राक्षसेन्द्रेण चोदिताः मन्त्रिणः सप्त सुताः तस्मात् राजभवनात् निर्ययुः। ते सप्तार्चिषः अग्नेः वर्चसा तुल्याः तेजस्विनः आसन्। तेषां परीवारः महत् बलम्; ते धनुष्मन्तः महाबलाः, कृतास्त्राः, अस्त्रविदां श्रेष्ठाः, परस्परं स्पर्धया जयम् इच्छन्तः च आसन्। तेषां महारथाः हेमजालैः परिक्षिप्ताः, ध्वजैः पताकाभिः च युक्ताः, वाजिभिः युक्ताः, तोयदस्य इव गम्भीरनिर्घोषाः। ते अमितविक्रमाः तप्तकाञ्चनेन चित्राणि चापानि विस्फारयन्तः, संहृष्टाः, तडित्वन्तः अम्बुदाः इव शुशुभिरे। किंकराः हताः इति विदित्वा तेषां जनन्यः बान्धवैः सुहृद्भिः च सह शोकेन सम्भ्रान्ताः बभूवुः — स्वपुत्राणाम् अपि अमङ्गलम् आशङ्क्य। अयं श्लोकः हृदयस्पर्शी — युद्धस्य उत्साहस्य मध्ये मातॄणां भयं कविः न विस्मरति। ‘परस्परजयैषिणः’ इति पदेन तेषां स्पर्धा सूच्यते — प्रत्येकः ‘अहं प्रथमं वानरं जेष्यामि’ इति चिन्तयति। मेघविद्युतोः उपमा द्विधा युज्यते — रथानां घोषः मेघगर्जितम्, सुवर्णचित्रितानि चापानि विद्युतः। सप्तसङ्ख्या अपि सप्तार्चिषा अग्निना सह सङ्गच्छते।

तप्तकाञ्चनभूषणाः ते परस्परसंघर्षात् — ‘अहं पूर्वम्’ इति स्पर्धया — तोरणस्थम् अवस्थितं हनूमन्तम् अभिपेतुः। बाणवृष्टिं सृजन्तः, रथगर्जितनिःस्वनाः ते नैर्ऋताः अम्बुदाः प्रावृट्काले अम्भोदाः इव विचेरुः। ताभिः शरवृष्टिभिः अवकीर्णः हनूमान् संवृताकारः अभवत्, वृष्टिभिः आच्छादितः शैलराट् इव। मेघोपमा अत्र पूर्णतां गच्छति — राक्षसाः मेघाः, बाणाः वृष्टिः, हनूमान् पर्वतः। यथा पर्वतः वृष्ट्या न चलति, तथा सः अपि बाणैः न विचलति; केवलं तस्य आकारः आच्छादितः। हिन्दी-अनुवादः अपि जलवर्षेण आच्छादितः गिरिराजः इव इति तथैव वदति। ‘रथगर्जितनिःस्वनाः’ इति — रथानां चक्रघोषः एव तेषां गर्जना।

सः आशुचरः कपिः विमले अम्बरे विचरन् तेषां शरान् वीराणां रथवेगान् च वञ्चयामास — न कोऽपि बाणः तं स्पृशति, न कोऽपि रथः तम् अनुगन्तुं शक्नोति। धनुष्मद्भिः तैः सह क्रीडन् सः वीरः व्योम्नि प्रकाशते स्म, यथा धनुष्मद्भिः इन्द्रधनुर्युक्तैः मेघैः सह प्रभुः मारुतः अम्बरे क्रीडति। ततः घोरं निनदं कृत्वा तां महाचमूं त्रासयन् वीर्यवान् हनुमान् तेषु रक्षःसु वेगं चकार, अर्थात् तान् प्रति वेगेन आक्रमणम् अकरोत्। ‘धनुष्मद्भिः’ इति पदस्य श्लेषः — राक्षसाः धनुर्धराः, मेघाः इन्द्रधनुर्युक्ताः। वायुः मेघान् यथेच्छं चालयति, न तैः बध्यते — तथा हनूमान् अपि। वायुपुत्रस्य वायुना एव उपमा सुष्ठु। ‘क्रीडन्’ इति पदं तस्य अनायासं सूचयति — युद्धम् अपि तस्य कृते खेलः।

परंतपः हनूमान् कांश्चित् तलेन अभिहनत्, कांश्चित् पादैः, कांश्चित् मुष्टिभिः अहनत्, कांश्चित् नखैः व्यदारयत्। कांश्चित् उरसा प्रममाथ, अपरान् ऊरुभ्याम् अपि; केचित् तु तस्य नादेन एव तत्र भुवि पतिताः। ततः तेषु मन्त्रिपुत्रेषु अवसन्नेषु भूमौ निपतितेषु च तत् सर्वं सैन्यं भयार्दितं दश दिशः अगमत्। अत्र हनूमान् किमपि आयुधं न गृह्णाति — स्वशरीरस्य अवयवाः एव तस्य आयुधानि: तलम्, पादौ, मुष्टिः, नखाः, उरः, ऊरू च। नादेन एव केषाञ्चित् मरणम् इति तस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा। सेनानायकेषु पतितेषु सैन्यं पलायते इति युद्धस्य स्वाभाविकः नियमः — नेतारं विना सेना न तिष्ठति। सप्त अपि मन्त्रिपुत्राः एकेन वानरेण निःशस्त्रेण हताः इति रावणस्य सभायां महान् आघातः भविष्यति।

नागाः विस्वरं विनेदुः, वाजिनः भुवि निपेतुः; भग्ननीडध्वजच्छत्रैः रथैः भूः कीर्णा अभवत्। अथ स्रवता रुधिरेण पथि स्रवन्त्यः नद्यः दर्शिताः, विविधैः स्वनैः लङ्का तदा विकृतं ननाद — मानवत् आर्तनादं कुर्वती इव। महाबलः चण्डपराक्रमः कपिः प्रवृद्धान् तान् राक्षसान् विनिहत्य अन्यैः राक्षसैः पुनः युयुत्सुः तदेव तोरणं वीरः अभिजगाम। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः सर्गं समापयति। रणभूमेः वर्णनं संक्षिप्तं किन्तु तीव्रम् — गजानां स्वरः, अश्वानां पतनम्, रथानां भग्नाः अवयवाः, रुधिरनद्यः। पञ्चदशः षोडशः च श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; षोडशः सम्पूर्णः वुल्गेटमात्रः। हनूमतः पुनः तोरणं प्रति गमनम् अस्य प्रसङ्गस्य स्थिरं चिह्नम् — सः न पलायते, न विश्राम्यति, अपितु अग्रिमं प्रतिद्वन्द्विनं प्रतीक्षते।

రాక్షసేంద్రుని ప్రేరణతో మంత్రి కుమారులు ఏడుగురు ఆ రాజభవనం నుండి బయలుదేరారు. వారు ఏడు జ్వాలల అగ్ని తేజస్సుతో సమానమైన తేజస్వులు. వారి వెంట పెద్ద సైన్యం ఉంది; వారు ధనుర్ధారులు, మహాబలులు, అస్త్రవిద్యలో ఆరితేరినవారు, అస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠులు, ఒకరితో ఒకరు పోటీపడుతూ జయాన్ని కోరుకునేవారు. వారి మహారథాలు బంగారు జాలరులతో అలంకరించబడి, ధ్వజాలతో పతాకాలతో కూడి, గుర్రాలు కట్టినవి, మేఘంలా గంభీరమైన ధ్వని గలవి. అపారపరాక్రములైన వారు పుటం పెట్టిన బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సులను సారిస్తూ, సంతోషంతో, మెరుపులతో కూడిన మేఘాల్లా ప్రకాశించారు. కింకరులు హతులయ్యారని తెలుసుకుని వారి తల్లులు బంధువులతో, మిత్రులతో కలిసి శోకంతో కలవరపడ్డారు — తమ కుమారులకు కూడా అమంగళం జరుగుతుందని శంకిస్తూ. ఈ శ్లోకం హృదయాన్ని తాకుతుంది — యుద్ధోత్సాహం మధ్యలో కూడా తల్లుల భయాన్ని కవి మరచిపోడు. ‘పరస్పరజయైషులు’ అనే పదంతో వారి పోటీ సూచించబడింది — ప్రతివాడూ ‘నేనే మొదట వానరుని జయిస్తాను’ అని అనుకుంటాడు. మేఘమూ మెరుపూ అనే ఉపమ రెండు విధాలుగా వర్తిస్తుంది — రథాల ఘోష మేఘగర్జన, బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సులు మెరుపులు. ఏడు అనే సంఖ్య కూడా ఏడు జ్వాలల అగ్నితో సరిపోతుంది.

పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన వారు ఒకరినొకరు నెట్టుకుంటూ — ‘నేనే ముందు’ అనే పోటీతో — తోరణం మీద నిలిచిన హనుమంతునిపైకి దూకారు. బాణవర్షం కురిపిస్తూ, రథాల గర్జనలాంటి ధ్వని గల ఆ నైరృతులు వర్షాకాలంలో మేఘాల్లా సంచరించారు. ఆ శరవర్షాలతో కప్పబడిన హనుమంతుడు, వానలతో కప్పబడిన పర్వతరాజులా, ఆకారం కనబడకుండా అయ్యాడు. మేఘోపమ ఇక్కడ పరిపూర్ణమవుతుంది — రాక్షసులు మేఘాలు, బాణాలు వర్షం, హనుమంతుడు పర్వతం. పర్వతం వర్షానికి కదలనట్లు అతడు కూడా బాణాలకు చలించడు; అతని ఆకారం మాత్రమే కప్పబడింది. హిందీ అనువాదం కూడా ‘గిరిరాజు నీటి వర్షంతో కప్పబడినట్లు’ అని అలాగే చెబుతుంది. ‘రథగర్జితనిస్స్వనులు’ — రథచక్రాల ఘోషే వారి గర్జన.

వేగంగా సంచరించే ఆ కపి నిర్మలమైన ఆకాశంలో తిరుగుతూ వారి బాణాలనూ, ఆ వీరుల రథవేగాలనూ తప్పించుకున్నాడు — ఏ బాణమూ అతనిని తాకదు, ఏ రథమూ అతనిని అనుసరించలేదు. ధనుర్ధారులైన వారితో ఆడుకుంటూ ఆ వీరుడు ఆకాశంలో ప్రకాశించాడు — ఇంద్రధనుస్సులతో కూడిన మేఘాలతో ప్రభువైన వాయువు ఆకాశంలో ఆడుకున్నట్లు. అప్పుడు ఘోరమైన గర్జన చేసి ఆ మహాసేనను భయపెడుతూ వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు ఆ రాక్షసులపై వేగం చూపాడు, అంటే వారిపై వేగంగా దాడి చేశాడు. ‘ధనుష్మంతులు’ అనే పదంలో శ్లేష ఉంది — రాక్షసులు ధనుర్ధారులు, మేఘాలు ఇంద్రధనుస్సు గలవి. వాయువు మేఘాలను ఇష్టం వచ్చినట్లు నడిపిస్తుంది, వాటికి బంధింపబడదు — హనుమంతుడు కూడా అంతే. వాయుపుత్రునికి వాయువుతోనే ఉపమ చక్కగా సరిపోతుంది. ‘ఆడుకుంటూ’ అనే మాట అతని అనాయాసాన్ని సూచిస్తుంది — యుద్ధం కూడా అతనికి ఆటే.

శత్రుతాపనుడైన హనుమంతుడు కొందరిని అరచేతితో కొట్టాడు, కొందరిని పాదాలతో, కొందరిని పిడికిళ్ళతో చంపాడు, కొందరిని గోళ్ళతో చీల్చాడు. కొందరిని ఛాతీతో నలిపాడు, మరికొందరిని తొడలతో కూడా; కొందరు మాత్రం అతని గర్జనకే అక్కడ నేలకూలారు. అలా ఆ మంత్రిపుత్రులు కూలిపోయి నేలమీద పడిపోగా, ఆ సైన్యమంతా భయంతో బాధపడుతూ పది దిక్కులకూ పారిపోయింది. ఇక్కడ హనుమంతుడు ఏ ఆయుధమూ పట్టుకోడు — తన శరీరావయవాలే అతని ఆయుధాలు: అరచేయి, పాదాలు, పిడికిలి, గోళ్ళు, ఛాతీ, తొడలు. గర్జనతోనే కొందరు మరణించారంటే అది అతని భీకరతకు పరాకాష్ఠ. సేనానాయకులు పడిపోగా సైన్యం పారిపోవడం యుద్ధంలోని సహజనియమం — నాయకుడు లేకుండా సేన నిలవదు. ఏడుగురు మంత్రిపుత్రులూ నిరాయుధుడైన ఒక్క వానరుని చేతిలో హతులయ్యారనేది రావణుని సభకు పెద్ద దెబ్బ అవుతుంది.

ఏనుగులు వికృతస్వరంతో ఘీంకరించాయి, గుర్రాలు నేలకూలాయి; గూళ్ళూ ధ్వజాలూ గొడుగులూ విరిగిన రథాలతో నేల నిండిపోయింది. అప్పుడు కారుతున్న నెత్తుటితో దారిలో ప్రవహించే నదులు కనిపించాయి; రకరకాల శబ్దాలతో లంక అప్పుడు వికృతంగా రోదించింది — మనిషిలా ఆర్తనాదం చేస్తున్నట్లు. మహాబలుడు, ఉగ్రపరాక్రముడు అయిన ఆ వీరకపి విజృంభించిన ఆ రాక్షసులను సంహరించి, ఇతర రాక్షసులతో మళ్ళీ యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో అదే తోరణానికి వెళ్ళాడు. వంశస్థవృత్తంలో కూర్చిన చివరి శ్లోకం సర్గను ముగిస్తుంది. రణభూమి వర్ణన సంక్షిప్తమైనా తీవ్రమైనది — ఏనుగుల అరుపు, గుర్రాల పతనం, రథాల విరిగిన భాగాలు, నెత్తుటి నదులు. పదిహేను, పదహారు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; పదహారవ శ్లోకం పూర్తిగా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. హనుమంతుడు మళ్ళీ తోరణానికి వెళ్ళడం ఈ ప్రసంగానికి స్థిరమైన గుర్తు — అతడు పారిపోడు, విశ్రాంతి తీసుకోడు, తరువాతి ప్రత్యర్థి కోసం ఎదురుచూస్తాడు.

ராக்ஷசேந்திரனால் தூண்டப்பட்டு அமைச்சர்களின் ஏழு மைந்தர்கள் அந்த அரசமாளிகையிலிருந்து புறப்பட்டனர். ஏழு சுடர்களுடைய நெருப்பின் ஒளிக்கு நிகரான ஒளியுடையவர்களாக அவர்கள் இருந்தனர். அவர்களைச் சூழ்ந்து பெரும்படை; அவர்கள் வில்லேந்தியவர்கள், பெருவலிமையுடையவர்கள், அஸ்திரப் பயிற்சி பெற்றவர்கள், அஸ்திரம் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவர்கள், ஒருவரோடொருவர் போட்டியிட்டு வெற்றியை விரும்பியவர்கள். அவர்களுடைய பெரிய தேர்கள் பொன்வலைகளால் மூடப்பட்டு, கொடிகளும் பதாகைகளும் கொண்டு, குதிரைகள் பூட்டப்பட்டு, மேகம்போல் ஆழ்ந்த முழக்கமுடையவையாக இருந்தன. அளவற்ற வீரமுடைய அவர்கள், உருக்கிய பொன்னால் அழகுசெய்யப்பட்ட விற்களின் நாணை இழுத்தபடி, மகிழ்ச்சியோடு, மின்னலோடு கூடிய மேகங்களைப் போல ஒளிர்ந்தனர். கிங்கரர்கள் கொல்லப்பட்டனர் என்று அறிந்து, அவர்களுடைய தாய்மார்கள் உறவினர்களோடும் நண்பர்களோடும் சேர்ந்து, தம் மைந்தர்களுக்கும் தீங்கு நேருமோ என்று அஞ்சித் துயரத்தால் கலங்கினர். இந்தச் சுலோகம் இதயத்தைத் தொடுவது — போர்க்களிப்பின் நடுவிலும் தாய்மார்களின் அச்சத்தைக் கவிஞர் மறக்கவில்லை. ‘ஒருவரோடொருவர் போட்டியிட்டு வெற்றியை விரும்பியவர்கள்’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய போட்டி குறிப்பிடப்படுகிறது — ஒவ்வொருவனும் ‘நானே முதலில் வானரனை வெல்வேன்’ என்று எண்ணுகிறான். மேகம்-மின்னல் உவமை இருவகையில் பொருந்துகிறது — தேர்களின் ஒலி மேகத்தின் இடிமுழக்கம், பொன்னால் அழகுசெய்யப்பட்ட விற்கள் மின்னல்கள். ஏழு என்ற எண்ணிக்கையும் ஏழு சுடர்களுடைய நெருப்போடு பொருந்துகிறது.

உருக்கிய பொன் அணிகலன்கள் அணிந்த அவர்கள், ஒருவரோடொருவர் போட்டியிட்டு — ‘நானே முதலில்’ என்ற போட்டியால் — தோரணத்தில் நின்றிருந்த அனுமன்மேல் பாய்ந்தனர். அம்புமழையைப் பொழிந்தபடி, தேர்களின் முழக்கத்தையே இடிமுழக்கமாகக் கொண்ட அந்த ராக்ஷசர்கள் மழைக்காலத்து மேகங்களைப் போலத் திரிந்தனர். அந்த அம்புமழைகளால் மூடப்பட்ட அனுமன், மழையால் மூடப்பட்ட மலையரசனைப் போல உருவம் மறைந்தவனானான். மேக உவமை இங்கே முழுமையடைகிறது — ராக்ஷசர்கள் மேகங்கள், அம்புகள் மழை, அனுமன் மலை. மழையால் மலை அசையாததுபோல அவனும் அம்புகளால் அசையவில்லை; அவனுடைய உருவம் மட்டுமே மறைக்கப்பட்டது. இந்தி மொழிபெயர்ப்பும் ‘மலையரசன் மழைநீரால் மூடப்பட்டதுபோல’ என்று அவ்வாறே சொல்கிறது. ‘தேர்களின் முழக்கமே இடிமுழக்கம்’ — தேர்ச்சக்கரங்களின் ஒலியே அவர்களுடைய முழக்கம்.

விரைந்து செல்லும் அந்த வானரன் தூய வானில் திரிந்தபடி அந்த வீரர்களின் அம்புகளையும் தேர்களின் வேகத்தையும் ஏமாற்றினான் — எந்த அம்பும் அவனைத் தொடவில்லை, எந்தத் தேரும் அவனைப் பின்தொடர முடியவில்லை. வில்லேந்திய அவர்களோடு விளையாடியபடி அந்த வீரன் வானில் ஒளிர்ந்தான்; வானவில்லோடு கூடிய மேகங்களோடு தலைவனான காற்று வானில் விளையாடுவதுபோல. பிறகு கொடிய முழக்கம் செய்து அந்தப் பெரும்படையை நடுங்கச் செய்தபடி, வீரமுடைய அனுமன் அந்த ராக்ஷசர்கள்மேல் வேகம் காட்டினான், அதாவது அவர்களை நோக்கி வேகமாகத் தாக்கினான். ‘தனுஷ்மத்பி:’ (வில்லுடையவர்களோடு) என்ற சொல்லில் சிலேடை — ராக்ஷசர்கள் வில்லேந்தியவர்கள், மேகங்கள் வானவில்லோடு கூடியவை. காற்று மேகங்களைத் தன் விருப்பப்படி அசைக்கிறது, அவற்றால் கட்டுப்படுவதில்லை — அனுமனும் அப்படியே. காற்றின் மைந்தனுக்குக் காற்றையே உவமையாக்கியது மிகப் பொருத்தமானது. ‘விளையாடியபடி’ என்ற சொல் அவனுடைய எளிமையைக் குறிக்கிறது — போரும் அவனுக்கு ஒரு விளையாட்டு.

பகைவரை வாட்டும் அனுமன் சிலரை உள்ளங்கையால் அறைந்தான், சிலரைக் கால்களால், சிலரை முஷ்டிகளால் அடித்தான், சிலரை நகங்களால் கிழித்தான். சிலரை மார்பால் நசுக்கினான், மற்றவர்களைத் தொடைகளாலும்; சிலரோ அவனுடைய முழக்கத்தாலேயே அங்கே தரையில் விழுந்தனர். பிறகு அந்த அமைச்சர் மைந்தர்கள் சோர்ந்து தரையில் விழுந்ததும், அந்தப் படை முழுவதும் அச்சத்தால் வாடிப் பத்துத் திசைகளிலும் ஓடியது. இங்கே அனுமன் எந்த ஆயுதத்தையும் எடுக்கவில்லை — அவனுடைய உடலின் உறுப்புகளே அவனுடைய ஆயுதங்கள்: உள்ளங்கை, கால்கள், முஷ்டி, நகங்கள், மார்பு, தொடைகள். முழக்கத்தாலேயே சிலர் மாண்டனர் என்பது அவனுடைய கொடுமையின் உச்சம். படைத்தலைவர்கள் விழுந்ததும் படை ஓடுவது போரின் இயல்பான விதி — தலைவனின்றிப் படை நிற்காது. ஏழு அமைச்சர் மைந்தர்களும் ஆயுதமில்லாத ஒரே வானரனால் கொல்லப்பட்டனர் என்பது ராவணனின் அவையில் பெரிய அதிர்ச்சியாக இருக்கும்.

யானைகள் கோரமாகப் பிளிறின, குதிரைகள் தரையில் விழுந்தன; கூடுகளும் கொடிகளும் குடைகளும் உடைந்த தேர்களால் தரை நிறைந்தது. பிறகு வழியில் பெருகியோடும் குருதியால் ஓடும் ஆறுகள் தோன்றின; அப்போது இலங்கை பலவகை ஒலிகளால் விகாரமாக ஓலமிட்டது — மனிதனைப் போலத் துயரக்குரல் எழுப்புவதுபோல. பெருவலிமையும் கடுமையான வீரமும் உடைய அந்த வீர வானரன், வலிமைமிக்க அந்த ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, மற்ற ராக்ஷசர்களோடு மீண்டும் போரிட விரும்பி அதே தோரணவாயிலை நோக்கிச் சென்றான். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்து சர்க்கத்தை நிறைவுசெய்கிறது. போர்க்களத்தின் வருணனை சுருக்கமானது ஆனால் கூர்மையானது — யானைகளின் ஓலம், குதிரைகளின் வீழ்ச்சி, தேர்களின் உடைந்த பாகங்கள், குருதி ஆறுகள். பதினைந்து, பதினாறாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; பதினாறாம் சுலோகம் முழுவதும் வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. அனுமன் மீண்டும் தோரணத்தை நோக்கிச் செல்வது இந்தப் பகுதியின் நிலையான அடையாளம் — அவன் ஓடவில்லை, ஓய்வெடுக்கவில்லை; அடுத்த எதிரியை எதிர்நோக்குகிறான்.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಯ ಏಳು ಪುತ್ರರು ಆ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಅವರು ಏಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಪರಿವಾರ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯ; ಅವರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳು, ಮಹಾಬಲರು, ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದವರು, ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರು. ಅವರ ಮಹಾರಥಗಳು ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದವು, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು, ಮೋಡದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ, ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಕಿಂಕರರು ಹತರಾದರು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವರ ತಾಯಂದಿರು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಮಿತ್ರರೊಡನೆಯೂ ಶೋಕದಿಂದ ತಲ್ಲಣಿಸಿದರು — ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಅಮಂಗಳವಾಗಬಹುದೆಂದು ಶಂಕಿಸಿ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದ ನಡುವೆಯೂ ಕವಿ ತಾಯಂದಿರ ಭಯವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಸ್ಪರಜಯೈಷಿಣಃ’ (ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ‘ನಾನೇ ಮೊದಲು ವಾನರನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆನು’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೋಡ-ಮಿಂಚುಗಳ ಉಪಮೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ — ರಥಗಳ ಘೋಷ ಮೋಡದ ಗುಡುಗು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಮಿಂಚು. ಏಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಏಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಅಗ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಪೈಪೋಟಿಯಿಂದ — ‘ನಾನು ಮೊದಲು’ ಎಂಬ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ — ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾ, ರಥಗಳ ಗುಡುಗಿನಂತಹ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನ ಆಕಾರವು, ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ, ಮರೆಯಾಯಿತು. ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಮೋಡಗಳು, ಬಾಣಗಳು ಮಳೆ, ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತ. ಪರ್ವತವು ಮಳೆಗೆ ಅಲುಗಾಡದಂತೆ ಅವನೂ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಆಕಾರ ಮಾತ್ರ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಪರ್ವತರಾಜನು ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದಂತೆ’ ಎಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ರಥಗರ್ಜಿತನಿಃಸ್ವನಾಃ’ — ರಥಗಳ ಚಕ್ರಗಳ ಘೋಷವೇ ಅವರ ಗುಡುಗು.

ವೇಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಕಪಿಯು ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಆ ವೀರರ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ರಥವೇಗಗಳನ್ನೂ ವಂಚಿಸಿದನು — ಯಾವ ಬಾಣವೂ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವ ರಥವೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರದು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ಅವರೊಡನೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ಆ ವೀರನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಪ್ರಭುವಾದ ವಾಯುವು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುವಂತೆ. ಅನಂತರ ಘೋರವಾದ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿ ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿದನು, ಅಂದರೆ ಅವರ ಮೇಲೆ ರಭಸದಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ‘ಧನುಷ್ಮದ್ಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಬಿಲ್ಲುಧಾರಿಗಳು, ಮೋಡಗಳು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವು. ವಾಯುವು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛೆಬಂದಂತೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಹನುಮಂತನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ವಾಯುವಿನದೇ ಉಪಮೆ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ರೀಡನ್’ (ಆಟವಾಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಸಲೀಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧವೂ ಅವನಿಗೆ ಆಟ.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಹನುಮಂತನು ಕೆಲವರನ್ನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ಕೆಲವರನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಕೆಲವರನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ಕೆಲವರನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು. ಕೆಲವರನ್ನು ಎದೆಯಿಂದ ಹೊಸಕಿಹಾಕಿದನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರನ್ನು ತೊಡೆಗಳಿಂದ; ಕೆಲವರಾದರೋ ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಆ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ಕುಸಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಆ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಭಯಪೀಡಿತವಾಗಿ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಯಾವ ಆಯುಧವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ತನ್ನ ದೇಹದ ಅವಯವಗಳೇ ಅವನ ಆಯುಧಗಳು: ಅಂಗೈ, ಕಾಲುಗಳು, ಮುಷ್ಟಿ, ಉಗುರುಗಳು, ಎದೆ, ತೊಡೆಗಳು. ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಲೇ ಕೆಲವರ ಮರಣ ಎಂಬುದು ಅವನ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಸೇನಾನಾಯಕರು ಬಿದ್ದಾಗ ಸೈನ್ಯ ಓಡಿಹೋಗುವುದು ಯುದ್ಧದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿಯಮ — ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ಸೇನೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಏಳು ಮಂದಿ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರೂ ನಿಃಶಸ್ತ್ರನಾದ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿಂದ ಹತರಾದರು ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಸಭೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತವಾಗುವುದು.

ಆನೆಗಳು ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಘೀಳಿಟ್ಟವು, ಕುದುರೆಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದವು; ಆಸನ, ಧ್ವಜ, ಛತ್ರಗಳು ಮುರಿದ ರಥಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಆಗ ಹರಿಯುವ ರಕ್ತದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ವಿವಿಧ ಸದ್ದುಗಳಿಂದ ಲಂಕೆ ಆಗ ವಿಕಾರವಾಗಿ ಕೂಗಿತು — ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಮಹಾಬಲನೂ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಆ ವೀರ ಕಪಿಯು ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಅದೇ ತೋರಣದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ರಣಭೂಮಿಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ತೀವ್ರ — ಆನೆಗಳ ಘೀಳು, ಕುದುರೆಗಳ ಪತನ, ರಥಗಳ ಮುರಿದ ಭಾಗಗಳು, ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು. ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಹದಿನಾರನೆಯದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ತೋರಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಸ್ಥಿರ ಚಿಹ್ನೆ — ಅವನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

രാക്ഷസേന്ദ്രനാൽ പ്രേരിതരായി ഏഴു മന്ത്രിപുത്രന്മാർ ആ രാജഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ഏഴു ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിയുടെ തേജസ്സിനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവരായിരുന്നു അവർ. അവരുടെ പരിവാരം ഒരു വലിയ സൈന്യമായിരുന്നു; അവർ വില്ലാളികളും മഹാബലരും അസ്ത്രവിദ്യ അഭ്യസിച്ചവരും അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠരും പരസ്പരം മത്സരിച്ചു ജയം കൊതിക്കുന്നവരുമായിരുന്നു. അവരുടെ മഹാരഥങ്ങൾ സ്വർണവലകളാൽ പൊതിയപ്പെട്ടവയും കൊടികളും പതാകകളും ഉള്ളവയും കുതിരകളെ പൂട്ടിയവയും മേഘംപോലെ ഗംഭീരമായ മുഴക്കമുള്ളവയുമായിരുന്നു. അളവറ്റ പരാക്രമികളായ അവർ ഉരുക്കിയ സ്വർണത്താൽ ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത വില്ലുകൾ കുലച്ചുവലിച്ചുകൊണ്ട്, ഹർഷഭരിതരായി, മിന്നലുള്ള മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. കിങ്കരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ് അവരുടെ അമ്മമാർ ബന്ധുക്കളോടും സുഹൃത്തുക്കളോടുംകൂടി ശോകത്താൽ പരിഭ്രാന്തരായി — സ്വന്തം പുത്രന്മാർക്കും അമംഗളം സംഭവിക്കുമോ എന്നു ശങ്കിച്ച്. ഈ ശ്ലോകം ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — യുദ്ധോത്സാഹത്തിനിടയിലും അമ്മമാരുടെ ഭയം കവി മറക്കുന്നില്ല. ‘പരസ്പരജയൈഷിണഃ’ (പരസ്പരം മത്സരിച്ചു ജയം കൊതിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ മത്സരം സൂചിതമാകുന്നു — ‘ഞാൻ ആദ്യം വാനരനെ ജയിക്കും’ എന്ന് ഓരോരുത്തരും ചിന്തിക്കുന്നു. മേഘത്തിന്റെയും മിന്നലിന്റെയും ഉപമ രണ്ടുവിധത്തിൽ യോജിക്കുന്നു — രഥങ്ങളുടെ മുഴക്കം മേഘഗർജനം, സ്വർണചിത്രിതമായ വില്ലുകൾ മിന്നൽ. ഏഴ് എന്ന സംഖ്യയും ഏഴു ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിയോടു യോജിക്കുന്നു.

ഉരുക്കിയ സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ അവർ പരസ്പരമുള്ള മത്സരത്താൽ — ‘ഞാൻ ആദ്യം’ എന്ന വാശിയോടെ — തോരണത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന ഹനുമാന്റെ നേരെ ചാടിവീണു. ബാണവർഷം പൊഴിച്ചുകൊണ്ട്, രഥങ്ങളുടെ ഗർജനംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന ആ നൈരൃതന്മാർ (രാക്ഷസർ) മഴക്കാലത്തെ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു. ആ ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഹനുമാന്റെ ആകാരം മറഞ്ഞുപോയി — മഴയാൽ മൂടപ്പെട്ട പർവതരാജനെപ്പോലെ. മേഘോപമ ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു — രാക്ഷസർ മേഘങ്ങൾ, ബാണങ്ങൾ മഴ, ഹനുമാൻ പർവതം. പർവതം മഴയാൽ ഇളകാത്തതുപോലെ അവനും ബാണങ്ങളാൽ ഇളകുന്നില്ല; അവന്റെ ആകാരം മൂടപ്പെടുന്നു എന്നു മാത്രം. ‘പർവതരാജൻ ജലവർഷത്താൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനവും അങ്ങനെതന്നെ പറയുന്നു. ‘രഥഗർജിതനിഃസ്വനാഃ’ — രഥചക്രങ്ങളുടെ മുഴക്കംതന്നെയാണ് അവരുടെ ഗർജനം.

വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ കപി തെളിഞ്ഞ ആകാശത്തിൽ ചുറ്റിപ്പറന്ന് അവരുടെ ശരങ്ങളെയും ആ വീരന്മാരുടെ രഥവേഗങ്ങളെയും വെട്ടിച്ചു — ഒരു ബാണവും അവനെ തൊടുന്നില്ല, ഒരു രഥത്തിനും അവനെ പിന്തുടരാനാവുന്നില്ല. വില്ലാളികളായ അവരോടൊപ്പം കളിച്ചുകൊണ്ട് ആ വീരൻ ആകാശത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു — ഇന്ദ്രധനുസ്സുള്ള മേഘങ്ങളോടൊപ്പം പ്രഭുവായ മാരുതൻ ആകാശത്തിൽ കളിക്കുന്നതുപോലെ. പിന്നെ ഘോരമായ ഗർജനം മുഴക്കി ആ മഹാസൈന്യത്തെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് വീര്യവാനായ ഹനുമാൻ ആ രാക്ഷസരുടെ നേരെ വേഗം കാണിച്ചു, അതായത് അവരുടെ നേരെ വേഗത്തിൽ ആക്രമണം നടത്തി. ‘ധനുഷ്മദ്ഭിഃ’ എന്ന പദത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — രാക്ഷസർ വില്ലാളികൾ, മേഘങ്ങൾ ഇന്ദ്രധനുസ്സുള്ളവ. വായു മേഘങ്ങളെ ഇഷ്ടംപോലെ ചലിപ്പിക്കുന്നു, അവയാൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല — ഹനുമാനും അങ്ങനെതന്നെ. വായുപുത്രനെ വായുവിനോടുതന്നെ ഉപമിക്കുന്നതു നന്നായിരിക്കുന്നു. ‘ക്രീഡൻ’ (കളിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം അവന്റെ അനായാസത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധംപോലും അവന് ഒരു കളിയാണ്.

ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന ഹനുമാൻ ചിലരെ ഉള്ളംകൈകൊണ്ടടിച്ചു, ചിലരെ കാലുകൾകൊണ്ടും, ചിലരെ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും അടിച്ചുകൊന്നു, ചിലരെ നഖങ്ങൾകൊണ്ടു കീറിപ്പിളർന്നു. ചിലരെ മാറിടംകൊണ്ടു ഞെരിച്ചു, മറ്റുചിലരെ തുടകൾകൊണ്ടും; ചിലരാകട്ടെ അവന്റെ ഗർജനംകൊണ്ടുതന്നെ അവിടെ നിലത്തുവീണു. പിന്നെ ആ മന്ത്രിപുത്രന്മാർ തളർന്നു നിലത്തുവീണപ്പോൾ ആ സൈന്യം മുഴുവൻ ഭയാർത്തമായി പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. ഇവിടെ ഹനുമാൻ ഒരു ആയുധവും എടുക്കുന്നില്ല — സ്വന്തം ശരീരാവയവങ്ങൾതന്നെയാണ് അവന്റെ ആയുധങ്ങൾ: ഉള്ളംകൈ, കാലുകൾ, മുഷ്ടി, നഖങ്ങൾ, മാറിടം, തുടകൾ. ഗർജനംകൊണ്ടുതന്നെ ചിലരുടെ മരണം എന്നത് അവന്റെ ഭീഷണതയുടെ പരകോടിയാണ്. സേനാനായകർ വീഴുമ്പോൾ സൈന്യം ഓടിപ്പോകുന്നു എന്നതു യുദ്ധത്തിന്റെ സ്വാഭാവികനിയമമാണ് — നേതാവില്ലാതെ സൈന്യം നിലനിൽക്കില്ല. ഏഴു മന്ത്രിപുത്രന്മാരും നിരായുധനായ ഒരു വാനരനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നത് രാവണന്റെ സഭയിൽ വലിയൊരു ആഘാതമാകും.

ആനകൾ വികൃതസ്വരത്തിൽ അലറി, കുതിരകൾ നിലത്തുവീണു; ഇരിപ്പിടങ്ങളും കൊടികളും കുടകളും തകർന്ന രഥങ്ങളാൽ ഭൂമി നിറഞ്ഞു. പിന്നെ ഒഴുകുന്ന ചോരയാൽ വഴിയിൽ ഒഴുകുന്ന നദികൾ കാണപ്പെട്ടു; പലതരം ശബ്ദങ്ങളാൽ ലങ്ക അപ്പോൾ വികൃതമായി മുഴങ്ങി — ഒരു മനുഷ്യനെപ്പോലെ ആർത്തനാദം മുഴക്കുന്നതുപോലെ. മഹാബലനും ഉഗ്രപരാക്രമിയുമായ ആ വീരകപി ഊറ്റംകൊണ്ട ആ രാക്ഷസരെ കൊന്നശേഷം മറ്റു രാക്ഷസരോടു വീണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് അതേ തോരണത്തിലേക്കുതന്നെ ചെന്നു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ച അവസാനശ്ലോകം സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധഭൂമിയുടെ വർണന ചുരുങ്ങിയതെങ്കിലും തീവ്രമാണ് — ആനകളുടെ അലർച്ച, കുതിരകളുടെ വീഴ്ച, രഥങ്ങളുടെ തകർന്ന ഭാഗങ്ങൾ, ചോരപ്പുഴകൾ. പതിനഞ്ചും പതിനാറും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പതിനാറാമത്തേതു മുഴുവനും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഹനുമാൻ വീണ്ടും തോരണത്തിലേക്കു പോകുന്നത് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ അടയാളമാണ് — അവൻ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, വിശ്രമിക്കുന്നില്ല, അടുത്ത എതിരാളിയെ കാത്തിരിക്കുന്നു.

Then, urged on by the lord of the rākṣasas, the seven sons of the minister went out from the palace, radiant as the seven-flamed fire. Great forces went with them; they were bowmen of great strength, skilled in arms, foremost among those who know weapons, and each was eager to win before the others. Their great chariots were hung with nets of gold, bore flags and pennants, were drawn by horses and thundered like rain-clouds. Those heroes of boundless valour, twanging their bows chased with refined gold and full of joy, looked like clouds shot with lightning. But their mothers, learning that the Kiṅkaras had been killed, were thrown into grief and alarm along with their kin and friends, fearing ill for their own sons. This verse is moving: amid the excitement of battle the poet does not forget the mothers' fear. "Each eager to win before the others" suggests their rivalry, every one of them thinking, "I will be the first to beat the monkey." The image of clouds and lightning works both ways: the rumble of the chariots is the thunder, the gold-chased bows the lightning. And the number seven matches the seven flames of fire.

Adorned with refined gold, vying with one another to be first, they fell upon Hanumān, who stood firm on the gateway. Loosing showers of arrows, with the roar of their chariots for thunder, those rākṣasas moved about like rain-clouds in the monsoon, and Hanumān, covered by their showers of arrows, was hidden from sight like the king of mountains under the rains. The cloud image is now complete: the rākṣasas are clouds, the arrows rain, and Hanumān the mountain. As a mountain does not move in the rain, so he was not shaken by the arrows; only his form was hidden. The rumbling of their chariot wheels was their thunder.

The swift-moving monkey ranged through the clear sky, eluding their arrows and the rush of the heroes' chariots; not one arrow touched him, and no chariot could follow him. Sporting with those bowmen, the hero shone in the sky as the mighty wind sports in the sky with clouds that bear the rainbow. Then, raising a terrible roar that terrified that great army, the valiant Hanumān charged upon the rākṣasas. The word for "bowmen" also means "bearing the rainbow": the rākṣasas carried bows, the clouds carried rainbows. As the wind drives the clouds wherever it pleases and is never caught by them, so it was with Hanumān; comparing the Wind's son with the wind is especially apt. "Sporting" shows how effortless it was for him: even battle was play.

The scorcher of foes struck some with the flat of his hand and some with his feet; some he killed with his fists and some he tore apart with his nails. Some he crushed with his chest and others with his thighs, and some fell to the ground right there at his roar alone. When the minister's sons had sunk down and fallen to the earth, their whole army fled in terror to the ten directions. Here Hanumān took up no weapon at all; the parts of his own body were his weapons, palm, feet, fists, nails, chest and thighs. That some died at his roar alone is the very height of his terror. When its leaders fall an army flees; that is the natural law of battle, for without a leader no army holds. That all seven of the minister's sons had been killed by one unarmed monkey would be a heavy blow to Rāvaṇa's court.

Elephants trumpeted discordantly, horses fell to the ground, and the earth was strewn with chariots whose seats, flags and parasols were smashed. Streams of blood were seen flowing along the road, and Laṅkā cried out hideously with all manner of sounds, as if wailing like a living person. Having slain those proud rākṣasas, the mighty monkey of fierce valour, eager to fight other rākṣasas, went back, hero that he was, to that same gateway. The closing verse, in a different metre, ends the sarga. The description of the battlefield is brief but intense: the elephants' cries, the falling horses, the broken chariots, the rivers of blood. Hanumān's return to the gateway is the steady refrain of this episode: he neither flees nor rests, but waits for his next opponent.