രം തകർന്നാൽ പിന്നെ മറ്റൊരസ്ത്രം പ്രവർത്തിക്കില്ല; നാമെല്ലാവരും സംശയത്തിലായിരിക്കുന്നു.’ അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചിതനായിട്ടും ഹനുമാൻ അത് അറിയാത്തവനെപ്പോലെ, രാക്ഷസർ വലിച്ചിഴയ്ക്കുമ്പോൾ ആ കെട്ടുകളാൽ പീഡിതനായി. പിന്നെ ക്രൂരരായ രാക്ഷസരുടെ കാലമുഷ്ടികളാൽ അടിയേറ്റുകൊണ്ട് ആ വാനരൻ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അടുക്കലേക്കു വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെട്ടു. രാക്ഷസരുടെ മൂഢത ഇവിടെ സ്പഷ്ടമാണ് — ദിവ്യാസ്ത്രത്തിനു മുകളിൽ സാധാരണ ബന്ധനം കൂട്ടിച്ചേർത്ത് അവർ സ്വയംതന്നെ അസ്ത്രം നിഷ്ഫലമാക്കി. ഇന്ദ്രജിത്തിനു മാത്രമേ അത് അറിയൂ; എന്നാൽ അവന് ഒന്നും ചെയ്യാനാവുന്നില്ല. ഹനുമാൻ മോചിതനായിട്ടും ബന്ധിതനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നു — സ്വേച്ഛയാൽ രാവണന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നു. ‘അസ്ത്രബന്ധനം മറ്റൊരു ബന്ധനത്തോടു ചേർന്നു നിലനിൽക്കുന്നില്ല’ എന്നതു ശാസ്ത്രീയമായ ഒരു നിയമമാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ചിന്ത — ‘നാമെല്ലാവരും സംശയത്തിലായിരിക്കുന്നു’ — വിജയംപോലും പരാജയംപോലെയായി; ‘വിജയിച്ചിട്ടും നാമെല്ലാവരും സംശയത്തിലകപ്പെട്ടു’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ‘കാലമുഷ്ടിഭിഃ’ — മരണത്തിനു തുല്യമായ കഠിനമുഷ്ടികൾ; കാര്യസിദ്ധിക്കായി ഹനുമാൻ അവ സഹിക്കുന്നു. ചണനാരുകൊണ്ടും മരവുരികൊണ്ടുമുള്ള ബന്ധനം അവനു തുച്ഛമാണ്; എന്നാൽ അതുതന്നെ അസ്ത്രത്തെ നിഷ്ഫലമാക്കി — രാക്ഷസരുടെ മൂഢതയുടെ ഫലം. ‘കൗതുകംകൊണ്ട്’ എന്ന ഹനുമാന്റെ ഊഹം സത്യമാകും — രാവണൻ സ്വയം അവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

പിന്നെ ഇന്ദ്രജിത്ത്, അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചിതനും മരവുരിച്ചരടുകളാൽ ബന്ധിതനുമായ ആ മഹാബലനായ വാനരവീരനെ നന്നായി നോക്കി, അവിടെ പരിവാരത്തോടുകൂടിയ രാജാവിനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. മദിച്ച ആനയെപ്പോലെ ബന്ധിതനായ ആ കപിശ്രേഷ്ഠനെ രാക്ഷസർ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണനു സമർപ്പിച്ചു. ‘ഇവൻ ആരാണ്? ആരുടെ ആളാണ്? എവിടെനിന്നു വന്നു? എന്താണു കാര്യം? ആരാണ് ഇവന്റെ ആശ്രയം?’ — അവനെ കണ്ട് രാക്ഷസവീരന്മാർക്കിടയിൽ ഇത്തരം സംസാരങ്ങൾ ഉണ്ടായി. ‘ഇവനെ കൊല്ലുക, ചുട്ടെരിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ തിന്നുക’ എന്നു ക്രുദ്ധരായ മറ്റു രാക്ഷസർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു. പെട്ടെന്നു വഴി പിന്നിട്ട് ആ മഹാത്മാവ് അവിടെ രാക്ഷസാധിപന്റെ പാദമൂലത്തിൽ രാജാവിന്റെ വൃദ്ധപരിചാരകന്മാരെയും മഹാരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ഭവനത്തെയും കണ്ടു. വികൃതാകാരരായ രാക്ഷസരാൽ അങ്ങുമിങ്ങും വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുന്ന കപിശ്രേഷ്ഠനെ മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ കണ്ടു. കപിശ്രേഷ്ഠനും തേജോബലസമന്വിതനായി, തപിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന രാക്ഷസാധിപനെ കണ്ടു. രോഷത്താൽ ഉരുളുന്ന ചെമ്പൻകണ്ണുകളോടെ ദശാനനൻ ആ കപിയെ നോക്കിയശേഷം, അവിടെ ഇരുന്നിരുന്ന, കുലംകൊണ്ടും ശീലംകൊണ്ടും വൃദ്ധരായ മുഖ്യമന്ത്രിമാരെ അവനോടു ചോദിക്കാൻ നിയോഗിച്ചു. അവർ ക്രമമായി ചോദിച്ചപ്പോൾ ആ കപി കാര്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും അതിന്റെ മൂലവും ആദ്യംതന്നെ അറിയിച്ചു — ‘വാനരേശ്വരന്റെ അടുക്കൽനിന്നു ദൂതനായി ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.’ രാക്ഷസരുടെ ചോദ്യങ്ങൾ ഹനുമാന്റെ പരിചയത്തിലെ രഹസ്യം കാണിക്കുന്നു — അവർക്ക് അവനെ അറിയില്ല. ‘തിന്നുക’ എന്നതു രാക്ഷസരുടെ ക്രൂരസ്വഭാവമാണ്. ഹനുമാൻ രാവണനെ സൂര്യനെപ്പോലെ കാണുന്നു — ശത്രുവിന്റെപോലും തേജസ്സ് അവൻ അംഗീകരിക്കുന്നു; ഇതാണ് അവന്റെ നിഷ്പക്ഷമായ ദൃഷ്ടി. രാവണൻ സ്വയം ചോദിക്കുന്നില്ല, മന്ത്രിമാരെക്കൊണ്ടു ചോദിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ ഗൗരവം. ഹനുമാന്റെ ആദ്യവാക്ക് — ‘ദൂതൻ’ — അത്യന്തം പ്രധാനമാണ്: ദൂതൻ അവധ്യനാണ് എന്നതാണു നീതി; അതിനാൽ പിന്നീട് വിഭീഷണൻ ഇവന്റെ വധം തടയും. സർഗം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ‘മത്തമിവ മാതംഗം’ (മദിച്ച ആനയെപ്പോലെ) — ബന്ധിതനായിട്ടും അവൻ മദഗജത്തെപ്പോലെ ബലവാനാണ്, ദീനനല്ല. ‘പരിചാരവൃദ്ധാൻ’ — രാവണന്റെ പാദമൂലത്തിലെ വൃദ്ധസേവകർ; ‘മഹാരത്നവിഭൂഷിതം ഗൃഹം’ — സഭാമന്ദിരം; ‘വിലയേറിയ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച സഭാമന്ദിരം’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. പരസ്പരദർശനത്തിന്റെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമരൂപമാണ് — രാവണൻ കപിയെ കണ്ടു, കപി രാവണനെ കണ്ടു; ഇങ്ങനെ ഇരുവരുടെയും സമാഗമം തുല്യതയോടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാര്യാർഥമർഥസ്യ ച മൂലം’ — ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നുവിധമാണ്: എന്തു കാര്യം, എന്തു പ്രയോജനം, എന്തു മൂലകാരണം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ തേജസ്സു വർണിക്കും, പിന്നെ തന്റെ സന്ദേശം അറിയിക്കും. ‘കൊല്ലുക, ചുട്ടെരിക്കുക, തിന്നുക’ എന്നീ മൂന്ന് ഉപായങ്ങൾ രാക്ഷസർ നിർദേശിക്കുന്നു; അവയിൽ ‘ചുട്ടെരിക്കുക’ എന്നതു പിന്നീടു വാൽ കത്തിക്കലിൽ പരിണമിക്കും.

When Prince Akṣa had been killed by Hanumān, the great lord of the rākṣasas steadied his mind and, in anger, gave his command to Indrajit, who was like a god. "You know the divine missiles," he said, "and you are the foremost of all who bear arms. You bring grief even to the gods and the asuras; your deeds have been seen among the gods and Indra himself, and you won your missiles by worshipping Brahmā the Grandsire. When they met the power of your missiles, the gods and the hosts of Maruts could not stand in battle, though Indra, lord of the gods, was their shelter. There is no one in the three worlds who has fought you and not been worn out. Your own arms guard you and your austerity protects you; you are the best judge of place and time and the wisest in understanding. Nothing in battle is beyond you, nothing out of reach when you take counsel with thought, and there is no one in the three worlds who does not know the power of your missiles and of your body. Your austerity, your valour and your missiles are a match for mine; when you go into the clash of battle my mind is at ease, sure of the outcome." This praise came not only from a father's love but from policy: after Akṣa's death Rāvaṇa reminded Indrajit of his past victories to fire his spirit, and his very name, "Conqueror of Indra", recalls his triumph over the king of the gods. The missiles won by worshipping the Grandsire are mentioned here because one of them, Brahmā's own missile, is about to be used. In calling his son a match for himself, the father sees his own image in him. Anger and grief were mingled in Rāvaṇa, and the words "steadying his mind" show his self-control, for he kept even his grief for his son hidden.

"All the Kiṅkaras have been killed," he went on, "and the rākṣasa Jambumālin, and the heroic sons of my ministers, and the five commanders who led the army, and well-furnished forces with horses, elephants and chariots; and your beloved brother, Prince Akṣa, has been killed too. But the strength that is in you, destroyer of foes, was not in them. You have seen this great force destroyed; you have seen the monkey's power and valour. Weigh your own strength and put forth an effort worthy of it. Weigh your strength against the enemy's, best of those who bear missiles, and go about this so that when you come near and engage him, the slaughter of our forces ends with the enemy stilled. Do not take an army, my hero, for armies fall away before him in whole companies; nor take the thunderbolt, however great its force. There is no measuring this son of the Wind's movements, and being like fire he cannot be killed by any ordinary means. Think this through carefully, compose your mind, measure his deeds against your own, remember the divine power of your bow, and go and do a deed that cannot fail. I know it is not a fitting thought, wisest of my sons, to send you out like this; but it is what the duty of kings and of the warrior class requires. A warrior must have mastery of many weapons in battle, tamer of foes, and victory in battle is to be sought." Here the father's heart struggles with the king's duty. One son lay dead and he did not want to send another, yet the duty of a king drove him to it, and he admitted himself that it was not a good thought. The list of the fallen, Kiṅkaras, Jambumālin, the ministers' sons, the generals, and at last Akṣa, shows how Rāvaṇa's disaster had grown step by step, and by calling Akṣa Indrajit's "beloved brother" he made a brother's love another spur. His particular advice was that an army or even the thunderbolt would be useless; Indrajit was to rely only on his own strength and his missiles, and to undertake a deed that would not fail. When he says there is no measuring the Wind-born one's movement, it is as if even Rāvaṇa knew that the monkey was the son of the Wind.

When he heard his father's words, the hero Indrajit, mighty as the gods, his mind set on battle, quickly walked round his father and lord in reverence; brave as he was, he honoured his father as his master. Then, honoured by his own dear companions as a sacrificer is honoured before a sacrifice, fired with zeal for battle, he set out for the fight. The glorious son of the lord of the rākṣasas, with eyes wide as lotuses and great splendour, went out like the ocean swelling at the full moon. Like Indra himself, of irresistible speed, Indrajit mounted his chariot, yoked not with horses like Akṣa's but with four sharp-fanged tigers swift as Garuḍa, king of birds; it was more fearsome than his brother's, and hinted at his powers of illusion. Foremost of bowmen, master of every weapon and best of those who know the missiles, that chariot-warrior drove swiftly to where Hanumān was. When the monkey hero heard the rumble of the chariot and the twang of the bowstring, he grew more joyful still; a strong enemy was a delight to him. Taking up his bow and his sharp-headed arrows, Indrajit, skilled in the art of battle, went straight for Hanumān. His target was clear, and no army followed him, just as his father had advised. Like Akṣa, he set out in haste, but unlike Akṣa he was shrewd, and the poet's word for him, "skilled in battle", prepares for what is to come: it would be by his wit, not his strength, that Hanumān would be taken.

As he set out for battle, joyful, arrows in hand, all the quarters grew murky and fierce beasts howled in many voices. These were ill omens; the poet does not say for whom, but it is understood that they were for Laṅkā. Nāgas and yakṣas gathered there, and great sages and Siddhas who move among the stars, and flocks of birds covered the sky and cried aloud in great delight; as at Akṣa's death, the gathering of gods and seers shows how great this fight was. Seeing the chariot with its standard bearing Indra's emblem coming on swiftly, the monkey gave a great roar and, full of speed, grew in size, as he always did when an enemy approached. Indrajit, standing in his divine chariot with his splendid bow, drew and twanged it with a sound mighty as the thunder that goes with lightning; he was the thundercloud and Hanumān the mountain. Then the two met, both terribly swift, both immensely strong and fearless in battle, the monkey and the son of the rākṣasa king, locked in enmity like the lords of the gods and of the asuras, like Indra and Bali. In the earlier fights Hanumān had always been the stronger; with this comparison the poet signals that here the two were evenly matched. Immeasurable and grown great, Hanumān checked the rush of arrows from that hero, the great chariot-warrior and famed bowman, and ranged about the sky, his father the Wind's own path.

Then the hero Indrajit, slayer of enemy heroes, loosed long, sharp-headed, well-feathered arrows with gold-worked nocks, in close succession and swift as the thunderbolt. Hearing the rumble of that chariot, the sound of tabors, kettledrums and drums from Indrajit's host, and the twang of the drawn bow, Hanumān sprang up again. The great monkey wheeled swiftly between the arrows, foiling the aim of that marksman; again he came right up to the front of the arrows, and then the son of the Wind stretched out his arms like a bird spreading its wings and flew up, playing with his enemy as if to mock him. Both full of speed, one with the speed of his arrows and the other with the speed of his body, both skilled in the work of war, the two fought a superb fight that held the minds of all beings; the gods and seers who had gathered were its spectators, and even a battle became a sight to behold. The rākṣasa could find no opening in Hanumān, no weak spot where a blow would tell, and the son of the Wind could find none in that great-souled warrior; meeting as equals in valour to the gods, each became unbearable to the other. The poet stresses this equality. In the earlier sargas Hanumān had struck his enemies down at once; here, for the first time, he faced an opponent as strong as himself, and the poet does not belittle the enemy but gives both equal honour. Because neither could prevail, the fight had no end in sight, and it was this very deadlock that led to the use of Brahmā's missile.

As his target kept escaping him and even his unfailing arrows fell in vain, the great-souled Indrajit, his mind trained on the archer's aim and draw, fell into deep thought. Seeing that the monkey could not be killed, the son of the rākṣasa king turned his mind to how that foremost of monkey heroes might be captured. Then the hero of great splendour, best of those who know the missiles, fitted the missile of Brahmā the Grandsire and aimed it at Hanumān. Knowing that he could not be slain, Indrajit, who knew the inner nature of the missiles, bound the long-armed son of the Wind with it; and bound by the rākṣasa with that missile, the monkey went motionless and fell to the ground. Indrajit's shrewdness shows here: when he could not kill his enemy, he thought of binding him. His recognition that the monkey could not be killed was itself an admission of defeat, and even Brahmā's missile was used not to kill but to bind; Rāvaṇa's own earlier order had been that the monkey be seized. Hanumān's motionless fall was only for a moment, under the missile's power, and it was not a defeat but an act of respect for Brahmā's ordinance, as the following verses make clear. Indrajit knew when to use the missile, but the other rākṣasas did not know its rule, as will soon appear. The rākṣasas rejoiced to see Hanumān fall, but he fell of his own will.

Then the heroic monkey, recognising the missile's bond and feeling not the least pain by the power of Brahmā the Lord, reflected on the Grandsire's favour to himself. Seeing the Brahmā missile charged with the mantras of the Self-born, Hanumān remembered the boon the Grandsire had given him, that he would be freed from the missile after a moment. "By the might of the teacher of the worlds I have no power to free myself from this bond," he thought. "It is because he knows this that the rākṣasa has laid it on me. Yet out of regard for the Self-born I must submit to it." Weighing the power of the missile, the Grandsire's favour to him and his own power to get free, the monkey obeyed the Grandsire's command. "Even bound by the missile I feel no fear," he thought, "for Brahmā the Grandsire, great Indra and the Wind all protect me": Brahmā who gave the boon, Indra who granted one after striking him with the thunderbolt, and the Wind, his father. "And in being seized by the rākṣasas I see a great advantage: I shall get to speak with the lord of the rākṣasas himself. So let the enemy seize me." Resolved on his purpose, the slayer of enemy heroes, who always acted with forethought, stopped all movement; and when the enemies fell on him and seized him roughly, he cried out as they abused him, playing the part of one in pain. Here Hanumān's judgement reaches its height, for even defeat became a means to his end. He not only kept the bounds set by the gods but saw in them his chance to see Rāvaṇa face to face and speak with him. What strength could not win, submission won; an envoy could hardly have entered Rāvaṇa's court any other way.

Seeing the tamer of foes lying motionless, the rākṣasas tied him up with hempen ropes and strips of twisted bark. He was content to be tied by the enemy and roughly abused by their warriors, for he had made up his mind that the lord of the rākṣasas might out of curiosity want to see him, and in that he was right. But once he was tied with bark, the mighty monkey was freed from the missile, for a bond of a divine missile will not tolerate any other bond. Then the hero Indrajit, looking at that best of monkeys tied in tree-bark and freed from the missile, fell to thinking. "Though he is bound by other means, he acts as if he were still under the missile," he thought. "Alas, a great deed has been thrown away. The rākṣasas did not consider how the mantra works. Once a missile has been foiled, no other missile will work again. We are all now in danger." Victory had turned into something like defeat. Hanumān, though freed from the missile, did not let it be seen, and as the rākṣasas dragged him along he let himself be tormented by the ropes; beaten by the cruel rākṣasas with fists hard as Death's, the monkey was hauled before the lord of the rākṣasas. The rākṣasas' folly is plain here: by putting ordinary ropes over a divine missile they themselves made it useless. Ropes of hemp and bark were nothing to Hanumān, yet they were what undid the missile. Only Indrajit understood, and he could do nothing about it. Free as he was, Hanumān behaved as though bound and went of his own will towards Rāvaṇa, bearing the blows for the sake of his mission.

Then Indrajit, seeing that the mighty hero was free of the missile and bound only with cords of bark, presented him to the king and his court, and the rākṣasas brought that best of monkeys, bound like a rutting elephant, before Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. Bound as he was, he was not pitiful but strong as a maddened elephant. "Who is he? Whose is he? Where has he come from? What is his business? Who stands behind him?" So the talk ran among the rākṣasa heroes as they looked at him, for none of them knew who he was. "Kill him! Burn him! Eat him!" others cried to each other in rage, showing the rākṣasas' cruel nature; the second of these, burning, will come true in its own way when his tail is set on fire. Passing quickly along the way, the great monkey saw the king's aged attendants at the feet of the lord of the rākṣasas, and the assembly hall adorned with great jewels. Rāvaṇa, in his great splendour, saw the best of monkeys being dragged this way and that by rākṣasas of hideous form; and the best of monkeys saw the lord of the rākṣasas, full of energy and strength, blazing like the sun. The two verses mirror each other: the king saw the monkey, the monkey saw the king, and so their meeting is told as a meeting of equals. Hanumān saw Rāvaṇa's splendour like the sun's, granting brilliance even to his enemy with an impartial eye. Ten-faced Rāvaṇa, his coppery eyes rolling with rage, looked the monkey over and then ordered his chief ministers, seated there, men of good family and conduct, to deal with him; as befits a king, he did not question the monkey himself. Questioned by them in due order about his business, its purpose and its first cause, the monkey declared at the very outset: "I have come as an envoy from the lord of the monkeys." That first word, "envoy", is all-important, for by the rules of statecraft an envoy may not be killed, and it is on that ground that Vibhīṣaṇa will soon prevent his execution. In the next sarga Hanumān will gaze on Rāvaṇa's splendour before he delivers his message.