हनूमता पञ्च सेनापतीन् सानुचरान् सवाहनान् प्रमापितान् निशम्य राजा रावणः पुरतः स्थितं समरोद्धतोन्मुखं कुमारम् अक्षं प्रसमैक्षत — वचनं विना, दृष्ट्या एव आदिशत्। पितुः दृष्ट्यर्पणेन सम्प्रचोदितः प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः अक्षः सदसि उदीरितः, द्विजातिमुख्यैः हविषा प्रज्वलितः पावकः इव समुत्पपात। ततः महान् वीर्यवान् नैर्ऋतर्षभः बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततं रथं समास्थाय तं महाहरिं प्रति ययौ। सः रथः तपसः संग्रहेण संचयेन च अर्जितः, प्रतप्तजाम्बूनदजालैः चित्रितः, पताकी, रत्नविभूषितध्वजः, मनोजवैः अष्टाभिः अश्ववरैः सुयोजितः आसीत्। सुरासुरैः अधृष्यः, असङ्गचारी, तडित्प्रभः, व्योमचरः, समाहितः; तूणीरयुक्तः, अष्टाभिः असिभिः निबद्धबन्धुरः, यथाक्रमम् आवेशितशक्तितोमरः च। प्रतिपूर्णवस्तुना विराजमानं, सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा युक्तं दिवाकराभं रथम् आस्थितः अमरतुल्यविक्रमः अक्षः निर्जगाम। रावणस्य मौनं तस्य दुःखस्य गाम्भीर्यं सूचयति — पुत्रं प्रेषयितुं वचनम् अपि न निर्गच्छति। अक्षस्य उत्साहः बालस्य उत्साहः — सः पितुः इङ्गितमात्रेण एव उत्थितः। रथस्य दीर्घं वर्णनं तस्य राजकुमारत्वं सूचयति; सः रथः तपसा लब्धः, न साधारणः। अष्टौ अश्वाः अग्रे पुनः आगमिष्यन्ति — तेषाम् एव वधेन रथः पतिष्यति। एते षट् अपि श्लोकाः वंशस्थवृत्तेन निबद्धाः; अस्मिन् सर्गे सर्वे श्लोकाः दीर्घवृत्ताः। हविषा अग्नेः उपमा — यज्ञे अग्निः हविषा वर्धते, अत्र अक्षः पितुः दृष्ट्या। रथस्य अष्टौ असयः, शक्तयः, तोमराः — सर्वं युद्धाय सज्जम्।

सः अक्षः तुरङ्गमातङ्गमहारथानां स्वनैः खं च साचलां महीं च पूरयन्, समेतैः बलैः सह तोरणे स्थितं समर्थम् आसीनं कपिम् उपागमत्। सिंहस्य इव ईक्षणं यस्य सः हरीक्षणः अक्षः युगान्तकालाग्निम् इव प्रजाक्षये अवस्थितं, विस्मितजातसम्भ्रमं तं हरिं समासाद्य बहुमानचक्षुषा समैक्षत। रावणात्मजः सः महात्मनः कपेः वेगं शत्रुषु पराक्रमं स्वबलं च विचारयन् महाबलः युगक्षये सूर्यः इव अभिवर्धत। जातमन्युः सः संयति स्थिरः स्थितः, दुर्निवारणं तस्य विक्रमं प्रसमीक्ष्य, समाहितात्मा भूत्वा हनुमन्तम् आहवे शितैः त्रिभिः शरैः प्रचोदयामास। अत्र द्वयोः परस्परं सम्मानः दृश्यते — अक्षः ‘बहुमानचक्षुषा’ पश्यति, न अवज्ञया। पूर्वे योद्धारः गर्वेण आगताः, अयं तु शत्रोः बलं विचारयति; अतः सः श्रेष्ठः योद्धा। त्रिभिः शरैः ‘प्रचोदयामास’ इति — युद्धाय आह्वानम् इव, न तु वधाय प्रहारः। ‘हरीक्षणः’ इति पदं हिन्दी-अनुवादे सिंहवत् भयङ्करनेत्रः इति व्याख्यातम्।

ततः गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोचितं समुदीर्णमानसं तं कपिं प्रसमीक्ष्य सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः अक्षः अवैक्षत। हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः आशुपराक्रमः सः कपिं समाससाद; तयोः अप्रतिमः समागमः सुरासुराणाम् अपि सम्भ्रमप्रदः अभवत्। कपेः कुमारस्य च तस्मिन् वीर्यसंयुगे भूमिः ररास, भानुमान् न तताप, वायुः न ववौ, अचलः प्रचचाल, द्यौः ननाद, उदधिः च चुक्षुभे। समाधेः संयोगस्य विमोक्षस्य च तत्त्ववित् अक्षः सुमुखान् सुवर्णपुङ्खान् सविषान् उरगान् इव पतत्रिणः त्रीन् शरान् कपिमूर्ध्नि अताडयत्। मूर्ध्नि समं निपातितैः तैः शरैः असृक् क्षरन्, दिग्धविवृत्तनेत्रः, शरांशुमान् हनूमान् नवोदितः आदित्यः इव, अंशुमालिकः इव व्यराजत। प्रकृतेः क्षोभः युद्धस्य महत्त्वं सूचयति — न साधारणं युद्धम् इदम्, अपितु देवासुरयुद्धसदृशम्। ‘समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित्’ इति धनुर्विद्यायाः त्रीणि अङ्गानि — लक्ष्ये दृष्टिसमाधानं, बाणसंधानं, मोक्षणं च; हिन्दी-अनुवादः लक्ष्यसाधने, धनुषि बाणारोपणे, मोक्षणे च प्रवीणः इति। पूर्वसर्गेषु अपि हनूमतः व्रणैः शोभा वर्णिता; अत्र शराः एव तस्य किरणाः। पञ्चदशे मुद्रणे ‘विवृत्तनेत्रः’ इति, यत् वृत्ते एकाक्षरं न्यूनम् — मुद्रणम् अनुसृतम्। प्रकृतेः सर्वे अवयवाः — भूमिः, सूर्यः, वायुः, पर्वतः, आकाशः, समुद्रः — क्षुब्धाः।

ततः प्लवङ्गाधिपस्य सुग्रीवस्य मन्त्रिसत्तमः हनूमान् उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं तं राजवरात्मजं रणे समीक्ष्य जहर्ष, आहवोन्मुखः च अपूर्यत — स्वशरीरं वर्धयामास। मन्दराग्रस्थः अंशुमाली इव विवृद्धकोपः बलवीर्यसंवृतः सः सबलं सवाहनं कुमारम् अक्षं नेत्राग्निमरीचिभिः तदा ददाह इव। ततः बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षः युधि राक्षसाम्बुदः अक्षः हरीश्वराचले शरान् आशु मुमोच, यथा बलाहकः अचलोत्तमे वृष्टिम्। कपिः ततः रणचण्डविक्रमं प्रवृद्धतेजोबलवीर्यसायकं कुमारम् अक्षं संयुगे प्रसमीक्ष्य हर्षात् घनतुल्यनिःस्वनः ननाद। हनूमतः हर्षः पुनः पुनः वर्ण्यते — प्रबलः प्रतिद्वन्द्वी तस्य आनन्दस्य कारणम्। नेत्राग्निना दहनम् इति अतिशयोक्तिः — क्रुद्धस्य दृष्टिः एव दाहिका। मेघपर्वतयोः उपमा पुनः आगच्छति — अक्षः मेघः, इन्द्रधनुः तस्य चापम्, हनूमान् पर्वतः। ‘मन्त्रिसत्तमः’ इति पदं हनूमतः सुग्रीवसचिवत्वं स्मारयति — सः न केवलं योद्धा, अपितु मन्त्री अपि, अतः अग्रे तस्य विचारः।

बालभावात् युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः अक्षः रणे अप्रतिमं कपिं समाससाद, यथा गजः तृणैः आवृतं महाकूपम्। तेन बाणैः प्रसभं निपातितैः सः हनूमान् घननादनिःस्वनः नादं चकार, भुजोरुविक्षेपणेन घोरदर्शनः सन् उत्साहेन आशु नभः समारुजन्। समुत्पतन्तं तं राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् बली रथी रथश्रेष्ठतरः अक्षः शरैः किरन् समभिद्रवत्, यथा पयोधरः शैलम् अश्मवृष्टिभिः। वीरः हरिः तस्य तान् शरान् विमोक्षयन् वायुसेविते पथि चचार; शरान्तरे मारुतवत् विनिष्पतन् मनोजवः संयति भीमविक्रमः आसीत्। आत्तबाणासनम् आहवोन्मुखं विविधैः शरोत्तमैः खम् आस्तृणन्तम् अक्षं बहुमानचक्षुषा अवैक्षत, मारुतात्मजः च चिन्तां जगाम। गजस्य तृणावृतकूपस्य उपमा अत्यन्तं सार्था — अक्षः हनूमतः बलं न जानाति, यथा गजः तृणैः आच्छादितं कूपम्; अग्रे तस्य पतनं निश्चितम्। ‘बालभावात्’ इति कविः तस्य अविवेकस्य कारणं निर्दिशति। हनूमान् शराणाम् अन्तरेषु वायुः इव गच्छति — वायुपुत्रस्य स्वाभाविकी गतिः। अक्षः अपि हनूमन्तं बहुमानेन अपश्यत्; अधुना हनूमान् अपि तं बहुमानचक्षुषा पश्यति — परस्परं सम्मानः। अस्य युद्धस्य वैशिष्ट्यं यत् उभौ अपि शत्रोः बलं जानीतः।

ततः महात्मना कुमारवर्येण शरैः भिन्नभुजान्तरः नदन् महाभुजः कर्मविशेषतत्त्ववित् कपिः रणे पराक्रमं विचिन्तयामास — बालदिवाकरप्रभः अयं महाबलः अबालवत् महत् कर्म करोति। सर्वाहवकर्मशालिनः अस्य प्रमापणे मे मतिः न जायते। अयं महात्मा वीर्यतः महान्, संयुगे समाहितः अतिसहः च; कर्मगुणोदयात् असंशयं सनागयक्षैः मुनिभिः च पूजितः। पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः प्रमुखे अग्रतः स्थितः मां समीक्षते; शीघ्रकारिणः अस्य पराक्रमः सुरासुराणाम् अपि मनांसि कम्पयेत्। उपेक्षितः अयं न खलु न अभिभवेत् — माम् अवश्यम् अभिभवेत् — यतः रणे अस्य पराक्रमः विवर्धते। अतः अद्य अस्य प्रमापणम् एव मम रोचते; वर्धमानः अग्निः उपेक्षितुं न क्षमः। इति परस्य प्रवेगं तर्कयन्, स्वकर्मयोगं च विधाय, वीर्यवान् महाबलः तदा वेगं चकार, अस्य वधे मतिं च चक्रे। अयं सर्गस्य हृदयम् — हनूमान् शत्रोः अपि गुणान् प्रशंसति, बालस्य वधे तस्य करुणा जायते; तथापि कर्तव्यबुद्ध्या निर्णयं करोति। ‘वर्धमानोऽग्निः’ इति नीतिवचनम् — लघुः शत्रुः अपि अवर्धमानः एव नाशनीयः। ‘कर्मविशेषतत्त्ववित्’ इति तस्य विवेकः — कदा कः उपायः इति सः जानाति। करुणा कर्तव्यं च इति द्वयोः संघर्षः अत्र सुन्दरं चित्रितः। ‘अबालवद् बालदिवाकरप्रभः’ इति श्लेषः — बालः अपि अबालवत् कर्म करोति, बालसूर्यः इव च दीप्यते। ‘सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः’ इति — तस्य तपसा लब्धः रथः एव तस्य पूज्यतायाः प्रमाणम्। शत्रोः गुणानां स्वीकारः महतां लक्षणम्।

सः वीरः पवनात्मजः कपिः वायुसेविते पथि तस्य अष्टौ वरान् महाहयान् — समाहितान्, भारसहान्, विवर्तने कुशलान् — तलप्रहारैः जघान। ततः पिङ्गाधिपमन्त्रिणा हनूमता निर्जितः, तलेन अभिहतः सः महारथः भग्ननीडः परिवृत्तकूबरः हतवाजिः अम्बरात् भूमौ पपात। महारथः अक्षः तं रथं परित्यज्य सकार्मुकः खड्गधरः खम् उत्पतन्, यथा उग्रवीर्यवान् ऋषिः अभियोगात् देहं विहाय मरुताम् आलयं गच्छति। ततः मारुतवेगविक्रमः कपिः पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते अम्बरे विचरन्तं तं समेत्य क्रमेण पादयोः दृढं जग्राह। पितृतुल्यविक्रमः वानरोत्तमः तं सहस्रशः समाविध्य, यथा अण्डजेश्वरः गरुडः महोरगं गृह्य, वेगात् संयति महीतले मुमोच। अश्वानां वधः प्रथमं — रथहीनः योद्धा दुर्बलः। अक्षस्य आकाशगमनम् ऋषेः स्वर्गगमनेन उपमितम् — एतत् तस्य आसन्नं मरणं सूचयति; ‘मरुताम् आलयम्’ इति स्वर्गः। गरुडोपमा पुनः — हनूमान् गरुडः, अक्षः सर्पः। ‘पितृतुल्यविक्रमः’ — वायोः वेगेन भ्रामणम्। हिन्दी-अनुवादः ‘ततोऽभियोगात्’ इति पाठं योगमार्गेण इति व्याचष्टे। हनूमान् प्रथमं हयान्, ततः रथं, अन्ते रथिनं नाशयति — क्रमशः शत्रोः आश्रयान् छिनत्ति। तलप्रहारैः एव अश्वाः हताः, न आयुधैः। पादयोः ग्रहणम् — यः आकाशे उत्पतितुम् इच्छति, तस्य पादौ एव गृह्यते; एषः वायुपुत्रस्य आकाशे अपि अधिकारः।

सः राक्षसः भग्नबाहूरुकटीपयोधरः, असृक् क्षरन्, निर्मथितास्थिलोचनः, सम्भिन्नसंधिः, प्रविकीर्णबन्धनः वायुसुतेन हतः क्षितौ पपात। महाकपिः भूमितले तं निपीड्य रक्षोऽधिपतेः महत् भयं चकार। चक्रचरैः समागतैः महर्षिभिः, सयक्षपन्नगैः भूतैः, सेन्द्रैः सुरैः च भृशजातविस्मयैः हते कुमारे सः कपिः निरीक्षितः। वज्रिसुतोपमं क्षतजोपमेक्षणं कुमारम् अक्षं रणे निहत्य सः वीरः प्रजाक्षये कृतक्षणः कालः इव तत् एव तोरणम् अभिजगाम। रावणस्य पुत्रस्य वधः — अधुना युद्धं रावणस्य कुटुम्बं स्पृशति; अतः ‘रक्षोऽधिपतेः महत् भयम्’। सप्तत्रिंशः श्लोकः षट्पादः — देवानाम् ऋषीणां च विस्मयः अस्य कर्मणः अलौकिकतां द्योतयति। ‘वज्रिसुतोपमम्’ इति इन्द्रपुत्रेण जयन्तेन उपमा — हिन्दी-अनुवादः अपि इन्द्रपुत्रेण जयन्तेन समम् इति। सर्गान्ते पुनः तोरणम् — प्रत्येकस्य सर्गस्य समानः उपसंहारः।

హనుమంతుడు ఐదుగురు సేనాపతులను అనుచరులతో, వాహనాలతో సహా చంపాడని విని రాజు రావణుడు ఎదుట నిలిచి, యుద్ధానికి ఉత్సాహంతో ఉరకలు వేస్తున్న కుమారుడు అక్షుని చూశాడు — మాట లేకుండా చూపుతోనే ఆజ్ఞాపించాడు. తండ్రి చూపుతో ప్రేరేపించబడిన, ప్రతాపవంతుడైన, బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సు గల అక్షుడు సభలో, బ్రాహ్మణోత్తములు హవిస్సుతో ప్రజ్వలింపజేసిన అగ్నిలా పైకి లేచాడు. అప్పుడు గొప్పవాడూ వీర్యవంతుడూ అయిన ఆ నైరృతశ్రేష్ఠుడు బాలసూర్యుని కాంతి గల, పుటం పెట్టిన బంగారు జాలరులతో నిండిన రథాన్ని ఎక్కి ఆ మహావానరుని వైపు వెళ్ళాడు. ఆ రథం తపస్సును కూడబెట్టడం ద్వారా సంపాదించినది, పుటం పెట్టిన బంగారు జాలరులతో చిత్రించబడినది, పతాకం గలది, రత్నాలతో అలంకరించిన ధ్వజం గలది, మనోవేగం గల ఎనిమిది శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలను చక్కగా కట్టినది. అది దేవాసురులకు కూడా ఎదిరించరానిది, ఎక్కడా అడ్డులేకుండా సంచరించేది, మెరుపులా ప్రకాశించేది, ఆకాశంలో సంచరించేది, చక్కగా సమకూర్చినది; అమ్ములపొదులు గలది, ఎనిమిది ఖడ్గాలు కట్టి అందంగా ఉన్నది, క్రమపద్ధతిలో అమర్చిన శక్తులూ తోమరాలూ గలది. అన్ని సామగ్రులతో నిండి ప్రకాశించే, బంగారు దండలతో కూడిన, చంద్రసూర్యుల తేజస్సు గల, సూర్యునిలా వెలిగే రథాన్ని ఎక్కి, దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గల అక్షుడు బయలుదేరాడు. రావణుని మౌనం అతని దుఃఖపు గాఢతను సూచిస్తుంది — కుమారుని పంపడానికి మాట కూడా బయటికి రాదు. అక్షుని ఉత్సాహం బాలుని ఉత్సాహం — తండ్రి సైగ మాత్రానికే అతడు లేచాడు. రథపు దీర్ఘవర్ణన అతని రాజకుమారత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఆ రథం తపస్సుతో లభించినది, సాధారణమైనది కాదు. ఎనిమిది గుర్రాలు ముందు మళ్ళీ వస్తాయి — వాటి వధతోనే రథం కూలుతుంది. ఈ ఆరు శ్లోకాలూ వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి; ఈ సర్గలో శ్లోకాలన్నీ దీర్ఘవృత్తాలే. హవిస్సుతో అగ్ని ఉపమ — యజ్ఞంలో అగ్ని హవిస్సుతో పెరుగుతుంది, ఇక్కడ అక్షుడు తండ్రి చూపుతో. రథంలోని ఎనిమిది ఖడ్గాలు, శక్తులు, తోమరాలు — అంతా యుద్ధానికి సిద్ధం.

ఆ అక్షుడు గుర్రాలూ ఏనుగులూ మహారథాల ధ్వనులతో ఆకాశాన్నీ, పర్వతాలతో కూడిన భూమినీ నింపుతూ, కూడివచ్చిన సైన్యాలతో సహా తోరణం మీద సమర్థుడై కూర్చుని ఉన్న కపిని సమీపించాడు. సింహపు చూపు గల ఆ హరీక్షణుడైన అక్షుడు, ప్రజాక్షయం కోసం నిలిచిన యుగాంతకాలాగ్నిలా ఉన్న, విస్మయంతోనూ ఉత్సాహంతోనూ ఉన్న ఆ వానరుని సమీపించి గౌరవపూర్వకమైన చూపుతో చూశాడు. రావణుని కుమారుడైన ఆ మహాబలుడు మహాత్ముడైన కపి వేగాన్నీ, శత్రువులపై అతని పరాక్రమాన్నీ, తన బలాన్నీ ఆలోచిస్తూ యుగాంతంలో సూర్యునిలా విజృంభించాడు. కోపం పుట్టిన అతడు యుద్ధంలో స్థిరంగా నిలిచి, అతని అడ్డుకోలేని పరాక్రమాన్ని బాగా గమనించి, మనస్సును ఏకాగ్రం చేసుకుని, యుద్ధంలో హనుమంతుని మూడు వాడి బాణాలతో ప్రేరేపించాడు. ఇక్కడ ఇద్దరి మధ్యా పరస్పర గౌరవం కనిపిస్తుంది — అక్షుడు ‘గౌరవపూర్వకమైన చూపుతో’ చూస్తాడు, అవజ్ఞతో కాదు. ముందరి యోధులు గర్వంతో వచ్చారు, ఇతడు మాత్రం శత్రువు బలాన్ని ఆలోచిస్తాడు; కాబట్టి ఇతడు శ్రేష్ఠుడైన యోధుడు. మూడు బాణాలతో ‘ప్రేరేపించాడు’ — యుద్ధానికి ఆహ్వానంలాంటిది, చంపడానికి కొట్టిన దెబ్బ కాదు. ‘హరీక్షణుడు’ అనే పదాన్ని హిందీ అనువాదం ‘సింహంలా భయంకరమైన కన్నులు గలవాడు’ అని వివరించింది.

అప్పుడు గర్వంతో ఉన్న, అలసటను జయించిన, శత్రువులను ఓడించడానికి తగిన, ఉత్సాహం పొంగిన మనస్సు గల ఆ కపిని బాగా చూసి, బాణం చేతబట్టి ధనుస్సు పట్టుకున్న అక్షుడు అతనిని గమనించాడు. బంగారు పతకాలూ భుజకీర్తులూ అందమైన కుండలాలూ ధరించిన, వేగమైన పరాక్రమం గల అతడు కపిని సమీపించాడు; వారిద్దరి సాటిలేని సమాగమం దేవాసురులకు కూడా కలవరం కలిగించింది. కపికీ కుమారునికీ మధ్య జరిగిన ఆ వీరయుద్ధంలో భూమి గర్జించింది, సూర్యుడు తపించలేదు, గాలి వీచలేదు, పర్వతం కదిలింది, ఆకాశం మ్రోగింది, సముద్రం కల్లోలమైంది. గురి నిలపడం, బాణం సంధించడం, విడవడం — వీటి తత్త్వం తెలిసిన అక్షుడు అందమైన మొనలు గల, బంగారు పింఛాలు గల, విషసర్పాల్లాంటి మూడు బాణాలను కపి తలపై కొట్టాడు. తలపై ఒకేసారి పడిన ఆ బాణాలతో నెత్తురు కారుతూ, నెత్తుటితో తడిసి గిరగిర తిరిగే కళ్ళతో, బాణాలే కిరణాలుగా గల హనుమంతుడు కొత్తగా ఉదయించిన సూర్యునిలా, కిరణమాలిలా ప్రకాశించాడు. ప్రకృతి కల్లోలం యుద్ధపు గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది — ఇది సాధారణ యుద్ధం కాదు, దేవాసురయుద్ధం వంటిది. ‘సమాధిసంయోగవిమోక్షతత్త్వవిత్’ అనే పదంలో ధనుర్విద్యకు మూడు అంగాలు — గురిపై దృష్టి నిలపడం, బాణం సంధించడం, విడవడం; హిందీ అనువాదం ‘గురి చూడడంలో, బాణాన్ని వింటిపై ఎక్కించడంలో, విడవడంలో నిపుణుడు’ అని చెబుతుంది. ముందరి సర్గలలో కూడా హనుమంతుని గాయాలతో శోభ వర్ణించబడింది; ఇక్కడ బాణాలే అతని కిరణాలు. పదిహేనవ శ్లోకంలో ముద్రితప్రతి ‘వివృత్తనేత్రః’ అని చదువుతుంది, అది వృత్తంలో ఒక అక్షరం తక్కువ — ముద్రితపాఠాన్నే అనుసరించాం. ప్రకృతిలోని అన్ని అవయవాలూ — భూమి, సూర్యుడు, వాయువు, పర్వతం, ఆకాశం, సముద్రం — కల్లోలపడ్డాయి.

అప్పుడు వానరాధిపతి సుగ్రీవుని మంత్రిసత్తముడైన హనుమంతుడు ఉన్నతమైన చిత్రమైన ఆయుధాలూ, చిత్రమైన ధనుస్సూ గల ఆ రాజవరుని కుమారుని యుద్ధంలో చూసి సంతోషించాడు, యుద్ధోత్సాహంతో నిండిపోయాడు — తన శరీరాన్ని పెంచాడు. మందరపర్వత శిఖరాన నిలిచిన సూర్యునిలా, పెరిగిన కోపంతో, బలవీర్యాలతో కూడిన అతడు సైన్యంతో, వాహనాలతో కూడిన కుమారుడు అక్షుని తన కళ్ళ నుండి వెలువడే అగ్నికిరణాలతో అప్పుడు దహించివేస్తున్నట్లున్నాడు. అప్పుడు ఇంద్రధనుస్సు వంటి ధనుస్సు గల, శరవర్షం కురిపించే, యుద్ధంలో రాక్షసమేఘమైన అక్షుడు, పర్వతశ్రేష్ఠం మీద మేఘం వర్షం కురిపించినట్లు, వానరేశ్వరుడనే పర్వతం మీద వేగంగా బాణాలు విడిచాడు. అప్పుడు కపి యుద్ధంలో ఉగ్రపరాక్రముడైన, తేజోబలవీర్యాలూ బాణాలూ పెరిగిన కుమారుడు అక్షుని బాగా చూసి, సంతోషంతో మేఘంలాంటి ధ్వనితో గర్జించాడు. హనుమంతుని సంతోషం మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది — బలమైన ప్రత్యర్థి అతని ఆనందానికి కారణం. కంటి అగ్నితో దహించడం అతిశయోక్తి — క్రుద్ధుని చూపే దహించగలదు. మేఘపర్వతాల ఉపమ మళ్ళీ వస్తుంది — అక్షుడు మేఘం, ఇంద్రధనుస్సు అతని ధనుస్సు, హనుమంతుడు పర్వతం. ‘మంత్రిసత్తముడు’ అనే పదం హనుమంతుడు సుగ్రీవుని సచివుడని గుర్తుచేస్తుంది — అతడు కేవలం యోధుడే కాదు, మంత్రి కూడా; అందుకే ముందు అతని ఆలోచన.

బాల్యస్వభావంవల్ల యుద్ధంలో వీర్యగర్వంతో, పెరిగిన కోపంతో, నెత్తుటిలా ఎర్రని కళ్ళతో అక్షుడు యుద్ధంలో సాటిలేని కపిని సమీపించాడు — గడ్డితో కప్పిన పెద్ద బావిని ఏనుగు సమీపించినట్లు. అతడు బలవంతంగా వేసిన బాణాలకు ఆ హనుమంతుడు మేఘగర్జనలాంటి నాదం చేశాడు; భుజాలనూ తొడలనూ విసురుతూ భయంకరంగా కనిపిస్తూ ఉత్సాహంతో వేగంగా ఆకాశంలోకి దూసుకుపోయాడు. పైకి ఎగురుతున్న అతనిని, రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడూ, ప్రతాపవంతుడూ, బలవంతుడూ, రథికుడూ, రథికులలో మిక్కిలి శ్రేష్ఠుడూ అయిన అక్షుడు బాణాలు కురిపిస్తూ వెంబడించాడు — మేఘం కొండపై వడగళ్ళు కురిపించినట్లు. వీరుడైన వానరుడు అతని ఆ బాణాలను తప్పించుకుంటూ వాయుమార్గంలో సంచరించాడు; బాణాల మధ్య నుండి గాలిలా దూసుకుపోతూ, మనోవేగంతో యుద్ధంలో భయంకరపరాక్రముడై ఉన్నాడు. ధనుస్సు చేతబట్టి యుద్ధోత్సాహంతో రకరకాల ఉత్తమబాణాలతో ఆకాశాన్ని కప్పుతున్న అక్షుని మారుతాత్మజుడు గౌరవపూర్వకమైన చూపుతో చూసి ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఏనుగూ గడ్డి కప్పిన బావీ అనే ఉపమ ఎంతో సార్థకమైనది — గడ్డితో కప్పిన బావి ఏనుగుకు తెలియనట్లు, అక్షునికి హనుమంతుని బలం తెలియదు; ముందు అతని పతనం నిశ్చయం. ‘బాల్యస్వభావంవల్ల’ అని కవి అతని అవివేకానికి కారణాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. హనుమంతుడు బాణాల మధ్య నుండి గాలిలా వెళ్తాడు — వాయుపుత్రునికి సహజమైన గతి. అక్షుడు కూడా హనుమంతుని గౌరవంతో చూశాడు; ఇప్పుడు హనుమంతుడు కూడా అతనిని గౌరవపూర్వకమైన చూపుతో చూస్తాడు — పరస్పర గౌరవం. ఈ యుద్ధపు విశేషం ఏమిటంటే ఇద్దరికీ శత్రువు బలం తెలుసు.

అప్పుడు మహాత్ముడైన ఆ కుమారశ్రేష్ఠుని బాణాలతో భుజాల మధ్య చీల్చబడి, గర్జిస్తూ, మహాభుజుడూ, కార్యవిశేషాల తత్త్వం తెలిసినవాడూ అయిన కపి యుద్ధంలో పరాక్రమం గురించి ఇలా ఆలోచించాడు — బాలసూర్యుని కాంతి గల ఈ మహాబలుడు బాలునిలా కాక గొప్ప కార్యం చేస్తున్నాడు. అన్ని యుద్ధకార్యాలలో ప్రావీణ్యం గల ఇతనిని చంపడానికి నా మనస్సు ఒప్పుకోవడం లేదు. ఈ మహాత్ముడు వీర్యంలో గొప్పవాడు, యుద్ధంలో ఏకాగ్రుడు, ఎంతో సహనశీలి; కార్యాలలో గుణాలు వెల్లివిరియడంవల్ల నాగులతో, యక్షులతో, మునులతో సహా అందరి చేతా నిస్సందేహంగా పూజించబడినవాడు. పరాక్రమోత్సాహాలతో పొంగిన మనస్సుతో ముందు ఎదుట నిలిచి నన్ను చూస్తున్నాడు; శీఘ్రంగా పనిచేసే ఇతని పరాక్రమం దేవాసురుల మనస్సులను కూడా కంపింపజేస్తుంది. ఉపేక్షిస్తే ఇతడు నన్ను తప్పకుండా ఓడిస్తాడు, ఎందుకంటే యుద్ధంలో ఇతని పరాక్రమం పెరుగుతోంది. కాబట్టి ఈ రోజు ఇతనిని చంపడమే నాకు నచ్చుతోంది; పెరుగుతున్న అగ్నిని ఉపేక్షించడం తగదు. ఇలా శత్రువు వేగాన్ని అంచనా వేసి, తన కార్యప్రణాళికను నిర్ణయించుకుని, వీర్యవంతుడూ మహాబలుడూ అయిన అతడు అప్పుడు వేగం పెంచాడు, అతనిని చంపాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. ఇది సర్గకు హృదయం — హనుమంతుడు శత్రువు గుణాలను కూడా ప్రశంసిస్తాడు, బాలుని చంపడంలో అతనికి కరుణ పుడుతుంది; అయినా కర్తవ్యబుద్ధితో నిర్ణయం తీసుకుంటాడు. ‘పెరుగుతున్న అగ్ని’ అనేది నీతివాక్యం — చిన్న శత్రువునైనా పెరగకముందే నాశనం చేయాలి. ‘కార్యవిశేషతత్త్వవిత్’ అనేది అతని వివేకం — ఎప్పుడు ఏ ఉపాయమో అతనికి తెలుసు. కరుణకూ కర్తవ్యానికీ మధ్య సంఘర్షణ ఇక్కడ అందంగా చిత్రించబడింది. ‘అబాలవద్ బాలదివాకరప్రభః’ అనే మాటలో శ్లేష ఉంది — బాలుడైనా బాలునిలా కాక కార్యం చేస్తాడు, బాలసూర్యునిలా ప్రకాశిస్తాడు కూడా. ‘నాగయక్షులతో మునులతో పూజించబడినవాడు’ — తపస్సుతో లభించిన అతని రథమే అతని పూజ్యతకు ప్రమాణం. శత్రువు గుణాలను అంగీకరించడం మహాత్ముల లక్షణం.

వీరుడైన ఆ పవనాత్మజుడు కపి వాయుమార్గంలో అతని ఎనిమిది శ్రేష్ఠమైన మహాశ్వాలను — చక్కగా శిక్షణ పొందినవి, బరువు మోయగలవి, తిరగడంలో నేర్పరులు — అరచేతి దెబ్బలతో చంపాడు. అప్పుడు పింగళవర్ణుల అధిపతి మంత్రి అయిన హనుమంతుని చేత జయించబడి, అరచేతితో కొట్టబడిన ఆ మహారథం గూడు విరిగి, కాడి తిరగబడి, గుర్రాలు చచ్చి ఆకాశం నుండి నేలమీద పడింది. మహారథుడైన అక్షుడు ఆ రథాన్ని వదిలి, ధనుస్సుతో, ఖడ్గం పట్టుకుని ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు — ఉగ్రమైన తపశ్శక్తి గల ఋషి యోగసాధనతో దేహాన్ని విడిచి మరుత్తుల లోకానికి వెళ్ళినట్లు. అప్పుడు వాయువేగం వంటి పరాక్రమం గల కపి, పక్షిరాజూ వాయువూ సిద్ధులూ సంచరించే ఆకాశంలో తిరుగుతున్న అతనిని సమీపించి క్రమంగా అతని పాదాలను గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గల ఆ వానరోత్తముడు అతనిని వేలసార్లు గిరగిర తిప్పి, పక్షిరాజైన గరుత్మంతుడు మహాసర్పాన్ని పట్టుకున్నట్లు, యుద్ధంలో వేగంగా నేలమీదికి విసిరివేశాడు. మొదట గుర్రాల వధ — రథం లేని యోధుడు దుర్బలుడు. అక్షుని ఆకాశగమనం ఋషి స్వర్గగమనంతో పోల్చబడింది — ఇది అతని సమీపించిన మరణాన్ని సూచిస్తుంది; ‘మరుత్తుల లోకం’ అంటే స్వర్గం. గరుడోపమ మళ్ళీ — హనుమంతుడు గరుత్మంతుడు, అక్షుడు సర్పం. ‘తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం’ — వాయువు వేగంతో గిరగిర తిప్పడం. హిందీ అనువాదం ‘తతోఽభియోగాత్’ అనే పాఠాన్ని ‘యోగమార్గంతో’ అని వివరిస్తుంది. హనుమంతుడు మొదట గుర్రాలను, తరువాత రథాన్ని, చివర రథికుని నాశనం చేస్తాడు — క్రమంగా శత్రువు ఆధారాలను తెంచివేస్తాడు. అరచేతి దెబ్బలతోనే గుర్రాలు చచ్చాయి, ఆయుధాలతో కాదు. పాదాలు పట్టుకోవడం — ఆకాశానికి ఎగరాలనుకునేవాని పాదాలనే పట్టుకుంటాడు; ఇది ఆకాశంలో కూడా వాయుపుత్రునికి ఉన్న అధికారం.

ఆ రాక్షసుడు భుజాలూ తొడలూ నడుమూ వక్షమూ విరిగి, నెత్తురు కారుతూ, ఎముకలూ కళ్ళూ నుజ్జై, కీళ్ళు చీలి, నరాలు చెదిరిపోయి, వాయుసుతుని చేత హతుడై నేలమీద పడ్డాడు. మహాకపి అతనిని నేలమీద నలిపి రాక్షసాధిపతికి గొప్ప భయం కలిగించాడు. గ్రహచక్రంలో సంచరించే మహర్షులూ, యక్షులతో పన్నగులతో కూడిన భూతాలూ, ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలూ అక్కడ కూడి, మిక్కిలి విస్మయంతో, కుమారుడు హతుడవగానే ఆ కపిని చూశారు. వజ్రధారి ఇంద్రుని కుమారునితో సమానుడూ, నెత్తుటిలా ఎర్రని కళ్ళు గలవాడూ అయిన కుమారుడు అక్షుని యుద్ధంలో చంపి, ఆ వీరుడు ప్రజాక్షయం కోసం సమయం కాచుకున్న కాలునిలా అదే తోరణానికి వెళ్ళాడు. రావణుని కుమారుని వధ — ఇప్పుడు యుద్ధం రావణుని కుటుంబాన్నే తాకుతోంది; అందుకే ‘రాక్షసాధిపతికి గొప్ప భయం’. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — దేవతల, ఋషుల విస్మయం ఈ కార్యపు అలౌకికతను సూచిస్తుంది. ‘వజ్రిసుతోపముడు’ అంటే ఇంద్రుని కుమారుడైన జయంతునితో ఉపమ — హిందీ అనువాదం కూడా ‘ఇంద్రపుత్రుడైన జయంతునితో సమానుడు’ అని చెబుతుంది. సర్గ చివర మళ్ళీ తోరణం — ప్రతి సర్గకూ ఒకే రకమైన ఉపసంహారం.

அனுமனால் ஐந்து சேனாபதிகளும் பின்செல்வோரோடும் வாகனங்களோடும் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு, அரசன் ராவணன் தன் முன்னே நின்றிருந்த, போருக்கு ஆர்வத்தோடு முனைந்திருந்த இளவரசன் அக்ஷனைப் பார்த்தான் — சொல்லின்றி, பார்வையாலேயே ஆணையிட்டான். தந்தையின் பார்வையால் தூண்டப்பட்டு, பொன்னால் அழகுசெய்யப்பட்ட வில்லேந்திய வீரமிக்க அக்ஷன், அவையில் எழுச்சிபெற்று, அந்தணர்களில் முதல்வர்கள் இட்ட அவியால் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பைப் போல எழுந்தான். பிறகு பெருமையும் வீரமும் உடைய அந்த ராக்ஷசர்களில் காளை போன்றவன், இளஞ்சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்த, உருக்கிய ஜாம்பூநதப் பொன்வலைகளால் மூடப்பட்ட தேரில் ஏறி அந்தப் பெரிய வானரனை நோக்கிச் சென்றான். அந்தத் தேர் தவத்தின் சேகரிப்பாலும் திரட்சியாலும் பெறப்பட்டது; உருக்கிய ஜாம்பூநதப் பொன்வலைகளால் அழகுசெய்யப்பட்டது; பதாகையுடையது; ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட கொடியுடையது; மனவேகமுடைய எட்டுச் சிறந்த குதிரைகள் நன்கு பூட்டப்பட்டது. தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் தாக்க முடியாதது, தடையின்றிச் செல்வது, மின்னலின் ஒளியுடையது, வானில் செல்வது, முழுமையாக ஆயத்தமானது; அம்பறாத்தூணிகளோடு கூடியது, எட்டு வாள்கள் பொருத்தப்பட்டு அழகானது, சக்திகளும் தோமரங்களும் முறைப்படி பொருத்தப்பட்டது. தேவையான பொருள்கள் அனைத்தும் நிறைந்து ஒளிர்ந்த, பொன்மாலைகளோடு கூடிய, சந்திரனையும் சூரியனையும் போன்ற ஒளியுடைய, கதிரவனைப் போன்ற தேரில் ஏறி, தேவர்களுக்கு நிகரான வீரமுடைய அக்ஷன் புறப்பட்டான். ராவணனின் மௌனம் அவனுடைய துயரத்தின் ஆழத்தைக் குறிக்கிறது — மகனை அனுப்பச் சொல்லும் வெளிவரவில்லை. அக்ஷனின் ஊக்கம் ஒரு சிறுவனின் ஊக்கம் — தந்தையின் சைகையாலேயே அவன் எழுந்தான். தேரின் நீண்ட வருணனை அவனுடைய இளவரசத் தகுதியைக் குறிக்கிறது; அந்தத் தேர் தவத்தால் பெறப்பட்டது, சாதாரணமானதல்ல. எட்டுக் குதிரைகள் பின்னர் மீண்டும் வரும் — அவற்றின் வதத்தாலேயே தேர் விழும். இந்த ஆறு சுலோகங்களும் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தவை; இந்தச் சர்க்கத்தில் எல்லாச் சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்புகளில் அமைந்தவை. அவியால் நெருப்பு என்ற உவமை — வேள்வியில் நெருப்பு அவியால் வளர்கிறது, இங்கே அக்ஷன் தந்தையின் பார்வையால். தேரின் எட்டு வாள்கள், சக்திகள், தோமரங்கள் — அனைத்தும் போருக்கு ஆயத்தம்.

அந்த அக்ஷன், குதிரைகள், யானைகள், பெரிய தேர்கள் ஆகியவற்றின் ஒலிகளால் வானத்தையும் மலைகளோடு கூடிய பூமியையும் நிரப்பியபடி, திரண்ட படைகளோடு, தோரணத்தில் அமர்ந்திருந்த ஆற்றல்மிக்க வானரனை அணுகினான். சிங்கம் போன்ற பார்வையுடைய அக்ஷன், உயிர்களை அழிக்க ஆயத்தமாக நின்ற யுகமுடிவுக் காலத்தீயைப் போன்ற, வியப்பும் பரபரப்பும் கொண்ட அந்த வானரனை அணுகி, பெருமதிப்போடு அவனைப் பார்த்தான். ராவணனின் மைந்தனும் பெருவலிமையுடையவனுமான அவன், மகாத்மாவான வானரனின் வேகத்தையும், பகைவர்களிடம் அவன் காட்டும் வீரத்தையும், தன் வலிமையையும் சிந்தித்து, யுகமுடிவில் சூரியன் பெருகுவதுபோலப் பெருகினான். சினமுற்ற அவன் போரில் உறுதியாக நின்று, தடுக்க முடியாத அனுமனின் வீரத்தை நன்கு ஆராய்ந்து, மனத்தை ஒருமுகப்படுத்திப் போரில் மூன்று கூரிய அம்புகளால் அனுமனைத் தூண்டினான். இங்கே இருவரிடையே ஒருவருக்கொருவர் மதிப்புத் தெரிகிறது — அக்ஷன் அலட்சியத்தோடு அல்லாமல் ‘பெருமதிப்போடு’ பார்க்கிறான். முந்தைய வீரர்கள் செருக்கோடு வந்தனர்; இவனோ பகைவனின் வலிமையை ஆராய்கிறான்; ஆகவே இவன் சிறந்த வீரன். மூன்று அம்புகளால் ‘தூண்டினான்’ — கொல்வதற்கான அடியாக அல்லாமல் போருக்கான அறைகூவல் போல. ‘ஹரீக்ஷண:’ என்ற சொல் இந்தி மொழிபெயர்ப்பில் ‘சிங்கத்தைப் போன்ற அச்சமூட்டும் கண்களுடையவன்’ என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது.

பிறகு செருக்குடைய, களைப்பை வென்ற, பகைவரைத் தோற்கடிக்கத் தகுந்த, மனம் எழுச்சிபெற்ற அந்த வானரனை நன்கு நோக்கி, கையில் அம்போடும் வில்லோடும் அக்ஷன் பார்த்தான். பொன்னணிகளும் தோள்வளைகளும் அழகிய குண்டலங்களும் அணிந்த, விரைந்த வீரமுடைய அவன் வானரனை நெருங்கினான்; அவர்களுடைய ஒப்பற்ற சந்திப்பு தேவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்கும் கூடப் பரபரப்பை உண்டாக்கியது. வானரனுக்கும் இளவரசனுக்கும் இடையிலான அந்த வீரப்போரில் பூமி அலறியது, கதிரவன் சுடவில்லை, காற்று வீசவில்லை, மலை அசைந்தது, வானம் முழங்கியது, கடலும் கொந்தளித்தது. குறிவைத்தல், அம்பைத் தொடுத்தல், விடுத்தல் ஆகியவற்றின் நுட்பம் அறிந்த அக்ஷன், அழகிய முனைகளும் பொன் இறகுகளும் உடைய, நஞ்சுடைய பாம்புகளைப் போன்ற மூன்று அம்புகளால் வானரனின் தலையில் அடித்தான். தலையில் ஒரே நேரத்தில் விழுந்த அந்த அம்புகளால் குருதி வழிய, நனைந்து சுழன்ற கண்களோடு, அம்புகளையே கதிர்களாகக் கொண்ட அனுமன், புதிதாக உதித்த ஆதித்தனைப் போல, கதிர்மாலையுடையவனைப் போல ஒளிர்ந்தான். இயற்கையின் கொந்தளிப்பு போரின் பெருமையைக் குறிக்கிறது — இது சாதாரணப் போர் அல்ல, தேவாசுரப் போருக்கு நிகரானது. ‘ஸமாதி-ஸம்யோக-விமோக்ஷ-தத்த்வவித்’ என்பது வில்வித்தையின் மூன்று அங்கங்கள் — இலக்கில் பார்வையை நிறுத்துதல், அம்பைத் தொடுத்தல், விடுத்தல்; இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘குறிவைப்பதிலும், அம்பை வில்லில் ஏற்றுவதிலும், விடுவதிலும் தேர்ந்தவன்’ என்கிறது. முந்தைய சர்க்கங்களிலும் அனுமனின் காயங்களால் உண்டான அழகு வருணிக்கப்பட்டது; இங்கே அம்புகளே அவனுடைய கதிர்கள். பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் அச்சுப்பதிப்பில் ‘விவ்ருத்தநேத்ர:’ என்று உள்ளது; அது யாப்பில் ஓர் அசை குறைவு — அச்சுப்பதிப்பே பின்பற்றப்பட்டுள்ளது. இயற்கையின் எல்லாக் கூறுகளும் — பூமி, சூரியன், காற்று, மலை, வானம், கடல் — கொந்தளித்தன.

பிறகு வானரவேந்தன் சுக்ரீவனின் அமைச்சர்களில் சிறந்த அனுமன், உயர்ந்த அழகிய ஆயுதங்களும் அழகிய வில்லும் உடைய அந்தச் சிறந்த அரசமைந்தனைப் போரில் கண்டு மகிழ்ந்தான்; போருக்கு முனைந்து பெருகினான் — தன் உடலைப் பெருக்கினான். மந்தர மலையின் உச்சியில் நிற்கும் கதிரவனைப் போல, பெருகிய சினத்தோடும் வலிமையோடும் வீரத்தோடும் கூடிய அவன், படையோடும் வாகனங்களோடும் கூடிய இளவரசன் அக்ஷனைத் தன் கண்களின் நெருப்புக்கதிர்களால் அப்போது எரிப்பதுபோல இருந்தான். பிறகு இந்திரவில் போன்ற வில்லுடைய, அம்புமழை பொழியும் ராக்ஷச மேகமான அக்ஷன், போரில் வானரத்தலைவன் என்ற மலையின்மேல் — சிறந்த மலையின்மேல் மேகம் மழை பொழிவதுபோல — விரைவாக அம்புகளை எய்தான். போரில் கடுமையான வீரமுடைய, பெருகிய ஒளியும் வலிமையும் வீரமும் அம்புகளும் உடைய இளவரசன் அக்ஷனைப் போரில் நன்கு நோக்கி, வானரன் மகிழ்ச்சியால் மேகம்போல் முழங்கினான். அனுமனின் மகிழ்ச்சி மீண்டும் மீண்டும் வருணிக்கப்படுகிறது — வலிமையான எதிரியே அவனுடைய மகிழ்ச்சிக்குக் காரணம். கண்ணின் நெருப்பால் எரித்தல் என்பது மிகைப்படுத்தல் — சினங்கொண்டவனின் பார்வையே எரிக்கும். மேக-மலை உவமை மீண்டும் வருகிறது — அக்ஷன் மேகம், இந்திரவில் அவனுடைய வில், அனுமன் மலை. ‘அமைச்சர்களில் சிறந்தவன்’ என்ற சொல் அனுமன் சுக்ரீவனின் அமைச்சன் என்பதை நினைவூட்டுகிறது — அவன் வீரன் மட்டுமல்ல, அமைச்சனும் கூட; ஆகவே அடுத்து அவனுடைய சிந்தனை.

சிறுவயதின் காரணமாகப் போரில் வீரச்செருக்குடைய, பெருகிய சினமுடைய, குருதி போன்ற சிவந்த கண்களுடைய அக்ஷன், போரில் ஒப்பற்ற அந்த வானரனை — யானை புல்லால் மூடப்பட்ட பெரிய கிணற்றை அணுகுவதுபோல — அணுகினான். அவன் வலிந்து எய்த அம்புகளால் அடிபட்ட அனுமன் மேகமுழக்கம் போன்ற ஒலியோடு முழங்கினான்; புயங்களையும் தொடைகளையும் வீசியதால் அஞ்சத்தக்கத் தோற்றமுடையவனாகி, ஊக்கத்தோடு விரைந்து வானைப் பிளப்பதுபோலப் பாய்ந்தான். அவன் மேலெழுவதைக் கண்டு, ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனும், வீரமிக்கவனும், வலிமையுடையவனும், தேரோட்டிகளில் மிகச் சிறந்தவனுமான அக்ஷன், மேகம் மலையின்மேல் கல்மழை பொழிவதுபோல அம்புகளைப் பொழிந்தபடி அவனைத் துரத்தினான். வீரனான வானரன் அவனுடைய அம்புகளிலிருந்து விலகியபடி காற்று வீசும் வழியில் திரிந்தான்; அம்புகளின் இடைவெளிகளில் காற்றைப்போல நுழைந்து பறந்த, மனவேகமுடைய அவன் போரில் அஞ்சத்தக்க வீரமுடையவனாக இருந்தான். வில்லேந்தி, போருக்கு முனைந்து, பலவகைச் சிறந்த அம்புகளால் வானத்தையே மூடிய அக்ஷனை வாயுமைந்தன் பெருமதிப்போடு பார்த்தான்; சிந்தனையிலும் ஆழ்ந்தான். யானை-புல்மூடிய கிணறு உவமை மிகப் பொருள் நிறைந்தது — புல்லால் மூடப்பட்ட கிணற்றை யானை அறியாததுபோல, அக்ஷன் அனுமனின் வலிமையை அறியவில்லை; அவனுடைய வீழ்ச்சி உறுதி. ‘சிறுவயதின் காரணமாக’ என்று கவிஞர் அவனுடைய விவேகமின்மைக்கான காரணத்தைச் சுட்டுகிறார். அனுமன் அம்புகளின் இடைவெளிகளில் காற்றைப்போலச் செல்கிறான் — காற்றின் மைந்தனுக்கு இயல்பான செல்கை. அக்ஷனும் அனுமனைப் பெருமதிப்போடு பார்த்தான்; இப்போது அனுமனும் அவனைப் பெருமதிப்போடு பார்க்கிறான் — ஒருவருக்கொருவர் மதிப்பு. இந்தப் போரின் தனிச்சிறப்பு, இருவருமே பகைவனின் வலிமையை அறிந்திருக்கின்றனர் என்பதே.

பிறகு மகாத்மாவான அந்தச் சிறந்த இளவரசனின் அம்புகளால் மார்பின் நடுப்பகுதி பிளக்கப்பட்டு, முழங்கியபடி, நீண்ட கைகளுடைய, செயல்களின் வேறுபாடுகளின் உண்மையை அறிந்த வானரன் போரில் தன் வீரச்செயலைப் பற்றிச் சிந்தித்தான்: இளஞ்சூரியனைப் போன்ற ஒளியுடைய இந்தப் பெருவலிமையாளன் சிறுவனைப் போல் அல்லாமல் பெரிய செயலைச் செய்கிறான். எல்லாப் போர்ச்செயல்களிலும் சிறந்து விளங்கும் இவனைக் கொல்ல என் மனம் இசையவில்லை. இந்த மகாத்மா வீரத்தில் பெரியவன், போரில் கவனமுடையவன், மிகுந்த பொறுமையுடையவன்; செயல்களிலும் பண்புகளிலும் உயர்ந்திருப்பதால், ஐயமின்றி நாகர்களோடும் யக்ஷர்களோடும் முனிவர்களாலும் போற்றப்பட்டவன். வீரத்தாலும் ஊக்கத்தாலும் பெருகிய மனமுடைய இவன் என் முன்னே நின்று என்னை நோக்குகிறான்; விரைந்து செயல்படும் இவனுடைய வீரம் தேவர்களுடையதும் அசுரர்களுடையதுமான மனங்களையும் நடுங்கச் செய்யும். அலட்சியம் செய்யப்பட்டால் இவன் என்னை வெல்லாமல் இருக்கமாட்டான் — நிச்சயம் என்னை வெல்வான் — ஏனெனில் போரில் இவனுடைய வீரம் பெருகிக்கொண்டே போகிறது. ஆகவே இன்று இவனைக் கொல்வதே எனக்கு உகந்தது; வளரும் நெருப்பை அலட்சியம் செய்யக்கூடாது. இவ்வாறு பகைவனின் வேகத்தை எடைபோட்டு, தன் செயல்முறையையும் வகுத்துக்கொண்டு, வீரமும் பெருவலிமையும் உடைய அவன் அப்போது வேகம் கொண்டான்; இவனைக் கொல்வதற்கு மனத்தையும் உறுதிசெய்தான். இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் இதயம் — அனுமன் பகைவனின் பண்புகளையும் புகழ்கிறான்; சிறுவனைக் கொல்வதில் அவனுக்கு இரக்கம் பிறக்கிறது; இருந்தும் கடமையுணர்வால் முடிவெடுக்கிறான். ‘வளரும் நெருப்பு’ என்பது நீதிமொழி — சிறிய பகைவனையும் அவன் வளர்வதற்கு முன்பே அழிக்க வேண்டும். ‘செயல்களின் வேறுபாடுகளின் உண்மையை அறிந்தவன்’ என்பது அவனுடைய விவேகம் — எப்போது எந்த உபாயம் என்பதை அவன் அறிவான். இரக்கத்துக்கும் கடமைக்கும் இடையிலான போராட்டம் இங்கே அழகாகச் சித்திரிக்கப்பட்டுள்ளது. ‘அபாலவத் பாலதிவாகரப்ரப:’ என்பதில் சிலேடை — சிறுவனாக இருந்தும் சிறுவனைப் போல் அல்லாமல் செயல்படுகிறான், இளஞ்சூரியனைப் போலவும் ஒளிர்கிறான். ‘நாகர்களோடும் யக்ஷர்களோடும் முனிவர்களாலும் போற்றப்பட்டவன்’ — தவத்தால் பெற்ற அவனுடைய தேரே அவன் போற்றத்தக்கவன் என்பதற்குச் சான்று. பகைவனின் பண்புகளை ஏற்பது பெரியோரின் இலக்கணம்.

வீரனான அந்த வாயுமைந்தன் வானரன், காற்று வீசும் வழியில், அவனுடைய எட்டுச் சிறந்த பெரிய குதிரைகளை — பயிற்சி பெற்றவை, சுமை தாங்குபவை, திரும்புவதில் தேர்ந்தவை — உள்ளங்கை அடிகளால் கொன்றான். பிறகு செம்பழுப்பு வானரர்களின் தலைவனுடைய அமைச்சனான அனுமனால் வெல்லப்பட்டு, உள்ளங்கையால் அடிக்கப்பட்ட அந்தப் பெரிய தேர், கூடு உடைந்து, ஏர்க்கால் புரண்டு, குதிரைகள் கொல்லப்பட்டு, வானிலிருந்து தரையில் விழுந்தது. மாவீரனான அக்ஷன் அந்தத் தேரைவிட்டு, வில்லோடும் வாளேந்தியும் வானில் பாய்ந்தான் — கடும் தவவலிமையுடைய ஒரு முனிவர் யோக முயற்சியால் உடலைவிட்டு மருத்துகளின் உலகுக்குச் செல்வதுபோல. பிறகு காற்றின் வேகமும் வீரமும் உடைய வானரன், பறவையரசனும் (கருடன்) காற்றும் சித்தர்களும் உலவும் வானில் திரிந்த அவனை அணுகி, படிப்படியாக அவனுடைய இரு கால்களையும் இறுகப் பற்றினான். தந்தைக்கு நிகரான வீரமுடைய அந்தச் சிறந்த வானரன், பறவைகளின் தலைவனான கருடன் பெரும் பாம்பைப் பற்றுவதுபோல அவனைப் பற்றி ஆயிரம்முறை சுழற்றி, போரில் வேகமாகத் தரையில் வீசினான். குதிரைகளின் வதம் முதலில் — தேரில்லாத வீரன் பலவீனன். அக்ஷன் வானில் பாய்ந்தது ஒரு முனிவர் சுவர்க்கம் செல்வதோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — இது அவனுடைய நெருங்கிய மரணத்தைக் குறிக்கிறது; ‘மருத்துகளின் உலகம்’ என்பது சுவர்க்கம். கருட உவமை மீண்டும் — அனுமன் கருடன், அக்ஷன் பாம்பு. ‘தந்தைக்கு நிகரான வீரமுடையவன்’ — காற்றின் வேகத்தால் சுழற்றுதல். இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘ததோ(அ)பியோகாத்’ என்ற பாடத்தை ‘யோகநெறியால்’ என்று விளக்குகிறது. அனுமன் முதலில் குதிரைகளையும், பிறகு தேரையும், இறுதியில் தேர்வீரனையும் அழிக்கிறான் — படிப்படியாகப் பகைவனின் பற்றுக்கோடுகளை அறுக்கிறான். உள்ளங்கை அடிகளாலேயே குதிரைகள் கொல்லப்பட்டன, ஆயுதங்களால் அல்ல. கால்களைப் பற்றுதல் — வானில் பாய விரும்புபவனின் கால்களையே பற்றுகிறான்; வானிலும் காற்றின் மைந்தனுக்கு இருக்கும் ஆளுமை இது.

புயங்களும் தொடைகளும் இடுப்பும் மார்பும் நொறுங்கி, குருதி வழிய, எலும்புகளும் கண்களும் நசுங்கி, மூட்டுகள் பிளந்து, கட்டுகள் சிதறி, காற்றின் மைந்தனால் கொல்லப்பட்ட அந்த ராக்ஷசன் தரையில் விழுந்தான். பெரிய வானரன் அவனைத் தரையில் நசுக்கி, ராக்ஷசர்தலைவனுக்குப் பேரச்சத்தை உண்டாக்கினான். இளவரசன் கொல்லப்பட்டபோது, கோள்வழியில் திரியும் மகரிஷிகளும், யக்ஷர்களோடும் நாகர்களோடும் கூடிய பூதங்களும், இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களும் ஒன்றுகூடிப் பெருவியப்போடு அந்த வானரனை நோக்கினர். வஜ்ராயுதம் ஏந்தியவனின் (இந்திரனின்) மகனைப் போன்ற, குருதி போன்ற சிவந்த கண்களுடைய இளவரசன் அக்ஷனைப் போரில் கொன்றுவிட்டு, அந்த வீரன் உயிர்களை அழிக்கும் தருணத்தை எதிர்நோக்கும் காலனைப் போல அதே தோரணத்தை நோக்கிச் சென்றான். ராவணனின் மகனின் வதம் — இப்போது போர் ராவணனின் குடும்பத்தையே தொடுகிறது; ஆகவே ‘ராக்ஷசர்தலைவனுக்குப் பேரச்சம்’. முப்பத்தேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது — தேவர்களுடையதும் முனிவர்களுடையதுமான வியப்பு இந்தச் செயலின் உலகுகடந்த தன்மையைக் காட்டுகிறது. ‘வஜ்ரியின் மகனைப் போன்ற’ என்பது இந்திரனின் மகன் ஜயந்தனோடு ஒப்பிடுதல் — இந்தி மொழிபெயர்ப்பும் ‘இந்திரனின் மகன் ஜயந்தனைப் போன்ற’ என்கிறது. சர்க்கத்தின் முடிவில் மீண்டும் தோரணம் — ஒவ்வொரு சர்க்கத்துக்கும் ஒரே மாதிரியான நிறைவு.

ಹನುಮಂತನು ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಅನುಚರರು ಮತ್ತು ವಾಹನಗಳ ಸಹಿತ ಕೊಂದನೆಂದು ಕೇಳಿ ರಾಜ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದ ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನನ್ನು ನೋಡಿದನು — ಮಾತಿಲ್ಲದೆ, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ತಂದೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಬಿಲ್ಲುಳ್ಳ ಪ್ರತಾಪಿ ಅಕ್ಷನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಮೇಲೆದ್ದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಥವನ್ನೇರಿ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯತ್ತ ಹೊರಟನು. ಆ ರಥವು ತಪಸ್ಸಿನ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಗಳಿಸಿದುದು, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದುದು, ಪತಾಕೆಯುಳ್ಳದ್ದು, ರತ್ನಾಲಂಕೃತ ಧ್ವಜವುಳ್ಳದ್ದು, ಮನೋವೇಗದ ಎಂಟು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದು. ಅದು ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದುದು, ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಂಚರಿಸುವಂಥದು, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವಂಥದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಂಥದು, ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದುದು; ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಎಂಟು ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಬಿಗಿದಿದ್ದು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿದ್ದು. ಸಮಗ್ರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸಿನ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥವನ್ನೇರಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅಕ್ಷನು ಹೊರಟನು. ರಾವಣನ ಮೌನವು ಅವನ ದುಃಖದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಗನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಮಾತೂ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಕ್ಷನ ಉತ್ಸಾಹ ಬಾಲಕನ ಉತ್ಸಾಹ — ತಂದೆಯ ಸನ್ನೆಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅವನು ಮೇಲೆದ್ದನು. ರಥದ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ರಾಜಕುಮಾರತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ರಥವು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಭಿಸಿದುದು, ಸಾಧಾರಣವಾದುದಲ್ಲ. ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳು ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ — ಅವುಗಳ ವಧೆಯಿಂದಲೇ ರಥವು ಉರುಳುವುದು. ಈ ಆರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷನು ತಂದೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ. ರಥದ ಎಂಟು ಖಡ್ಗಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು, ತೋಮರಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿವೆ.

ಆ ಅಕ್ಷನು ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ಮಹಾರಥಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಪರ್ವತಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ತುಂಬಿಸುತ್ತಾ, ಜೊತೆಗೂಡಿದ ಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸಮರ್ಥನಾದ ಕಪಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಸಿಂಹದಂತಹ ನೋಟವುಳ್ಳ ಅಕ್ಷನು, ಪ್ರಜಾಕ್ಷಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಯುಗಾಂತಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ವಿಸ್ಮಯದಿಂದಲೂ ತಳಮಳದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಬಹುಮಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದನು. ರಾವಣಪುತ್ರನಾದ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕಪಿಯ ವೇಗವನ್ನೂ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲಿನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾ ಯುಗಾಂತದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳೆದನು. ಕೋಪಗೊಂಡ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು, ಅವನ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನಿಸಿ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೆಣಕಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಕ್ಷನು ‘ಬಹುಮಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ’ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಯೋಧರು ಗರ್ವದಿಂದ ಬಂದರು, ಇವನಾದರೋ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧ. ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ‘ಕೆಣಕಿದನು’ — ಇದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನದಂತೆ, ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರಹಾರವಲ್ಲ. ‘ಹರೀಕ್ಷಣಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಸಿಂಹದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಗರ್ವಿತನಾದ, ಶ್ರಮವನ್ನು ಗೆದ್ದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ, ಉಕ್ಕಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣವನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಹಿಡಿದ ಅಕ್ಷನು ಅವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದ ಪದಕ, ತೋಳ್ಬಂದಿ, ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಕಪಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು; ಅವರಿಬ್ಬರ ಅಪ್ರತಿಮ ಸಮಾಗಮವು ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ತಳಮಳವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಕಪಿ ಮತ್ತು ಕುಮಾರರ ಆ ವೀರ್ಯಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮೊರೆಯಿತು, ಸೂರ್ಯನು ತಪಿಸಲಿಲ್ಲ, ವಾಯು ಬೀಸಲಿಲ್ಲ, ಪರ್ವತವು ಅಲುಗಾಡಿತು, ಆಕಾಶವು ಗರ್ಜಿಸಿತು, ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು. ಗುರಿಯಿಡುವುದು, ಹೂಡುವುದು, ಬಿಡುವುದು — ಇವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅಕ್ಷನು ಸುಂದರ ತುದಿಗಳ, ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ, ವಿಷಸಹಿತ ಸರ್ಪಗಳಂತಿರುವ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಪಿಯ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ರಕ್ತಲಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೊರಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಾಣಗಳೇ ಕಿರಣಗಳಾಗಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಹೊಸದಾಗಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಕಿರಣಮಾಲೆಯುಳ್ಳವನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ಷೋಭೆಯು ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಸಾಧಾರಣ ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಂತಿದೆ. ‘ಸಮಾಧಿಸಂಯೋಗವಿಮೋಕ್ಷತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿವೆ — ಗುರಿಯ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯ ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡುವುದು, ಬಿಡುವುದು; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಗುರಿಯಿಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ’ ಎಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಹನುಮಂತನ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳೇ ಅವನ ಕಿರಣಗಳು. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವು ‘ವಿವೃತ್ತನೇತ್ರಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಇದು ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಕಡಿಮೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳೂ — ಭೂಮಿ, ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಪರ್ವತ, ಆಕಾಶ, ಸಮುದ್ರ — ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು.

ಅನಂತರ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಉನ್ನತವಾದ ವಿಚಿತ್ರ ಆಯುಧಗಳ, ವಿಚಿತ್ರ ಬಿಲ್ಲಿನ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಹರ್ಷಿಸಿದನು, ಯುದ್ಧೋನ್ಮುಖನಾಗಿ ಬೆಳೆದನು — ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ಮಂದರಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಹೆಚ್ಚಿದ ಕೋಪದಿಂದ, ಬಲವೀರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಸಹಿತನಾದ ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಆಗ ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅಗ್ನಿಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುಡುವಂತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತಹ ಬಿಲ್ಲುಳ್ಳ, ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ-ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಅಕ್ಷನು, ಮೋಡವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ, ಕಪೀಶ್ವರನೆಂಬ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಕಪಿಯು ರಣದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ತೇಜಸ್ಸು-ಬಲ-ವೀರ್ಯ-ಬಾಣಗಳುಳ್ಳ ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಬಲ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯೇ ಅವನ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕಣ್ಣಿನ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಡುವುದು ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ — ಕ್ರುದ್ಧನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಸುಡುವಂಥದು. ಮೋಡ-ಪರ್ವತಗಳ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಅಕ್ಷನು ಮೋಡ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು ಅವನ ಬಿಲ್ಲು, ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತ. ‘ಮಂತ್ರಿಸತ್ತಮಃ’ (ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಪದವು ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯೂ ಹೌದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ವಿಚಾರ.

ಬಾಲಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯದರ್ಪಿತನಾದ, ಹೆಚ್ಚಿದ ಕೋಪದ, ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅಕ್ಷನು, ಆನೆಯು ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದೊಡ್ಡ ಬಾವಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವಂತೆ, ರಣದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮನಾದ ಕಪಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಅವನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಹನುಮಂತನು ಮೋಡದ ಗುಡುಗಿನಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು, ತೋಳುಗಳನ್ನೂ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ ಬೀಸುತ್ತಾ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಪ್ರತಾಪಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅಕ್ಷನು, ಮೋಡವು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಆಲಿಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎರಚುತ್ತಾ ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದನು. ವೀರ ಕಪಿಯು ಅವನ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು; ಬಾಣಗಳ ನಡುವೆ ವಾಯುವಿನಂತೆ ನುಸುಳುತ್ತಾ ಮನೋವೇಗದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧೋನ್ಮುಖನಾಗಿ ವಿವಿಧ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಮಾರುತಪುತ್ರನು ಬಹುಮಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದನು, ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ಆನೆ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲು ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಆನೆಯು ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯನ್ನು ಅರಿಯದಂತೆ ಅಕ್ಷನು ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯನು; ಮುಂದೆ ಅವನ ಪತನ ನಿಶ್ಚಿತ. ‘ಬಾಲಭಾವಾತ್’ (ಬಾಲಸ್ವಭಾವದಿಂದ) ಎಂದು ಕವಿ ಅವನ ಅವಿವೇಕದ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಬಾಣಗಳ ನಡುವೆ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಾಯುಪುತ್ರನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗತಿ. ಅಕ್ಷನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನೋಡಿದ್ದನು; ಈಗ ಹನುಮಂತನೂ ಅವನನ್ನು ಬಹುಮಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ. ಈ ಯುದ್ಧದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲರು.

ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಕುಮಾರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದೆ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಭುಜನೂ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಆದ ಕಪಿಯು ರಣದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಈ ಮಹಾಬಲನು ಬಾಲಕನಲ್ಲದವನಂತೆ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಯುದ್ಧಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಳಗಿರುವ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸು ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಈ ಮಹಾತ್ಮನು ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನು, ಅತಿ ಸಹಿಷ್ಣುವು; ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳ ಗುಣೋದಯದಿಂದಾಗಿ ನಾಗ-ಯಕ್ಷರಿಂದಲೂ ಮುನಿಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಪೂಜಿತನು. ಪರಾಕ್ರಮ-ಉತ್ಸಾಹಗಳಿಂದ ಉಕ್ಕಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ಇವನು ನನ್ನ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತು ನನ್ನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಶೀಘ್ರಕಾರಿಯಾದ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮವು ದೇವಾಸುರರ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸಬಲ್ಲುದು. ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸದೆ ಬಿಡನು — ಖಂಡಿತ ಸೋಲಿಸುವನು — ಏಕೆಂದರೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೇ ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ; ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ವೇಗವನ್ನು ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು, ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಅವನು ಆಗ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿದನು, ಅವನ ವಧೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಇದು ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಾಲಕನ ವಧೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವರ್ಧಮಾನೋಽಗ್ನಿಃ’ (ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿ) ಎಂಬುದು ನೀತಿವಚನ — ಚಿಕ್ಕ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವ ಮೊದಲೇ ನಾಶಮಾಡಬೇಕು. ‘ಕರ್ಮವಿಶೇಷತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿವೇಕ — ಯಾವಾಗ ಯಾವ ಉಪಾಯ ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಬಾಲವದ್ ಬಾಲದಿವಾಕರಪ್ರಭಃ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ಬಾಲಕನಾದರೂ ಬಾಲಕನಲ್ಲದವನಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸನಾಗಯಕ್ಷೈರ್ಮುನಿಭಿಶ್ಚ ಪೂಜಿತಃ’ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಭಿಸಿದ ಅವನ ರಥವೇ ಅವನ ಪೂಜ್ಯತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮಹಾತ್ಮರ ಲಕ್ಷಣ.

ಆ ವೀರ ಪವನಪುತ್ರ ಕಪಿಯು ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಂಟು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಶ್ವಗಳನ್ನು — ಸುಶಿಕ್ಷಿತವಾದ, ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಬಲ್ಲ, ತಿರುಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲವಾದವುಗಳನ್ನು — ಅಂಗೈ ಏಟುಗಳಿಂದ ಕೊಂದನು. ಅನಂತರ ಕಪಿರಾಜನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾರಥವು ಆಸನ ಮುರಿದು, ನೊಗದ ಕಂಬ ತಿರುಚಿ, ಕುದುರೆಗಳು ಸತ್ತು ಆಕಾಶದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಮಹಾರಥನಾದ ಅಕ್ಷನು ಆ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು — ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿಯು ಯೋಗದಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಮರುತ್ತುಗಳ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ. ಅನಂತರ ವಾಯುವೇಗದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಕಪಿಯು ಪಕ್ಷಿರಾಜ, ವಾಯು, ಸಿದ್ಧರು ಸಂಚರಿಸುವ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದನು. ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನು, ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನು ಮಹಾಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ, ಅವನನ್ನು ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿ ವೇಗದಿಂದ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮೊದಲು ಕುದುರೆಗಳ ವಧೆ — ರಥವಿಲ್ಲದ ಯೋಧನು ದುರ್ಬಲ. ಅಕ್ಷನ ಆಕಾಶಗಮನವನ್ನು ಋಷಿಯ ಸ್ವರ್ಗಗಮನಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಅವನ ಸನ್ನಿಹಿತ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಮರುತ್ತುಗಳ ಲೋಕ’ ಎಂದರೆ ಸ್ವರ್ಗ. ಮತ್ತೆ ಗರುಡನ ಉಪಮೆ — ಹನುಮಂತನು ಗರುಡ, ಅಕ್ಷನು ಸರ್ಪ. ‘ಪಿತೃತುಲ್ಯವಿಕ್ರಮಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ) — ವಾಯುವಿನ ವೇಗದಿಂದ ತಿರುಗಿಸುವುದು. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವು ‘ತತೋಽಭಿಯೋಗಾತ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವನ್ನು ‘ಯೋಗಮಾರ್ಗದಿಂದ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಅನಂತರ ರಥವನ್ನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಥಿಕನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಆಶ್ರಯಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಅಂಗೈ ಏಟುಗಳಿಂದಲೇ ಕೊಂದನು, ಆಯುಧಗಳಿಂದಲ್ಲ. ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು — ಯಾರು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯಲು ಬಯಸುವನೋ ಅವನ ಕಾಲುಗಳನ್ನೇ ಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರ.

ತೋಳುಗಳು, ತೊಡೆಗಳು, ಸೊಂಟ, ಎದೆ ಮುರಿದು, ರಕ್ತ ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ಮೂಳೆಗಳೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಜಜ್ಜಿಹೋಗಿ, ಕೀಲುಗಳು ಒಡೆದು, ಬಂಧಗಳು ಚದುರಿಹೋದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಮಹಾಕಪಿಯು ಅವನನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹಿಸುಕಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಗೆ ಮಹಾಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನು. ಕುಮಾರನು ಹತನಾದಾಗ, ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದ ಗ್ರಹಪಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ, ಯಕ್ಷ-ಪನ್ನಗಸಹಿತವಾದ ಭೂತಗಳಿಂದಲೂ, ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಆ ಕಪಿಯು ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇಂದ್ರಪುತ್ರನಂತಿದ್ದ, ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು, ಆ ವೀರನು ಪ್ರಜಾಕ್ಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಯವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಲನಂತೆ ಅದೇ ತೋರಣದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ರಾವಣನ ಮಗನ ವಧೆ — ಈಗ ಯುದ್ಧವು ರಾವಣನ ಕುಟುಂಬವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಗೆ ಮಹಾಭಯ’. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ವಿಸ್ಮಯವು ಈ ಕಾರ್ಯದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಜ್ರಿಸುತೋಪಮಮ್’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರನ ಮಗ ಜಯಂತನೊಡನೆ ಉಪಮೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಇಂದ್ರಪುತ್ರ ಜಯಂತನಂತೆ’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೋರಣ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾನ ಉಪಸಂಹಾರ.

ഹനുമാൻ അഞ്ചു സേനാപതികളെ അനുചരന്മാരോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി കൊന്നു എന്നു കേട്ട് രാവണരാജാവ് തന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന, യുദ്ധത്തിനായി ഉത്സുകനായ കുമാരൻ അക്ഷനെ നോക്കി — വാക്കുകൂടാതെ, നോട്ടംകൊണ്ടുമാത്രം ആജ്ഞാപിച്ചു. പിതാവിന്റെ നോട്ടത്താൽ പ്രേരിതനായി, സ്വർണചിത്രപ്പണിയുള്ള വില്ലേന്തിയ പ്രതാപവാനായ അക്ഷൻ, സഭയിൽ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഹവിസ്സർപ്പിച്ചു ജ്വലിപ്പിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലെ എഴുന്നേറ്റു. പിന്നെ മഹാനും വീര്യവാനുമായ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ബാലസൂര്യന്റെ പ്രഭയുള്ളതും ഉരുക്കിയ സ്വർണവലകളാൽ മൂടിയതുമായ രഥത്തിൽ കയറി ആ മഹാവാനരന്റെ നേരെ പോയി. ആ രഥം തപസ്സിന്റെ സമാഹരണത്താലും സഞ്ചയത്താലും നേടിയതും ഉരുക്കിയ സ്വർണവലകളാൽ ചിത്രിതവും പതാകയുള്ളതും രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച കൊടിമരമുള്ളതും മനോവേഗമുള്ള എട്ട് ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ നന്നായി പൂട്ടിയതുമായിരുന്നു. ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും തകർക്കാനാവാത്തതും എവിടെയും തടസ്സമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നതും മിന്നൽപോലെ ശോഭിക്കുന്നതും ആകാശചാരിയും എല്ലാം സജ്ജീകരിച്ചതുമായിരുന്നു അത്; ആവനാഴികളോടുകൂടിയതും എട്ടു വാളുകൾ ബന്ധിച്ചു മനോഹരമാക്കിയതും ശക്തികളും തോമരങ്ങളും യഥാക്രമം വച്ചിരുന്നതുമായിരുന്നു. എല്ലാ സാധനങ്ങളും നിറഞ്ഞു ശോഭിക്കുന്ന, സ്വർണമാലകളോടുകൂടിയ, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ തേജസ്സുള്ള, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ രഥത്തിൽ കയറി ദേവതുല്യപരാക്രമിയായ അക്ഷൻ പുറപ്പെട്ടു. രാവണന്റെ മൗനം അവന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പുത്രനെ അയയ്ക്കാൻ ഒരു വാക്കുപോലും പുറത്തുവരുന്നില്ല. അക്ഷന്റെ ഉത്സാഹം ഒരു ബാലന്റെ ഉത്സാഹമാണ് — പിതാവിന്റെ ഇംഗിതംകൊണ്ടുമാത്രം അവൻ എഴുന്നേറ്റു. രഥത്തിന്റെ ദീർഘമായ വർണന അവന്റെ രാജകുമാരത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ രഥം തപസ്സുകൊണ്ടു ലഭിച്ചതാണ്, സാധാരണമല്ല. എട്ടു കുതിരകൾ പിന്നീടു വീണ്ടും വരും — അവയുടെ വധത്താലാണ് രഥം വീഴുക. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങളും വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; ഈ സർഗത്തിലെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്. ഹവിസ്സുകൊണ്ടുള്ള അഗ്നിയുടെ ഉപമ — യജ്ഞത്തിൽ അഗ്നി ഹവിസ്സുകൊണ്ടു വളരുന്നു, ഇവിടെ അക്ഷൻ പിതാവിന്റെ നോട്ടംകൊണ്ട്. രഥത്തിലെ എട്ടു വാളുകളും ശക്തികളും തോമരങ്ങളും — എല്ലാം യുദ്ധത്തിനു സജ്ജം.

കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും മഹാരഥങ്ങളുടെയും ശബ്ദങ്ങളാൽ ആകാശത്തെയും പർവതങ്ങളോടുകൂടിയ ഭൂമിയെയും നിറച്ചുകൊണ്ട് ആ അക്ഷൻ ഒത്തുചേർന്ന സൈന്യങ്ങളോടുകൂടി തോരണത്തിൽ സമർഥനായി ഇരിക്കുന്ന കപിയുടെ അടുക്കലെത്തി. സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള നോട്ടമുള്ള അക്ഷൻ, പ്രജാക്ഷയത്തിനായി നിൽക്കുന്ന യുഗാന്തകാലാഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള ആ വാനരനെ സമീപിച്ച്, വിസ്മയവും സംഭ്രമവും ഉളവായി, ബഹുമാനം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവനെ നോക്കി. മഹാത്മാവായ കപിയുടെ വേഗവും ശത്രുക്കളുടെ നേരെയുള്ള പരാക്രമവും തന്റെ ബലവും വിചാരിച്ചുകൊണ്ട് രാവണപുത്രനായ ആ മഹാബലൻ യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ വളർന്നു. ക്രോധമുണർന്ന അവൻ യുദ്ധത്തിൽ സ്ഥിരനായി നിന്ന്, തടുക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള അവന്റെ പരാക്രമം നന്നായി കണ്ടറിഞ്ഞ്, മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കി, മൂർച്ചയുള്ള മൂന്നു ശരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഹനുമാനെ പ്രകോപിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബഹുമാനം കാണാം — അക്ഷൻ ‘ബഹുമാനം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ’യാണു നോക്കുന്നത്, അവജ്ഞയോടെയല്ല. മുമ്പുവന്ന യോദ്ധാക്കൾ ഗർവത്തോടെയാണു വന്നത്; ഇവനാകട്ടെ ശത്രുവിന്റെ ബലം വിചാരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവൻ ശ്രേഷ്ഠനായ യോദ്ധാവാണ്. മൂന്നു ശരങ്ങളാൽ ‘പ്രകോപിപ്പിച്ചു’ — ഇതു യുദ്ധത്തിനുള്ള ഒരു ആഹ്വാനംപോലെയാണ്, വധിക്കാനുള്ള പ്രഹരമല്ല. ‘ഹരീക്ഷണഃ’ എന്ന പദം ‘സിംഹത്തെപ്പോലെ ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളുള്ളവൻ’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

പിന്നെ ഗർവിതനും ക്ഷീണം ജയിച്ചവനും ശത്രുക്കളെ തോൽപ്പിക്കാൻ യോഗ്യനും ഉത്സാഹഭരിതമനസ്കനുമായ ആ കപിയെ നന്നായി നോക്കിക്കണ്ട്, കൈയിൽ ബാണവും വില്ലുമേന്തി അക്ഷൻ ശ്രദ്ധിച്ചുനിന്നു. സ്വർണപ്പതക്കവും തോൾവളയും മനോഹരമായ കുണ്ഡലങ്ങളും അണിഞ്ഞ, വേഗപരാക്രമിയായ അവൻ കപിയെ സമീപിച്ചു; അവരുടെ അപ്രതിമമായ ആ ഏറ്റുമുട്ടൽ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും സംഭ്രമം ഉളവാക്കി. കപിയും കുമാരനും തമ്മിലുള്ള ആ വീരയുദ്ധത്തിൽ ഭൂമി അലറി, സൂര്യൻ തപിച്ചില്ല, കാറ്റു വീശിയില്ല, പർവതം ഇളകി, ആകാശം മുഴങ്ങി, സമുദ്രം ക്ഷോഭിച്ചു. ലക്ഷ്യത്തിൽ ദൃഷ്ടിയുറപ്പിക്കൽ, ബാണം തൊടുക്കൽ, എയ്യൽ എന്നിവയുടെ തത്ത്വമറിയുന്ന അക്ഷൻ, നല്ല മുനയുള്ളവയും സ്വർണത്തൂവലുള്ളവയും വിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവയുമായ മൂന്നു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് കപിയുടെ ശിരസ്സിൽ അടിച്ചു. ശിരസ്സിൽ ഒരുമിച്ചു പതിച്ച ആ ശരങ്ങളാൽ ചോരയൊലിച്ച്, ചോരപുരണ്ട് ഉരുളുന്ന കണ്ണുകളോടെ, ശരങ്ങൾ കിരണങ്ങളായ ഹനുമാൻ പുതുതായി ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ, കിരണമാലിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പ്രകൃതിയുടെ ക്ഷോഭം യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതൊരു സാധാരണയുദ്ധമല്ല, ദേവാസുരയുദ്ധത്തിനു സമാനമാണ്. ‘സമാധിസംയോഗവിമോക്ഷതത്ത്വവിത്’ എന്നതിൽ ധനുർവിദ്യയുടെ മൂന്ന് അംഗങ്ങളുണ്ട് — ലക്ഷ്യത്തിൽ ദൃഷ്ടി ഉറപ്പിക്കൽ, ബാണം തൊടുക്കൽ, എയ്യൽ; ‘ഉന്നം പിടിക്കുന്നതിലും ബാണം വില്ലിൽ തൊടുക്കുന്നതിലും എയ്യുന്നതിലും നിപുണൻ’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. മുൻസർഗങ്ങളിലും ഹനുമാന്റെ മുറിവുകളുടെ ശോഭ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ ശരങ്ങൾതന്നെ അവന്റെ കിരണങ്ങളാണ്. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘വിവൃത്തനേത്രഃ’ എന്നാണ്; അതു വൃത്തത്തിൽ ഒരക്ഷരം കുറവാണ് — അച്ചടിതന്നെ പിന്തുടർന്നിരിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും — ഭൂമി, സൂര്യൻ, വായു, പർവതം, ആകാശം, സമുദ്രം — ക്ഷോഭിച്ചു.

പിന്നെ വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ, ഉയർന്ന വിചിത്രായുധങ്ങളും വിചിത്രമായ വില്ലുമേന്തിയ ആ ശ്രേഷ്ഠരാജപുത്രനെ യുദ്ധത്തിൽ കണ്ട് സന്തോഷിച്ചു; യുദ്ധോത്സുകനായി അവൻ നിറഞ്ഞുവളർന്നു — സ്വന്തം ശരീരം വലുതാക്കി. മന്ദരപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ നിൽക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ, കോപം വർധിച്ച്, ബലവീര്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അവൻ സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടിയ കുമാരൻ അക്ഷനെ അപ്പോൾ കണ്ണുകളിലെ അഗ്നിരശ്മികളാൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയായി. പിന്നെ വില്ല് ഇന്ദ്രധനുസ്സായ, ശരവർഷം പൊഴിക്കുന്ന രാക്ഷസമേഘമായ അക്ഷൻ യുദ്ധത്തിൽ വാനരേശ്വരനാകുന്ന പർവതത്തിന്മേൽ വേഗത്തിൽ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു — മേഘം ഉത്തമപർവതത്തിന്മേൽ മഴയെന്നപോലെ. പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ഉഗ്രപരാക്രമിയും തേജസ്സും ബലവും വീര്യവും ശരങ്ങളും വർധിച്ചവനുമായ കുമാരൻ അക്ഷനെ നന്നായി കണ്ട് കപി സന്തോഷത്താൽ മേഘഗർജനംപോലെ ഗർജിച്ചു. ഹനുമാന്റെ സന്തോഷം വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രബലനായ എതിരാളിയാണ് അവന്റെ ആനന്ദത്തിനു കാരണം. കണ്ണുകളിലെ അഗ്നികൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കൽ ഒരു അതിശയോക്തിയാണ് — ക്രുദ്ധന്റെ നോട്ടംതന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതാണ്. മേഘപർവതോപമ വീണ്ടും വരുന്നു — അക്ഷൻ മേഘം, ഇന്ദ്രധനുസ്സ് അവന്റെ വില്ല്, ഹനുമാൻ പർവതം. ‘മന്ത്രിസത്തമഃ’ എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ സുഗ്രീവസചിവത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, മന്ത്രിയുമാണ്; അതിനാലാണ് പിന്നീടുള്ള അവന്റെ ആലോചന.

ബാല്യംകൊണ്ടു യുദ്ധത്തിൽ വീര്യഗർവിതനും ക്രോധം വർധിച്ചവനും ചോരപോലെ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ അക്ഷൻ യുദ്ധത്തിൽ അപ്രതിമനായ കപിയെ സമീപിച്ചു — പുല്ലുകൊണ്ടു മൂടിയ ഒരു വലിയ കിണറിനെ ആന സമീപിക്കുന്നതുപോലെ. അവൻ ബലമായി എയ്തുവീഴ്ത്തിയ ബാണങ്ങളേറ്റ ഹനുമാൻ മേഘനാദംപോലെ ഗർജിച്ചു; ഭുജങ്ങളും തുടകളും വീശി ഭയങ്കരരൂപനായി, ഉത്സാഹത്തോടെ വേഗം ആകാശത്തെ കീറിമുറിച്ചുകൊണ്ട് ഉയർന്നു. കുതിച്ചുയരുന്ന അവനെ, രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനും പ്രതാപവാനും ബലവാനും രഥികളിൽ അതിശ്രേഷ്ഠനുമായ രഥി അക്ഷൻ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചുകൊണ്ടു പിന്തുടർന്നു — മേഘം പർവതത്തെ കന്മഴകൊണ്ടെന്നപോലെ. വീരനായ വാനരൻ അവന്റെ ആ ശരങ്ങളെ ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ട് വായു സഞ്ചരിക്കുന്ന മാർഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു; ശരങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ കാറ്റുപോലെ പാഞ്ഞ മനോവേഗിയായ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ ഭയങ്കരപരാക്രമിയായിരുന്നു. വില്ലേന്തി, യുദ്ധോത്സുകനായി, പലതരം ഉത്തമശരങ്ങളാൽ ആകാശം മൂടുന്ന അക്ഷനെ ബഹുമാനം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ മാരുതപുത്രൻ നോക്കി, ചിന്തയിലാണ്ടു. ആനയുടെയും പുല്ലുമൂടിയ കിണറിന്റെയും ഉപമ ഏറെ അർഥവത്താണ് — പുല്ലുമൂടിയ കിണറിനെ ആന അറിയാത്തതുപോലെ അക്ഷൻ ഹനുമാന്റെ ബലം അറിയുന്നില്ല; മുന്നിൽ അവന്റെ വീഴ്ച ഉറപ്പാണ്. ‘ബാലഭാവാത്’ (ബാല്യംകൊണ്ട്) എന്നു പറഞ്ഞ് അവന്റെ അവിവേകത്തിന്റെ കാരണം കവി നിർദേശിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ശരങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ കാറ്റുപോലെ പോകുന്നു — വായുപുത്രന്റെ സ്വാഭാവികമായ ഗതി. അക്ഷനും ഹനുമാനെ ബഹുമാനത്തോടെ നോക്കിയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ഹനുമാനും അവനെ ബഹുമാനം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ നോക്കുന്നു — പരസ്പരബഹുമാനം. ഇരുവർക്കും ശത്രുവിന്റെ ബലം അറിയാം എന്നതാണ് ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ വൈശിഷ്ട്യം.

പിന്നെ മഹാത്മാവായ ആ കുമാരശ്രേഷ്ഠന്റെ ശരങ്ങളാൽ മാറിടം പിളർന്ന്, ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്, കർമവിശേഷങ്ങളുടെ തത്ത്വമറിയുന്ന മഹാഭുജനായ കപി യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു — ‘ബാലസൂര്യന്റെ പ്രഭയുള്ള ഈ മഹാബലൻ ഒരു ബാലനെപ്പോലെയല്ലാതെ മഹത്തായ കർമം ചെയ്യുന്നു. എല്ലാ യുദ്ധകർമങ്ങളിലും ശോഭിക്കുന്ന ഇവനെ കൊല്ലാൻ എന്റെ മനസ്സു വരുന്നില്ല. ഈ മഹാത്മാവ് വീര്യംകൊണ്ടു മഹാനും യുദ്ധത്തിൽ ഏകാഗ്രനും ഏറെ സഹനമുള്ളവനുമാണ്; കർമഗുണങ്ങളുടെ ഉദയംകൊണ്ട് നാഗന്മാരോടും യക്ഷന്മാരോടുംകൂടി മുനിമാരാലും ഇവൻ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവനാണെന്നതിൽ സംശയമില്ല. പരാക്രമവും ഉത്സാഹവുംകൊണ്ടു വർധിച്ച മനസ്സോടെ ഇവൻ മുന്നിൽ നിന്ന് എന്നെ നോക്കുന്നു; വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഇവന്റെ പരാക്രമം ദേവാസുരന്മാരുടെപോലും മനസ്സിനെ വിറപ്പിക്കും. ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഇവൻ എന്നെ കീഴടക്കാതിരിക്കില്ല — തീർച്ചയായും കീഴടക്കും — കാരണം യുദ്ധത്തിൽ ഇവന്റെ പരാക്രമം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇന്ന് ഇവനെ കൊല്ലുന്നതുതന്നെയാണ് എനിക്ക് ഉചിതമായി തോന്നുന്നത്; വളരുന്ന അഗ്നിയെ അവഗണിക്കുന്നതു ശരിയല്ല.’ ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ വേഗം കണക്കാക്കി, തന്റെ കർമത്തിന്റെ രീതി നിശ്ചയിച്ച്, വീര്യവാനും മഹാബലനുമായ അവൻ അപ്പോൾ വേഗം കൂട്ടി, അവനെ കൊല്ലാൻ മനസ്സുറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — ഹനുമാൻ ശത്രുവിന്റെപോലും ഗുണങ്ങളെ പ്രശംസിക്കുന്നു; ബാലനെ കൊല്ലുന്നതിൽ അവനു കരുണ തോന്നുന്നു; എങ്കിലും കർത്തവ്യബുദ്ധിയോടെ തീരുമാനമെടുക്കുന്നു. ‘വർധമാനോഽഗ്നിഃ’ (വളരുന്ന അഗ്നി) എന്നതു നീതിവാക്യമാണ് — ചെറിയ ശത്രുവിനെയും വളരുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ നശിപ്പിക്കണം. ‘കർമവിശേഷതത്ത്വവിത്’ എന്നത് അവന്റെ വിവേകമാണ് — എപ്പോൾ ഏത് ഉപായം എന്ന് അവനറിയാം. കരുണയും കർത്തവ്യവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ഇവിടെ സുന്ദരമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അബാലവദ് ബാലദിവാകരപ്രഭഃ’ എന്നതിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ബാലനാണെങ്കിലും ബാലനെപ്പോലെയല്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്നു, ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘സനാഗയക്ഷൈർമുനിഭിശ്ച പൂജിതഃ’ (നാഗന്മാരോടും യക്ഷന്മാരോടുംകൂടി മുനിമാരാലും പൂജിക്കപ്പെടുന്നവൻ) — തപസ്സുകൊണ്ടു ലഭിച്ച അവന്റെ രഥംതന്നെ അവന്റെ പൂജ്യതയ്ക്കു തെളിവാണ്. ശത്രുവിന്റെ ഗുണങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നതു മഹാന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്.

വീരനായ ആ പവനപുത്രൻ, വായു സഞ്ചരിക്കുന്ന മാർഗത്തിൽവച്ച്, നന്നായി പരിശീലിപ്പിക്കപ്പെട്ടവയും ഭാരം താങ്ങുന്നവയും തിരിയുന്നതിൽ കുശലതയുള്ളവയുമായ അവന്റെ എട്ട് ഉത്തമമഹാശ്വങ്ങളെ ഉള്ളംകൈകൊണ്ടുള്ള അടികളാൽ കൊന്നു. പിന്നെ വാനരാധിപന്റെ മന്ത്രിയായ ഹനുമാനാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട്, ഉള്ളംകൈകൊണ്ട് അടിയേറ്റ ആ മഹാരഥം ഇരിപ്പിടം തകർന്ന്, നുകത്തണ്ടു മറിഞ്ഞ്, കുതിരകൾ ചത്ത് ആകാശത്തുനിന്നു നിലത്തുവീണു. മഹാരഥനായ അക്ഷൻ ആ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച്, വില്ലും വാളുമേന്തി ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു — ഉഗ്രതപസ്വിയായ ഒരു ഋഷി യോഗബലത്താൽ ദേഹം വിട്ട് മരുത്തുക്കളുടെ ആലയത്തിലേക്കു പോകുന്നതുപോലെ. പിന്നെ വായുവിന്റെ വേഗവും പരാക്രമവുമുള്ള കപി, പക്ഷിരാജനും വായുവും സിദ്ധന്മാരും സഞ്ചരിക്കുന്ന ആകാശത്തിൽ ചുറ്റിനടക്കുന്ന അവനെ സമീപിച്ച്, ക്രമേണ അവന്റെ കാലുകളിൽ മുറുകെ പിടിച്ചു. പിതാവിനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ അവനെ ആയിരം തവണ ചുഴറ്റി — പക്ഷികളുടെ അധിപനായ ഗരുഡൻ മഹാസർപ്പത്തെ പിടിച്ചെന്നപോലെ — യുദ്ധത്തിൽ വേഗത്തോടെ ഭൂമിയിലേക്കെറിഞ്ഞു. ആദ്യം കുതിരകളുടെ വധം — രഥമില്ലാത്ത യോദ്ധാവു ദുർബലനാണ്. അക്ഷന്റെ ആകാശഗമനത്തെ ഋഷിയുടെ സ്വർഗഗമനത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ആസന്നമരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘മരുത്തുക്കളുടെ ആലയം’ എന്നതു സ്വർഗമാണ്. ഗരുഡോപമ വീണ്ടും — ഹനുമാൻ ഗരുഡൻ, അക്ഷൻ സർപ്പം. ‘പിതൃതുല്യവിക്രമഃ’ (പിതാവിനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവൻ) — വായുവിന്റെ വേഗത്തിലുള്ള ചുഴറ്റൽ. ‘തതോഽഭിയോഗാത്’ എന്ന പാഠത്തെ ‘യോഗമാർഗത്തിലൂടെ’ എന്നാണ് ഹിന്ദിവിവർത്തനം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. ഹനുമാൻ ആദ്യം കുതിരകളെയും പിന്നെ രഥത്തെയും ഒടുവിൽ രഥിയെയും നശിപ്പിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ആശ്രയങ്ങളെ ക്രമമായി അറുത്തുമാറ്റുന്നു. ഉള്ളംകൈകൊണ്ടുള്ള അടികളാൽത്തന്നെ കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ആയുധങ്ങളാലല്ല. കാലുകളിൽ പിടിക്കൽ — ആകാശത്തിലേക്കു പറന്നുയരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവന്റെ കാലുകൾതന്നെ പിടിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് ആകാശത്തിലും വായുപുത്രനുള്ള അധികാരം.

ഭുജങ്ങളും തുടകളും അരക്കെട്ടും മാറിടവും തകർന്ന്, ചോരയൊലിച്ച്, എല്ലുകളും കണ്ണുകളും ചതഞ്ഞ്, സന്ധികൾ പിളർന്ന്, ബന്ധനങ്ങൾ ചിതറി, വായുപുത്രനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസൻ നിലത്തുവീണു. മഹാകപി അവനെ ഭൂമിയിൽ ഞെരിച്ചമർത്തി രാക്ഷസാധിപനു വലിയ ഭയം ഉളവാക്കി. കുമാരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, ചക്രങ്ങളിൽ (ഗ്രഹമണ്ഡലങ്ങളിൽ) സഞ്ചരിക്കുന്ന, ഒത്തുകൂടിയ മഹർഷിമാരും യക്ഷന്മാരോടും പന്നഗങ്ങളോടുംകൂടിയ ഭൂതങ്ങളും ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും ഏറെ വിസ്മയത്തോടെ ആ കപിയെ നോക്കിനിന്നു. വജ്രധാരിയുടെ (ഇന്ദ്രന്റെ) പുത്രനു തുല്യനും ചോരപോലെ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ കുമാരൻ അക്ഷനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന്, ആ വീരൻ പ്രജാക്ഷയത്തിനു തക്കസമയം കാത്തിരിക്കുന്ന കാലനെപ്പോലെ അതേ തോരണത്തിലേക്കുതന്നെ ചെന്നു. രാവണന്റെ പുത്രന്റെ വധം — ഇപ്പോൾ യുദ്ധം രാവണന്റെ കുടുംബത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു; അതിനാൽ ‘രാക്ഷസാധിപനു വലിയ ഭയം’. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും വിസ്മയം ഈ കർമത്തിന്റെ അലൗകികത വെളിവാക്കുന്നു. ‘വജ്രിസുതോപമം’ എന്നത് ഇന്ദ്രപുത്രനായ ജയന്തനോടുള്ള ഉപമയാണ് — ‘ഇന്ദ്രപുത്രനായ ജയന്തനു സമാനൻ’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനവും. സർഗാന്ത്യത്തിൽ വീണ്ടും തോരണം — ഓരോ സർഗത്തിനും സമാനമായ ഉപസംഹാരം.

When King Rāvaṇa heard that Hanumān had killed the five generals, with their followers and their mounts, he turned and looked hard at Prince Akṣa, who sat before him eager and ready for battle. He said nothing; the look alone was his command. Urged on by that glance of his father's, the valiant prince, his bow chased with gold, rose up in the assembly like a sacrificial fire that blazes up when the foremost of the twice-born pour an oblation into it. Then that great and mighty bull among the rākṣasas mounted a great chariot, bright as the morning sun and covered with a net of refined gold, and set out against the great monkey. The chariot had been won by a long store of austerities. It was worked with nets of refined gold, carried a pennant and a jewelled standard, and was yoked to eight fine horses swift as thought. Neither gods nor asuras could assail it; it went wherever it pleased without hindrance, shone like lightning, travelled through the sky and was fully equipped, with quivers, eight swords fastened to its frame, and lances and javelins set in their proper order. Mounted on that chariot, gleaming with its full complement of gear and its golden garlands, bright as sun and moon, Akṣa, a match for the immortals in valour, drove out. Rāvaṇa's silence shows how deep his grief now ran: he could not bring himself even to speak the words that sent his son to fight. Akṣa's eagerness is a young man's eagerness, rising at a mere sign from his father, just as a fire grows on the oblation. The long description of the chariot marks him as a prince, and a chariot earned by austerity is no ordinary vehicle; its eight horses will appear again, for it is by their death that it will fall.

Filling the sky and the earth with its mountains with the din of horses, elephants and great chariots, Akṣa came with his assembled forces to the monkey, who sat waiting, ready, on the gateway. Hanumān stood there like the fire at the end of the ages that destroys all creatures, amazed and roused; and Akṣa, whose eyes were like a lion's, came up to him and looked at him with deep respect. Weighing the monkey's speed, his valour against his enemies and his own strength, the mighty son of Rāvaṇa swelled like the sun at the end of an age. His anger was stirred, and seeing a prowess that would be hard to check, he stood firm, gathered himself, and provoked Hanumān to combat with three sharp arrows. Here the two warriors show respect for each other. Akṣa looked on the monkey with high regard, not with contempt; the warriors before him had come swollen with pride, but he weighed his enemy's strength first, and that makes him the better fighter. His three arrows were a challenge to fight rather than a blow meant to kill.

Then Akṣa looked closely at the monkey, proud, untiring, a match for any enemy, his spirit high, and held his gaze on him with an arrow in his hand and his bow gripped. Wearing a gold pendant, armlets and fine earrings, the swift prince closed with him, and their meeting was beyond compare; it alarmed even the gods and the asuras. As the monkey and the prince fought, the earth cried out, the sun ceased to burn, the wind stopped blowing, the mountain shook, the heavens roared and the ocean heaved. Nature itself in every part, earth, sun, wind, mountain, sky and sea, was shaken, a sign that this was no ordinary fight but one like the wars of the gods and the asuras. Then Akṣa, who knew the essence of the archer's art, fixing the eye on the mark, fitting the arrow and loosing it, struck the monkey on the head with three well-feathered, gold-nocked arrows that were like venomous serpents. With the arrows striking his head all together, blood streaming down, his eyes smeared and rolling, Hanumān shone like a newly risen sun garlanded with rays, the arrows standing out from him as its beams. In earlier sargas too his wounds had only made him more splendid; here the arrows themselves become his rays.

Seeing in battle that son of the king with his lofty, splendid weapons and bright bow, Hanumān, best of the ministers of Sugrīva, lord of the monkeys, rejoiced and swelled his body, eager for the fight. Like the sun standing on the summit of Mount Mandara, his anger mounting, full of strength and valour, he seemed to burn Prince Akṣa, with his troops and mounts, with the flames that shot from his eyes; the gaze of an angry being is itself a fire. Then the rākṣasa, a thundercloud in battle whose bow was the rainbow, loosed a swift rain of arrows on Hanumān, that mountain among monkeys, as a cloud pours rain on a great mountain. And the monkey, seeing Akṣa fierce in valour, his energy, strength, vigour and arrows all increasing, roared for joy with a sound like thunder. Again and again the poet tells of Hanumān's delight: a strong opponent is a cause of gladness to him. The poet also calls him Sugrīva's best minister, a reminder that he is not only a fighter but a counsellor, which is why he stops to think in what follows.

Proud of his prowess in battle with a boy's folly, his wrath swelling and his eyes red as blood, Akṣa rushed at the peerless monkey like an elephant rushing at a great well hidden under grass. The image is exact: Akṣa did not know Hanumān's strength, as the elephant does not know the grass-covered pit, and his fall was already certain; and by saying "out of boyish folly" the poet names the cause of his rashness. Struck by the arrows Akṣa loosed with such force, Hanumān gave a roar like a thundercloud and at once leapt up into the sky, rending it, dreadful to see as he flung out his arms and thighs. As he rose, the valiant and mighty prince, foremost of the rākṣasas and best of chariot-warriors, drove after him scattering arrows, as a cloud pelts a mountain with hail. Eluding the arrows, the hero ranged along the wind's own path; darting between them like the wind, swift as thought, he was terrible in the fight, moving as naturally as the Wind's son should. Then, as he watched Akṣa, bow in hand, bent on battle, covering the sky with all manner of fine arrows, the son of the Wind looked on him with high regard and fell to thinking. Akṣa had looked on Hanumān with respect, and now Hanumān looked on him in the same way; what sets this fight apart is that each of them knew the other's strength.

With his chest pierced by the arrows of that great-souled prince, the long-armed monkey, roaring, who understood what each occasion truly demands, weighed his opponent's prowess. "Bright as the morning sun, this mighty warrior does great deeds, not a boy's deeds," he thought. "I have no wish to kill him, so accomplished is he in every work of war. He is great in valour, composed and steadfast in battle; beyond doubt, for his deeds and virtues, he is honoured by nāgas, yakṣas and sages. His spirit has grown with valour and zeal, and he stands before me at the front, eyeing me; the prowess of so swift a fighter would shake the hearts even of gods and asuras. If I let him be, he will surely overcome me, for his strength grows as he fights. It is better to kill him now; a growing fire must not be ignored." So, reckoning his adversary's onrush and deciding on his own course of action, the mighty monkey gathered his speed and set his mind on killing him. This is the heart of the sarga. Hanumān praised the virtues even of his enemy, and pity rose in him at the thought of killing a boy, yet he made his decision out of duty; the struggle between compassion and duty is beautifully drawn. "A growing fire" is a maxim of statecraft: even a small enemy must be destroyed before he grows. The poet plays on the prince's youth, a boy who acts unlike a boy and shines like the young sun, and the chariot he won by austerity is itself the proof that he is honoured by nāgas, yakṣas and sages. To acknowledge the virtues of an enemy is the mark of the great.

High on the wind's path, the Wind's son killed Akṣa's eight fine great horses, well trained, strong under a load and skilled at wheeling, with blows of his open palm, not with any weapon. Struck by his palm and overcome by the minister of the lord of the tawny monkeys, the great chariot, its seat broken, its pole twisted, its horses dead, fell from the sky to the earth. Abandoning it, Akṣa, the great chariot-warrior, bow and sword in hand, flew up into the sky, as a sage of fierce power leaves his body by force of yoga and goes to the abode of the Maruts, the heaven of the gods; the image foretells his approaching death. Then the monkey, whose speed and valour were the wind's, came up to him as he moved through the sky, where Garuḍa king of birds, the wind and the Siddhas travel, and seized him firmly by the feet. He whirled him round a thousand times, as Garuḍa, lord of the egg-born, whirls a great serpent he has caught, and then, his father's equal in valour, hurled him down with force onto the battlefield. Step by step he cut away what the prince relied on: first the horses, then the chariot, and last the warrior himself, for a warrior without a chariot is weak. And it was by the feet that he caught the one who tried to rise into the sky, for even in the sky the Wind's son is master.

The rākṣasa fell to the ground, killed by the son of the Wind, his arms, thighs, hips and chest broken, blood streaming, his bones and eyes crushed, his joints burst and his sinews scattered. Pressing him down on the earth, the great monkey struck great fear into the lord of the rākṣasas: the war had now reached Rāvaṇa's own family. With the prince slain, the monkey was gazed at in great wonder by the sages who move among the stars, by the beings gathered there with the yakṣas and serpents, and by the gods with Indra; their astonishment shows that this was a deed beyond the world's measure. Having killed Prince Akṣa, who had been like Jayanta, son of Indra the thunderbolt-wielder, and whose eyes had been red as blood, the hero went back to that same gateway, and waited there like Time awaiting its moment for the destruction of creatures.