महात्मना वानरेण मन्त्रिसुताः हताः इति बुद्ध्वा रावणः संवृताकारः — अन्तर्गतं भयं बहिः न प्रकाशयन् — उत्तमां मतिं चकार। सः विरूपाक्षं यूपाक्षं दुर्धरं च राक्षसं, प्रघसं भासकर्णं च — इति पञ्च सेनायाः अग्रनायकान् संदिदेश। ते वीराः नयविशारदाः, हनूमतः ग्रहणे अव्यग्राः, युद्धे वायुवेगसमाः च आसन्। रावणः अवदत् — हे सेनाग्रगाः, सर्वे महाबलपरिग्रहाः, वाजिरथमातङ्गैः सह यात; सः कपिः शास्यताम् इति। ‘संवृताकारः’ इति पदं रावणस्य मनोदशां सूचयति — सः राजा, अतः सभायां भयं दर्शयितुं न शक्नोति, तथापि तस्य हृदये चिन्ता वर्धते। हिन्दी-अनुवादः अपि भीतः अपि स्वाकारं प्रयत्नेन अगूहत् इति वदति। किंकराः, जम्बुमाली, मन्त्रिपुत्राः — त्रयः प्रयत्नाः विफलाः; अधुना सः सेनापतीन् एव प्रेषयति, अतः क्रमेण योद्धॄणां गौरवं वर्धते। पञ्च अपि एकत्र प्रेषिताः इति तस्य आशङ्कायाः प्रमाणम् — एकः पर्याप्तः न इति सः जानाति।

यत्तैः च युष्माभिः भाव्यम् — तं वनालयम् आसाद्य देशकालाविरोधितं कर्म समाधेयम्। अहं तं कर्मणा प्रति तर्कयन् तं कपिं न मन्ये; सर्वथा तत् महाबलपरिग्रहं महद् भूतम्। ‘वानरः अयम्’ इति ज्ञात्वा अपि मे मनः न शुध्यति, न विश्वसिति; यथा इयं कथा प्रस्तुता, तथा तं कपिं न एव मन्ये। अस्मदर्थं — अस्माकं विनाशाय — इन्द्रेण तपोबलात् सृष्टं भवेत्। युष्माभिः प्रहितैः सर्वैः मया सह नागाः यक्षाः गन्धर्वाः देवाः असुराः महर्षयः च विनिर्जिताः; अतः तैः अवश्यं नः किंचित् व्यलीकम् अप्रियं विधातव्यम्। तत् एव इदम्, अत्र संदेहः नास्ति; प्रसह्य परिगृह्यताम्। हे सेनाग्रगाः, महाबलपरिग्रहाः, सवाजिरथमातङ्गाः यात; सः कपिः शास्यताम्। धीरपराक्रमः सः कपिः भवद्भिः न अवमन्तव्यः। अत्र रावणस्य बुद्धिः प्रकाशते — सः शत्रोः स्वरूपं तर्केण अन्विष्यति, पूर्ववैरस्य स्मरणेन कारणं कल्पयति। देवानां पराजयस्य प्रतीकारः इति तस्य अनुमानम्। सप्तमः अष्टमस्य पूर्वार्धं च बहुधा वुल्गेटमात्रम्। दशमे एकादशे च चतुर्थस्य आज्ञा पुनरुक्ता — रावणस्य चिन्ताव्याकुलतायाः चिह्नम्। ‘देशकालाविरोधितम्’ इति उपदेशः — बलेन एव न, अपितु देशकालौ विचार्य कर्म कर्तव्यम्; एषः राजनीतेः मूलसिद्धान्तः। रावणः स्वयम् एव स्वस्य पूर्वकृतानि कर्माणि स्मरति — देवाः यक्षाः गन्धर्वाः मया पराजिताः, अतः ते प्रतिकारं करिष्यन्ति इति। एवं दुष्कृतस्य स्मृतिः एव तस्य भयस्य मूलम्। विचित्रं यत् सः सत्यं समीपे एव स्पृशति — हनूमान् वस्तुतः देवांशसम्भवः — किन्तु रामस्य नाम न स्मरति। तस्य वचनेषु ‘कपिः’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति, किन्तु प्रत्येकवारं ‘न कपिः’ इति संशयः अपि।

मया पूर्वं विपुलविक्रमाः हरयः दृष्टाः — वाली, सुग्रीवः, महाबलः जाम्बवान्, सेनापतिः नीलः, ये च अन्ये द्विविदादयः। न तेषां गतिः एतादृशी भीमा, न तेजः, न पराक्रमः, न मतिः, न बलोत्साहौ, न रूपपरिकल्पनम्। अतः इदं कपिरूपेण व्यवस्थितं महत् सत्त्वं ज्ञेयम्; महान्तं प्रयत्नम् आस्थाय अस्य निग्रहः क्रियताम्। कामं त्रयः लोकाः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः अपि रणाजिरे भवताम् अग्रतः स्थातुं न पर्याप्ताः; तथापि नयज्ञेन रणे जयम् आकाङ्क्षता आत्मा प्रयत्नेन रक्ष्यः, यतः युद्धसिद्धिः चञ्चला। स्वामिनः तत् वचनं प्रतिगृह्य ते सर्वे महौजसः निर्गन्तुं सिद्धाः अभवन्। रावणः स्वसेनापतीन् प्रशंसति अपि, सावधानान् अपि करोति — एषा नीतिः। ‘युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला’ इति सूक्तिः प्रसिद्धा — बलवान् अपि प्रमादेन नश्यति। वाल्यादीनां नामग्रहणेन सूच्यते यत् रावणः वानराणां बलं पूर्वम् एव जानाति; वालिना सह तस्य युद्धम् उत्तरकाण्डे प्रसिद्धम्। परं तेषाम् अपि एतादृशं कर्म न दृष्टम् इति तस्य विस्मयः। ‘कामं लोकाः त्रयः’ इति वचनेन सः सेनापतीनां गर्वं वर्धयति, ‘तथापि’ इति वचनेन सावधानतां च; एवं प्रशंसा उपदेशः च सह प्रयुक्तौ। आत्मरक्षायाः उपदेशः अपि सूचयति यत् रावणः अस्य युद्धस्य परिणामे सन्दिग्धः। ते तु स्वामिनः वचनं श्रुत्वा गर्वेण निर्गच्छन्ति, न तु सावधानतया — अतः तेषां विनाशः।

हुताशसमतेजसः महावेगाः ते मत्तैः नागैः, महाजवैः वाजिभिः, रथैः, विविधैः तीक्ष्णैः शस्त्रैः सर्वैः बलैः च उपहिताः समुत्पेतुः। ततः ते वीराः दीप्यमानं महाकपिं ददृशुः — स्वतेजोरश्मिमालिनम् उद्यन्तं रश्मिमन्तं सूर्यम् इव; तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलं महामतिं महोत्साहं महाकायं महाभुजम्। तं समीक्ष्य एव सर्वासु दिक्षु अवस्थिताः ते सर्वे तैः तैः भीमैः प्रहरणैः ततः ततः अभिपेतुः। दुर्धरेण पञ्च आयसाः तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः उत्पलपत्राभाः शराः तस्य शिरसि निपातिताः। विंशतिश्लोके ‘महा’ इति उपसर्गस्य अष्टकृत्वः आवृत्तिः हनूमतः सर्वतोमुखीं महत्तां दर्शयति — वेगः, सत्त्वं, बलं, मतिः, उत्साहः, कायः, भुजौ। पीतमुखाः इति सुवर्णेन आवृताग्राः — हिन्दी-अनुवादः अग्रभागे सुवर्णलेपः इति। द्वाविंशः श्लोकः षट्पादः। उदयसूर्यस्य उपमा अत्र विशेषेण युज्यते — यथा उदयन् सूर्यः अन्धकारं नाशयति, तथा अयं राक्षसान्; यथा सूर्यं कोऽपि साक्षात् द्रष्टुं न शक्नोति, तथा तं राक्षसाः अपि। ते सर्वासु दिक्षु स्थिताः, अतः सः परितः आवृतः; तथापि तस्य मुखे भयं नास्ति। दुर्धरः प्रथमः प्रहर्ता, अतः सः प्रथमः हतः अपि।

शिरसि पञ्चभिः शरैः आविद्धः वानरः दश दिशः विनादयन् नदन् व्योम्नि उत्पपात। ततः सरथः सज्जकार्मुकः वीरः महाबलः दुर्धरः नैकैः शरशतैः किरन् तम् अभिपेदे। सः कपिः व्योम्नि तं शरवर्षिणं वारयामास, यथा पयोदान्ते वृष्टिमन्तं पयोदं मारुतः वारयति। दुर्धरेण अर्द्यमानः अनिलात्मजः भूयः निनदं चकार, वीर्यवान् च व्यवर्धत। सहसा दूरम् उत्पत्य सः महावेगः हरिः दुर्धरस्य रथे निपपात, गिरौ विद्युद्राशिः इव। ततः मथिताष्टाश्वं भग्नाक्षकूबरं रथं विहाय त्यक्तजीवितः दुर्धरः भूमौ न्यपतत्। अत्र हनूमान् आयुधं न गृह्णाति; स्वशरीरस्य भारेण एव रथं चूर्णयति। अष्ट अश्वाः, अक्षः, कूबरः — सर्वं मथितम्। ‘विद्युद्राशिः’ इति उपमा तस्य वेगस्य प्रकाशस्य च द्योतिका। वायुः मेघं वारयति इति उपमा हनूमतः पितुः एव कर्म स्मारयति। हिन्दी-अनुवादे हुङ्कारमात्रेण इति व्याख्या। शिरसि विद्धः अपि सः व्यवर्धत — प्रहारः तस्य उत्साहम् एव वर्धयति। दुर्धरस्य नाम एव ‘यः दुःखेन धार्यते’ इति, तथापि सः हनूमता सहसा निगृहीतः — नाम्नः विपरीतं फलम्। रथात् पतनम् एव तस्य मरणम्; हनूमता साक्षात् प्रहारः अपि न कृतः। आकाशे भूमौ च युद्धं परिवर्तते — हनूमान् आकाशम् उत्पतति, राक्षसः रथे एव स्थितः ऊर्ध्वं शरान् क्षिपति; अन्ते ऊर्ध्वात् पतन् वानरः एव जयति। पञ्चसु प्रथमः एव एवं हतः इति शेषाणां मनसि भयं जनितम्।

भुवि निपतितं दुर्धरं दृष्ट्वा दुर्धर्षौ अरिंदमौ विरूपाक्षयूपाक्षौ जातरोषौ उत्पेततुः। विमले अम्बरे सहसा उत्प्लुत्य स्थितः महाबाहुः कपिः ताभ्यां मुद्गराभ्यां वक्षसि अभिहतः। वेगवतोः तयोः वेगं निहत्य सः महाबलः सुपर्णः इव वेगितः पुनः भूमौ निपपात। ततः सः वानरः सालवृक्षम् आसाद्य समुत्पाट्य च तौ उभौ वीरौ राक्षसौ जघान। द्वयोः आक्रमणं युगपत् — एकस्य बलं पर्याप्तं न इति तौ सह आगतौ। हनूमान् प्रथमं तयोः वेगं निवारयति, ततः भूमौ अवतीर्य आयुधम् अन्विष्यति — सालवृक्षः एव तस्य आयुधम्। सुपर्णोपमा — गरुडः इव सः आकाशात् अवतरति, यथा गरुडः सर्पान् हन्तुम् अवतरति। मुद्गरयोः प्रहारः वक्षसि, तथापि सः न विचलति — वज्रकायस्य लक्षणम्। तौ भ्रातरौ इव सह आगतौ सह च हतौ; एकेन एव वृक्षेण उभौ पातितौ। दुर्धरस्य वधं दृष्ट्वा तौ ‘जातरोषौ’ — क्रोधः तेषां बुद्धिं हरति।

तरस्विना वानरेण त्रीन् हतान् ज्ञात्वा महावेगः बली प्रघसः प्रहस्य अभिपेदे; संक्रुद्धः वीर्यवान् भासकर्णः च शूलम् आदाय आगतः। तौ उभौ एकतः यशस्विनं कपिशार्दूलम् अवस्थितौ। प्रघसः शिताग्रेण पट्टिशेन, राक्षसः भासकर्णः च शूलेन कपिकुञ्जरं प्रत्यपोथयत्। ताभ्यां विक्षतैः गात्रैः असृग्दिग्धतनूरुहः क्रुद्धः वानरः बालसूर्यसमप्रभः अभवत्। वीरः कपिकुञ्जरः हनुमान् समृगव्यालपादपं गिरेः शृङ्गं समुत्पाट्य तौ राक्षसौ जघान; गिरिशृङ्गेण सुनिष्पिष्टौ तौ तिलशः बभूवतुः। प्रघसस्य हासः तस्य गर्वं सूचयति — हिन्दी-अनुवादे हसन् इति। रक्तेन आर्द्रः हनूमान् बालसूर्यः इव अरुणः — व्रणाः अपि शोभां वर्धयन्ति, पूर्वसर्गवत्। पर्वतशृङ्गं मृगैः व्यालैः वृक्षैः च सहितम् उत्पाटितम् इति तस्य बलस्य अतिशयः। सप्तत्रिंशः षट्पादः — अन्तिमः अर्धः ‘तिलशस्तौ बभूवतुः’ वुल्गेटमात्रः। आयुधानां क्रमः अत्र अपि वर्धते — प्रथमं रथः, ततः वृक्षः, अधुना पर्वतशृङ्गम्; यथा शत्रवः प्रबलाः, तथा आयुधम् अपि महत्तरम्। द्वौ अपि एकतः स्थितौ, अतः एकेन एव शृङ्गेण उभौ हतौ — युद्धस्य बुद्धिपूर्वकं नियोजनम्। तिलशः इति उपमा तेषां सर्वथा नाशं सूचयति। प्रघसस्य पट्टिशः भासकर्णस्य शूलः च — द्वे अपि तीक्ष्णे आयुधे, तथापि ते केवलं व्रणान् एव अकुर्वन्।

पञ्चसु सेनापतिषु अवसन्नेषु वानरः तत् अवशेषं बलं नाशयामास। अश्वैः अश्वान्, गजैः नागान्, योधैः योधान्, रथैः रथान् — सहस्राक्षः असुरान् इव सः कपिः नाशयामास। हतैः नागैः तुरङ्गैः, भग्नाक्षैः महारथैः, हतैः राक्षसैः च भूमिः समन्ततः रुद्धमार्गा अभवत्। ततः सः वीरः कपिः रणे तान् सबलान् सवाहनान् ध्वजिनीपतीन् निहत्य, तथा एव तोरणं परिगृह्य, प्रजाक्षये कृतक्षणः कालः इव अतिष्ठत्। ‘अश्वैरश्वान्’ इति शैली — एकं शत्रुम् उत्थाप्य अपरस्मिन् प्रक्षिपति, अतः शत्रूणाम् एव शरीराणि तस्य आयुधानि भवन्ति। कालोपमा सर्गस्य उपसंहारे पुनः पुनः आगच्छति — सः प्रतीक्षमाणः कालः इव, अग्रिमं शत्रुं ग्रसितुं सन्नद्धः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तः। भूमेः ‘रुद्धमार्गा’ इति वर्णनेन युद्धस्य विस्तारः प्रकाश्यते — आगमनस्य गमनस्य च मार्गः अपि न अवशिष्टः। सहस्राक्षस्य उपमया हनूमतः कार्यं देवकार्यम् इव प्रतिपाद्यते — यथा इन्द्रः असुरान्, तथा अयं राक्षसान्।

మహాత్ముడైన వానరుడు మంత్రిపుత్రులను చంపాడని తెలుసుకుని రావణుడు తన భావాన్ని దాచుకుని — లోపలి భయాన్ని బయటికి కనబడనీయకుండా — ఉత్తమమైన ఆలోచన చేశాడు. అతడు విరూపాక్షుడు, యూపాక్షుడు, దుర్ధరుడు అనే రాక్షసులనూ, ప్రఘసుడు, భాసకర్ణుడు అనేవారినీ — ఈ ఐదుగురు సేనాగ్రనాయకులను ఆజ్ఞాపించాడు. ఆ వీరులు నీతిలో నిపుణులు, హనుమంతుని పట్టుకోవడంలో తొట్రుపాటు లేనివారు, యుద్ధంలో వాయువేగంతో సమానులు. రావణుడు ఇలా అన్నాడు — సేనాగ్రగాములారా, మహాబలంతో కూడిన మీరందరూ గుర్రాలతో, రథాలతో, ఏనుగులతో వెళ్ళండి; ఆ కపిని శిక్షించండి. ‘సంవృతాకారుడు’ అనే పదం రావణుని మనోదశను సూచిస్తుంది — అతడు రాజు, కాబట్టి సభలో భయాన్ని ప్రదర్శించలేడు, అయినా అతని హృదయంలో చింత పెరుగుతోంది. హిందీ అనువాదం కూడా ‘భయపడినా తన ఆకారాన్ని ప్రయత్నపూర్వకంగా దాచుకున్నాడు’ అని చెబుతుంది. కింకరులు, జంబుమాలి, మంత్రిపుత్రులు — మూడు ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి; ఇప్పుడు అతడు సేనాపతులనే పంపుతున్నాడు, ఇలా క్రమంగా యోధుల గౌరవం పెరుగుతుంది. ఐదుగురినీ ఒకేసారి పంపడం అతని ఆశంకకు ప్రమాణం — ఒక్కడు చాలడని అతనికి తెలుసు.

మీరు జాగ్రత్తగా ఉండాలి — ఆ వనవాసిని సమీపించి, దేశకాలాలకు విరుద్ధం కాని కార్యాన్ని చేయాలి. అతని కార్యాన్ని బట్టి ఆలోచిస్తే నేను అతనిని కపి అని అనుకోవడం లేదు; ఎలా చూసినా అది మహాబలంతో కూడిన ఏదో గొప్ప భూతం. ‘ఇది వానరుడు’ అని తెలిసినా నా మనస్సు తేటపడటం లేదు, నమ్మడం లేదు; ఈ వృత్తాంతం జరుగుతున్న తీరును బట్టి నేను అతనిని కపి అని ఏమాత్రం అనుకోను. మన కోసం — మన వినాశం కోసం — ఇంద్రుడు తపోబలంతో సృష్టించినది కావచ్చు. మీరందరూ నా ఆజ్ఞతో వెళ్ళి నాతో కలిసి నాగులనూ, యక్షులనూ, గంధర్వులనూ, దేవతలనూ, అసురులనూ, మహర్షులనూ జయించారు; కాబట్టి వారు తప్పకుండా మనకు ఏదో ఒక కీడు, అప్రియం చేయాలనుకుంటారు. ఇది అదే, ఇందులో సందేహం లేదు; బలవంతంగా పట్టుకోండి. సేనాగ్రగాములారా, మహాబలంతో కూడి, గుర్రాలతో రథాలతో ఏనుగులతో వెళ్ళండి; ఆ కపిని శిక్షించండి. ధీరపరాక్రముడైన ఆ కపిని మీరు తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు. ఇక్కడ రావణుని బుద్ధి ప్రకాశిస్తుంది — అతడు శత్రువు స్వరూపాన్ని తర్కంతో అన్వేషిస్తాడు, పూర్వవైరాన్ని గుర్తుచేసుకుని కారణాన్ని ఊహిస్తాడు. దేవతలు తమ పరాజయానికి ప్రతీకారం తీర్చుకుంటున్నారని అతని ఊహ. ఏడవ శ్లోకమూ, ఎనిమిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ చాలావరకు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. పది, పదకొండు శ్లోకాలలో నాలుగవ శ్లోకంలోని ఆజ్ఞ మళ్ళీ చెప్పబడింది — ఇది రావణుని చింతావ్యాకులతకు గుర్తు. ‘దేశకాలాలకు విరుద్ధం కాని’ అనే ఉపదేశం — బలంతో మాత్రమే కాదు, దేశకాలాలను ఆలోచించి కార్యం చేయాలి; ఇది రాజనీతికి మూలసిద్ధాంతం. రావణుడు తాను ఇంతకుముందు చేసిన పనులను తానే గుర్తుచేసుకుంటాడు — దేవతలనూ, యక్షులనూ, గంధర్వులనూ నేను ఓడించాను, కాబట్టి వారు ప్రతీకారం చేస్తారని. ఇలా తాను చేసిన దుష్కృత్యాల స్మృతే అతని భయానికి మూలం. విచిత్రం ఏమిటంటే అతడు సత్యాన్ని దాదాపు తాకుతాడు — హనుమంతుడు నిజంగానే దేవాంశతో పుట్టినవాడు — కానీ రాముని పేరు మాత్రం గుర్తుచేసుకోడు. అతని మాటల్లో ‘కపి’ అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, కానీ ప్రతిసారీ ‘కపి కాదు’ అనే సంశయం కూడా.

నేను ఇంతకుముందు గొప్ప పరాక్రమం గల వానరులను చూశాను — వాలి, సుగ్రీవుడు, మహాబలుడైన జాంబవంతుడు, సేనాపతి నీలుడు, ద్వివిదుడు మొదలైన ఇతరులు. వారి గతి ఇంత భయంకరమైనది కాదు, తేజస్సూ కాదు, పరాక్రమమూ కాదు, బుద్ధీ కాదు, బలోత్సాహాలూ కాదు, రూపం మార్చుకునే శక్తీ కాదు. కాబట్టి ఇది కపిరూపంలో నిలిచిన గొప్ప సత్త్వమని తెలుసుకోవాలి; గొప్ప ప్రయత్నంతో దీనిని నిగ్రహించండి. ఇంద్రునితో, దేవాసురమానవులతో కూడిన మూడు లోకాలూ యుద్ధరంగంలో మీ ఎదుట నిలవడానికి చాలకపోవచ్చు; అయినా యుద్ధంలో జయం కోరుకునే నీతిజ్ఞుడు ప్రయత్నపూర్వకంగా తనను తాను రక్షించుకోవాలి, ఎందుకంటే యుద్ధంలో విజయం చంచలమైనది. ప్రభువు మాటను స్వీకరించి ఆ మహాతేజస్వులందరూ బయలుదేరడానికి సిద్ధమయ్యారు. రావణుడు తన సేనాపతులను ప్రశంసిస్తాడు, జాగ్రత్తగా కూడా ఉంచుతాడు — ఇదే నీతి. ‘యుద్ధసిద్ధి చంచలం’ అనే సూక్తి ప్రసిద్ధం — బలవంతుడు కూడా అజాగ్రత్తవల్ల నశిస్తాడు. వాలి మొదలైనవారి పేర్లు చెప్పడంతో రావణునికి వానరుల బలం ముందే తెలుసని సూచించబడింది; వాలితో అతని యుద్ధం ఉత్తరకాండలో ప్రసిద్ధం. కానీ వారిలో కూడా ఇలాంటి పని చూడలేదని అతని విస్మయం. ‘మూడు లోకాలూ చాలకపోవచ్చు’ అనే మాటతో అతడు సేనాపతుల గర్వాన్ని పెంచుతాడు, ‘అయినా’ అనే మాటతో జాగ్రత్తనూ; ఇలా ప్రశంసా ఉపదేశమూ కలిపి ప్రయోగించబడ్డాయి. ఆత్మరక్షణ ఉపదేశం కూడా ఈ యుద్ధపు ఫలితం గురించి రావణుడు సందేహంలో ఉన్నాడని సూచిస్తుంది. వారు మాత్రం ప్రభువు మాట విని జాగ్రత్తతో కాక గర్వంతో బయలుదేరుతారు — అందుకే వారి వినాశం.

అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గల, మహావేగులైన వారు మదించిన ఏనుగులతో, అతివేగమైన గుర్రాలతో, రథాలతో, రకరకాల వాడి ఆయుధాలతో, సమస్త సైన్యాలతో కూడి బయలుదేరారు. అప్పుడు ఆ వీరులు ప్రకాశిస్తున్న మహాకపిని చూశారు — తన తేజఃకిరణాల మాలతో ఉదయిస్తున్న కిరణమాలి అయిన సూర్యునిలా; తోరణం మీద నిలిచిన మహావేగుని, మహాసత్త్వుని, మహాబలుని, మహామతిని, మహోత్సాహుని, మహాకాయుని, మహాభుజుని. అతనిని చూడగానే అన్ని దిక్కులలో నిలిచిన వారందరూ ఆయా భయంకరమైన ఆయుధాలతో అటూ ఇటూ నుండి అతనిపైకి దూకారు. దుర్ధరుడు ఇనుముతో చేసిన, వాడియైన, తెల్లని, పసుపురంగు మొనలు గల, కలువరేకుల్లా ఉన్న ఐదు బాణాలను అతని తలపై వేశాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘మహా’ అనే ఉపసర్గ ఎనిమిదిసార్లు ఆవృత్తమవడం హనుమంతుని సర్వతోముఖమైన మహత్త్వాన్ని చూపుతుంది — వేగం, సత్త్వం, బలం, బుద్ధి, ఉత్సాహం, కాయం, భుజాలు. పసుపు మొనలు అంటే బంగారంతో కప్పబడిన కొనలు — హిందీ అనువాదం ‘కొనల మీద బంగారు పూత’ అని చెబుతుంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఉదయసూర్యుని ఉపమ ఇక్కడ విశేషంగా సరిపోతుంది — ఉదయించే సూర్యుడు చీకటిని నాశనం చేసినట్లు ఇతడు రాక్షసులను; సూర్యుని ఎవరూ నేరుగా చూడలేనట్లు రాక్షసులు కూడా ఇతనిని చూడలేరు. వారు అన్ని దిక్కులలో నిలిచారు, కాబట్టి అతడు చుట్టుముట్టబడ్డాడు; అయినా అతని ముఖంలో భయం లేదు. దుర్ధరుడు మొదట కొట్టినవాడు, కాబట్టి మొదట హతుడైనవాడు కూడా అతడే.

తలపై ఐదు బాణాలు గుచ్చుకున్న వానరుడు పది దిక్కులూ ప్రతిధ్వనించేలా గర్జిస్తూ ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అప్పుడు రథం మీద ఉన్న, ధనుస్సు సిద్ధం చేసుకున్న, వీరుడు మహాబలుడు అయిన దుర్ధరుడు అనేక వందల బాణాలు కురిపిస్తూ అతనిని ఎదుర్కొన్నాడు. వర్షాకాలం చివర వర్షించే మేఘాన్ని వాయువు అడ్డుకున్నట్లు, ఆ కపి ఆకాశంలో శరవర్షం కురిపించే అతనిని అడ్డుకున్నాడు. దుర్ధరుని చేత పీడించబడుతున్న అనిలాత్మజుడు మళ్ళీ గర్జించాడు, వీర్యవంతుడై శరీరాన్ని పెంచాడు. ఒక్కసారిగా దూరంగా ఎగిరి ఆ మహావేగుడైన వానరుడు దుర్ధరుని రథం మీద పడ్డాడు — కొండ మీద మెరుపుల రాశి పడినట్లు. అప్పుడు ఎనిమిది గుర్రాలూ నలిగిపోయి, ఇరుసూ కాడీ విరిగిన రథాన్ని వదిలి, దుర్ధరుడు ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలమీద పడ్డాడు. ఇక్కడ హనుమంతుడు ఆయుధం పట్టుకోడు; తన శరీర భారంతోనే రథాన్ని నుజ్జు చేస్తాడు. ఎనిమిది గుర్రాలు, ఇరుసు, కాడి — అంతా నలిగిపోయింది. ‘మెరుపుల రాశి’ అనే ఉపమ అతని వేగాన్నీ ప్రకాశాన్నీ సూచిస్తుంది. వాయువు మేఘాన్ని అడ్డుకోవడం అనే ఉపమ హనుమంతుని తండ్రి పనినే గుర్తుచేస్తుంది. హిందీ అనువాదంలో ‘హుంకారమాత్రంతోనే’ అనే వ్యాఖ్య ఉంది. తలపై గాయపడినా అతడు శరీరాన్ని పెంచాడు — దెబ్బ అతని ఉత్సాహాన్నే పెంచుతుంది. దుర్ధరుని పేరుకే ‘కష్టంగా నిగ్రహించబడేవాడు’ అని అర్థం, అయినా హనుమంతుడు అతనిని ఒక్కసారిగా నిగ్రహించాడు — పేరుకు విరుద్ధమైన ఫలితం. రథం నుండి పడటమే అతని మరణం; హనుమంతుడు నేరుగా దెబ్బ కూడా కొట్టలేదు. యుద్ధం ఆకాశానికీ నేలకూ మారుతుంటుంది — హనుమంతుడు ఆకాశానికి ఎగురుతాడు, రాక్షసుడు రథం మీదే ఉండి పైకి బాణాలు విసురుతాడు; చివరకు పైనుండి పడే వానరుడే జయిస్తాడు. ఐదుగురిలో మొదటివాడే ఇలా హతుడవడంతో మిగిలినవారి మనస్సులో భయం పుట్టింది.

నేలమీద పడిన దుర్ధరుని చూసి, ఎదిరించరానివారూ, శత్రువులను అణచేవారూ అయిన విరూపాక్ష యూపాక్షులు రోషంతో పైకి ఎగిరారు. నిర్మలమైన ఆకాశంలోకి ఒక్కసారిగా ఎగిరి నిలిచిన మహాబాహువైన కపిని వారిద్దరూ ముద్గరాలతో వక్షస్థలం మీద కొట్టారు. వేగవంతులైన ఆ ఇద్దరి వేగాన్ని అణచి, ఆ మహాబలుడు గరుత్మంతునిలా వేగంగా మళ్ళీ నేలమీదికి దిగాడు. అప్పుడు ఆ వానరుడు సాలవృక్షం దగ్గరకు వెళ్ళి దానిని పెకలించి ఆ వీరరాక్షసులిద్దరినీ చంపాడు. ఇద్దరి దాడీ ఏకకాలంలో జరిగింది — ఒక్కరి బలం చాలదని వారు కలిసి వచ్చారు. హనుమంతుడు మొదట వారి వేగాన్ని నివారిస్తాడు, తరువాత నేలకు దిగి ఆయుధం వెదుకుతాడు — సాలవృక్షమే అతని ఆయుధం. గరుడోపమ — గరుత్మంతుడు పాములను చంపడానికి దిగినట్లు అతడు ఆకాశం నుండి దిగుతాడు. ముద్గరాల దెబ్బ వక్షస్థలం మీద పడినా అతడు చలించడు — వజ్రకాయుని లక్షణం. అన్నదమ్ముల్లా కలిసి వచ్చిన వారిద్దరూ కలిసే హతులయ్యారు; ఒక్క చెట్టుతోనే ఇద్దరూ కూలిపోయారు. దుర్ధరుని వధ చూసి వారు ‘రోషం పుట్టినవారు’ అయ్యారు — క్రోధం వారి బుద్ధిని హరిస్తుంది.

వేగశాలి అయిన వానరుడు ముగ్గురిని చంపాడని తెలుసుకుని, మహావేగుడూ బలవంతుడూ అయిన ప్రఘసుడు నవ్వుతూ అతనిని ఎదుర్కొన్నాడు; మిక్కిలి కోపించిన, వీర్యవంతుడైన భాసకర్ణుడు కూడా శూలం తీసుకుని వచ్చాడు. వారిద్దరూ యశస్వి అయిన ఆ కపిశార్దూలానికి ఒకవైపు నిలిచారు. ప్రఘసుడు వాడి మొన గల పట్టిసంతోనూ, రాక్షసుడైన భాసకర్ణుడు శూలంతోనూ ఆ కపికుంజరుని కొట్టారు. వారిద్దరి చేత గాయపడిన అవయవాలతో, నెత్తుటితో తడిసిన రోమాలతో, క్రుద్ధుడైన వానరుడు బాలసూర్యుని కాంతితో సమానమైన కాంతి గలవాడయ్యాడు. వీరుడైన కపికుంజరుడు హనుమంతుడు మృగాలతో, క్రూరజంతువులతో, చెట్లతో కూడిన కొండశిఖరాన్ని పెకలించి ఆ ఇద్దరు రాక్షసులను చంపాడు; కొండశిఖరంతో బాగా నలిగిన వారిద్దరూ నువ్వుగింజలంత ముక్కలయ్యారు. ప్రఘసుని నవ్వు అతని గర్వాన్ని సూచిస్తుంది — హిందీ అనువాదంలో ‘నవ్వుతూ’. నెత్తుటితో తడిసిన హనుమంతుడు బాలసూర్యునిలా ఎర్రగా ఉన్నాడు — ముందరి సర్గలోలాగే గాయాలు కూడా శోభను పెంచుతాయి. మృగాలతో, క్రూరజంతువులతో, చెట్లతో సహా కొండశిఖరాన్ని పెకలించాడనేది అతని బలపు అతిశయం. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘వారిద్దరూ నువ్వుగింజలంత ముక్కలయ్యారు’ అనే చివరి అర్ధభాగం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఆయుధాల క్రమం ఇక్కడ కూడా పెరుగుతుంది — మొదట రథం, తరువాత చెట్టు, ఇప్పుడు కొండశిఖరం; శత్రువులు ఎంత బలవంతులో ఆయుధం కూడా అంత పెద్దది. ఇద్దరూ ఒకవైపే నిలిచారు, కాబట్టి ఒక్క శిఖరంతోనే ఇద్దరూ హతులయ్యారు — యుద్ధంలో బుద్ధిపూర్వకమైన ప్రణాళిక. ‘నువ్వుగింజలంత’ అనే ఉపమ వారి సంపూర్ణ నాశనాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రఘసుని పట్టిసమూ భాసకర్ణుని శూలమూ — రెండూ వాడి ఆయుధాలే, అయినా అవి గాయాలను మాత్రమే చేశాయి.

ఐదుగురు సేనాపతులూ కూలిపోగా వానరుడు మిగిలిన సైన్యాన్ని నాశనం చేశాడు. గుర్రాలతో గుర్రాలను, ఏనుగులతో ఏనుగులను, యోధులతో యోధులను, రథాలతో రథాలను — వేయికన్నుల ఇంద్రుడు అసురులను నాశనం చేసినట్లు ఆ కపి నాశనం చేశాడు. చచ్చిన ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, ఇరుసులు విరిగిన మహారథాలతో, చచ్చిన రాక్షసులతో నేల అంతటా దారులు మూసుకుపోయాయి. అప్పుడు ఆ వీరకపి యుద్ధంలో సైన్యాలతో, వాహనాలతో కూడిన ఆ సేనాపతులను సంహరించి, మళ్ళీ అలాగే తోరణాన్ని ఆశ్రయించి, ప్రజాక్షయం కోసం సమయం కాచుకున్న కాలునిలా నిలిచాడు. ‘గుర్రాలతో గుర్రాలను’ అనే శైలి — ఒక శత్రువును ఎత్తి మరొకనిపై విసురుతాడు, కాబట్టి శత్రువుల శరీరాలే అతనికి ఆయుధాలవుతాయి. కాలుని ఉపమ సర్గల ఉపసంహారంలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — అతడు ఎదురుచూస్తున్న కాలునిలా, తరువాతి శత్రువును మింగడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. నేల ‘దారులు మూసుకుపోయినది’ అనే వర్ణనతో యుద్ధపు విస్తృతి ప్రకాశిస్తుంది — రావడానికీ పోవడానికీ దారి కూడా మిగలలేదు. ఇంద్రుని ఉపమతో హనుమంతుని కార్యం దేవకార్యంలా ప్రతిపాదించబడుతుంది — ఇంద్రుడు అసురులను చంపినట్లు ఇతడు రాక్షసులను.

மகாத்மாவான வானரனால் அமைச்சர் மைந்தர்கள் கொல்லப்பட்டனர் என்று அறிந்து, ராவணன் தன் தோற்றத்தை மறைத்தபடி — உள்ளிருக்கும் அச்சத்தை வெளியே காட்டாமல் — சிறந்த ஒரு முடிவை எடுத்தான். விரூபாக்ஷன், யூபாக்ஷன், ராக்ஷசன் துர்தரன், பிரகசன், பாசகர்ணன் என்ற ஐந்து முன்னணிச் சேனைத்தலைவர்களுக்கு அவன் ஆணையிட்டான். அந்த வீரர்கள் நீதியில் வல்லவர்கள், அனுமனைப் பிடிப்பதில் பதற்றமில்லாதவர்கள், போரில் காற்றின் வேகத்துக்கு நிகரானவர்கள். ராவணன் சொன்னான்: சேனையின் முன்னணித் தலைவர்களே, பெரும்படையோடு கூடிய நீங்கள் அனைவரும் குதிரைகளோடும் தேர்களோடும் யானைகளோடும் செல்லுங்கள்; அந்த வானரன் தண்டிக்கப்படட்டும் என்று. ‘தோற்றத்தை மறைத்தவன்’ என்ற சொல் ராவணனின் மனநிலையைக் குறிக்கிறது — அவன் அரசன், ஆகவே அவையில் அச்சத்தைக் காட்ட முடியாது; இருந்தும் அவனுடைய இதயத்தில் கவலை பெருகுகிறது. இந்தி மொழிபெயர்ப்பும் ‘அஞ்சியிருந்தும் தன் முகத்தோற்றத்தை முயன்று மறைத்தான்’ என்று சொல்கிறது. கிங்கரர்கள், ஜம்புமாலி, அமைச்சர் மைந்தர்கள் — மூன்று முயற்சிகளும் தோல்வியுற்றன; இப்போது அவன் சேனாபதிகளையே அனுப்புகிறான்; இவ்வாறு வீரர்களின் பெருமை படிப்படியாக உயர்கிறது. ஐவரும் ஒன்றாக அனுப்பப்பட்டது அவனுடைய ஐயத்துக்குச் சான்று — ஒருவன் போதமாட்டான் என்று அவன் அறிவான்.

நீங்கள் கவனத்தோடு இருக்க வேண்டும் — காட்டில் வாழும் அவனை அணுகி, இடத்துக்கும் காலத்துக்கும் முரணில்லாத செயலைச் செய்ய வேண்டும். அவனுடைய செயலைக் கொண்டு ஊகிக்கும்போது நான் அவனை வானரன் என்று எண்ணவில்லை; எவ்வகையிலும் அது பெருவலிமையுடைய ஒரு மாபெரும் உயிர். ‘இவன் வானரன்’ என்று அறிந்தும் என் மனம் தெளிவடையவில்லை, நம்பவில்லை; இந்த நிகழ்வு எவ்வாறு அமைந்துள்ளதோ அதைக் கொண்டு அவனை வானரன் என்று நான் எண்ணவே இல்லை. நமக்காக — நம்மை அழிப்பதற்காக — இந்திரனால் தவவலிமையால் படைக்கப்பட்டதாக இருக்கலாம். நீங்கள் அனுப்பப்பட்டு, என்னோடு சேர்ந்து நாகர்கள், யக்ஷர்கள், கந்தர்வர்கள், தேவர்கள், அசுரர்கள், மகரிஷிகள் அனைவரும் வெல்லப்பட்டனர்; ஆகவே அவர்களால் நமக்கு ஏதேனும் தீங்கும் வெறுப்புக்குரியதும் நிச்சயம் செய்யப்பட வேண்டியதே. இது அதுவே, இதில் ஐயமில்லை; வலிந்து அவனைப் பிடியுங்கள். சேனையின் முன்னணித் தலைவர்களே, பெரும்படையோடு கூடியவர்களே, குதிரைகளோடும் தேர்களோடும் யானைகளோடும் செல்லுங்கள்; அந்த வானரன் தண்டிக்கப்படட்டும். உறுதியான வீரமுடைய அந்த வானரனை நீங்கள் அலட்சியம் செய்யக்கூடாது. இங்கே ராவணனின் அறிவு வெளிப்படுகிறது — அவன் பகைவனின் இயல்பை வாதத்தால் ஆராய்கிறான், முந்தைய பகைமையை நினைவுகூர்ந்து காரணத்தை ஊகிக்கிறான். தேவர்களின் தோல்விக்கான பழிவாங்கல் என்பது அவனுடைய ஊகம். ஏழாம் சுலோகமும் எட்டாம் சுலோகத்தின் முற்பாதியும் பெரும்பாலும் வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. பத்து, பதினொன்றாம் சுலோகங்களில் நான்காம் சுலோகத்தின் ஆணை மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — இது ராவணனின் கவலைக் கலக்கத்தின் அடையாளம். ‘இடத்துக்கும் காலத்துக்கும் முரணில்லாத’ என்ற அறிவுரை — வலிமையால் மட்டும் அல்லாமல் இடத்தையும் காலத்தையும் ஆராய்ந்து செயல்பட வேண்டும்; இது அரசியல் நீதியின் அடிப்படைக் கொள்கை. ராவணன் தானே தன் முந்தைய செயல்களை நினைவுகூர்கிறான் — தேவர்களும் யக்ஷர்களும் கந்தர்வர்களும் என்னால் தோற்கடிக்கப்பட்டனர், ஆகவே அவர்கள் பழிவாங்குவார்கள் என்று. இவ்வாறு தீச்செயலின் நினைவே அவனுடைய அச்சத்தின் வேர். வியப்பு என்னவென்றால், அவன் உண்மைக்கு மிக அருகில் வந்து தொடுகிறான் — அனுமன் உண்மையில் தேவாம்சத்தில் பிறந்தவன் — ஆனால் ராமனின் பெயரை நினைவுகூரவில்லை. அவனுடைய சொற்களில் ‘வானரன்’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; ஆனால் ஒவ்வொருமுறையும் ‘வானரன் அல்லன்’ என்ற ஐயமும் கூடவே வருகிறது.

முன்பு பெரும் வீரமுடைய வானரர்களை நான் கண்டிருக்கிறேன் — வாலி, சுக்ரீவன், பெருவலிமையுடைய ஜாம்பவான், சேனாபதி நீலன், த்விவிதன் முதலிய பிறர். அவர்களுடைய செல்கை இத்தனை அஞ்சத்தக்கதல்ல; ஒளியும், வீரமும், அறிவும், வலிமையும் ஊக்கமும், உருவம் எடுக்கும் திறனும் இத்தகையவை அல்ல. ஆகவே இது வானர உருவில் நிலைகொண்ட ஒரு மாபெரும் உயிர் என்று அறிய வேண்டும்; பெருமுயற்சி மேற்கொண்டு இதை அடக்க வேண்டும். இந்திரனோடும், தேவர்கள், அசுரர்கள், மனிதர்களோடும் கூடிய மூன்று உலகங்களும் போர்க்களத்தில் உங்கள் முன்னே நிற்கப் போதாது என்பது உண்மைதான்; இருந்தாலும் போரில் வெற்றியை விரும்பும் நீதியறிந்தவன் முயற்சியோடு தன்னைக் காத்துக்கொள்ள வேண்டும்; ஏனெனில் போரின் வெற்றி நிலையற்றது. தலைவனின் அந்தச் சொல்லை ஏற்றுக்கொண்டு, பேராற்றலுடைய அவர்கள் அனைவரும் புறப்பட ஆயத்தமாயினர். ராவணன் தன் சேனாபதிகளைப் புகழவும் செய்கிறான், எச்சரிக்கவும் செய்கிறான் — இதுவே நீதி. ‘போரின் வெற்றி நிலையற்றது’ என்ற சூக்தி புகழ்பெற்றது — வலிமையுடையவனும் கவனக்குறைவால் அழிவான். வாலி முதலியோரின் பெயர்களைக் குறிப்பிடுவதால், ராவணன் வானரர்களின் வலிமையை முன்பே அறிவான் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது; வாலியோடு அவன் போரிட்டது உத்தர காண்டத்தில் புகழ்பெற்றது. ஆனால் அவர்களிடமும் இத்தகைய செயல் காணப்படவில்லை என்பது அவனுடைய வியப்பு. ‘மூன்று உலகங்களும் போதாது என்பது உண்மைதான்’ என்ற சொல்லால் அவன் சேனாபதிகளின் பெருமிதத்தை வளர்க்கிறான்; ‘இருந்தாலும்’ என்ற சொல்லால் எச்சரிக்கையையும் தருகிறான்; இவ்வாறு புகழ்ச்சியும் அறிவுரையும் ஒன்றாகப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன. தன்னைக் காத்துக்கொள்ளும்படியான அறிவுரையும், இந்தப் போரின் விளைவைப் பற்றி ராவணனுக்கு ஐயம் உள்ளது என்பதைக் குறிக்கிறது. அவர்களோ தலைவனின் சொல்லைக் கேட்டுக் கவனத்தோடு அல்லாமல் செருக்கோடு புறப்படுகின்றனர் — ஆகவே அவர்களுக்கு அழிவு.

நெருப்புக்கு நிகரான ஒளியும் பெருவேகமும் உடைய அவர்கள், மதங்கொண்ட யானைகளோடும், பெருவேகமுடைய குதிரைகளோடும், தேர்களோடும், பலவகைக் கூரிய படைக்கலன்களோடும், எல்லாப் படைகளோடும் கூடியவர்களாகப் பாய்ந்தெழுந்தனர். பிறகு அந்த வீரர்கள் ஒளிரும் பெரிய வானரனைக் கண்டனர் — தன் ஒளிக்கதிர்களை மாலையாக அணிந்து உதிக்கும் கதிரவனைப் போன்றவன்; தோரணத்தில் நின்றவன், பெருவேகமுடையவன், பெரும் மனவலிமையுடையவன், பெருவலிமையுடையவன், பேரறிவுடையவன், பேரூக்கமுடையவன், பேருடலுடையவன், பெரும் புயங்களுடையவன். அவனைக் கண்டவுடனேயே எல்லாத் திசைகளிலும் நின்றிருந்த அவர்கள் அனைவரும் அவரவருடைய அஞ்சத்தக்க ஆயுதங்களோடு அங்குமிங்குமிருந்து பாய்ந்தனர். துர்தரன் கூர்மையான, வெண்மையான, பொன்முனைகளுடைய, நீலோற்பல இதழ் போன்ற ஐந்து இரும்பு அம்புகளை அவனுடைய தலையில் எய்தான். இருபதாம் சுலோகத்தில் ‘மஹா’ (பெரிய) என்ற முன்னொட்டு எட்டுமுறை திரும்ப வருவது அனுமனின் எல்லாப் பக்கப் பெருமையையும் காட்டுகிறது — வேகம், மனவலிமை, வலிமை, அறிவு, ஊக்கம், உடல், புயங்கள். ‘பீதமுகா:’ (மஞ்சள் முனையுடைய) என்பது பொன்னால் மூடப்பட்ட முனைகளுடைய என்று பொருள் — இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘முன்பகுதியில் பொன்முலாம்’ என்கிறது. இருபத்திரண்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. உதிக்கும் சூரியனின் உவமை இங்கே சிறப்பாகப் பொருந்துகிறது — உதிக்கும் சூரியன் இருளை அழிப்பதுபோல இவன் ராக்ஷசர்களை அழிக்கிறான்; சூரியனை எவரும் நேரடியாகப் பார்க்க முடியாததுபோல ராக்ஷசர்களாலும் இவனைப் பார்க்க முடியவில்லை. அவர்கள் எல்லாத் திசைகளிலும் நின்றனர், ஆகவே அவன் சுற்றிலும் சூழப்பட்டான்; இருந்தும் அவன் முகத்தில் அச்சமில்லை. துர்தரன் முதலில் தாக்கியவன், ஆகவே முதலில் கொல்லப்பட்டவனும் அவனே.

தலையில் ஐந்து அம்புகளால் துளைக்கப்பட்ட வானரன், பத்துத் திசைகளையும் எதிரொலிக்கச் செய்தபடி முழங்கி வானில் பாய்ந்தான். பிறகு தேரில் அமர்ந்து, நாணேற்றிய வில்லோடு, வீரனும் பெருவலிமையுடையவனுமான துர்தரன் பல நூறு அம்புகளைப் பொழிந்தபடி அவனை நெருங்கினான். மழைக்காலத்தின் முடிவில் மழைபொழியும் மேகத்தைக் காற்று தடுப்பதுபோல, அந்த வானரன் வானில் அம்புமழை பொழிந்த அவனைத் தடுத்தான். துர்தரனால் துன்புறுத்தப்பட்ட காற்றின் மைந்தன் மீண்டும் முழங்கினான்; வீரமுடைய அவன் உருவில் பெருகினான். சட்டென வெகுதூரம் பாய்ந்தெழுந்து, பெருவேகமுடைய அந்த வானரன், மலையின்மேல் மின்னல் கூட்டம் விழுவதுபோலத் துர்தரனின் தேர்மேல் விழுந்தான். பிறகு எட்டுக் குதிரைகளும் நசுங்கி, அச்சாணியும் ஏர்க்காலும் உடைந்த தேரை விட்டு, உயிரிழந்த துர்தரன் தரையில் விழுந்தான். இங்கே அனுமன் ஆயுதம் எடுக்கவில்லை; தன் உடலின் எடையாலேயே தேரை நொறுக்குகிறான். எட்டுக் குதிரைகள், அச்சாணி, ஏர்க்கால் — அனைத்தும் நசுங்கின. ‘மின்னல் கூட்டம்’ என்ற உவமை அவனுடைய வேகத்தையும் ஒளியையும் காட்டுகிறது. காற்று மேகத்தைத் தடுக்கிறது என்ற உவமை அனுமனின் தந்தையின் செயலையே நினைவூட்டுகிறது. இந்தி மொழிபெயர்ப்பில் ‘ஹுங்காரம் மட்டுமே கொண்டு’ என்று விளக்கம் உள்ளது. தலையில் துளைக்கப்பட்டும் அவன் உருவில் பெருகினான் — அடி அவனுடைய ஊக்கத்தையே பெருக்குகிறது. ‘துர்தரன்’ என்ற பெயரின் பொருளே ‘அரிதில் தாங்கப்படுபவன்’, இருந்தும் அவன் அனுமனால் சட்டென அடக்கப்பட்டான் — பெயருக்கு மாறான விளைவு. தேரிலிருந்து விழுந்ததே அவனுடைய மரணம்; அனுமன் நேரடியாக அடிக்கக்கூட இல்லை. போர் வானுக்கும் தரைக்கும் இடையே மாறுகிறது — அனுமன் வானில் பாய்கிறான், ராக்ஷசன் தேரிலேயே நின்று மேல்நோக்கி அம்புகளை எய்கிறான்; இறுதியில் மேலிருந்து விழும் வானரனே வெல்கிறான். ஐவரில் முதல்வனே இவ்வாறு கொல்லப்பட்டது மற்றவர்களின் மனத்தில் அச்சத்தை உண்டாக்கியது.

தரையில் விழுந்த துர்தரனைக் கண்டு, வெல்ல அரியவர்களும் பகைவரை அடக்குபவர்களுமான விரூபாக்ஷனும் யூபாக்ஷனும் சினமுற்றுப் பாய்ந்தெழுந்தனர். தூய வானில் சட்டெனப் பாய்ந்து நின்ற நீண்ட கைகளுடைய வானரன் அவ்விருவரின் முத்கரங்களால் மார்பில் அடிக்கப்பட்டான். வேகமுடைய அவ்விருவரின் வேகத்தையும் முறியடித்து, பெருவலிமையுடைய அவன் கருடனைப் போல வேகமாக மீண்டும் தரையில் இறங்கினான். பிறகு அந்த வானரன் ஒரு சால மரத்தை அணுகிப் பிடுங்கி, வீரர்களான அந்த இரு ராக்ஷசர்களையும் கொன்றான். இருவரின் தாக்குதலும் ஒரே நேரத்தில் — ஒருவனின் வலிமை போதாது என்று அவர்கள் சேர்ந்து வந்தனர். அனுமன் முதலில் அவர்களுடைய வேகத்தைத் தடுக்கிறான், பிறகு தரையில் இறங்கி ஆயுதத்தைத் தேடுகிறான் — சால மரமே அவனுடைய ஆயுதம். கருட உவமை — பாம்புகளைக் கொல்லக் கருடன் இறங்குவதுபோல அவன் வானிலிருந்து இறங்குகிறான். முத்கரங்களின் அடி மார்பில், இருந்தும் அவன் அசையவில்லை — வஜ்ர உடலின் இலக்கணம். உடன்பிறந்தோரைப் போல அவர்கள் இருவரும் சேர்ந்து வந்தனர், சேர்ந்தே கொல்லப்பட்டனர்; ஒரே மரத்தால் இருவரும் வீழ்த்தப்பட்டனர். துர்தரனின் வதத்தைக் கண்டு அவர்கள் ‘சினமுற்றனர்’ — சினம் அவர்களுடைய அறிவைப் பறிக்கிறது.

வேகமுடைய வானரனால் மூவர் கொல்லப்பட்டனர் என்று அறிந்து, பெருவேகமுடைய வலிமைமிக்க பிரகசன் சிரித்தபடி நெருங்கினான்; கடுஞ்சினங்கொண்ட வீரமுடைய பாசகர்ணனும் சூலத்தை ஏந்தி வந்தான். அவ்விருவரும் புகழ்மிக்க வானரப் புலியின் ஒரு பக்கத்தில் நின்றனர். பிரகசன் கூர்முனையுடைய பட்டிசத்தாலும், ராக்ஷசன் பாசகர்ணன் சூலத்தாலும் வானர யானையைத் தாக்கினர். அவ்விருவரால் காயமுற்ற அங்கங்களோடும், குருதியில் தோய்ந்த உரோமங்களோடும், சினங்கொண்ட வானரன் இளஞ்சூரியனைப் போன்ற ஒளியுடையவனானான். வீரனும் வானர யானையுமான அனுமன், விலங்குகளோடும் பாம்புகளோடும் மரங்களோடும் கூடிய ஒரு மலைச்சிகரத்தைப் பிடுங்கி அந்த இரு ராக்ஷசர்களையும் கொன்றான்; மலைச்சிகரத்தால் நன்கு நசுக்கப்பட்ட அவர்கள் எள்ளளவு துண்டுகளானார்கள். பிரகசனின் சிரிப்பு அவனுடைய செருக்கைக் குறிக்கிறது — இந்தி மொழிபெயர்ப்பில் ‘சிரித்துக்கொண்டே’. குருதியால் நனைந்த அனுமன் இளஞ்சூரியனைப் போலச் சிவந்தவன் — முந்தைய சர்க்கத்தில் போலவே, காயங்களும் அழகைக் கூட்டுகின்றன. விலங்குகளோடும் பாம்புகளோடும் மரங்களோடும் சேர்த்து மலைச்சிகரம் பிடுங்கப்பட்டது என்பது அவனுடைய வலிமையின் மிகுதி. முப்பத்தேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது — கடைசிப் பாதி ‘திலஶஸ்தௌ பபூவது:’ வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ஆயுதங்களின் வரிசை இங்கேயும் வளர்கிறது — முதலில் தேர், பிறகு மரம், இப்போது மலைச்சிகரம்; பகைவர்கள் வலிமையாகும்தோறும் ஆயுதமும் பெரிதாகிறது. இருவரும் ஒரே பக்கத்தில் நின்றனர், ஆகவே ஒரே சிகரத்தால் இருவரும் கொல்லப்பட்டனர் — போரின் அறிவார்ந்த திட்டமிடல். ‘எள்ளளவு துண்டுகள்’ என்ற உவமை அவர்களுடைய முழு அழிவைக் குறிக்கிறது. பிரகசனின் பட்டிசமும் பாசகர்ணனின் சூலமும் — இரண்டுமே கூரிய ஆயுதங்கள், இருந்தும் அவை காயங்களை மட்டுமே உண்டாக்கின.

ஐந்து சேனாபதிகளும் வீழ்ந்தபின், வானரன் எஞ்சிய படையை அழித்தான். குதிரைகளால் குதிரைகளையும், யானைகளால் யானைகளையும், வீரர்களால் வீரர்களையும், தேர்களால் தேர்களையும் — ஆயிரங்கண்ணன் அசுரர்களை அழிப்பதுபோல — அந்த வானரன் அழித்தான். கொல்லப்பட்ட யானைகளாலும் குதிரைகளாலும், அச்சாணி உடைந்த பெரிய தேர்களாலும், கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்களாலும் தரை எங்கும் வழியடைபட்டதாயிற்று. பிறகு அந்த வீர வானரன் போரில் படைகளோடும் வாகனங்களோடும் கூடிய அந்தச் சேனைத்தலைவர்களைக் கொன்று, அவ்வாறே தோரணத்தைப் பற்றிக்கொண்டு, உயிர்களை அழிக்கும் தருணத்தை எதிர்நோக்கும் காலனைப் போல நின்றான். ‘குதிரைகளால் குதிரைகளை’ என்ற நடை — ஒரு பகைவனைத் தூக்கி மற்றொருவன்மேல் எறிகிறான்; ஆகவே பகைவர்களின் உடல்களே அவனுடைய ஆயுதங்களாகின்றன. சர்க்கத்தின் நிறைவில் காலனின் உவமை மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — காத்திருக்கும் காலனைப் போல, அடுத்த பகைவனை விழுங்க ஆயத்தமாக. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது. தரை ‘வழியடைபட்டது’ என்ற வருணனையால் போரின் பரப்பு வெளிப்படுகிறது — வருவதற்கும் போவதற்கும் வழியே எஞ்சவில்லை. ஆயிரங்கண்ணனின் உவமையால் அனுமனின் செயல் ஒரு தெய்வச்செயலாக நிறுவப்படுகிறது — இந்திரன் அசுரர்களை அழிப்பதுபோல இவன் ராக்ஷசர்களை அழிக்கிறான்.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರನಿಂದ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ಹತರಾದರು ಎಂದು ತಿಳಿದು ರಾವಣನು ತನ್ನ ಆಕಾರವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು — ಒಳಗಿನ ಭಯವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸದೆ — ಉತ್ತಮವಾದ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಯೂಪಾಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ ದುರ್ಧರ, ಪ್ರಘಸ, ಭಾಸಕರ್ಣ — ಈ ಐವರು ಸೇನೆಯ ಅಗ್ರನಾಯಕರನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆ ವೀರರು ನೀತಿವಿಶಾರದರು, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದವರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನರು. ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು — ಸೇನಾಗ್ರಣಿಗಳೇ, ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಡನೆ, ಕುದುರೆ-ರಥ-ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಹೋಗಿ; ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ಎಂದು. ‘ಸಂವೃತಾಕಾರಃ’ (ಆಕಾರವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಜ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮರೆಮಾಡಿದನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಿಂಕರರು, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು — ಮೂರು ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ವಿಫಲವಾದುವು; ಈಗ ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯೋಧರ ಗೌರವ ಏರುತ್ತದೆ. ಐವರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದು ಅವನ ಆಶಂಕೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಒಬ್ಬನು ಸಾಲದು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

‘ನೀವು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಬೇಕು — ಆ ವನವಾಸಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ದೇಶಕಾಲಗಳಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗದಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಅವನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ತರ್ಕಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಕಪಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅದು ಮಹಾಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಭೂತ. “ಇದು ವಾನರ” ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ನಂಬುತ್ತಿಲ್ಲ; ಈ ಘಟನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅವನನ್ನು ಕಪಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾರೆ. ನಮಗಾಗಿ — ನಮ್ಮ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ — ಇಂದ್ರನು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಇದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರಬಹುದು. ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ನಾನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರೊಡನೆ ನಾಗರನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅಸುರರನ್ನೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ನಮಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಖಂಡಿತ ಮಾಡಬಯಸುವರು. ಇದು ಅದೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ. ಸೇನಾಗ್ರಣಿಗಳೇ, ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಡನೆ, ಕುದುರೆ-ರಥ-ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಹೋಗಿ; ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸಿ. ಧೀರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ನೀವು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಕಾಣಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ವೈರದ ನೆನಪಿನಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ — ಇದು ಅವನ ಊಹೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಇದು ರಾವಣನ ಚಿಂತಾವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ದೇಶಕಾಲಾವಿರೋಧಿತಮ್’ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ — ಬಲದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಸಿದ್ಧಾಂತ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು ನನ್ನಿಂದ ಪರಾಜಿತರಾದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವರು ಎಂದು. ಹೀಗೆ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದ ನೆನಪೇ ಅವನ ಭಯದ ಮೂಲ. ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ — ಹನುಮಂತನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ದೇವಾಂಶಸಂಭವನು — ಆದರೆ ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಬಾರಿಯೂ ‘ಕಪಿಯಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯವೂ ಇದೆ.

‘ನಾನು ಹಿಂದೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ — ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಜಾಂಬವಂತ, ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲ, ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ ಮೊದಲಾದ ಇತರರು. ಅವರ ಗತಿ ಇಷ್ಟು ಭಯಂಕರವಾದುದಲ್ಲ, ತೇಜಸ್ಸಾಗಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಲಿ ಬಲೋತ್ಸಾಹಗಳಾಗಲಿ ರೂಪವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಲಿ ಇಂಥದ್ದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಕಪಿರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಮಹಾಸತ್ತ್ವವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಇದನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ. ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ, ದೇವ-ಅಸುರ-ಮಾನವರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲು ಸಾಕಾಗವು ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಆದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ನೀತಿಜ್ಞನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ ಚಂಚಲವಾದುದು.’ ಸ್ವಾಮಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ — ಇದು ನೀತಿ. ‘ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧಿರ್ಹಿ ಚಂಚಲಾ’ (ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧಿ ಚಂಚಲವಾದುದು) ಎಂಬ ಸೂಕ್ತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿ ಮೊದಲಾದವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ವಾನರರ ಬಲ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಲಿಯೊಡನೆ ಅವನ ಯುದ್ಧ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲೂ ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿಸ್ಮಯ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸಾಕಾಗವು ಎಂಬುದು ನಿಜ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಗರ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ಆದರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪದೇಶವೂ ಈ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ರಾವಣನು ಸಂದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರಾದರೋ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗರ್ವದಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ವಿನಾಶ.

ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮಹಾವೇಗಿಗಳೂ ಆದ ಅವರು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ, ರಥಗಳಿಂದಲೂ, ವಿವಿಧ ಹರಿತ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಅನಂತರ ಆ ವೀರರು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡರು — ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕಿರಣಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಿರಣಶಾಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ; ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ಮಹಾವೇಗದ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವದ, ಮಹಾಬಲದ, ಮಹಾಮತಿಯ, ಮಹೋತ್ಸಾಹದ, ಮಹಾಕಾಯದ, ಮಹಾಭುಜದ ಅವನನ್ನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಯಂಕರ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ದುರ್ಧರನು ಕಬ್ಬಿಣದ, ಹರಿತವಾದ, ಬಿಳುಪಾದ, ಹಳದಿ ತುದಿಗಳ, ನೈದಿಲೆಯ ದಳದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾ’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದ ಎಂಟು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿಯು ಹನುಮಂತನ ಸರ್ವತೋಮುಖ ಮಹತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವೇಗ, ಸತ್ತ್ವ, ಬಲ, ಮತಿ, ಉತ್ಸಾಹ, ಕಾಯ, ಭುಜಗಳು. ‘ಪೀತಮುಖಾಃ’ (ಹಳದಿ ತುದಿಗಳ) ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ತುದಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಲೇಪ’ ಎಂದಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಉದಯಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ — ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ಇವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು; ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಯಾರೂ ನೇರವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಇವನನ್ನು. ಅವರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ. ದುರ್ಧರನು ಮೊದಲು ಹೊಡೆದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಹತನಾದವನೂ ಅವನೇ.

ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರನು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ, ವೀರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ದುರ್ಧರನು ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎರಚುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಮಳೆಗಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡವನ್ನು ವಾಯುವು ತಡೆಯುವಂತೆ ಆ ಕಪಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ತಡೆದನು. ದುರ್ಧರನಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ಒಮ್ಮೆಲೇ ದೂರಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಆ ಮಹಾವೇಗಿ ಕಪಿಯು ದುರ್ಧರನ ರಥದ ಮೇಲೆ, ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಮಿಂಚಿನ ರಾಶಿ ಬೀಳುವಂತೆ, ಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳು ನುಜ್ಜುಗುಜ್ಜಾದ, ಅಚ್ಚು-ನೊಗದ ಕಂಬಗಳು ಮುರಿದ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದ ದುರ್ಧರನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ದೇಹದ ಭಾರದಿಂದಲೇ ರಥವನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳು, ಅಚ್ಚು, ನೊಗದ ಕಂಬ — ಎಲ್ಲವೂ ನುಜ್ಜುಗುಜ್ಜಾದುವು. ‘ವಿದ್ಯುದ್ರಾಶಿಃ’ (ಮಿಂಚಿನ ರಾಶಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ವೇಗವನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಯುವು ಮೋಡವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಹುಂಕಾರಮಾತ್ರದಿಂದ’ ಎಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿದೆ. ತಲೆಗೆ ಬಾಣ ತಗುಲಿದರೂ ಅವನು ಬೆಳೆದನು — ಪ್ರಹಾರವು ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ದುರ್ಧರನ ಹೆಸರೇ ‘ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುವವನು’ ಎಂದು, ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ನಿಗ್ರಹಿಸಿದನು — ಹೆಸರಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಫಲ. ರಥದಿಂದ ಬೀಳುವುದೇ ಅವನ ಮರಣವಾಯಿತು; ಹನುಮಂತನು ನೇರವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲೂ ಇಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ನೆಲದಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸನು ರಥದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಗೆ ಮೇಲಿನಿಂದ ಬೀಳುವ ವಾನರನೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಐವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯವನೇ ಹೀಗೆ ಹತನಾದುದರಿಂದ ಉಳಿದವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿತು.

ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ದುರ್ಧರನನ್ನು ಕಂಡು ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರೂ ಶತ್ರುಮರ್ದನರೂ ಆದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ-ಯೂಪಾಕ್ಷರು ರೋಷಗೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದರು. ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ನೆಗೆದು ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಾಹು ಕಪಿಯನ್ನು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದರು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರ ವೇಗವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಗರುಡನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರನು ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತು ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದನು. ಇಬ್ಬರ ಆಕ್ರಮಣ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ಒಬ್ಬನ ಬಲ ಸಾಲದು ಎಂದು ಅವರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರು. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಅವರ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಆಯುಧವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ — ಸಾಲವೃಕ್ಷವೇ ಅವನ ಆಯುಧ. ಗರುಡನ ಉಪಮೆ — ಗರುಡನು ಹಾವುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿಯುವಂತೆ ಅವನು ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ಗರಗಳ ಪ್ರಹಾರ ಎದೆಗೆ, ಆದರೂ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಜ್ರಕಾಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರಂತೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರು, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹತರಾದರು; ಒಂದೇ ಮರದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಉರುಳಿದರು. ದುರ್ಧರನ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ‘ರೋಷಗೊಂಡರು’ — ಕ್ರೋಧವು ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರನಿಂದ ಮೂವರು ಹತರಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಪ್ರಘಸನು ನಗುತ್ತಾ ಎದುರಿಸಿದನು; ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವೀರ್ಯವಂತ ಭಾಸಕರ್ಣನೂ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದನು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆಯಿಂದ ಎದುರಿಸಿ ನಿಂತರು. ಪ್ರಘಸನು ಹರಿತವಾದ ತುದಿಯ ಪಟ್ಟಿಶದಿಂದಲೂ, ರಾಕ್ಷಸ ಭಾಸಕರ್ಣನು ಶೂಲದಿಂದಲೂ ಕಪಿಕುಂಜರನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಅವರಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ರೋಮಗಳುಳ್ಳ ಕ್ರುದ್ಧ ವಾನರನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ವೀರ ಕಪಿಕುಂಜರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮೃಗಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಮರಗಳು ಸಹಿತವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದನು; ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರು ಎಳ್ಳಿನಷ್ಟು ಚೂರುಚೂರಾದರು. ಪ್ರಘಸನ ನಗು ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ನಗುತ್ತಾ’ ಎಂದಿದೆ. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಹನುಮಂತನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಂತೆಯೇ ಗಾಯಗಳೂ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮೃಗಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಮರಗಳು ಸಹಿತವಾದ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಬಲದ ಅತಿಶಯ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ‘ತಿಲಶಸ್ತೌ ಬಭೂವತುಃ’ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಆಯುಧಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಇಲ್ಲಿ ಏರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ರಥ, ಅನಂತರ ಮರ, ಈಗ ಪರ್ವತಶಿಖರ; ಶತ್ರುಗಳು ಪ್ರಬಲರಾದಂತೆ ಆಯುಧವೂ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಕಡೆ ನಿಂತಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಶಿಖರದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಹತರಾದರು — ಯುದ್ಧದ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಯೋಜನೆ. ‘ಎಳ್ಳಿನಷ್ಟು ಚೂರು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಘಸನ ಪಟ್ಟಿಶವೂ ಭಾಸಕರ್ಣನ ಶೂಲವೂ — ಎರಡೂ ಹರಿತವಾದ ಆಯುಧಗಳೇ, ಆದರೂ ಅವು ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದವು.

ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಕುಸಿದ ಮೇಲೆ ವಾನರನು ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳಿಂದ ಆನೆಗಳನ್ನು, ಯೋಧರಿಂದ ಯೋಧರನ್ನು, ರಥಗಳಿಂದ ರಥಗಳನ್ನು — ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ಅಸುರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ಆ ಕಪಿಯು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಹತವಾದ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಅಚ್ಚು ಮುರಿದ ಮಹಾರಥಗಳಿಂದ, ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭೂಮಿಯ ದಾರಿಗಳೆಲ್ಲ ಸುತ್ತಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು. ಅನಂತರ ಆ ವೀರ ಕಪಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಗಳ ಸಹಿತರಾದ ಆ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಹಾಗೆಯೇ ತೋರಣವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪ್ರಜಾಕ್ಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಯವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಲನಂತೆ ನಿಂತನು. ‘ಅಶ್ವೈರಶ್ವಾನ್’ (ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು) ಎಂಬ ಶೈಲಿ — ಒಬ್ಬ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ದೇಹಗಳೇ ಅವನ ಆಯುಧಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಲನ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗಗಳ ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಲನಂತೆ, ಮುಂದಿನ ಶತ್ರುವನ್ನು ನುಂಗಲು ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ‘ದಾರಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಬರುವ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ದೇವಕಾರ್ಯದಂತೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನು ಅಸುರರನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಇವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು.

മഹാത്മാവായ വാനരൻ മന്ത്രിപുത്രന്മാരെ കൊന്നു എന്നറിഞ്ഞ് രാവണൻ ഭാവം മറച്ചുവച്ച് — ഉള്ളിലെ ഭയം പുറത്തു കാണിക്കാതെ — ഉത്തമമായ ഒരു തീരുമാനമെടുത്തു. വിരൂപാക്ഷൻ, യൂപാക്ഷൻ, ദുർധരൻ എന്ന രാക്ഷസൻ, പ്രഘസൻ, ഭാസകർണൻ — എന്നീ അഞ്ചു സേനാഗ്രനായകന്മാരെ അവൻ നിയോഗിച്ചു. ആ വീരന്മാർ നീതിനിപുണരും ഹനുമാനെ പിടിക്കുന്നതിൽ പതറാത്തവരും യുദ്ധത്തിൽ വായുവേഗത്തിനു തുല്യരുമായിരുന്നു. രാവണൻ പറഞ്ഞു — ‘സേനാഗ്രനായകന്മാരേ, മഹാസൈന്യത്തോടുകൂടിയ നിങ്ങളെല്ലാവരും കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളുമായി പോകുവിൻ; ആ കപി ശിക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ.’ ‘സംവൃതാകാരഃ’ (ഭാവം മറച്ചുവച്ചവൻ) എന്ന പദം രാവണന്റെ മനോദശ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ രാജാവാണ്, അതിനാൽ സഭയിൽ ഭയം കാണിക്കാനാവില്ല; എങ്കിലും അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ആശങ്ക വർധിക്കുന്നു. ‘ഭയപ്പെട്ടിരുന്നിട്ടും തന്റെ ഭാവം പ്രയത്നപൂർവം മറച്ചുവച്ചു’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനവും പറയുന്നു. കിങ്കരന്മാർ, ജംബുമാലി, മന്ത്രിപുത്രന്മാർ — മൂന്നു ശ്രമങ്ങൾ വിഫലമായി; ഇപ്പോൾ അവൻ സേനാപതികളെത്തന്നെ അയയ്ക്കുന്നു; അങ്ങനെ ക്രമേണ യോദ്ധാക്കളുടെ ഗൗരവം വർധിക്കുന്നു. അഞ്ചുപേരെയും ഒരുമിച്ച് അയയ്ക്കുന്നത് അവന്റെ ആശങ്കയ്ക്കു തെളിവാണ് — ഒരുവൻ മതിയാകില്ല എന്ന് അവനറിയാം.

‘നിങ്ങൾ ജാഗരൂകരായിരിക്കണം — ആ വനവാസിയെ സമീപിച്ച്, ദേശത്തിനും കാലത്തിനും വിരോധമില്ലാത്ത വിധത്തിൽ കർമം നടത്തണം. അവന്റെ കർമംകൊണ്ട് ഊഹിച്ചുനോക്കുമ്പോൾ അവനെ ഞാൻ ഒരു കപിയായി കരുതുന്നില്ല; എന്തായാലും അതു മഹാബലമുള്ള ഒരു മഹാജീവിയാണ്. ‘ഇവൻ വാനരനാണ്’ എന്നറിഞ്ഞിട്ടും എന്റെ മനസ്സു തെളിയുന്നില്ല, വിശ്വസിക്കുന്നില്ല; ഈ കഥ ഇങ്ങനെ വന്നെത്തിയ സ്ഥിതിക്ക് അവനെ ഒരു കപിയായി ഞാൻ ഒട്ടും കരുതുന്നില്ല. നമുക്കുവേണ്ടി — നമ്മുടെ നാശത്തിനായി — ഇന്ദ്രൻ തപോബലത്താൽ സൃഷ്ടിച്ചതായിരിക്കാം ഇത്. നിങ്ങളെ അയച്ച്, നിങ്ങളെല്ലാവരോടുമൊപ്പം ഞാൻ നാഗന്മാരെയും യക്ഷന്മാരെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും മഹർഷിമാരെയും ജയിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവർ നമുക്ക് എന്തെങ്കിലും അപ്രിയമായ ദ്രോഹം തീർച്ചയായും ചെയ്യും. ഇതുതന്നെയാണ് അത്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; ബലമായി അവനെ പിടിക്കുക. സേനാഗ്രനായകന്മാരേ, മഹാസൈന്യത്തോടുകൂടിയ നിങ്ങൾ കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളുമായി പോകുവിൻ; ആ കപി ശിക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ. ധീരപരാക്രമിയായ ആ കപിയെ നിങ്ങൾ നിസ്സാരനായി കാണരുത്.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ ബുദ്ധി പ്രകാശിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ സ്വരൂപം അവൻ യുക്തികൊണ്ട് അന്വേഷിക്കുന്നു, പഴയ വൈരം ഓർത്തു കാരണം സങ്കല്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ പരാജയത്തിനുള്ള പ്രതികാരമാണിത് എന്നാണ് അവന്റെ ഊഹം. ഏഴാം ശ്ലോകവും എട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും ഏറെക്കുറെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. പത്തിലും പതിനൊന്നിലും നാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ആജ്ഞ ആവർത്തിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ചിന്താവ്യാകുലതയുടെ അടയാളം. ‘ദേശകാലാവിരോധിതം’ (ദേശത്തിനും കാലത്തിനും വിരോധമില്ലാത്ത) എന്ന ഉപദേശം — ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ദേശവും കാലവും ആലോചിച്ചാണു കർമം ചെയ്യേണ്ടത്; ഇതു രാജനീതിയുടെ മൂലസിദ്ധാന്തമാണ്. രാവണൻ സ്വയംതന്നെ തന്റെ മുൻകാലകർമങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു — ദേവന്മാരെയും യക്ഷന്മാരെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും ഞാൻ തോൽപ്പിച്ചു, അതിനാൽ അവർ പ്രതികാരം ചെയ്യും എന്ന്. ഇങ്ങനെ ദുഷ്കൃത്യങ്ങളുടെ ഓർമതന്നെയാണ് അവന്റെ ഭയത്തിന്റെ മൂലം. വിചിത്രമെന്നു പറയട്ടെ, അവൻ സത്യത്തോട് ഏറെ അടുത്തെത്തുന്നു — ഹനുമാൻ വാസ്തവത്തിൽ ദേവാംശത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ് — എന്നാൽ രാമന്റെ പേര് അവൻ ഓർക്കുന്നില്ല. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘കപി’ എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു, എന്നാൽ ഓരോ തവണയും ‘കപിയല്ല’ എന്ന സംശയവും.

‘മഹാപരാക്രമികളായ വാനരന്മാരെ ഞാൻ മുമ്പു കണ്ടിട്ടുണ്ട് — ബാലി, സുഗ്രീവൻ, മഹാബലനായ ജാംബവാൻ, സേനാപതി നീലൻ, ദ്വിവിദൻ മുതലായ മറ്റുള്ളവരും. അവരുടെ ഗതി ഇത്ര ഭയങ്കരമായിരുന്നില്ല; തേജസ്സും പരാക്രമവും ബുദ്ധിയും ബലവും ഉത്സാഹവും രൂപം മാറ്റാനുള്ള കഴിവും ഇത്രയുണ്ടായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ കപിരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു മഹാസത്ത്വമാണ് ഇതെന്ന് അറിയണം; വലിയ പ്രയത്നം കൈക്കൊണ്ട് ഇവനെ പിടിച്ചടക്കുക. ഇന്ദ്രനോടും ദേവാസുരമനുഷ്യരോടുംകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങൾപോലും യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിങ്ങളുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ മതിയാവില്ല എന്നതു ശരിതന്നെ; എങ്കിലും യുദ്ധത്തിൽ ജയം കാംക്ഷിക്കുന്ന നീതിജ്ഞൻ പ്രയത്നപൂർവം തന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കണം, കാരണം യുദ്ധത്തിലെ വിജയം ചഞ്ചലമാണ്.’ സ്വാമിയുടെ ആ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് മഹാതേജസ്വികളായ അവരെല്ലാവരും പുറപ്പെടാൻ തയ്യാറായി. രാവണൻ തന്റെ സേനാപതികളെ പ്രശംസിക്കുകയും ജാഗരൂകരാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ഇതാണു നീതി. ‘യുദ്ധസിദ്ധിർഹി ചഞ്ചലാ’ (യുദ്ധത്തിലെ വിജയം ചഞ്ചലമാണല്ലോ) എന്ന സൂക്തി പ്രസിദ്ധമാണ് — ബലവാനും അശ്രദ്ധകൊണ്ടു നശിക്കുന്നു. ബാലി മുതലായവരുടെ പേരു പറയുന്നതിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ ബലം രാവണനു മുമ്പേ അറിയാം എന്നു സൂചിതമാകുന്നു; ബാലിയുമായുള്ള അവന്റെ യുദ്ധം ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. എന്നാൽ അവരിൽപ്പോലും ഇത്തരമൊരു കർമം കണ്ടിട്ടില്ല എന്നതാണ് അവന്റെ വിസ്മയം. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങൾപോലും മതിയാവില്ല എന്നതു ശരിതന്നെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ സേനാപതികളുടെ ഗർവം വർധിപ്പിക്കുന്നു; ‘എങ്കിലും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ജാഗ്രതയും; ഇങ്ങനെ പ്രശംസയും ഉപദേശവും ഒരുമിച്ചു പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ആത്മരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം, ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ രാവണൻ സന്ദിഗ്ധനാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവരാകട്ടെ സ്വാമിയുടെ വാക്കു കേട്ട് ഗർവത്തോടെയാണു പുറപ്പെടുന്നത്, ജാഗ്രതയോടെയല്ല — അതിനാൽ അവരുടെ നാശം.

അഗ്നിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവരും മഹാവേഗികളുമായ അവർ മദിച്ച ആനകളോടും അതിവേഗമുള്ള കുതിരകളോടും രഥങ്ങളോടും പലതരം മൂർച്ചയുള്ള ശസ്ത്രങ്ങളോടും എല്ലാ സൈന്യങ്ങളോടുംകൂടി കുതിച്ചുയർന്നു. പിന്നെ ആ വീരന്മാർ ജ്വലിച്ചുനിൽക്കുന്ന മഹാകപിയെ കണ്ടു — സ്വന്തം തേജോരശ്മികളുടെ മാല ചൂടി ഉദിച്ചുയരുന്ന കിരണമാലിയായ സൂര്യനെപ്പോലെ; തോരണത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, മഹാവേഗനും മഹാസത്ത്വനും മഹാബലനും മഹാബുദ്ധിമാനും മഹോത്സാഹിയും മഹാകായനും മഹാഭുജനുമായവനെ. അവനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന അവരെല്ലാവരും അതതു ഭയങ്കരായുധങ്ങളുമായി അവിടെയുമിവിടെയുംനിന്ന് അവന്റെ നേരെ ചാടിവീണു. ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതും മൂർച്ചയുള്ളതും വെളുത്തതും മഞ്ഞമുനയുള്ളതും താമരയിതൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നതുമായ അഞ്ചു ശരങ്ങൾ ദുർധരൻ അവന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മഹാ’ എന്ന ഉപസർഗം എട്ടു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് ഹനുമാന്റെ സർവതോമുഖമായ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു — വേഗം, സത്ത്വം, ബലം, ബുദ്ധി, ഉത്സാഹം, ശരീരം, ഭുജങ്ങൾ. ‘പീതമുഖാഃ’ (മഞ്ഞമുനയുള്ളവ) എന്നാൽ സ്വർണം പൊതിഞ്ഞ മുനയുള്ളവ — ‘മുനയിൽ സ്വർണം പൂശിയവ’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഉദയസൂര്യന്റെ ഉപമ ഇവിടെ വിശേഷിച്ചും യോജിക്കുന്നു — ഉദിക്കുന്ന സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഇവൻ രാക്ഷസരെ; സൂര്യനെ ആർക്കും നേരിട്ടു നോക്കാനാവാത്തതുപോലെ രാക്ഷസർക്കും ഇവനെ. അവർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിൽക്കുന്നു, അതിനാൽ അവൻ ചുറ്റും വളയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവന്റെ മുഖത്തു ഭയമില്ല. ദുർധരനാണ് ആദ്യം പ്രഹരിച്ചത്, അതിനാൽ ആദ്യം കൊല്ലപ്പെടുന്നതും അവൻതന്നെ.

ശിരസ്സിൽ അഞ്ചു ശരങ്ങളേറ്റ വാനരൻ പത്തു ദിക്കുകളെയും മുഴക്കിക്കൊണ്ടു ഗർജിച്ച് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. പിന്നെ രഥത്തോടും കുലച്ച വില്ലോടുംകൂടിയ വീരനും മഹാബലനുമായ ദുർധരൻ അനേകം നൂറുകണക്കിനു ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചുകൊണ്ട് അവനെ നേരിട്ടു. മഴക്കാലത്തിന്റെ അവസാനം മഴപെയ്യുന്ന മേഘത്തെ കാറ്റു തടുക്കുന്നതുപോലെ, ശരവർഷം നടത്തുന്ന അവനെ ആ കപി ആകാശത്തിൽ തടുത്തു. ദുർധരനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട വായുപുത്രൻ വീണ്ടും ഗർജിച്ചു; വീര്യവാനായ അവൻ വലുതാകുകയും ചെയ്തു. പെട്ടെന്നു ദൂരേക്കു കുതിച്ചുയർന്ന ആ മഹാവേഗിയായ വാനരൻ, പർവതത്തിൽ മിന്നൽക്കൂട്ടമെന്നപോലെ, ദുർധരന്റെ രഥത്തിൽ വന്നുവീണു. പിന്നെ എട്ടു കുതിരകളും ചതഞ്ഞരഞ്ഞ്, അച്ചുതണ്ടും നുകത്തണ്ടും ഒടിഞ്ഞ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച്, ജീവൻ വെടിഞ്ഞ ദുർധരൻ നിലത്തുവീണു. ഇവിടെ ഹനുമാൻ ആയുധമെടുക്കുന്നില്ല; സ്വന്തം ശരീരഭാരംകൊണ്ടുതന്നെ രഥം പൊടിക്കുന്നു. എട്ടു കുതിരകൾ, അച്ചുതണ്ട്, നുകത്തണ്ട് — എല്ലാം ചതഞ്ഞരഞ്ഞു. ‘വിദ്യുദ്രാശിഃ’ (മിന്നൽക്കൂട്ടം) എന്ന ഉപമ അവന്റെ വേഗവും പ്രകാശവും വെളിവാക്കുന്നു. കാറ്റു മേഘത്തെ തടുക്കുന്നു എന്ന ഉപമ ഹനുമാന്റെ പിതാവിന്റെതന്നെ കർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഹുങ്കാരംകൊണ്ടുമാത്രം’ എന്നാണ് ഹിന്ദിവിവർത്തനത്തിലെ വ്യാഖ്യാനം. ശിരസ്സിൽ മുറിവേറ്റിട്ടും അവൻ വലുതായി — പ്രഹരം അവന്റെ ഉത്സാഹത്തെ വർധിപ്പിക്കുകയേയുള്ളൂ. ദുർധരന്റെ പേരിന്റെതന്നെ അർഥം ‘പ്രയാസപ്പെട്ടു മാത്രം തടുക്കാവുന്നവൻ’ എന്നാണ്; എന്നിട്ടും ഹനുമാൻ അവനെ പെട്ടെന്നു കീഴടക്കി — പേരിനു വിപരീതമായ ഫലം. രഥത്തിൽനിന്നുള്ള വീഴ്ചതന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ മരണം; ഹനുമാൻ നേരിട്ടൊരു പ്രഹരംപോലും നടത്തിയില്ല. യുദ്ധം ആകാശത്തിനും ഭൂമിക്കുമിടയിൽ മാറിമാറി നടക്കുന്നു — ഹനുമാൻ ആകാശത്തിലേക്കു കുതിക്കുന്നു, രാക്ഷസൻ രഥത്തിൽത്തന്നെ നിന്നു മുകളിലേക്കു ശരങ്ങളെയ്യുന്നു; ഒടുവിൽ മുകളിൽനിന്നു വീഴുന്ന വാനരൻതന്നെ ജയിക്കുന്നു. അഞ്ചുപേരിൽ ആദ്യത്തവൻതന്നെ ഇങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ബാക്കിയുള്ളവരുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിച്ചു.

ദുർധരൻ നിലത്തുവീണതു കണ്ട്, ആരാലും എതിർക്കാനാവാത്തവരും ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവരുമായ വിരൂപാക്ഷനും യൂപാക്ഷനും രോഷംപൂണ്ടു കുതിച്ചുയർന്നു. തെളിഞ്ഞ ആകാശത്തിൽ പെട്ടെന്നു ചാടിയുയർന്നു നിന്നിരുന്ന മഹാബാഹുവായ കപിയുടെ മാറിടത്തിൽ അവർ രണ്ടു മുദ്ഗരങ്ങൾകൊണ്ട് അടിച്ചു. വേഗശാലികളായ അവരുടെ വേഗം തകർത്ത് ആ മഹാബലൻ ഗരുഡനെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ വീണ്ടും നിലത്തിറങ്ങി. പിന്നെ ആ വാനരൻ ഒരു സാലവൃക്ഷത്തിനടുത്തുചെന്ന് അതു പിഴുതെടുത്ത് ആ രണ്ടു വീരരാക്ഷസരെയും കൊന്നു. രണ്ടുപേരുടെയും ആക്രമണം ഒരേസമയം — ഒരാളുടെ ബലം മതിയാകില്ല എന്നതിനാൽ അവർ ഒരുമിച്ചു വന്നു. ഹനുമാൻ ആദ്യം അവരുടെ വേഗം തടുക്കുന്നു, പിന്നെ നിലത്തിറങ്ങി ആയുധം തിരയുന്നു — സാലവൃക്ഷംതന്നെ അവന്റെ ആയുധം. ഗരുഡോപമ — ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെ കൊല്ലാനായി താഴേക്കിറങ്ങുന്നതുപോലെ അവൻ ആകാശത്തുനിന്നു താഴേക്കിറങ്ങുന്നു. മുദ്ഗരങ്ങളുടെ പ്രഹരം മാറിടത്തിലാണ്, എന്നിട്ടും അവൻ ഇളകുന്നില്ല — വജ്രകായന്റെ ലക്ഷണം. സഹോദരന്മാരെപ്പോലെ അവർ ഒരുമിച്ചുവന്നു, ഒരുമിച്ചു കൊല്ലപ്പെട്ടു; ഒരേ മരംകൊണ്ട് ഇരുവരും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ദുർധരന്റെ വധം കണ്ട് അവർ ‘രോഷംപൂണ്ടവരായി’ — ക്രോധം അവരുടെ ബുദ്ധിയെ കവർന്നു.

വേഗശാലിയായ വാനരൻ മൂന്നുപേരെ കൊന്നു എന്നറിഞ്ഞ് മഹാവേഗനും ബലവാനുമായ പ്രഘസൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അവനെ നേരിട്ടു; ക്രുദ്ധനും വീര്യവാനുമായ ഭാസകർണനും ശൂലമെടുത്തു വന്നു. ആ രണ്ടുപേരും ഒരു വശത്തുനിന്നുകൊണ്ട് യശസ്വിയായ കപിശാർദൂലനെ നേരിട്ടു. മൂർച്ചയുള്ള മുനയുള്ള പട്ടിശംകൊണ്ടു പ്രഘസനും ശൂലംകൊണ്ടു രാക്ഷസനായ ഭാസകർണനും കപികുഞ്ജരനെ പ്രഹരിച്ചു. അവരാൽ മുറിവേറ്റ അവയവങ്ങളോടെ, ചോരയിൽ കുതിർന്ന രോമങ്ങളോടെ ക്രുദ്ധനായ വാനരൻ ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. വീരനും കപികുഞ്ജരനുമായ ഹനുമാൻ മൃഗങ്ങളും സർപ്പങ്ങളും മരങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഒരു പർവതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് ആ രണ്ടു രാക്ഷസരെയും കൊന്നു; പർവതശിഖരത്താൽ നന്നായി ഞെരിക്കപ്പെട്ട് അവർ എള്ളുമണിപോലെ പൊടിഞ്ഞുപോയി. പ്രഘസന്റെ ചിരി അവന്റെ ഗർവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ചിരിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ചോരയിൽ കുതിർന്ന ഹനുമാൻ ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ ചുവന്നിരിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെന്നപോലെ മുറിവുകൾപോലും ശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളോടും സർപ്പങ്ങളോടും മരങ്ങളോടുംകൂടി പർവതശിഖരം പിഴുതെടുത്തു എന്നത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അതിശയമാണ്. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — ‘തിലശസ്തൗ ബഭൂവതുഃ’ (അവർ എള്ളുമണിപോലെ പൊടിഞ്ഞു) എന്ന അവസാനാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ആയുധങ്ങളുടെ ക്രമം ഇവിടെയും വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം രഥം, പിന്നെ മരം, ഇപ്പോൾ പർവതശിഖരം; ശത്രുക്കൾ പ്രബലരാകുന്നതനുസരിച്ച് ആയുധവും വലുതാകുന്നു. രണ്ടുപേരും ഒരു വശത്തു നിന്നതിനാൽ ഒരേ ശിഖരംകൊണ്ട് ഇരുവരും കൊല്ലപ്പെട്ടു — യുദ്ധത്തിന്റെ ബുദ്ധിപൂർവമായ ആസൂത്രണം. ‘എള്ളുമണിപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവരുടെ സമ്പൂർണനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഘസന്റെ പട്ടിശവും ഭാസകർണന്റെ ശൂലവും — രണ്ടും മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങളായിരുന്നിട്ടും അവ മുറിവുകൾ മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കിയുള്ളൂ.

അഞ്ചു സേനാപതികളും വീണുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ വാനരൻ ബാക്കിയുള്ള സൈന്യത്തെയും നശിപ്പിച്ചു. കുതിരകളാൽ കുതിരകളെ, ആനകളാൽ ആനകളെ, യോദ്ധാക്കളാൽ യോദ്ധാക്കളെ, രഥങ്ങളാൽ രഥങ്ങളെ — സഹസ്രാക്ഷൻ അസുരരെയെന്നപോലെ ആ കപി നശിപ്പിച്ചു. കൊല്ലപ്പെട്ട ആനകളാലും കുതിരകളാലും അച്ചുതണ്ടൊടിഞ്ഞ മഹാരഥങ്ങളാലും കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരാലും ഭൂമിയിൽ എല്ലായിടത്തും വഴികൾ അടഞ്ഞുപോയി. പിന്നെ ആ വീരകപി യുദ്ധത്തിൽ സൈന്യങ്ങളോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടിയ ആ സേനാപതികളെ കൊന്ന്, അതുപോലെതന്നെ തോരണത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച്, പ്രജാക്ഷയത്തിനു തക്കസമയം കാത്തിരിക്കുന്ന കാലനെപ്പോലെ നിന്നു. ‘അശ്വൈരശ്വാൻ’ (കുതിരകളാൽ കുതിരകളെ) എന്ന ശൈലി — ഒരു ശത്രുവിനെ പൊക്കിയെടുത്തു മറ്റൊരുവന്റെ മേൽ എറിയുന്നു; അങ്ങനെ ശത്രുക്കളുടെതന്നെ ശരീരങ്ങൾ അവന്റെ ആയുധങ്ങളാകുന്നു. കാലന്റെ ഉപമ സർഗങ്ങളുടെ ഉപസംഹാരത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — അടുത്ത ശത്രുവിനെ വിഴുങ്ങാൻ തയ്യാറായി കാത്തിരിക്കുന്ന കാലനെപ്പോലെയാണ് അവൻ. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ഭൂമിയിലെ ‘വഴികൾ അടഞ്ഞുപോയി’ എന്ന വർണനയാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ വിസ്താരം പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വരാനും പോകാനുമുള്ള വഴിപോലും ബാക്കിയില്ല. സഹസ്രാക്ഷന്റെ ഉപമയാൽ ഹനുമാന്റെ കർമം ഒരു ദേവകാര്യംപോലെ പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രൻ അസുരരെയെന്നപോലെ ഇവൻ രാക്ഷസരെ.

When he learned that the ministers' sons had been killed by the great-souled monkey, Rāvaṇa hid his feelings, not letting the fear inside him show, and took a shrewd decision. He commanded the five generals at the head of his army, Virūpākṣa and Yūpākṣa, the rākṣasa Durdhara, Praghasa and Bhāsakarṇa, heroes skilled in policy, steady in the task of seizing Hanumān, and as swift as the wind in battle. "Go, all you leaders of the army, with great forces, with horses, chariots and elephants, and let that monkey be punished." "Hiding his feelings" reveals his state of mind: as king he could not show fear in his court, yet anxiety was growing in his heart. The Kiṅkaras, Jambumālin and the ministers' sons, three attempts had failed; now he sent his generals themselves, and so the rank of the warriors rose step by step. That all five were sent together is proof of his misgiving; he knew that one would not be enough.

"You must be on your guard when you reach that forest creature, and act in a way that suits the place and the time. Judging by his deeds, I do not think he is a monkey; he is in every way some great being of great power. Even knowing him to be a monkey, my mind is not at ease; from the way this affair has gone, I do not think him a monkey at all. He may have been created by Indra through the power of austerity to bring about our ruin. With you sent against them I conquered the nāgas, yakṣas, gandharvas, gods, asuras and great seers, and they are bound to do us some harm in return. That is what this is, no doubt of it. Seize him by force. Go, all you leaders of the army, with great forces, with horses, chariots and elephants, and let that monkey be punished. You must not underestimate this monkey of steady valour." Here Rāvaṇa's intelligence shows: he tried to work out his enemy's nature by reasoning, and remembering old enmities, he imagined a cause, guessing it was revenge for the gods' defeat. He repeated the order he had given at the start, a sign of how anxious and agitated he was. "Act in a way that suits the place and the time" is advice that one must act not by strength alone but with regard to place and time, a basic principle of statecraft. Rāvaṇa recalled his own past deeds, "I conquered the gods, yakṣas and gandharvas, so they will take revenge"; so the memory of his own wrongs was the root of his fear. Strangely, he came close to the truth, for Hanumān was indeed born of a god's portion, yet he never thought of Rāma's name. The word "monkey" kept coming up in his speech, and each time with the doubt that this was no monkey.

"For I have seen monkeys of great prowess before: Vālin, Sugrīva, mighty Jāmbavān, the commander Nīla, and others like Dvivida. None of them moved so terribly, nor had such energy or valour, such intelligence, strength and drive, or such power to change form. Know this to be some great being standing in a monkey's shape. Make a great effort and have him captured. Granted that the three worlds, with Indra, the gods, asuras and men, could not stand before you on the field of battle; still, one who knows policy and seeks victory in battle must guard himself with care, for success in war is fickle." Accepting their master's words, all those men of great vigour made ready to set out. Rāvaṇa both praised his generals and put them on their guard, which is sound policy. "Success in war is fickle" is a well-known maxim: even the strong perish through carelessness. By naming Vālin and the others he showed that he already knew the monkeys' strength; his fight with Vālin is well known from the Uttara Kāṇḍa. But not even from them had he seen such deeds, and that astonished him. "Granted that the three worlds could not stand before you" fed his generals' pride, and "still" urged caution, so he joined praise and advice together. His advice to guard themselves also suggests that he was uncertain how this fight would end. They, however, went out full of pride after hearing their master, not with caution, and that was why they perished.

Radiant as fire and full of speed, with rutting elephants, swift horses and chariots, with all kinds of sharp weapons and all their forces, they rushed out. Then the heroes saw the great monkey blazing like the rising sun wreathed in the rays of its own splendour, standing on the gateway, great in speed, great in spirit, great in strength, great in intelligence, great in energy, great in body and great in arms. The moment they saw him, they took up positions on every side and rushed at him from all directions with their various terrible weapons. Durdhara drove five sharp iron arrows into his head, white with gold-covered tips, like lotus petals. The word "great" repeated again and again shows Hanumān's greatness on every side: speed, spirit, strength, intelligence, energy, body and arms. The image of the rising sun is especially apt: as the rising sun destroys the darkness, so would he destroy the rākṣasas, and as no one can look straight at the sun, neither could they look at him. They stood in every direction, so he was surrounded, yet there was no fear on his face. Durdhara struck first, and so he was the first to die.

Pierced in the head by the five arrows, the monkey leapt roaring into the sky, making the ten directions ring. Then the mighty hero Durdhara came at him in his chariot, his bow at the ready, scattering hundreds upon hundreds of arrows. In the sky the monkey held him off as he rained arrows, as the wind holds off a rain-laden cloud at the end of the rains. Harassed by Durdhara, the son of the Wind roared again, and the mighty one grew in size. Leaping far up in an instant, the monkey came down with great speed on Durdhara's chariot, like a mass of lightning striking a mountain. Then Durdhara, his chariot's eight horses crushed and its axle and pole broken, left the chariot and fell to the ground, his life gone. Here Hanumān took up no weapon; he crushed the chariot with the weight of his own body, and the eight horses, the axle and the pole were all smashed. The mass of lightning conveys his speed and his brilliance. The wind holding off a cloud recalls the very work of Hanumān's father. Though pierced in the head, he grew larger; the blow only increased his zeal. Durdhara's name means "hard to withstand", yet Hanumān overcame him in an instant, the opposite of what his name promised. His fall from the chariot was itself his death; Hanumān did not even strike him directly. The fight moved between sky and ground: Hanumān leapt into the sky, the rākṣasa stayed in his chariot shooting upwards, and in the end the monkey, falling from above, won. That the first of the five was killed like this put fear into the minds of the rest.

Seeing Durdhara fallen on the ground, Virūpākṣa and Yūpākṣa, invincible tamers of foes, leapt up in fury. The long-armed monkey had sprung up at once and stood in the clear sky, and the two of them struck him on the chest with mallets. Checking the onrush of those two swift rākṣasas, the mighty one dropped back to the ground, swift as Garuḍa. Then the monkey went to a sāla tree, tore it up and killed both those rākṣasa heroes. The two attacked together, since one alone was not enough. Hanumān first checked their charge, then came down to the ground to look for a weapon, and a sāla tree became his weapon. Like Garuḍa he swooped down from the sky, as Garuḍa swoops to kill serpents. The mallets struck his chest, yet he did not flinch, the mark of a body hard as the thunderbolt. The two came together like brothers and died together, felled by a single tree. Seeing Durdhara killed, they were roused to fury, and anger robbed them of their judgement.

Knowing that three had been slain by the swift monkey, the mighty Praghasa, very fast, came at him laughing, and the powerful Bhāsakarṇa came too, enraged, seizing a spear. The two stood together on one side against the glorious tiger among monkeys. Praghasa struck that elephant among monkeys with a sharp-pointed battle-axe, and the rākṣasa Bhāsakarṇa with his spear. His limbs wounded by the two of them and his hair smeared with blood, the monkey grew angry and shone like the morning sun. Then the hero Hanumān, elephant among monkeys, tore up a mountain peak with its beasts, serpents and trees and struck the two rākṣasas with it, and crushed by the peak, they were ground to bits no bigger than sesame seeds. Praghasa's laughter shows his arrogance. Wet with blood, Hanumān glowed red as the young sun; as in the previous sarga, his wounds only added to his splendour. That he tore up a mountain peak with its beasts, serpents and trees shows his extraordinary strength. The weapons grow here too: first a chariot, then a tree, now a mountain peak; as his enemies grew stronger, his weapons grew greater. The two stood on one side together, so he killed both with a single peak, a deliberate stroke of tactics. Ground to the size of sesame seeds, they were utterly destroyed. Praghasa's battle-axe and Bhāsakarṇa's spear were both sharp weapons, yet they only wounded him.

When the five generals had perished, the monkey destroyed what was left of their army. Horses with horses, elephants with elephants, warriors with warriors, chariots with chariots: so the monkey destroyed them, as thousand-eyed Indra destroys the asuras. With dead elephants and horses, great chariots with broken axles and slain rākṣasas, the ground was blocked on every side. Having slain in battle those commanders of the host with their forces and their mounts, the hero took his stand again on the gateway, as before, like Time waiting for its moment at the destruction of all creatures. "Horses with horses" describes his way of fighting: he picked up one enemy and hurled it at another, so that the enemies' own bodies became his weapons. The image of Time comes at the close of these sargas again and again: he waits like Time, ready to devour the next enemy. The ground "blocked on every side" shows how wide the slaughter was; not even a path to come or go remained. And the comparison with Indra presents Hanumān's work almost as the work of the gods: as Indra destroys the asuras, so he destroyed the rākṣasas.